Insecten van de Goese Heggen 2004

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Insecten van de Goese Heggen 2004"

Transcriptie

1 Insecten van de Goese Heggen 2004

2 Insecten Onderzoeksbureau Baaijens Onderzoek en advies Insecten van de Goese Heggen 2004 A.M. Baaijens Inhoud 1. Inleiding Geselecteerde insectengroepen Functie van insecten 1 3. Werkmethode De resultaten van het eerste jaar (2004) Verwachting voor de komende jaren.. 4 Tabel 1 Dagvlinders en dagactieve nachtvlinders: route Wilhelminapolder 5 Tabel 2 Dagvlinders en dagactieve nachtvlinders: route s Heer Arendskerke.. 6 Tabel 3 Wespen en Wilde bijen: route Wilhelminapolder.. 7 Tabel 4 Wespen en Wilde bijen: route s Heer Arendskerke. 8 Tabel 5 Zweefvliegen: route Wilhelminapolder.9 Tabel 6 Zweefvliegen: route s Heer Arendskerke..10 Tabel 7 Sprinkhanen: route Wilhelminapolder. 11 Tabel 8 Sprinkhanen: route s Heer Arendskerke.. 11 Literatuur 12

3 1. Inleiding In 2004 is het Project Goese Heggen van start gegaan. Rondom de gemeente Goes is op diverse landbouwpercelen een totale lengte van 8,6 km aan heggen aangeplant. De inheemse struiken zijn geplant in drie rijen. Daarnaast is een strook kruiden en een strook gras ingezaaid (zie front). Gedurende 8 jaar ( ) zal de ontwikkeling van de entomofauna (insecten) van de Goese Heggen gevolgd worden. Daarvoor zijn twee route s geselecteerd van 500 meter lengte. Er is gekozen voor een route in het oude kleinschalige landschap en een route in een jonge grote polder. De eerste route is gelegen op een klein perceel in oudland gebied bij s-heer Arendskerke. De tweede route is gelegen aan de rand van een groot perceel in de relatief jonge Wilheminapolder tussen Goes en Wolphaarsdijk. route Wilhelminapolder (boven) route s Heer Arendskerke (onder) 2. Geselecteerde insectengroepen De geselecteerde insectengroepen zijn actueel in natuurbeheer en overheidsbeleid. De status van de soorten van de geselecteerde groepen is in Nederland goed bekend en van dagvlinders, sprinkhanen en wilde bijen zijn zelfs Rode Lijsten beschikbaar. Diverse soorten staan bekend als belangrijke kwaliteitsindicators. Van dagvlinders bestaat al vanaf 1990 een landelijk monitorring-meetnet. 2.1 Functie van insecten Dagvlinders hebben een hoge aaibaarheidsfactor. Voor dagvlinders is landelijk een monitorring-methode ontwikkeld om de ontwikkeling van soorten in Nederland te kunnen volgen. Inrichting en beheer van terreinen kunnen aan de hand daarvan worden aangepast. Wilde bijen (bijvoorbeeld hommels) kunnen een belangrijke rol spelen bij de bestuiving van gewassen, het is een kritische groep met veel Rode Geselecteerde groepen 1. Dagvlinders 2. Dagactieve nachtvlinders 3. Wilde bijen 4. Wespen 5. Zweefvliegen 6. Sprinkhanen Lijstsoorten.Wespen zijn jagers die belangrijk kunnen zijn bij het reguleren van plaaginsecten. De volwassen dieren eten zelf veelal stuifmeel of nectar van bloemen maar verzamelen prooien (ander insecten zoals luizen, vliegen, cicaden en kevers ed.) om hun larven mee te voeden.van de zweefvliegen leeft het larve stadium van 44% van de soorten van bladluizen, een ander groot deel leeft als bacterie zevende larve in water. Van zweefvliegen kan veel ecologische informatie verzameld worden omdat er veel verschillende soorten zijn. Sprinkhanen vormen een belangrijke voedselbron voor zoogdieren en vogels. De meeste sprinkhanen zijn herbivoor (eten voornamelijk grassen); enkele soorten zijn carnivoor en eten andere insecten. 1

4 3. Werkmethode Er zijn 10 meetmomenten per jaar gepland: 1x in april; 2 x in mei; 2x in juni, 2 x in juli; 2 x in augustus en 1 x in september. Er is voor tweewekelijkse monitorring gekozen vanaf april vanwege de verschillende vliegtijden van de diverse soorten insecten door het seizoen heen. Voor het onderzoek aan dagvlinders wordt gebruik gemaakt van de Handleiding Landelijk Meetnet Vlinders. Voor het onderzoek aan dagvlinders langs de Goese Heggen worden zoveel mogelijk de richtlijnen gevolgd van de genoemde handleiding. Dit om de resultaten eventueel te kunnen vergelijken met andere onderzoeksgegevens over dagvlinders. Een belangrijke richtlijn is het onderverdelen van de routes in secties van 50 meter. Er mag alleen geteld worden bij gunstig weer, d.w.z. bij een temperatuur tussen 13 en 17 C wordt alleen geteld als er minder dan 50% bewolking is en minder windkracht dan 5 Beaufort. Bij een hogere temperatuur mag ook geteld worden als er meer dan 50% bewolking is. Tijdens de telling loopt men rustig in een rechte lijn de route, waarbij 2,5 meter van opzij aan beide kanten en 5 meter voor en boven de vlinders geteld worden. Verschil met de landelijke methode is dat er niet wekelijks maar tweewekelijks geteld wordt. De grotere en op zicht herkenbare soorten worden geteld, voor kleinere en op zicht niet te herkennen soorten wordt met een insectennet regelmatig door de begroeiing gesleept om de insecten te verzamelen. Bij de analyse van de gegevens zal worden gekeken naar de biotoopvoorkeur van de soorten en relatie met planten en bloemen. Bij vlinders worden, hoewel er soms overlap is, drie ecologische groepen onderscheiden: bossoorten, graslandsoorten en soorten van cultuurlandschap. Bij zweefvliegen is er een ecologische indeling (Barendrecht 2001) te maken in bos/zoom-, grasland/moeras en soorten die overal te vinden zijn (cultuur/ruderaal). De verdeling van zweefvliegen naar ecologische groepen gebaseerd op larvale microhabitat en larvale voeding is eveneens interessant: carnivoor (larven eten bladluizen op planten), fytofaag (larven in planten), saproxylisch (larven in dood hout), aquatisch (larven leven van micro-organismen in water). Sprinkhanen worden geïnventariseerd op geluid en in een enkel geval op zicht. De meeste insecten worden per stuk geteld maar bij zweefvliegen worden vaak hoge aantallen gezien die moeilijk exact te tellen zijn. Een schatting maken en daarbij een indeling in enkele categorieën maken is daarom overzichtelijker. Met de waarden 1-4 wordt de aantallenwaarde (talrijkheid) van zweefvliegen aangeduid: 1 exemplaar = = = 3 meer dan 100 = 4 Bij de overige groepen (behalve vlinders) wordt mogelijk voor de komende jaren dezelfde berekening gehanteerd. Dit hangt af in welke aantallen de soortpopulaties zich ontwikkelen in de komende jaren. In ieder geval wordt het aantal soorten en de talrijkheid gemeten. Bij dagvlinders wordt het gemiddeld aantal vlinders per sectie van 50 meter berekend (aantallenwaarde). 4. De resultaten van het eerste jaar (2004) Daar de heggen in 2003, een deel pas in 2004, aangeplant zijn en de kruidenranden pas in 2004 zijn ingezaaid kon er in dit eerste jaar voor het eerst pas in juni geteld worden. Tot die tijd was er alleen nog maar kale grond en kleine struikjes die hard hun best deden om aan te slaan. Dit betekende voor 2004 een onvolledige telling van 6 rondes i.p.v de beoogde 10. Het eerste jaar is dus onvolledig, maar leverde wel al interessante informatie op. Er werd een nieuwe sprinkhaan voor Zeeland waargenomen: de sikkelsprinkhaan (Phaneroptera falcata). Mogelijk is deze in het eistadium meegekomen met plantmateriaal. De grote vraag is of er meer exemplaren zaten en vervolgens of de soort zich heeft voortgeplant. Sprinkhanen waren verder nog nauwelijks aanwezig, niet vreemd omdat zij minder mobiel zijn dan de gevleugelde insecten. Aan de Wilhelminapolder werden slechts van 3 soorten enkele zingende mannetjes gehoord, bij s heer Arendskerke slechts één soort. Op de akker bij s-heer Arendskerke was een behoorlijke kolonie aanwezig van het parkbronsgroefbijtje (Halictus tumulorum) met de bijbehorende koekoeksbij Specodes ephippius (bosbloedbij). De bosbloedbij is zelfs een Rode Lijstsoort (kwetsbaar). De parkbronsgroefbijtjes waren zeer geïnteresseerd in de massaal aanwezige kamillebloemen. Opvallend regelmatig was ook het vliegen vangende graafwespje Lindenius albilabris aanwezig. De drie bovengenoemde soorten zijn misschien wel typische akkersoorten. De ondergrondse nestjes liggen waarschijnlijk aan de ongestoorde slootkant. Zeer opvallend was de massale aanwezigheid op beide akkers van de zweefvlieg Cheilosia vernalis (kust-gitje). De larven leven in de stengels van kamilleplanten, gezien de massale aanwezigheid van kamille dus goed te verklaren. 2

5 De Goese Heg in de Wilhelminapolder op 29 juni 2004: de eerste telronde voor insecten Dankzij de ingezaaide rolklavers heeft het icarusblauwtje zich al op beide kruidenranden gevestigd. Op de (witte)klavers van de Wilhelminapolder werd van de zeldzame klaverdikpoot (een bij van de Rode Lijst) zelfs 5 exemplaren geteld. In de Wilhelminapolder was aan twee langs vliegende oranje luzernevlinders te zien dat vlinders graag de structuur van de heg volgen. De resultaten van de Goese Heggen bij Wilhelminapolder waren beter dan die bij s Heer Arendskerke. Op de akker van de Wilhelminapolder waren klavers ingezaaid tussen de struiken, wat mogelijk de reden is voor de afwijkende resultaten. Opvallend was het hoge aandeel zweefvliegen waarvan de larve aquatisch leeft. Vooral bij de Wilhelminapolder werden hoge aantallen gezien. De directe nabijheid van de Oosterschenge en mogelijk ook de (vochtige) graslanden van de Heerenpolder en De Poel zijn daar waarschijnlijk debet aan. Goese heg bij s Heer Arendskerke op 29 augustus 2004: de geelbloeiende rolklavers trekken al veel insecten 3

6 5. Verwachting voor de komende jaren Persoonlijk heb ik wat betreft de insectenfauna van de Goese Heggen voor de toekomst hoge verwachtingen. Door aanwezigheid van structuur en beschutting in de vorm van heggen zullen veel soorten zich ook daadwerkelijk vestigen. Een tweede positief punt is dat diverse soorten specifiek gebonden zijn aan inheemse struiksoorten als wilg, sleedoorn en braam welke juist in het de heggen volop aanwezig zijn. Met name voor dagvlinders en zweefvliegen worden soorten onderverdeeld in ecologische groepen. Vooral de verschuivingen in de ecologische groepen is interessant. Door de heggen zullen bos- en zoomsoorten zich gaan vestigen of toenemen. Van dagvlinders is in 2004 nog geen enkele bossoort geteld, maar van zweefvliegen hebben de eerste soorten zich al gemeld. In de vervolgjaren zal steeds goed gekeken welke planten- en struiksoorten welke betekenis hebben voor de diverse soorten. Op 17 september 2004 zagen de kruidenranden er bijzonder fraai uit 4

7 Tabel 1 Dagvlinders en dagactieve nachtvlinders: route Wilhelminapolder route Wilhelminapolder 10 secties a 50 meter Soorten dagvlinders: 8 soorten dagactieve nachtvlinders: 3 soorten Dagvlinders 1 Zwartsprietdikkopje Grasland 2 Icarusblauwtje Grasland 3 Oranje zandoogje Grasland 4 Bruin zandoogje Grasland 5 Groot koolwitje Cult/rud. 6 Klein koolwitje Cult/rud. 7 Klein geaderd witje Cult/rud. 8 Oranje luzernevlinder Cult/rud. 9 Atalanta Cult/rud. Dagactieve nachtvlinders 10 Klaverspanner Grasland 11 Jacobsvlinder Grasland 12 Gamma-uil Cult/rud. Dagvlinders: Grasland: 4 soorten Cultuur/ruderaal: 5 soorten Bos: geen Aantallenwaarde cumulatief: 6.35 Dagactieve nachtvlinders: Grasland: 2 soorten Cultuur/ruderaal: 1 soort Aantallenwaarde cumulatief: 0.81 exemplaren aantallenwaarde biotoop 5

8 Tabel 2 Dagvlinders en dagactieve nachtvlinders: route s Heer Arendskerke route s-heer Arendskerke 10 secties á 50 meter Soorten dagvlinders: 10 soorten dagactief: 3 soorten Dagvlinders 1 Zwartsprietdikkopje Grasland 2 Icarusblauwtje Grasland 3 Oranje zandoogje Grasland 4 Bruin zandoogje Grasland 5 Groot koolwitje Cult/rud. 6 Klein koolwitje Cult/rud. 7 Klein geaderd witje Cult/rud. 8 Atalanta Cult/rud. 9 Distelvlinder Cult/rud. 10 Kleine vos Cult/rud. Dagactieve nachtvlinders 11 Klaverspanner Grasland 12 Jacobsvlinder Grasland 13 Gamma-uil Cult/rud. exemplaren aantallenwaarde biotoop Dagvlinders: Grasland: 4 soorten Cultuur/ruderaal: 6 soorten Bos: geen Aantallenwaarde cumulatief: 3,19 Dagactieve nachtvlinders: Grasland: 2 soorten Cultuur/ruderaal: 1 soort Aantallenwaarde cumulatief: 0,8 6

9 Tabel 3 Wespen en Wilde bijen: route Wilhelminapolder route Wilhelmina polder 10 secties á 50 meter Soorten wespen: 5 soorten bijen: 15 soorten Wespen Nederlandse naam 1 Ancistrocerus spec metselwesp Vespula germanica duitse wesp Crossocerus wesmaeli 1 4 Lindenius albilabris Rhopalum gracile 5 Trypoxylon attenuatum pottenbakkerswesp 1 1 Mimumesa unicolor Wilde bijen 1 Andrena spec. zandbij soort Andrena spec. zandbij soort Andrena bicolor tweekleurige zandbij Andrena flavipes grasbij Apis mellifera* honingbij Bombus lapidarius steenhommel Bombus lucorum veldhommel Bombus pascuorum akkerhommel Bombus terrestris aardhommel 2 2 Bombus bohemicus tweekleurige koekoekshommel Bombus campestris gewone koekoekshommel 10 Colletes fodiens duinzijdebij Halictus tumulorum parkbronsgroefbij Lasioglossum spec. Groefbij soort 12 Lasioglossum matte bandgroefbij 1 1 leucozonium 13 Lasioglossum villosulum biggenkruidgroefbij Specodes ephippius bosbloedbij Melitta leporina klaverdikpoot 5 5 exemplaren Geen ecologische verdeling Rode Lijst soorten: Specodes ephippius, bosbloedbij: RL Kwetsbaar Koekoeksbij van parkbronsgroefbij Melitta leporina, klaverdikpoot: RL kwetsbaar * De honingbij is uiteraard geen wilde bij, maar een gedomesticeerde bij van de imkerij. Honingbijen zullen worden meegeteld tijdens het onderzoek. De aantallen zijn schattingen:100 staat voor meer dan 100 exemplaren 7

10 Tabel 4 Wespen en Wilde bijen: route s Heer Arendskerke route s Heer Arendskerke 10 secties a 50 meter Soorten wespen: 3 soorten bijen: 12 soorten Wespen Ancistrocerus spec metselwesp Vespula germanica duitse wesp Crossocerus wesmaeli 1 Lindenius albilabris Rhopalum gracile 1 1 Trypoxylon attenuatum pottenbakkerswesp 3 Mimumesa unicolor 1 1 Wilde bijen Andrena spec. zandbij soort Andrena spec. zandbij soort 1 Andrena bicolor tweekleurige zandbij 1 1 Andrena flavipes grasbij 2 Apis mellifera* honingbij Bombus lapidarius steenhommel Bombus lucorum veldhommel Bombus pascuorum akkerhommel Bombus terrestris aardhommel Bombus bohemicus tweekleurige koekoekshommel Bombus campestris gewone koekoekshommel 1 1 Colletes fodiens duinzijdebij 9 Halictus tumulorum parkbronsgroefbij Lasioglossum spec. groefbij soort Lasioglossum matte bandgroefbij 1 1 leucozonium Lasioglossum villosulum biggenkruidgroefbij 12 Specodes ephippius bosbloedbij Melitta leporina klaverdikpoot exemplaren Geen ecologische verdeling Rode Lijst soorten Specodes ephippius, bosbloedbij: RL kwetsbaar Koekoeksbij van parkbronsgroefbij * De honingbij is uiteraard geen wilde bij, maar een gedomesticeerde bij van de imkerij. Honingbijen zullen worden meegeteld tijdens het onderzoek. De aantallen zijn schattingen:100 staat voor meer dan 100 exemplaren 8

11 Tabel 5 Zweefvliegen: route Wilhelminapolder route Wilhelmina polder 10 secties á 50 meter soorten (25 soorten) Wetenschappelijk Nederlandse naam 1 Cheilosia vernalis kust-gitje fy Zoom kamille 2 Rhingia campestris gewone snuitvlieg 2 or Overal mest 3 Lejogaster metallina gewoon glimlijfje 2 aq Moeras 4 Lejogaster tarsata moeras-glimlijfje aq Moeras 5 Eristalinus weidevlekoog 2 2 aq grasland sepulchralis 6 Eristalinis aeneus kustvlekoog 2 1 aq zilt 7 Eristalis abusivus kust-bijvlieg 1 1 aq kust 8 Eristalis arbustorum kleine bijvlieg aq Overal 9 Eristalis nemorum punt-bijvlieg 1 2 aq Overal 10 Eristalis pertinax kegel-bijvlieg 1 aq Overal 11 Eristalis tenax blinde bij aq Overal 12 Eumerus strigatus gewone bollenzwever fy Tuin/landbouw Geb. Bollen 13 Syritta pipiens menuet zweefvlieg or Overal 14 Pipizella varipes gewone langspriet -platbek 1 ca Zoom 15 Melanostoma gewone driehoekzweefvlieg ca Overal mellinum 16 Platycheirus mica-platvoetje ca Bos albimanus 17 Platycheirus snuitplatvoetje 1 ca Zoom manicatus 18 Platycheirus peltatus scheefvlek-platvoetje 1 ca Zoom 19 Pyrophaena klompvoetje 1 ca Grasland (nat) granditarsa 20 Episyrphus balteatus snorzweefvlieg ca Overal 21 Eupeodes corollae terrasjes-kommazwever ca Overal 22 Eupeodes luniger grote kommazwever 1 ca Bos (droog) Scaeva pyrastri witte halvemaanzwever ca Overal 23 Spaerophoria scripta grote langlijf ca Overal 24 Syrphus ribesii bessen-bandzwever 2 ca Overal 25 Syrphus vitripennis kleine bandzwever ca Overal Leefwijze larve biotoop Overal, Tuin/landbouw = Cultuur/ruderaal:14 soorten Aantallenwaarde cumulatief: 102 Moeras,zilt,kust = grasland: 6 soorten Aantallenwaarde cumulatief: 17 Zoom/bos: 6 soorten Aantallenwaarde cumulatief: 23 (waaronder 15 punten van Cheilosia vernalis) Totaal soorten 25 aantallenwaarde:142 Leefwijze larven Fytofaag: 2 soorten; aantallenwaarde: 22 Organisch materiaal: 2 soorten; aantallenwaarde: 13 Aquatisch: 9 soorten; aantallenwaarde 50 Carnivoor: 12 soorten; aantallenwaarde 57 (larve leeft van luizen ed.) 9

12 Tabel 6 Zweefvliegen: route s Heer Arendskerke Locatie s Heer Arendskerke 10 secties á 50 meter Soorten (19 soorten) Wetenschappelijk Nederlandse naam 1 Cheilosia vernalis kust-gitje fy Zoom kamille 2 Rhingia campestris gewone snuitvlieg 2 or Overal mest Lejogaster metallina gewoon glimlijfje aq Moeras 3 Lejogaster tarsata moeras-glimlijfje 2 aq Moeras 4 Eristalinus weidevlekoog 2 2 aq grasland sepulchralis Eristalinus aeneus kustvlekoog aq zilt 5 Eristalis abusivus kust-bijvlieg 1 aq kust 6 Eristalis arbustorum kleine bijvlieg aq Overal 7 Eristalis nemorum punt-bijvlieg 2 aq Overal 8 Eristalis pertinax kegel-bijvlieg 2 aq Overal 9 Eristalis tenax blinde bij aq Overal 10 Eumerus strigatus gewone bollenzwever fy Tuin/landbouw Geb. Bollen 11 Syritta pipiens menuet zweefvlieg or Overal Pipizella varipes gewone langspriet-platbek ca Zoom 12 Melanostoma gewone driehoekzweefvlieg ca Overal mellinum 13 Platycheirus mica-platvoetje 1 ca Bos albimanus 14 Platycheirus snuitplatvoetje 1 ca Zoom manicatus 15 Platycheirus peltatus scheefvlek-platvoetje 1 ca Zoom Pyrophaena klompvoetje ca Grasland (nat) granditarsa Episyrphus balteatus snorzweefvlieg ca Overal 16 Eupeodes corollae terrasjes-kommazwever 2 1 ca Overal Eupeodes luniger grote kommazwever ca Bos (droog) 17 Scaeva pyrastri witte halvemaanzwever 1 ca Overal 18 Spaerophoria scripta grote langlijf ca Overal 19 Syrphus ribesii bessen-bandzwever 1 ca Overal Syrphus vitripennis kleine bandzwever ca Overal Leefwijze larve biotoop Overal, Tuin/landbouw = Cultuur/ruderaal:12 soorten Aantallenwaarde: 66 Moeras,zilt,kust = grasland: 3 soorten Aantallenwaarde: 7 Zoom/bos: 4 soorten Aantallenwaarde: 10 Totaal: soorten 19 aantallenwaarde:83 Leefwijze larven Fytofaag: 2 soorten; aantallenwaarde: 11 Organisch materiaal: 2 soorten; aantallenwaarde: 12 Aquatisch: 7 soorten; aantallenwaarde 31 Carnivoor: 8 soorten; aantallenwaarde 29 (larve leeft van luizen ed.) 10

13 Tabel 7 Sprinkhanen: route Wilhelminapolder route Wilhelminapolder 10 secties a 50 meter Soorten Sprinkhanen Wetenschappelijk Nederlandse naam 1 Phaneroptera falcata sikkelsprinkhaan 1 2 Metrioptera roeselii greppelsprinkhaan 2 3 Chorthippus bruine sprinkhaan 2 brunneus 4 Chortippus parallelus ratelaar 2 Tabel 8 Sprinkhanen: route s Heer Arendskerke route s Heer Arendskerke 10 secties a 50 meter Soorten Sprinkhanen Wetenschappelijk 1 Chortippus brunneus Nederlandse naam bruine sprinkhaan 1 De sikkelsprinkhaan in de Wilhelminapolder is als nieuwe sprinkhaansoort voor Zeeland aangemeld bij EIS nederland. De sikkelsprinkhaan is een zuidelijke soort die de laatste jaren flink toeneemt in Nederland. 11

14 Literatuur Baaijens A.M, C. Jol, J. Jol, Wagenaar H. (2003); Dagvlinders in Zeeland Barendregt A. (2001), Zweefvliegentabel Dam van, I., W. Koopman, J. Schaffers (1995); Dagactieve nachtvlinders Groenendijk, D, & M.P van Zuijen (1999) Voorlopige atlas van de dagactieve nachtvlinders. Odé B., G.O. Keijl & G. van Ommering (1999); Bedreigde en kwetsbare sprinkhanen en krekels in Nederland Peeters Theo M. J. & Menno Reemer (2003); bedreigde en kwetbare bijen in Nederland Peeters Theo M. J., Ivo P. Raemakers, Jan Smit (1999); Voorlopige atlas van de Nederlandse bijen Vlinderstichting, Handleiding Landelijk Meetnet Dagvlinders Wynhoff en C.A.M. van Swaay(1995); Bedreigde en kwetsbare dagvlinders in Nederland 12

2010 WILDE BESTUIVERS IN APPEL- EN PERENBOOMGAARDEN IN DE BETUWE MENNO REEMER & DAVID KLEIJN

2010 WILDE BESTUIVERS IN APPEL- EN PERENBOOMGAARDEN IN DE BETUWE MENNO REEMER & DAVID KLEIJN 2010 WILDE BESTUIVERS IN APPEL- EN PERENBOOMGAARDEN IN DE BETUWE MENNO REEMER & DAVID KLEIJN Stichting EIS-Nederland, Leiden Alterra, Wageningen Met medewerking van: Bureau Ecologica, Maarheeze Wilde

Nadere informatie

De Groene Long Bij-vriendelijk-er. sturen op meer micromilieus

De Groene Long Bij-vriendelijk-er. sturen op meer micromilieus De Groene Long Bij-vriendelijk-er sturen op meer micromilieus Groene Long Paspoort Groene Wijk uit 1975: 35 jaar bos/groenontwikkeling Grootste aantal bewoners: 13.000 > hoogste waardering voor groen Gehele

Nadere informatie

Nulmeting bijenfauna Gooiseweg Zeewolde

Nulmeting bijenfauna Gooiseweg Zeewolde Nulmeting bijenfauna Gooiseweg Zeewolde Inventarisatie van bijen, wespen en zweefvliegen voorafgaand aan de aanleg van een bijenberm Jeroen de Rond 2013 Jeroen de Rond 2013 Faunistische nulmeting van bloembezoekers

Nadere informatie

Dagvlinders vouwen in rust hun vleugels verticaal, recht boven hun lijf samen (met één uitzondering: de dikkopjes).

Dagvlinders vouwen in rust hun vleugels verticaal, recht boven hun lijf samen (met één uitzondering: de dikkopjes). 1 Vlinders herkennen Er zijn veel meer nachtvlinders dan dagvlinders; in Nederland leven 53 soorten dagvlinders en zo n 2000 soorten nachtvlinders. Nachtvlinders zie je echter veel minder omdat veel soorten

Nadere informatie

Boeren voor bijen. Bijensymposium 22 oktober 2011. Pieter Verdonckt inagro vzw

Boeren voor bijen. Bijensymposium 22 oktober 2011. Pieter Verdonckt inagro vzw Boeren voor bijen Bijensymposium 22 oktober 2011 Pieter Verdonckt inagro vzw Pollen en nectar in het landbouwlandschap Wat kan je als landbouwer doen voor bijen? Opzet experimentele pollen en nectarranden

Nadere informatie

Verslag inventarisatie bijen en angeldragende wespen (Hymenoptera: Aculeata) in Westduinpark en Bosjes van Poot 2015

Verslag inventarisatie bijen en angeldragende wespen (Hymenoptera: Aculeata) in Westduinpark en Bosjes van Poot 2015 Verslag inventarisatie bijen en angeldragende wespen (Hymenoptera: Aculeata) in Westduinpark en Bosjes van Poot 2015 Martijn Kos Resultaten In totaal werden er in de periode van 8 maart 2015 tot en met

Nadere informatie

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen.

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. Tekeningen Ciel Broeckx, juni 2010. 1 De Europese Unie heeft in 2002 afgesproken om het verlies aan biodiversiteit

Nadere informatie

Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen

Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen 1. Inleiding In het dichtbebouwde Vlaanderen zijn bermen overal te vinden. Meestal vervullen ze een vrij belangrijke ecologische rol,

Nadere informatie

Liefhebbers van open zand

Liefhebbers van open zand Liefhebbers van open zand Graafwespen en verwanten op de Meinweg J.Hermans Inhoud presentatie Wat zijn vliesvleugeligen? Algemene kenmerken vliesvleugeligen Liefhebbers van zandgronden Kenmerkende soortgroepen

Nadere informatie

Veldbezoeken Het gebied is op 16 juli 2014 bezocht door Menno Reemer (EIS) samen met Hendrik Baas (gemeente Zoetermeer).

Veldbezoeken Het gebied is op 16 juli 2014 bezocht door Menno Reemer (EIS) samen met Hendrik Baas (gemeente Zoetermeer). Bijenvraagbaak casus 1: Zoetermeer Westerpark Menno Reemer (EIS Kenniscentrum Insecten) & Robbert Snep (Alterra) 6 oktober 2014 Vraagsteller: Hendrik Baas (Gemeente Zoetermeer) Gebied: Zoetermeer, Westerpark,

Nadere informatie

Wilde bijen in natuur- en groenbeheer. Ivo Raemakers Menno Reemer

Wilde bijen in natuur- en groenbeheer. Ivo Raemakers Menno Reemer Wilde bijen in natuur- en groenbeheer Ivo Raemakers Menno Reemer 1 Waarom bijen? Rode Lijst: veel soorten bedreigd Functie in ecosysteem: belangrijke bestuivers Indicator voor natuurbeheer en natuurkwaliteit

Nadere informatie

Donkere rimpelrug (Andrena bimaculata) in roggeakkers op de Duivelsberg

Donkere rimpelrug (Andrena bimaculata) in roggeakkers op de Duivelsberg Donkere rimpelrug (Andrena bimaculata) in roggeakkers op de Duivelsberg Jochem Kühnen, Beek Ubbergen, oktober 2010 Inleiding 22 Maart 2009 zag ik voor het eerst het massale optreden van wat later Andrena

Nadere informatie

Landelijk Meetnet Vlinders

Landelijk Meetnet Vlinders Landelijk Meetnet Vlinders Augustus 2015 Beste teller, Vlinders en tellers kregen het in juli flink te verduren. Er was zowel een hittegolf, als nachtvorst, als een week met naar en koud weer. Wat betekende

Nadere informatie

De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013

De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013 De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013 Het was afgelopen woensdag mooi herfstweer; droog, een aangenaam zonnetje en weinig wind. Maar het was erg rustig op de tuinen, er waren weinig

Nadere informatie

Een impressie over zweefvliegen in het Waasland. Marc Bogaerts 24 november 2012

Een impressie over zweefvliegen in het Waasland. Marc Bogaerts 24 november 2012 Een impressie over zweefvliegen in het Waasland Marc Bogaerts 24 november 2012 Inhoud Hoe herken je een zweefvlieg Soortenrijkdom Levenscyclus Levenswijze Waar moet je zoeken Wat heeft het Waasland te

Nadere informatie

Insecten in de duinen

Insecten in de duinen Insecten in de duinen Onbekend maakt onbemind Wat maakt insecten bijzonder Bouw en levenscyclus Levenswijzen van insecten Leefomgeving Eten en gegeten worden Bestuivers Diversiteit van insecten in de duinen

Nadere informatie

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Tijdens deze buitenopdracht komen jullie verschillende insecten tegen. Ook vind je andere kleine beestjes, die geen insecten zijn. De route is met een

Nadere informatie

Bijen en volkstuinen

Bijen en volkstuinen Bijen en volkstuinen Hoe maken we volkstuinen bijenvriendelijk Een selectie van de mogelijkheden Arie Koster Voor meer informatie Voor planten voor bijen, vlinders en andere bloembezoekers www.drachtplanten.nl

Nadere informatie

BIJEN IN LEEUWARDEN. Thijs Gerritsen & Bart Franken

BIJEN IN LEEUWARDEN. Thijs Gerritsen & Bart Franken BIJEN IN LEEUWARDEN Thijs Gerritsen & Bart Franken Wat komt er aan bod? o Even voorstellen o Bijen: wat zijn dat? o De mens en de bijen Intermezzo Akte 2 o De Leeuwarder bijen o Resultaten en conclusies

Nadere informatie

De Patrijs, klant van berm en akkerrand.

De Patrijs, klant van berm en akkerrand. De Patrijs, klant van berm en akkerrand. Lesbrief met kleurwedstrijd voor de groepen 5, 6 en/of 7 van de basisscholen van de gemeente Heeze-Leende. Je vult de antwoorden op de vragen in op de achterzijde

Nadere informatie

Oevers 2x maaien Oever 2

Oevers 2x maaien Oever 2 Oevers 2x maaien Oever 2 De vegetatie is rijk aan diverse soorten kruiden, zoals kattenstaart, grote waterweegbree en zwanebloem en behoort tot het Watertorkruidverbond (Oenanthion aquaticae). De vegetatie

Nadere informatie

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN Op 12 augustus ging de Vlinderwerkgroep van Ken en Geniet samen op excursie naar de Heemtuin in Rucphen. De ruim 2 hectare grote wilde bloementuin is aangelegd

Nadere informatie

Eten en gegeten worden. Nuttige insecten op de rozenkwekerij en in uw tuin: zweefvliegen

Eten en gegeten worden. Nuttige insecten op de rozenkwekerij en in uw tuin: zweefvliegen Eten en gegeten worden Nuttige insecten op de rozenkwekerij en in uw tuin: zweefvliegen Uit het dagboek van een zweefvlieglarve Niets vermoedend kroop de bladluis over het rozenblad. Zijn instinct stuurde

Nadere informatie

Bijenhoudersvereniging St Ambrosius Boxtel

Bijenhoudersvereniging St Ambrosius Boxtel januari In deze maand zijn de hommelkoninginnen nog in hun winterslaap. februari Op een warme dag komt een hommelkoningin uit haar schuilplaats en gaat op zoek naar voedsel. Als het kouder wordt moet ze

Nadere informatie

RAPPORT Natuur.studie nummer 9 2007

RAPPORT Natuur.studie nummer 9 2007 RAPPORT Natuur.studie nummer 9 7 Wouter Vanreusel De Tuinvlindertelling is een actie van Natuurpunt. Concept en begeleiding: Teksten en verwerking: Lay-out: Nalezing: Met dank aan: Foto s cover: Natuurpunt

Nadere informatie

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk Life+/Blues in the Marshes, actie A-4 Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk DE GROOT ECOLOGISCH ADVIES EN INRICHTING Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015 Monitoring bij Natuurboeren 31 maart 2015 problematiek Afname Plant- en dieren leven in het buitengebied Intensivering grondgebruik, verdroging Monitoring bij natuurboeren 2 Monitoring bij natuurboeren

Nadere informatie

Argusvlinder Lasiommata megera

Argusvlinder Lasiommata megera Argusvlinder Lasiommata megera Angelique Belfroid Mijn eerste ervaring met de Argusvlinder was een aantal jaren geleden in de Vlietepolder op Noord-Beveland. Terwijl ik over de onverharde weg liep, vlogen

Nadere informatie

Figuur 1. Onderzocht binnentalud en berm tussen hmp 101 en 103.

Figuur 1. Onderzocht binnentalud en berm tussen hmp 101 en 103. Flora en fauna op de Museumdijk bij Winssen in het Land van Maas en Waal Notitie naar aanleiding van onderzoek van de vegetatie en de insectenfauna op een dijktraject van 200 m ten noorden van Ewijk. Het

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Inheems zaaizaad. Gehakkelde aurelia op Knoopkruid

Inheems zaaizaad. Gehakkelde aurelia op Knoopkruid Inheems zaaizaad Inleiding Gebruik van zaaizaad om een bloemrijke flora te verkrijgen en om insecten als vlinders en bijen te bevoordelen is populair en wint steeds meer terrein. Daarbij wordt de ingeschatte

Nadere informatie

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage.

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage. 2 VIER MODELLEN In dit hoofdstuk beschrijven we vier verschillende inrichtingsmodellen: Kleinschalig landschap, Moeraszone, Nat kralensnoer en Droog kralensnoer. In extra informatiepagina s geven we aan

Nadere informatie

Wilde bijen in Deventer 2012

Wilde bijen in Deventer 2012 Wilde bijen in Deventer 2012 Jan Smit, Frank van der Meer, Erik van der Spek & Wim Klein Wilde bijen in Deventer 2012 Jan Smit, Frank van der Meer, Erik van der Spek & Wim Klein Colofon 2012, Jan Smit,

Nadere informatie

Nieuwsbrief winter 2014

Nieuwsbrief winter 2014 Nieuwsbrief winter 2014 Jaaroverzicht van 2014 Wildebijenwerkgroep van het Mechels rivierengebied Het lijkt stil rond onze werkgroep maar niks is minder waar. Allerlei realisaties dit jaar door leden van

Nadere informatie

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander.

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. Waterlanders : op weg met Sam de salamander Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. 1 De kamsalamander... Hallo, Ik ben Sam, de salamander met

Nadere informatie

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BIDSPRINKHAAN

Nadere informatie

Nr. 5 Jaargang 4 VLINDERNIEUWS. Vlinderwerkgroep HESPERIA Nieuwsbrief mei 2015 Nr. 5 Jaargang 4

Nr. 5 Jaargang 4 VLINDERNIEUWS. Vlinderwerkgroep HESPERIA Nieuwsbrief mei 2015 Nr. 5 Jaargang 4 Nr. 5 Jaargang 4 VLINDERNIEUWS Vlinderwerkgroep HESPERIA Nieuwsbrief mei 2015 Nr. 5 Jaargang 4 Een woordje vooraf. Beste vlindervrienden, Zondag 12 april hebben we onze eerste wandeling van het nieuwe

Nadere informatie

Een voorlopig overzicht van de Zweefvliegen (Syrphidae) van Zuid-West-Vlaanderen

Een voorlopig overzicht van de Zweefvliegen (Syrphidae) van Zuid-West-Vlaanderen Een voorlopig overzicht van de Zweefvliegen (Syrphidae) van Zuid-West-Vlaanderen TEKST EN FIGUREN PIETER VANTIEGHEM 1 Een voorlopig overzicht van de Zweefvliegen (Syrphidae) van Zuid-West-Vlaanderen INLEIDING

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkids 1

Lesbrief Vlinderkids 1 Vlinderkids 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 30 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Levenscyclus. Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen.

Levenscyclus. Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen. [Honingbij] Algemene Naam: Honingbij Wetenschappelijke Naam: Apis mellifera Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen. Het lichaam van een bij bestaat uit drie onderdelen: een

Nadere informatie

INSECTEN. werkboekje

INSECTEN. werkboekje INSECTEN werkboekje 20 maart 2009 Dag lieve kleine vlinder Waar vlieg je toch naartoe? Breng jij misschien de eitjes weg, ben jij nu al moe? Jouw eitjes worden rupsjes. die groeien heel erg vlug. ook krijgen

Nadere informatie

Bijen en zweefvliegen in het Land van Wijk en Wouden: nulmeting 2015. Menno Reemer EIS Kenniscentrum insecten

Bijen en zweefvliegen in het Land van Wijk en Wouden: nulmeting 2015. Menno Reemer EIS Kenniscentrum insecten Bijen en zweefvliegen in het Land van Wijk en Wouden: nulmeting 2015 Menno Reemer EIS Kenniscentrum insecten Een klimaatneutrale HEINEKEN brouwerij, een duurzame economie én een aangename leefomgeving

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg. Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag.

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg. Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag. De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg Beste natuurliefhebber/- ster, Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag. Een week geleden zag ik alleen nog maar

Nadere informatie

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten Liedbijlage Insecten L I EDBIJLAGE Samenstelling Chrystal Cochius Illustraties Elsbeth Cochius, grafisch kunstenaar en winnares van de HeArtpool grafiekprijs Overijssel 2005 I N SECTEN Zonder insecten

Nadere informatie

Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) H1042. 1. Status:

Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) H1042. 1. Status: Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) H1042 1. Status: Dit profiel dient gelezen, geïnterpreteerd en gebruikt te worden in combinatie met de leeswijzer, waarin de noodzakelijke uitleg van de

Nadere informatie

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren Monitoring op natuurboerenerven Uitleg over de systematiek van het monitoren Inleiding Boerenzwaluwen op het erf, korenbloemen in de akkers, fladderende citroenvlinders tussen de schuren. Al dat pracht

Nadere informatie

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels.

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Verslaglegging demoproject Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Gefinancierd door Productschap Tuinbouw In opdracht van de Nederlandse Fruitteelt Organisatie In het kader van het project

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016. Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016. Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was een heel aangename dag, maar er was minder te zien dan ik had gehoopt/verwacht. Twee dagen eerder waren we in de Hortus

Nadere informatie

Workshop. Bijenhotel

Workshop. Bijenhotel Workshop Bijenhotel 1 Blauwe ertsbij 2 Kleine roetbij Wespbij Zweefvlieg - grote ogen - 1 paar vleugels 3 - korte antennes 4 Bij of Wesp? Bijen - Stuifmeel en nectar (larvenvoedsel) - Verzamelapparaat

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Kleuren om (van) te snoepen Groep 3-4

Voorbereiding post 5. Kleuren om (van) te snoepen Groep 3-4 Voorbereiding post 5 Kleuren om (van) te snoepen Groep 3-4 Welkom bij IVN Valkenswaard Dit is de powerpointserie als voorbereiding op post 5: Kleuren om (van) te snoepen voor groep 3 en 4. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie

Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa

Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Spanje, Javea, Cap Sant Antoni december 2013 - februari 2014 Door: Silvia Hellingman-Biocontrole Onderzoek en Advies en Jan van Eijle

Nadere informatie

KUIPERSVEER. Jaarverslag 2013. FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014. In opdracht van

KUIPERSVEER. Jaarverslag 2013. FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014. In opdracht van KUIPERSVEER Jaarverslag 2013 FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014 In opdracht van Inleiding Aan de noordkant van de Hoeksche Waard ligt aan de oever van de Oude Maas het gebied Kuipersveer.

Nadere informatie

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben?

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben? Naam: VLINDERS Vlinders zijn niet weg te denken uit onze leefomgeving. In het voorjaar kunnen we haast niet wachten tot de eerste Kleine vosjes of Citroenvlinders zich laten zien. En dan in de zomer en

Nadere informatie

Wat valt er te kiezen?

Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Begrazing Wat valt er te kiezen? Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Bart Wouters Herman van

Nadere informatie

Breng meer leven in je tuin! door Dik Vonk*

Breng meer leven in je tuin! door Dik Vonk* Breng meer leven in je tuin! door Dik Vonk* Samenvatting van de lezing die Dik op woensdag 9 april 2014 op het Zoetermeerse Stadhuis heeft gegeven. Georganiseerd door de gemeente Zoetermeer in samenwerking

Nadere informatie

Bijen zijn geen bijzaak. Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving

Bijen zijn geen bijzaak. Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving Bijen zijn geen bijzaak Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving De bijen hebben het vandaag bijzonder moeilijk. In Vlaanderen verdween de voorbije jaren haast 40 procent van de bijenkolonies.

Nadere informatie

2007 ONGEWERVELDE DIEREN VAN DE BIESBOSCH

2007 ONGEWERVELDE DIEREN VAN DE BIESBOSCH 2007 ONGEWERVELDE DIEREN VAN DE BIESBOSCH MENNO REEMER & JOHN T. SMIT Ongewervelde dieren van de Biesbosch februari 2007 tekst Menno Reemer & John T. Smit productie Stichting European Invertebrate Survey

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Bijen en wespen van De Maashorst. Pieter van Breugel

Bijen en wespen van De Maashorst. Pieter van Breugel Bijen en wespen van De Maashorst Pieter van Breugel Een roodharige wespbij wordt verjaagd door een rode bosmier. Colofon Uitgegeven door: Auteur: Foto s: Opmaak: Redactie: Wijze van citeren: Natuur- en

Nadere informatie

Fauna-akkers in Rivierenland

Fauna-akkers in Rivierenland fauna-akkers 1 Fauna-akkers in Rivierenland REGIONAAL LANDSCHAP RIVIERENLAND Langs Nete, Dijle, Zenne & Rupel v z w 2 Regionaal Landschap Rivierenland Wat is een fauna-akker? Fauna-akkers zijn akkers en

Nadere informatie

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw Boomleeuwerik Leeft in droge, schrale heidevelden met losse boompjes en boomgroepen. Broedt ook in jonge aanplant van naaldbos (spar of den). Gierzwaluw Broedt onder daken van oudere gebouwen in Roermond.

Nadere informatie

Bijen en fauna-akkers. Wim Veraghtert & Jens d Haeseleer Natuurpunt Studie

Bijen en fauna-akkers. Wim Veraghtert & Jens d Haeseleer Natuurpunt Studie Bijen en fauna-akkers Wim Veraghtert & Jens d Haeseleer Natuurpunt Studie Bijen en fauna-akkers Wilde bijen, een korte inleiding Het fauna-akkerproject met RL De Voorkempen: onderzoeksvragen en resultaten

Nadere informatie

De klasse Lepidoptera of gewoon de Vlinders

De klasse Lepidoptera of gewoon de Vlinders De klasse Lepidoptera of gewoon de Vlinders Net als over de Libellen moeten we over de vlinderinventarisatie van de Potpolder zeggen dat, bij gebrek aan kennis, we eigenlijk niet volledig zullen zijn.

Nadere informatie

Op Stap in het Binnenveld. Willem van Raamsdonk & Christa Heijting

Op Stap in het Binnenveld. Willem van Raamsdonk & Christa Heijting Op Stap in het Binnenveld Willem van Raamsdonk & Christa Heijting Bennekom februari 2011 Hoogtekaart van het Binnenveld en omstreken. Het Binnenveld is een laag gelegen gebied tussen de Veluwe en de Utrechtse

Nadere informatie

Preview uit NIET ZONDER ELKAAR BLOEMEN EN INSECTEN. verspreiding verboden Copyright Natuurmedia Amsterdam/de fotografen

Preview uit NIET ZONDER ELKAAR BLOEMEN EN INSECTEN. verspreiding verboden Copyright Natuurmedia Amsterdam/de fotografen 42 43 In een wereld zonder insecten ziet de natuur er totaal anders uit. Ingetogen, weinig opvallende varens en vele soorten dennenbomen en andere coniferen domineren dan een groenig landschap zonder bloemen.

Nadere informatie

Beneluxseminarie, workshop bestuivers 08/11/2011 Jens D Haeseleer. Beneluxseminarie Educatie over Biodiversiteit via Voeding. Workshop Bestuivers

Beneluxseminarie, workshop bestuivers 08/11/2011 Jens D Haeseleer. Beneluxseminarie Educatie over Biodiversiteit via Voeding. Workshop Bestuivers Beneluxseminarie, workshop bestuivers 08/11/2011 Jens D Haeseleer Beneluxseminarie Educatie over Biodiversiteit via Voeding Workshop Bestuivers Inhoud Bestuiving Bestuivers Belang van bestuiving voor voedselvoorziening

Nadere informatie

Bijen en zo. Villa Augustus 6 mei 2014. Adriaan Guldemond, CLM Eva Cossee

Bijen en zo. Villa Augustus 6 mei 2014. Adriaan Guldemond, CLM Eva Cossee Bijen en zo Villa Augustus 6 mei 2014 Adriaan Guldemond, CLM Eva Cossee Maar eerst een BIJENQUIZ Alle antwoorden staan in Het lied van de honing Vraag 1: Hoe lang leeft een bijenkoningin? 1 jaar of 5 jaar

Nadere informatie

Dinsdag 26 november 2013

Dinsdag 26 november 2013 Dinsdag 26 november 2013 Al geruime tijd was er, wat mij betreft, enige onduidelijkheid over de juiste benaming van de naast De Wiershoeck gelegen tuinen. Ik wist niet beter dan dat het de Schoolwerktuin

Nadere informatie

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Aanvulling op de bespiegelingen invloed uitbreiding SnowWorld In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Door Winfried van Meerendonk In het Zoetermeerse Buytenpark verblijven zeker meer dan 100

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: Kriebelbeestjes

Auditieve oefeningen bij het thema: Kriebelbeestjes Auditieve oefeningen bij het thema: Kriebelbeestjes Boek van de week: 1; Rupsje Nooitgenoeg 2; Eentje Geentje het lieveheersbeestje 3; 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat

Nadere informatie

Een bovenbouwproject van IVN Veldhoven Eindhoven Vessem voorjaar 2015

Een bovenbouwproject van IVN Veldhoven Eindhoven Vessem voorjaar 2015 Een bovenbouwproject van IVN Veldhoven Eindhoven Vessem voorjaar 015 Doelgroep: groepen 5 t/m 8 Plaats: Rond de school, in de wijk, in een park, vlindertuin bij d n Aard, Ariespad 5, 550 EZ Veldhoven.

Nadere informatie

Insecteneter Lerarenblad 3e graad

Insecteneter Lerarenblad 3e graad Lerarenblad 1 Serie Lekker eten: vlieg en mug De leerlingen kunnen voorbeelden geven van wat een boerenzwaluw eet. De leerlingen weten dat de boerenzwaluw z'n eten al vliegend vangt en dat de zwaluw hierdoor

Nadere informatie

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Suchmann Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Wanneer: Dinsdagmiddag 6-13-20 & 27 april De kinderen worden in groepjes verdeeld van 3 of 4 kinderen. Ieder groepje krijgt een onderwerp toebedeeld

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 oktober 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 oktober 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 oktober 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, De weersverwachting was redelijk gunstig en lange tijd leek het erop alsof het tot de avond droog zou blijven. Zoals

Nadere informatie

NME-leerroute Kleine inwoners van de stad 8

NME-leerroute Kleine inwoners van de stad 8 NME-leerroute Kleine inwoners van de stad 8 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen Tijdens deze wandeling ontdekken we meer over de bijen, kleine maar belangrijke inwoners van de stad.

Nadere informatie

Handleiding Gewasinspecties consumptie aardappel Opgesteld door: Merijn Bos m.bos@louisbolk.nl en Erna van der Wal (CLM)

Handleiding Gewasinspecties consumptie aardappel Opgesteld door: Merijn Bos m.bos@louisbolk.nl en Erna van der Wal (CLM) Handleiding Gewasinspecties consumptie aardappel Opgesteld door: Merijn Bos m.bos@louisbolk.nl en Erna van der Wal (CLM) Gewasinspecties, oftewel scouting Met gewasinspecties kunt u zelf bepalen of plaaginsecten

Nadere informatie

Samenvatting Inleiding

Samenvatting Inleiding Inleiding Biodiversiteit in de zin van aantallen soorten kan een cruciale rol spelen voor processen in een ecosysteem. Aangezien wereldwijd de soortenrijkdom achteruitgaat, kan dat het functioneren van

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was afgelopen dinsdag opnieuw een mooie lenteachtige winterdag. Er stond een stevige wind, maar de zon scheen

Nadere informatie

Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014

Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 Wilfred Alblas Judith Bouma Mireille de Heer Joost Uittenbogaard 1 Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 In opdracht van Natuurmonumenten,

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 21 Mei 2014 Rapportnummer 031 Projectnummer 012 opdrachtgever Fam. Ten Dam Kolenbranderweg

Nadere informatie

Bijscholing compostmeesters Insectenhotel. Hotels bouwen voor

Bijscholing compostmeesters Insectenhotel. Hotels bouwen voor Bijscholing compostmeesters Insectenhotel Hotels bouwen voor Algemeenheden geen cursus entomologie : duur 15 minuten Nut (waarom)?? Waarvoor opletten?? tuinafval biedt nesthulp aan allerhande dieren Voorbeelden

Nadere informatie

Menno Reemer & John T. Smit. Bijen en zweefvliegen in stedelijk groen van Rotterdam

Menno Reemer & John T. Smit. Bijen en zweefvliegen in stedelijk groen van Rotterdam Menno Reemer & John T. Smit 2014 Bijen en zweefvliegen in stedelijk groen van Rotterdam Bijen en zweefvliegen in stedelijk groen van Rotterdam oktober 2014 tekst Menno Reemer & John T. Smit productie EIS

Nadere informatie

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Tim Termaat Libellenstudiedag Vlaanderen 15 februari 2014 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Hoe gaat

Nadere informatie

ZWEEFVLIEGENNIEUWSBRIEF

ZWEEFVLIEGENNIEUWSBRIEF ZWEEFVLIEGENNIEUWSBRIEF Jaargang 4, nummer 3, december 2000 2 ZWEEFVLIEGENNIEUWSBRIEF JRG 4 NR 3 Colofon De Zweefvliegennieuwsbrief is het mededelingenblaadje van het project Verspreiding en Ecologie van

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 oktober 2015. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 oktober 2015. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 oktober 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Tijdens deze laatste reguliere excursie en ook nog even daarna was het heel aardig herfstweer. Het was droog, er stond

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkleuren 1

Lesbrief Vlinderkleuren 1 Vlinderkleuren 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Beste natuurliefhebbers,

Beste natuurliefhebbers, Nieuwsbrief 2 september 2015 Beste natuurliefhebbers, Zoals je weet zetten wij ons voortdurend in om de Bommelerwaard mooier te maken. Mede dankzij de financiële bijdrage als lid van de Natuurwacht Bommelerwaard

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 De bijen van Nederland

Hoofdstuk 4 De bijen van Nederland Hoofdstuk 4 De bijen van Nederland Er zijn in ons land gegevens verzameld over meer dan 350 soorten bijen. Daaruit blijkt dat het met veel soorten niet echt goed gaat. Om een beeld te geven van de grote

Nadere informatie

Natuurgebieden Nuon centrale Diemen

Natuurgebieden Nuon centrale Diemen Natuurgebieden Nuon centrale Diemen Beheer, ecologische ontwikkeling en natuurresultaten VERSLAG 2009 Esther Linnartz-Nieuwdorp januari 2010 Inleiding Achter de Zeehoeve Sinds 1999 beheert FREE (sinds

Nadere informatie

Bijen en Landschapsbeheer

Bijen en Landschapsbeheer Bijen en Landschapsbeheer Hoe maken we het landschap bijenvriendelijk Wat betekent dat voor de biodiversiteit en de kwaliteit van het landschap Een selectie van de mogelijkheden Arie Koster -- www.bijenhelpdesk.nl

Nadere informatie

KRIEBELENDE KRUIPERTJES

KRIEBELENDE KRUIPERTJES KRIEBELENDE KRUIPERTJES Een insectenwandeling over het dreuzelpad door natuurtuin 't Loo voor kinderen van groep 1-4 onder leiding van een volwassene. 2 Een insectentocht over het dreuzelpad door natuurtuin

Nadere informatie

KRIEBELENDE KRUIPERTJES

KRIEBELENDE KRUIPERTJES 13 Plattegrond dreuzelpad KRIEBELENDE KRUIPERTJES Dit boekje is onderdeel van het eindproject van de IVN natuurgidsencursus van Henriëtte Beers, Fred van Hoof en Afke Schoo. Maart 2003. IVN afd. Bergeijk-Eersel

Nadere informatie

Bloemen en hun bestuivers: een netwerk van relaties

Bloemen en hun bestuivers: een netwerk van relaties Bloemen en hun bestuivers: een netwerk van relaties Martina Stang IVN Den Haag, Universiteit Leiden Februari 2008 1. Inleiding Overzicht presentatie Wat is bestuiving Overzicht diversiteit bestuivers Een

Nadere informatie

NATUURVRIENDELIJK TUINIEREN HOE MAAK IK VAN MIJN TUIN EEN NATUURPARADIJS?

NATUURVRIENDELIJK TUINIEREN HOE MAAK IK VAN MIJN TUIN EEN NATUURPARADIJS? NATUURVRIENDELIJK TUINIEREN HOE MAAK IK VAN MIJN TUIN EEN NATUURPARADIJS? De gemeente Hellevoetsluis wil de hoeveelheid groen en de verscheidenheid aan planten en dieren in de stad vergroten. Naast het

Nadere informatie

: dhr. C. Brouwer / cob@idds.nl : Resultaten ecologisch onderzoek De Heyderweg 1 te Leiden

: dhr. C. Brouwer / cob@idds.nl : Resultaten ecologisch onderzoek De Heyderweg 1 te Leiden Van Reisen Bouwmanagement & Advies Dhr. L. van Reisen Postbus 97 2200 AB Noordwijk Noordwijk, 21 november 2013 Projectkenmerk Contactpersoon Betreft : 1309F708/COB/rap2 : dhr. C. Brouwer / cob@idds.nl

Nadere informatie