Scenario Planning. waterketen. toekomstbeelden Your business technologists. Powering progress

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Scenario Planning. waterketen. toekomstbeelden 2023. Your business technologists. Powering progress"

Transcriptie

1 Scenario Planning waterketen toekomstbeelden 2023 Your business technologists. Powering progress

2 Voorwoord De afgelopen decennia is de rol en opzet van (semi-)publieke organisaties in de waterketen - drinkwaterbedrijven, waterschappen, gemeenten en (in mindere mate) provincies - sterk veranderd. Door fusies van waterschappen en drinkwaterbedrijven is het aantal ketenpartners sterk afgenomen en zijn grote organisaties ontstaan. Naast deze consolidatie is ook gewerkt aan integratie van taken. Organisaties in de waterketen hebben in 2011 het Bestuursakkoord Water ondertekend, onder andere om onderlinge samenwerking te stimuleren en schaalvoordelen te behalen. Met het regeerakkoord van het kabinet Rutte-II (oktober 2012) is bovendien afgesproken om de opschaling van waterschappen en gemeenten de komende jaren voort te zetten. Ook externe krachten creëren dynamiek in de waterketen. Burgers stellen nieuwe eisen, wettelijke normen veranderen, ambities van aanverwante sectoren en overheden creëren kansen, technologische ontwikkelingen komen vanuit andere sectoren overgewaaid en de economische situatie is onzeker. Het tempo van veranderingen is hoog, de uiteindelijke richting ervan vaak nog onzeker. Het management en bestuur van organisaties in de waterketen staan aan de vooravond van belangrijke keuzes, die bepalend zullen zijn voor het succes waarmee ze op deze dynamiek kunnen anticiperen. Met dit rapport bieden Witteveen+Bos en Atos een brede en onafhankelijke blik van buitenaf. Deze scenario planning is bedoeld als een handvat waarmee de waterketen toekomstverwachtingen beter kan inschatten, zich erop kan voorbereiden en er adequaat op in kan spelen. Inhoud Voorwoord 3 1. Inleiding 4 2. De waterketen anno Scenario planning: de methodiek 6 4. Trends en ontwikkelingen in de waterketen Trendbeschrijving Impact-onvoorspelbaarheidsmatrix De dimensies Scenario s anno Scenario I: Effectieve waterketen Scenario II: Open markt Scenario III: Nieuwe markt Scenario IV: Innovatieve Multi Utility Samenvatting en conclusies Dankbetuiging Over de auteurs Referenties 22 2 Waterketen toekomstbeelden 2023

3 1. Inleiding Niemand heeft de waarheid in pacht. Deze publicatie bevat dus geen beschrijving hoe de waterketen er in 2023 uitziet. Wel beschrijft de publicatie vier mogelijke ontwikkelscenario s, met voor elk scenario de gevolgen voor de waterketen op diverse vlakken. Geen van deze vier scenario s zal volledig werkelijkheid worden, maar alle beogen de blik te verruimen voor wat kan gebeuren. Elk beeld bevat indicatoren die kunnen worden gebruikt om de bedrijfsstrategie tijdig aan te passen als het betreffende scenario zich (deels) ontvouwt. Waarom toekomstbeelden voor 2023? Deze tijdspanne is nabij genoeg om realistische toekomstbeelden te schetsen en urgentie te creëren, maar biedt tegelijkertijd voldoende ruimte aan organisaties om in te spelen op de substantiële veranderingen die in tien jaar kunnen plaatsvinden. Als basis voor de scenario planning zijn de trends en toekomstverwachtingen van waterketenpartijen uit Noord-Brabant en Zuid-Holland gekozen. Deze regio geeft een representatief beeld van de Nederlandse waterketen, omdat de landelijk bekende variaties in drinkwaterbronnen, bodemgesteldheid, type riolering, watersysteem en alle typen rioolwaterzuivering hier aanwezig zijn. Wij veronderstellen daarmee dat vergelijkbare trends en scenario s geldig zijn voor de gehele Nederlandse waterketen. Daarnaast is met landelijke brancheorganisaties en vertegenwoordigers uit andere regio s en sectoren (kennisinstituten, energiebedrijven) gesproken. Verantwoording De combinatie Atos - Witteveen+Bos heeft de scenario planning zelfstandig en onafhankelijk uitgevoerd. Maar omdat betrokken organisaties uit de sector immers zelf een duidelijke visie en cruciale rol hebben, heeft een groot aantal bestuurders, beleidsmakers en onderzoekers aan dit onderzoek meegewerkt. Zij hebben niet alleen zeer waardevolle input geleverd bij het identificeren van de trends, maar hebben ook een actieve rol gespeeld bij de classificatie en bij het vaststellen van de kenmerken van de verschillende toekomstscenario s. We zijn hen bijzonder dankbaar voor hun bijdrage. Bij het in kaart brengen van toekomstverwachtingen en te ontwikkelen transitietrajecten kan een onafhankelijke, deskundige en transparante blik van buitenaf meerwaarde bieden. De combinatie van Atos en Witteveen+Bos wil deze blik bieden. Atos kent de waterketen op bedrijfsmatig vlak uitstekend en helpt met het managen van transities. Atos focust op het aanbieden van zakelijke technologie die klanten vooruit helpt en in staat stelt hun onderneming van de toekomst te creëren. Witteveen+Bos heeft diepgaande technisch inhoudelijke en organisatorische kennis van drinkwaterbedrijven en de afvalwaterketen. Voor Atos en Witteveen+Bos heeft dit onderzoek een tweeledig doel. De inhoudelijke drijfveer is: onze technische en organisatorische nieuwsgierigheid naar de ontwikkelingen in en de toekomst van de waterketen; bijdragen aan de ontwikkeling van een gedeelde mening over de toekomst van de waterketen; het vergroten van onze expertkennis over de waterketen. Onze relationele ambitie is: het in een niet-commerciële setting aan tafel komen met het topmanagement van de waterketen; ons netwerk gebruiken om managers uit de sector met elkaar in contact te brengen; kansen op toekomstige samenwerking tussen Atos en Witteveen+Bos vergroten. Leeswijzer Wij starten met een korte introductie van de waterketen en gaan in op de recente historie en de belangrijkste uitdagingen. In hoofdstuk 3 wordt de gebruikte scenario planningsmethodiek toegelicht. Daarna beschrijven we de 17 trends die tijdens de interviews in 2012 met betrokkenen naar voren zijn gekomen. Deze trends liggen aan de basis van vier ontwikkelscenario s die in hoofdstuk 6 uitvoerig worden beschreven. We gaan in op de early warning-indicatoren die erop kunnen wijzen dat een bepaald scenario (deels) werkelijkheid aan het worden is. Daarna volgen een aantal conclusies en een overzicht van de scenario s. Waterketen toekomstbeelden

4 2. De waterketen anno 2013 Hemelwater, grondwater, oppervlaktewater, drinkwater, afvalwater en industriewater. Al deze waterstromen staan met elkaar in verbinding via de waterketen en het watersysteem. Gemeenten, drinkwaterbedrijven, waterschappen en provincies zorgen, naast de Rijksoverheid, samen voor een goede kwaliteit en de juiste kwantiteit van het water, zowel in het watersysteem als in de waterketen. Samen beschermen ze hiermee de volksgezondheid en het milieu, inclusief de natuurwaarden van de gerelateerde watersystemen. Dit rapport focust op de drinkwater- en afvalwaterketen. De organisaties die betrokken zijn bij het beheer van het natuurlijke systeem van oppervlakte- en grondwater vallen buiten de kaders van dit onderzoek. Figuur 1 geeft de onderdelen van de onderzochte waterketen weer en schetst daarmee de scope van dit rapport. Drinkwaterketen Figuur 1. Weergave van de waterketen met daaraan gekoppeld het watersysteem. Watersysteem: oppervlakte-/grond-/hemelwater Waterschappen (24) & Provincies (12) Winning Zuivering Transport Distributie Gebruik Inzameling (riolering) Zuivering De eerste onderdelen van de waterketen bestaan uit de winning van grondwater of oppervlaktewater, zuivering, transport en distributie van drinkwater (en deels industrieel proceswater). Dit is het domein van tien drinkwaterbedrijven, die als semipublieke uitvoeringsorganisatie verantwoordelijk zijn voor de drinkwatervoorziening en de administratieve afhandeling. De taken van drinkwaterbedrijven zijn vastgelegd in de Drinkwaterwet en het Drinkwaterbesluit. Afvalwaterketen Na gebruik door burgers en bedrijven komt het water terecht in de afvalwaterketen, die bestaat uit het geheel van riolering en rioolwaterzuiveringen. Bij inzameling, transport, behandeling en afzet van huishoudelijk afvalwater en hemelwater hebben zowel gemeenten als waterschappen een taak, die sterk samenhangt. Drinkwaterbedrijven (10) Burgers en bedrijven Gemeenten (408) Waterschappen (24) De ruim 400 Nederlandse gemeenten dragen zorg voor de inzameling en het transport van het afvalwater richting de afvalwaterzuiveringen (via rioleringssystemen). Bovendien is de gemeente verantwoordelijk voor de eerste opvang van hemelwater binnen de bebouwde kom. Deze taken zijn wettelijk vastgelegd in de Vuilwaterzorgplicht, Hemelwaterzorgplicht en Grondwaterzorgplicht. De ruim 20 waterschappen zijn verantwoordelijk voor het verdere transport en zuiveren van afvalwater en het beheren van het watersysteem. Dit is geborgd met de Zuiveringszorgplicht. Tot slot zijn provincies verantwoordelijk voor het beheer van de grondwatervoorraad en bepalen zij waar grondwater onttrokken mag worden. De provincies dragen ook verantwoordelijkheid voor de afstemming van integraal waterbeleid tussen de verschillende aangesloten instanties. Deze betrokken organisaties tezamen worden in dit rapport waterketenorganisaties genoemd. Historie van drinkwaterbereiding en afvalwaterbehandeling In Nederland kwam het aansluiten van woningen op het drinkwaterleidingnetwerk in de tweede helft van de 19e eeuw op gang. In de jaren vijftig van de vorige eeuw was 80% van de Nederlandse huishoudens aangesloten op dit netwerk; inmiddels is dit 100%. De voornaamste bron voor de drinkwaterproductie is grondwater (60%); de resterende 40% wordt onttrokken aan oppervlaktewater zoals de Rijn, IJssel en het IJsselmeer. Het beleid in Nederland is gericht op de productie van biologisch stabiel drinkwater, zonder residuen van chemische desinfecteermiddelen. In deze filosofie gaat bij de productie van drinkwater de voorkeur uit naar fysische in plaats van chemische processen. Daarnaast wordt voor verbetering van de drinkwaterkwaliteit ingezet op bescherming van drinkwaterbronnen, productiemiddelen en het distributienet, bijvoorbeeld tegen aangroei van bacteriën. Mede onder invloed van deze filosofie en strengere normen voor de drinkwaterkwaliteit, hebben drinkwaterbedrijven veel geïnnoveerd in zuiveringstechnieken als UV-desinfectie, actieve kool, membraanfiltratie en ionenwisseling. 4 Waterketen toekomstbeelden 2023

5 De aansluiting op de riolering nam in ons land meer tijd in beslag. In 1950 was 30% van de Nederlandse huishoudens aangesloten, tegenwoordig is dit 99%. In de nieuwere rioleringsystemen worden afvalwater en hemelwater gescheiden afgevoerd. Het hemelwater wordt direct naar het oppervlaktewater geleid, afvalwater via een rioolwaterzuivering. Door beter rioolbeheer wordt steeds minder verontreinigd water op het oppervlaktewater geloosd. Ook de afvalwaterzuivering heeft de afgelopen decennia veel ontwikkelingen doorgemaakt. Voor afvalwaterzuiveringen werden in eerste instantie effluenteisen ingevoerd voor biologisch zuurstofverbruik en zwevende stof en later ook voor fosfaat en stikstof. Dankzij de ontwikkeling en uitbreiding van actief-slibsystemen kon afvalwater zeer vergaand gereinigd worden. Voor een aantal kwetsbare locaties waar bijzonder strenge eisen gelden, is daarnaast ingezet op nageschakelde (filtratie)stappen. Mede onder invloed van de Kaderrichtlijn Water is de aandacht voor de ecologische en chemische kwaliteit van oppervlaktewater en de rioolwaterzuiveringen die hierop lozen, toegenomen. Duurzame innovatie Waterketenorganisaties hebben de afgelopen jaren steeds meer aandacht gegeven aan innovatie op het gebied van duurzaamheid. Een belangrijk thema is de reductie van het energiegebruik, bijvoorbeeld door gebruik van energiezuinige technieken (zoals het optimaliseren van distributiepompen) en terugwinning van energie (bijvoorbeeld via slibgisting, warmtekrachtkoppelingen en de productie van methaangas bij grondwaterwinning). Ook het terugwinnen van grondstoffen heeft meer aandacht gekregen, met name in de vorm van het vastleggen van fosfaat. Waterketenorganisaties proberen reststromen te verminderen en waar mogelijk voor andere nuttige toepassingen in te zetten. Consolidatie van organisaties De geschiedenis van waterketenorganisaties in Nederland wordt gekenmerkt door fusies en consolidatie. Na de oprichting van de VEWIN in 1950 is het totaal van 229 drinkwaterbedrijven in een rap tempo afgenomen tot 10. De verantwoordelijkheid voor afvalwaterzuivering is vanaf de invoering van de WVO vooral uitgevoerd door regionale zuiveringsschappen, die sinds eind jaren 90 zijn opgegaan in integrale waterschappen. De afgelopen decennia hebben ook waterschappen een sterke consolidatie doorgemaakt: hun aantal is teruggelopen van waterschappen in 1950 naar 24 in Bij gemeenten zie je dezelfde trend. Dit aantal is tussen 1817 en 2013 met meer dan twee derde afgenomen van tot 408 gemeenten. Samenwerking in de waterketen In tegenstelling tot veel andere landen in Europa laat Nederland de belangrijke taken in de waterketen uitvoeren door gescheiden organisaties. Het laatste decennium groeit de notie dat integratie in de waterketen efficiëntievoordelen kan opleveren. Samenwerking wordt ook gestimuleerd door het Bestuursakkoord Water (BW) uit De waterketen -paragraaf uit dit akkoord wordt momenteel in circa 60 regionale samenwerkingsverbanden van vooral gemeenten en waterschappen uitgewerkt. Eén van de doelen is het vergroten van doelmatigheid, onder andere door verdergaande samenwerking tussen gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven. Deze samenwerkingsverbanden moeten vaste vorm krijgen, om vanaf 2013 de beoogde winst te realiseren. Daarbij biedt het BW ruimte voor regionaal maatwerk en eigen ambities. Veel regio s maken stappen om dit samenwerkingsproces vorm te geven en in te vullen. Benchmark Tegen het eind van de jaren negentig begon een nieuwe fase in de ontwikkeling van de waterketenorganisaties, met toenemende aandacht voor efficiëntie en transparantie. Vanaf 1997 hebben drinkwaterbedrijven in samenwerking met VEWIN besloten tot een vrijwillige onderlinge bedrijfsvergelijking (benchmark). Behalve meer transparantie hoopt de sector daarmee de kostenefficiëntie en (drinkwater) kwaliteit te verhogen en tegenwicht te bieden aan de discussie over privatisering van de drinkwatersector. In 2004 is de bedrijfsvergelijking voor alle drinkwaterbedrijven verplicht gesteld, in het vooruitzicht van een wettelijke verplichting tot een benchmark. Ook waterschappen hebben (sinds 1999 onder leiding van de Unie van Waterschappen) meerdere malen een bedrijfsvergelijking zuiveringsbeheer uitgevoerd. Doel hierbij was om inzicht te krijgen in de eigen prestaties als prikkel voor leren en verbeteren. In 2010 vond daarnaast de eerste landelijke benchmark rioleringszorg plaats op initiatief van RIONED en de VNG, waarin alle gemeenten inzicht verschaffen in de prestaties van de rioleringszorg. Sinds de introductie van bedrijfsvergelijkingen hebben drinkwaterbedrijven, gemeenten en waterschappen een aanzienlijke efficiëntieverbetering en kostenreductie bereikt. Waterketen toekomstbeelden

6 3. Scenario planning: de methodiek De methodiek van scenario planning is in de jaren zestig van de vorige eeuw ontwikkeld om systematisch om te gaan met een onzekere toekomst. Sindsdien is het uitgegroeid van een theoretisch denkinstrument tot een praktische toepassingstechniek om kennis binnen organisaties te vergroten, strategie en visie te ontwikkelen en risico s te beheersen. De methodiek helpt betrokkenen om externe veranderingen beter te begrijpen en er adequaat op te anticiperen. In het verleden heeft Atos deze beproefde methodiek toegepast in verschillende sectoren, zoals netwerkbedrijven en de zorgmarkt. Witteveen+Bos heeft deze methodiek toegepast binnen diverse werkvelden van infrastructuur en water. Een belangrijk uitgangspunt bij scenario planning is dat de toekomst onvoorspelbaar en onzeker is. Voorspellen met behulp van extrapolaties en kwantitatieve analyses is daarom niet mogelijk. De kern van de methodiek is de ontwikkeling van vier scenario s op basis van een kwalitatieve trendanalyse. De ontwikkelde scenario s beschrijven mogelijke toekomstige werelden. Ze zijn realistisch, maar behouden altijd enige onzekerheid. De zes gevolgde stappen van de methode worden toegelicht in tabel 1. Tabel 1. Stappenplan voor de scenario planningmethodiek Stap Beschrijving 1. Bepalen scope Dit onderzoek betreft de waterketen in Noord-Brabant en Zuid-Holland. De tijdshorizon is vastgesteld op Identificeren en clusteren trends Door middel van interviews en deskresearch zijn 33 relevante trends voor de sector geïdentificeerd. Deze zijn teruggebracht tot 17 trends. 3. Bepalen impact en onvoorspelbaarheid Tijdens een ervariumsessie met experts uit de waterketen zijn de 17 trends gevalideerd en de impact en de onvoorspelbaarheid vastgesteld. 4. Opstellen scenarioraamwerk Het scenarioraamwerk is geconstrueerd door de trends met de hoogste impact en de hoogste onvoorspelbaarheid als assenkruis te nemen. 5. Bepalen kenmerken werelden De beschrijving van de vier scenario s is gebaseerd op een brainstorm met de experts tijdens de ervariumsessie. 6. Finaliseren scenario s De complete scenariobeschrijvingen zijn opgesteld en bijgehorende early warning-indicatoren zijn opgesteld. 6 Waterketen toekomstbeelden 2023

7 4. Trends en ontwikkelingen in de waterketen Uit de interviews met experts en een literatuurstudie zijn ruim dertig trends en ontwikkelingen in de waterketen geïdentificeerd. De trends zijn geclusterd tot 17 hoofdtrends en ingedeeld in 5 groepen (zie tabel 2). De tabel biedt geen totaaloverzicht van de ontwikkelingen in de sector, maar is een weergave van de issues en uitdagingen van waterketenorganisaties anno 2013 die stakeholders tijdens de interviews hebben benoemd. Tabel 2. Overzicht van 17 hoofdtrends ingedeeld in 5 groepen Trends Nationale en internationale ontwikkelingen 1 Decentralisatie 2 Snelle ontwikkeling in andere sectoren 3 Toename aansprakelijkheid van de waterketen 4 Klimaatontwikkeling 5 De crisis zet door 6 Schaarste aan grondstoffen vereist actievere rol van de waterketen 7 Toenemende invloed van de politiek op de governance van de waterketen Waterinfrastructuur 8 Investeringsgolf infra in de waterketen 9 Verduurzaming van de waterketen 10 Invloeden op waterkwaliteit in de waterketen Samenwerking 11 Schaalvergroting van de waterketenbedrijven 12 Deelnemen aan kennisnetwerken Organisatie 13 Vergrijzing en kennisborging 14 Hogere communicatie-eisen burger 15 Integraal asset management in de keten 16 Verhoging van de (belevings)waarde van water Informatietechnologie 17 Vergaande automatisering 4.1 Trendbeschrijving Onderstaand worden de 17 trends afzonderlijk toegelicht. De trends zijn uitdagend en prikkelend beschreven om tot vier scenario s te komen. Trend 1: Decentralisatie Decentralisatie wil in deze context zeggen dat bewoners, woningbouworganisaties, woonwijken en gemeenschappen de komende tien jaar steeds meer faciliteiten zelfstandig op lokaal niveau organiseren en faciliteren. De snelle decentrale ontwikkeling in de energiesector fungeert als aanjager voor decentralisatie van de waterketen. Lokale kleinschalige afvalwaterbehandelingstations, voor de verwerking van bijvoorbeeld gescheiden afvalwaterstromen en lokale energie- en grondstoffenproductie, zijn als proef reeds opgezet en kunnen vanuit de ambities van de Toekomstvisie Afvalwaterketen 2030 gerealiseerd worden. De schaalgrootte waarop dergelijke systemen veilig, effectief, efficiënt en economisch te exploiteren zijn, is nog relatief onbekend. Om met deze ontwikkeling mee te kunnen gaan is kennis van de lokale situatie tot op wijkniveau belangrijk, zodat op lokaal niveau maatwerk geleverd kan worden. Deze trend staat of valt met de betrokkenheid van burgers. De mate waarin waterketenorganisaties zélf centraal of decentraal georganiseerd zijn, is overigens geen onderdeel van deze trend, maar van trend 11. Trend 2: Snelle ontwikkeling in andere sectoren De waterketen wordt steeds sterker beïnvloed door ontwikkelingen in andere sectoren. Deze trend is bewust breed geformuleerd, omdat deze ontwikkelingen onvoorspelbaar zijn en uit allerlei (onverwachte) sectoren kunnen komen. Voorbeelden zijn de ontwikkeling van steeds geavanceerdere sensortechnologie en slimme meters in de energiesector. In combinatie met bijvoorbeeld slimme wasmachines kunnen huishoudens hun energieverbruik beter timen om zo kosten te besparen. Een dergelijke ontwikkeling heeft direct invloed op het waterbewustzijn, het waterverbruikpatroon en daarmee op de waterketen. Ontwikkelingen kunnen ook uit andere hoeken komen, zoals gewijzigde regelgeving, de telecomsector of de agrofood-sector. Waterketen toekomstbeelden

8 Deze trend impliceert dat de waterketenorganisaties zelf weinig impact hebben om deze ontwikkelingen zelf te beïnvloeden, maar wel moeten volgen. Ontwikkelingen in andere sectoren scheppen namelijk nieuwe verwachtingen bij burgers en organisaties. Aan de andere kant bieden ontwikkelingen in andere sectoren ook nieuwe kansen, zeker als ze adequaat opgepakt worden. Trend 3: Toename aansprakelijkheid van de waterketen Naar Amerikaans voorbeeld neemt de juridisering bij de nasleep van rampen en ongelukken in Nederland toe. Een voorbeeld is de discussie na de brand bij Chemie-Pack in Moerdijk, waarbij de kosten van het opruimen van vervuild water doorbelast dreigden te worden aan de gemeente en waterschap. Op het gebied van het beheersen van risico s hebben burgers overspannen verwachtingen van overheden. Tegelijkertijd is het voor overheden een grote uitdaging en soms zelfs onmogelijk om aan de overvloed van (vaak tegenstrijdige) regels te voldoen. Als gevolg van dit alles zullen waterketenorganisaties in de toekomst meer claims ontvangen wegens nalatigheid. Door de claimcultuur is het zaak om aan te tonen dat de organisatie haar infrastructuur en installaties goed beheert. Dat vraagt om een realistischer en serieuzer risicobeleid en keuzes op het gebied van redundantie en reservestelling in de waterketen. Die kan verminderd worden (in combinatie met verzekering tegen schade en claims) of juist uitgebreid (met uitbreiding van de systemen en beveiliging om falen te voorkomen). Trend 4: Klimaatontwikkeling Recente klimaatscenario s van het KNMI geven aan dat extreme omstandigheden (langere droogten, extremere neerslag in pieksituaties etc.) in de toekomst vaker voor zullen komen. Hierdoor neemt de kans toe op lokale wateroverlast en extreme watervraag (voor landbouw en drinkwatervoorraden). Dit vraagt om extra inspanning van de waterketen. Mogelijke maatregelen zijn locatiegericht adaptatiebeleid en vergroting van samenwerking in de keten om meerlaagse waterveiligheid te garanderen. Denk hierbij aan wadi s in woonwijken en retentiepolders. Op deze manier kunnen ketenpartners samen zorgen voor een klimaatbestendige piekverwerking en piekproductie. Trend 5: De crisis zet door Deze trend voorspelt dat economisch herstel van de wereldwijde crisis de komende jaren uitblijft. Bovenop de rentecrisis volgen ook nog een eurocrisis en pensioencrisis die de negatieve economische gevolgen voor Nederland versterken. Overheidsmaatregelen mogen niet baten en de ontwikkeling valt stil of ons land moet zelfs een stap terug doen. Het doorzetten van de crisis betekent dat de actoren in de waterketen nieuwe investeringen zoveel mogelijk temporiseren, minder geld steken in innovaties, het beschikbare innovatiebudget sterker focussen op kostenbesparende maatregelen en ondertussen verder gaan met het besparen van kosten op beheer en onderhoud. Dat laatste impliceert dat ze een hoger risicoprofiel accepteren. Voorbeelden daarvan zijn normopvulling door waterschappen en waterleidingbedrijven, en meer reactief dan proactief onderhoud. Omdat het financieringstekort binnen de begrotingsregels moet blijven, worden de wet HOF en het schatkistbankieren nog strakker uitgevoerd, waardoor waterschappen en gemeenten creatieve financieringsmethoden moeten vinden: middelen komen nu uit pensioenfondsen, uit de waterleidingbedrijven en via PPS-constructies (Publiek Private Samenwerking) waarbij de private markt voorfinanciert. De (gedeeltelijke) overgang van eigendom en beheer van assets naar private partijen, die met het oog op winstmaximalisatie de grenzen opzoeken van wat kan en wat mag, leidt ertoe dat de kwaliteit van de dienstverlening niet meer is wat hij was. Trend 6: Schaarste aan grondstoffen vereist actievere rol van de waterketen Wereldwijd worden grondstoffen schaarser of raken ze zelfs helemaal uitgeput, waardoor terugwinning en recycling rendabeler wordt. Deze trend voorspelt dat de waterketen zich de komende jaren actiever inzet om grondstoffen als bijvoorbeeld fosfaat, stikstof, humuszuren, bioplastics en methaan terug te winnen en te verkopen. Deze trend is al ingezet door bijvoorbeeld de oprichting van het Nutriëntenplatform, met onder meer waterschappen en landbouworganisaties als leden. Reststromen worden kortom steeds waardevoller, zowel vanuit het oogpunt van verduurzaming, maatschappelijke verantwoordelijkheid, imagoverbetering of een economisch rendabele business case. Tijdig ingrijpen schept kansen voor gezamenlijke planvorming en beheer van infrastructuur. Trend 7: Toenemende invloed van de politiek op de governance van de waterketen In deze trend bemoeit de politiek zich steeds meer met de waterketen. Daarnaast hebben waterketenorganisaties de indruk dat de politiek steeds vluchtiger wordt en dat politieke besluiten niet volledig rationeel worden genomen. Beslissingen worden genomen onder invloed van onverwachte gebeurtenissen en de waan van de dag, maar hebben grote gevolgen voor de waterketen. Een voorbeeld is de recente nieuws over de Europese richtlijn voor concessies, onder andere op drinkwater van Eurocommissaris Barnier, die leidt tot discussie over privatisering. Zowel bij regeringspartijen als oppositie leven sterke ideeën over bestuurlijke hervorming, waarbij de waterschappen zich volgens sommigen tot waterbeheer moeten beperken of zelfs geheel afgeschaft kunnen worden. Ook neemt de politieke druk toe om efficiencyvoordelen in de waterketen te behalen. Tegelijkertijd blijft het vaak bij uitspraken en ontbreekt vooralsnog een heldere stip op de horizon. Waterketenorganisaties zijn druk in de weer om de gevolgen van politieke trends te inventariseren, terwijl uitspraken of voornemens net zo goed weer teruggedraaid kunnen worden. De vraag is hoe je hier als organisatie mee om gaat. Trend 8: Investeringsgolf infra in de waterketen De verwachting is dat de waterketen aan de vooravond van een grote investeringsgolf staat. Ten eerste is een groot gedeelte van de infrastructuur aan het einde van zijn technische levenscyclus en aan vervanging toe. Daarnaast wordt op bepaalde plekken rekening gehouden met mogelijk achterstallig onderhoud van ondergrondse infrastructuur, waarvan de huidige conditie onvoldoende bekend is. 8 Waterketen toekomstbeelden 2023

9 De impact van de te maken kosten is afhankelijk van de in het verleden gekozen financieringsconstructie. Riolering is in het verleden ook wel aangelegd en gefinancierd vanuit de grondexploitatie; hierbij wordt geen jaarlijkse reservering voor vervanging gehanteerd. Infrastructuur van drinkwaterbedrijven wordt wel jaarlijks afgeschreven, waardoor er meer middelen beschikbaar zijn om de vervangingsgolf op te vangen. De investeringspiek kan nog even duren, maar betrokkenen zijn het erover eens dat het probleem niet naar achteren geschoven moet worden. Tijdig ingrijpen schept kansen voor gezamenlijke planvorming en beheer van infrastructuur. Trend 9: Verduurzaming van de waterketen In 2008 hebben de waterschappen een Meerjarenafspraak energie-efficiëntie (MJA-3) ondertekend met als doel 30% energie te besparen. Gemeenten en drinkwaterbedrijven hebben ook ambitieuze duurzame doelstellingen. Hoewel duurzaamheid al hoog op de agenda staat, hebben watergerelateerde portefeuillehouders echter weinig knoppen om aan te draaien. De grootste besparingen zijn immers te behalen op de plek waar de burger de regie over de waterketen heeft, namelijk in huis. Deze trend voorspelt niettemin dat de waterketen het aanwezige besparingspotentieel zal benutten. Daarmee transformeert de waterketen in een energieneutrale keten, die wellicht zelfs energie en/of grondstoffen gaat produceren (zie ook trend 6). Dit pad is al ingeslagen met de Green Deal voor 12 grootschalige energiefabrieken, die in 2011 is afgesloten tussen de waterschappen en de ministeries van Energie, Landbouw & Innovatie (EL&I) en Infrastructuur & Milieu (I&M). Trend 10: Invloeden op de waterkwaliteit in de waterketen Deze trend gaat ervan uit dat waterkwaliteit voor oppervlaktewatersystemen en drinkwaterproductie een steeds kritieker parameter wordt. Bronnen voor drinkwater hebben last van verzilting of toestroming van vervuild oppervlakte- of grondwater en in de toekomst mogelijk schaliegaswinning. Microverontreinigingen, medicijn- en hormoonresten krijgen een steeds grotere invloed op de waterkwaliteit door toenemend gebruik en betere detectiemethoden. Door medisch onderzoek krijgen we meer zicht op contaminatie en vervolgschade, waardoor steeds strengere limieten voor steeds meer stoffen worden gesteld. De waterkwaliteitsproblemen kunnen technisch opgelost worden door meer controle aan de voorkant (metingen/sensoring) en gescheiden afval- en regenwaterbehandeling. Ook de ontwikkeling van geavanceerde zuiveringssystemen voor bronmaatregelen, effluentbehandeling of drinkwaterbereiding kunnen een oplossing bieden. Deze interventies brengen aanzienlijke kosten met zich mee. Trend 11: Schaalvergroting van waterketenbedrijven Naar aanleiding van wijzigingen in de Waterleidingwet heeft tussen 1985 en 1993 een grote fusiegolf plaatsgevonden waarbij het aantal drinkwaterbedrijven terugliep van 90 naar 10. Het aantal waterschappen is gestaag gedaald tot 24 stuks, met nieuwe fusies op komst in 2013 en In het regeerakkoord van het kabinet Rutte-II staat daarnaast dat een gemeente in de toekomst minimaal inwoners moet hebben. Als deze trend doorzet, zijn er in de toekomst nog minder (en daarmee grotere) waterketenorganisaties. Naast deze horizontale integratie is ook verticale integratie denkbaar, waarbij verschillende onderdelen van de waterketen in een regio samengaan. Scenario s als vier nationale (stroomgebied)waterketenbedrijven worden al langere tijd verkend. Het regeerakkoord noemt vijf landsdelen waarin ook de waterketen georganiseerd zou kunnen worden. Trend 12: Deelnemen aan kennisnetwerken Waterketenorganisaties zullen in de toekomst meer samenwerken op het gebied van gemeenschappelijke kennisontwikkeling en -uitwisseling. Hiervoor worden uitvoerende (internationale) kennisnetwerken ingericht en kan kennis vrij bewegen tussen verschillende organisaties. De waterketenorganisaties borgen daarmee in gemeenschappelijke pools de benodigde kennis voor uitvoering van waterketentaken (studie, optimalisatie, beheer, ontwerp, onderling advies). Trend 13: Vergrijzing en kennisborging Door de geboortegolf na de Tweede Wereldoorlog en de afname van het aantal geboortes na 1970 vergrijst Nederland de komende jaren. Voor de waterketenorganisaties betekent dit uitstroom van technisch personeel en daarmee verlies van kennis en arbeidskracht. Tegelijkertijd is er een schaarste aan voldoende geschoold technisch personeel. Het wordt voor waterketenbedrijven steeds moeilijker hun personeelsbestand op peil te houden. Een betere onderlinge kennisoverdracht is een middel om hiermee om te gaan (zie ook trend 12). Trend 14: Hogere communicatie-eisen burger De burger wordt steeds mondiger en stelt hogere eisen aan dienstverlening en transparantie. Waterketenorganisaties krijgen daarom de taak om klanten actief te informeren en voorbereid te zijn op een intensieve dialoog. Social media en apps zullen als communicatiekanaal tussen burger en organisatie een grotere rol gaan spelen. Trend 15: Integraal asset management in de keten De toenemende schaalgrootte en het meer bedrijfsmatig organiseren hebben ervoor gezorgd dat middelenbeheer (asset management) de afgelopen tijd steeds belangrijker is geworden. De komende jaren neemt het belang hiervan toe en zullen waterketenorganisaties steeds meer profiteren van elkaars best practices, zowel nationaal als internationaal. Daarnaast zal asset management steeds integraler worden aangepakt; denk aan gemeenschappelijke vernieuwing en beheer van de infrastructuur. In een vergevorderd stadium van integraal asset management wordt de infrastructuur van de hele waterketen door één organisatie beheerd. Waterketenorganisaties zullen zich de komende jaren focussen op het verhogen van de belevingswaarde en het positieve beeld van water. Waterketen toekomstbeelden

10 Trend 16: Verhoging van de belevingswaarde van water Waterketenorganisaties zullen zich de komende jaren focussen op het verhogen van de belevingswaarde en het positieve beeld van water. Het doel is tweeledig: de publieke opinie beïnvloeden om het belang van waterketenorganisaties te benadrukken én een betere positie op de arbeidsmarkt te verkrijgen. Dit wordt gedaan via voorlichtingsdagen, open dagen, instructies op opleidingen (van basisschool tot universiteiten), stages en het zichtbaar terugbrengen van water in de stad en bij de burger, met bijvoorbeeld tapkraantjes en de promotie van (gratis) kraanwater in restaurants. Trend 17: Vergaande automatisering Gedreven door technologische ontwikkeling in de ICT-sector zal de waterketen in de toekomst nog sterker automatiseren. Denk daarbij aan verbeterde sensortechniek voor het monitoren van kwaliteit en kwantiteit, besturing van primaire processen op afstand en dynamisch voorspellende modellen. Data wordt steeds meer ingezet bij besluitvorming (decision support tools). ICT-ontwikkeling kan ook gevolgen hebben voor de organisatiestructuur, via het Nieuwe Werken en centralisatie van bedrijfsvoering. 4.2 Impact-onvoorspelbaarheidsmatrix De 17 trends zijn in een ervariumsessie (zie tabel 1) door de stakeholders en experts beoordeeld op onvoorspelbaarheid en impact. Een hoge score op onvoorspelbaarheid betekent dat het volgens de experts onzeker is of de trend inderdaad doorzet, bij een lage score verwacht men dat dit vrijwel zeker het geval is. Impact is de mate van verandering die de trend veroorzaakt voor de klant, infrastructuur en de waterketenorganisaties. In figuur 2 zijn alle trends in een impact-onvoorspelbaarheidsmatrix geplot. Figuur 2. Trends in een impact-onvoorspelbaarheidsmatrix Veel impact Trend 17 Trend 14 Trend 13 Trend 15 Trend 2 Trend 4 Trend 8 Trend 9 Trend 1 Trend 3 Trend 12 Trend 6 Trend 10 Trend 11 Trend 16 Trend 7 Trend 5 1. Decentralisatie 2. Snelle ontwikkeling in andere sectoren 3. Toename aansprakelijkheid van de waterketen 4. Klimaatontwikkeling 5. De crisis zet door 6. Schaarste aan grondstoffen vereist actievere rol van de waterketen 7. Toenemende invloed van de politiek op de governance van de waterketen 8. Investeringsgolf infra in de waterketen 9. Verduurzaming van de waterketen 10. Invloeden op waterkwaliteit in de waterketen 11. Schaalvergroting van de waterketenbedrijven 12. Deelnemen aan kennisnetwerken 13. Vergrijzing en kennisborging 14. Hogere communicatie-eisen burger 15. Integraal Asset management in de keten 16. Verhoging van de (belevings)waarde van water 17. Vergaande automatisering Weinig impact Voorspelbaar Onvoorspelbaar 10 Waterketen toekomstbeelden 2023

11 5. De dimensies Het scenarioraamwerk is opgebouwd uit twee assen, die op hun beurt zijn afgeleid van de trends die volgens experts zowel zeer onvoorspelbaar zijn als een hoge impact hebben (het kwadrant rechtsboven in figuur 2). De as maatschappelijke situatie is gebaseerd op trend 5 (De crisis zet door). De as positionering van de waterketen is afgeleid uit trends 4, 6 en 9, die een sterke onderliggende samenhang vertonen en samen zwaarder wegen dan de gerelateerde, maar op zichzelf staande trends 7, 10 en 16. De extremen die ontstaan aan de uiteinden van deze assen illustreren de kaders van vier scenario s in In de onderstaande twee paragrafen worden de gekozen assen nader toegelicht. 5.1 X-as: ontwikkeling van de maatschappelijke situatie in Nederland De x-as beschrijft de sociaaleconomische status en geeft daarmee de economische en maatschappelijke situatie in Nederland weer. Op het linkeruiteinde van deze as staat een maatschappij waarin de crisis spoedig voorbij is en weinig schade en impact heeft veroorzaakt. Het economisch systeem is stabiel en vergelijkbaar met eind jaren 90. Er heerst sociale rust, doordat er structurele oplossingen zijn gevonden voor een aantal problemen die de maatschappij voorheen als een Zwaard van Damocles boven het hoofd hingen, zoals de dreigende pensioencrisis, de onbetaalbaarheid van de gezondheidszorg en de eurocrisis. De geloofwaardigheid van de waterketen is hoog en de financiële druk klein. Aan het rechteruiteinde van deze as staat een maatschappij die is uitgehold door de aanhoudende crisis. De kredietcrisis en daarna de eurocrisis hebben hun sporen nagelaten: er is een tekort aan geld in Nederland, er ontstaat sociale onrust en het vertrouwen in het Nederlandse systeem brokkelt af. Ook het vertrouwen in de waterketen is geschaad, doordat langverwachte efficiëntieslagen lange tijd uitgesteld zijn. 5.2 Y-as: positionering van de waterketen De Y-as beschrijft de positionering en de rol van de waterketenorganisaties in de maatschappij. Op welke positie de waterketen zich in 2023 op deze as bevindt, hebben ze deels zelf in de hand, maar wordt ook sterk bepaald door externe factoren. Partijen kunnen zelf de strategische keus maken om te focussen op kerntaken of juist te differentiëren. Ook de maatschappij en overheid hebben hier echter invloed op, bijvoorbeeld via specifieke taakstellingen en regelgeving. De bovenkant van de Y-as staat voor een waterketen waarbinnen organisaties zich focussen op het uitvoeren van de beherende basistaken. Waterschappen, gemeenten, provincies en drinkwaterbedrijven zullen er alles aan doen om zo goed mogelijk aan de standaarden en verwachtingen van hun stakeholders te voldoen, bijvoorbeeld door het behalen van uitstekende scores in een sectorbenchmark. Organisaties zullen zich inspannen om de status quo te handhaven en waar nodig incrementele verbeteringen door te voeren. Deze kant van de as staat voor een minimale impuls voor innovatie, duurzaamheid en imagoverbetering. In de wereld aan de onderkant van de Y-as worden waterketenorganisaties gestimuleerd om zich maatschappelijk ondernemend op te stellen. Ze verkennen de mogelijkheden van innovatie, marketing en verduurzaming. Ze voeren hun kerntaken adequaat uit, maar hebben daarnaast een sterke drive om te differentiëren. De sector als geheel wil zich onderscheiden en vooroplopen in maatschappelijk ondernemerschap. Deze trend speelt zich af binnen de organisaties zelf, maar leidt ook tot nieuwe vormen van samenwerking in de waterketen of met klanten. Binnen een gedefinieerde bandbreedte bepalen waterketenorganisaties zelf welke taken ze uitvoeren en hoe ze dit doen. De meeste organisaties hebben innovatie als een belangrijk speerpunt op de agenda staan. Waterketen toekomstbeelden

12 6. Scenario s anno 2023 Op de twee assen van het scenarioraamwerk zijn vier verschillende toekomstscenario s voor 2023 geplot (zie figuur 3), die in dit hoofdstuk zijn toegelicht. Tevens is aangegeven hoe de waterketen zich kan voorbereiden op de verschillende geschetste werelden. De belangrijkste dimensies van deze scenario s zijn in hoofdstuk 7 samengevat. 6.1 Scenario I: Effectieve waterketen De wereld in 2023 In 2023 is de crisis voorbij en de maatschappij weer gestabiliseerd. De Nederlandse economie maakt na een lange zware tijd weer een opwaartse beweging. In deze wereld hebben waterketenorganisaties (weer) voldoende financiële ruimte én een heldere taakstelling met focus op het doelmatig uitvoeren van de kerntaken. De overheidsnormen voor de waterketen zijn helder en de kwaliteitsnormen zijn steeds strikter geworden door nieuwe gezondheidsinzichten. Dankzij de economische situatie is de waterketen niet meer een onderwerp van heftige politieke discussie. De waterketenorganisaties hebben zich teruggetrokken op hun vakgebied en zetten zich in om de dienstverlening en het product verder te optimaliseren en daarbij de klant niet uit het oog te verliezen. Vanuit de burger is er weinig aandacht voor de waterketen. Dit betekent: weinig kritiek en druk, maar ook weinig sturing. Wat betekent dit voor de sector? Hoe zijn we tot deze wereld gekomen (early warning indicatoren)? Eurocrisis en financiële crisis zijn voorbij en structureel opgelost Nederland beleeft opnieuw sterke economische groei De overheid formuleert heldere taakstellingen voor de waterketenorganisaties en stelt deze verplicht De lessen van de crisis worden meegenomen in beleid Activiteiten die buiten de taakstelling vallen, worden afgestoten Burgers hebben weinig interesse in de waterketen omdat de diensten zo vanzelfsprekend, onopvallend en goedkoop zijn Waterketenorganisaties blijven buiten schot in politieke discussies Figuur 3. Vier toekomstscenario s De crisis voorbij Effectieve waterketen Innovatieve multi utility De waterketenorganisaties blijven gericht op kerntaken. Om te voorkomen dat ze zich ondanks een heldere taakstelling toch gaan bezighouden met aanverwante zaken, is op het gebied van bedrijfsbesturing een sterke richtinggevende stip op de horizon nodig. Deze richting is deels ingegeven door wetgeving en de wens van burgers, maar vooral ook een keuze van de organisatie zelf. De focus van waterketenorganisaties ligt op het goede doen in plaats van wat je doet, goed doen. Daardoor dagen ze zichzelf continu uit om bedrijfsprocessen effectiever en slagvaardiger te maken en te houden. De keuze van de juiste bedrijfsparameters voor sturing is hierbij essentieel. Een potentiële valkuil in dit scenario is dat waterketenorganisaties zich zozeer focussen op het primaire proces dat ze de klant uit het oog verliezen. Om dat te voorkomen is een organisatiecultuur nodig die van buiten naar binnen werkt in plaats van andersom. Organisaties proberen zo goed en zo kwaad als mogelijk de dienstverlening beter op de klantwens af te stemmen. Dit gaat echter niet vanzelf. Burgers hebben weinig interesse, omdat de diensten Kerntaken beheerd Open markt Nieuwe markt Maatschappelijk ondernemend De crisis in van waterketenorganisaties geen echte impact hebben op hun eigen leven en portemonnee. De wens om klantgericht te denken en werken moet dan ook door de aderen van elke medewerker stromen, niet alleen bij het management en marketingafdeling. Medewerkers van waterketenorganisaties worden in dit scenario gemotiveerd door een prettige werksfeer en een stabiel inkomen. Uitdaging en prikkels zijn minder van belang. De medewerkers zijn net als het management risicomijdend en echte verandering is moeilijk door te voeren, doordat druk vanuit de buitenwereld en daarmee de case for change ontbreekt. Waarom zou je veranderen wanneer er voldoende geld is en de kerntaken al jaren gelijk zijn en goed worden uitgevoerd? Deze manier van denken leidt tot weerstand bij verandering. Door de aantrekkende economie ontstaat er krapte op de arbeidsmarkt. Vanwege de behoudende cultuur en het bijbehorende imago is het een grote uitdaging om jong talent aan te trekken en te behouden. Een nieuwe generatie werknemers wil juist 12 Waterketen toekomstbeelden 2023

13 werkzaam zijn bij organisaties die openstaan voor creativiteit, eigen verantwoordelijkheid en vernieuwing. De urgentie van dit probleem neemt snel toe door een grote uitstroom van de vergrijsde populatie medewerkers. Vanwege de financiële crisis die begon in 2007, is er tot 2023 weinig geïnvesteerd in zowel de ondergrondse als de bovengrondse infrastructuur. Waterketenorganisaties hebben zich noodgedwongen alleen geconcentreerd op een goede exploitatie. De drinkwaterinfrastructuur is sterk verouderd en het rioleringsstelsel is toe aan vernieuwing. Veel oude leidingen zijn toe aan sanering. Vanwege het verbeterde financiële klimaat is er inmiddels ruimte om oude infrastructuur te vervangen en wordt strategisch bepaald waar redundantie in het systeem nodig is om tot een eersteklas dienstverlening te komen met uitstekende kwaliteit en leveringsbetrouwbaarheid. Rioolstelsels worden met dezelfde redundantie en geavanceerde technieken vernieuwd. Asset management wordt volgens internationale standaarden, zoals Asset management Edition 2023, toegepast om investeringen te laten aansluiten bij feitelijke data over bijvoorbeeld veroudering en risico s. Een integraal asset register stelt partijen in staat om elke euro zo optimaal mogelijk te investeren. De ICT-infrastructuur van waterketenorganisaties is door de jarenlange financiële krapte sterk verouderd geraakt. Systemen zijn zo lang mogelijk in de lucht gehouden. Met beter asset management, kennismanagement en betere samenwerking in de waterketen zal er een professionaliseringslag gemaakt moeten worden. Kwaliteit is hierbij bepalend en niet de kosten, waardoor alleen volledig geïntegreerde en op maat gemaakte oplossingen worden geïmplementeerd. Ook worden Enterprise Asset management-systemen geïntroduceerd die standaarden ondersteunen en verdere data-integratie mogelijk maken. Daarnaast wordt er meer aandacht gegeven aan regionale monitoring en sturing in de waterketen door introductie van nieuwe overkoepelende systemen die aansluiten op de bestaande lokale procesautomatisering. Drinkwaterbedrijven blijven publieke nutsbedrijven, het rioleringssysteem is nog eigendom van gemeenten en de waterschappen zijn verantwoordelijk voor de rioolwaterzuiveringsinstallaties. Het Bestuursakkoord Water uit 2011 heeft tot actievere samenwerking geleid, met name tussen gemeenten en waterschappen. Maar de verwachte grote financiële voordelen zijn uitgebleven. Door het betere financiële klimaat belandt de discussie over samenwerking in de waterketen in een rustiger vaarwater. De organisaties zijn op zichzelf gericht en naar binnen gekeerd. Er wordt weinig in (inter-)nationale kennisnetwerken geïnvesteerd. Projecten, onderzoek en investeringen worden voornamelijk door individuele partijen gedaan. De sector is weinig kennisintensief en de aanwezige kennis wordt mondjesmaat gedeeld met andere partijen. Dit komt mede door het gevoel dat alle organisaties binnen de keten verschillende problemen hebben binnen hun taakgebied en in een afwijkende context opereren. Men vertrouwt vooral op het eigen werk en samenwerking in de waterketen komt slecht op gang, tenzij dit politiek wordt opgelegd. Door incidenten en vernieuwde inzichten in de afgelopen jaren zijn de kwaliteitsnormen nog hoger geworden dan ze in 2013 waren. De organisaties in de waterketen doen er alles aan om te allen tijde ruim binnen de gestelde grenzen te blijven, zodat zelfs bij calamiteiten de normen niet overschreden worden. Zo komt riooloverstort bijna niet meer voor. In dit scenario wordt geïnvesteerd in onderzoek en bouw van nieuwe analyse- en zuiveringstechnieken om waterkwaliteitsissues voor te zijn. Denk hierbij aan de intreding van zout en brak water, de risico s van schaliegaswinning en medicijnresten en hormoonverstorende stoffen. 6.2 Scenario II: Open Markt De wereld in 2023 De wereld in 2023 verkeert nog steeds in een crisis. Onder invloed van de slechte economische situatie heeft de overheid zich uit veel sectoren teruggetrokken en is de deur voor marktpartijen opengezet. De watersector is geprivatiseerd en de overheid is toezichthouder geworden. De nieuwe private waterketenorganisaties moeten zich concentreren op hun kerntaken en zijn sober, efficiënt en doelmatig ingericht. De drinkwaterinfrastructuur is sterk verouderd en het rioleringsstelsel is toe aan vernieuwing. Hoe zijn we tot deze wereld gekomen (early warning indicatoren)? De crisis houdt aan, Nederland voldoet niet meer aan de begrotingseisen van de Europese Unie Burgers roepen steeds vaker om de laagste prijs en betwisten het nut van aanvullende diensten en producten Anti-overheidsdemonstraties, (financiële) schandalen bij overheidsinstanties Politieke druk op kerntaken van waterketenbedrijven Geen interesse in de waterketen Doorvoeren van nieuwe Europese richtlijn voor concessies (van Eurocommissaris Barnier) Privatisering van de watersector en toetreding van buitenlandse partijen Wat betekent dit voor de sector? De burger heeft door de voortdurende crisis en bijkomende problemen, zoals politieke instabiliteit en onzekerheid over het inkomen, nog maar weinig vertrouwen in de overheid. Burgers willen de belasting zover mogelijk beperken en alleen voor de noodzakelijke diensten van waterketenorganisaties betalen. De aandacht en prioriteiten van burgers ligt bij heel andere onderwerpen dan drinkwater en riolering. Uitval van nutsvoorzieningen wordt geaccepteerd. Omgekeerd is de klant voor waterketenorganisaties minder belangrijk geworden; de aandacht gaat vooral uit naar efficiëntie en winstmaximalisatie binnen de kerntaken. Voor extra diensten, zoals geavanceerde nazuivering van drinkwater, ontwikkelingshulp en methaanterugwinning is geen plaats. Waterketen toekomstbeelden

14 Medewerkers van de overheid hebben toezichthoudende taken in de waterketen en opereren vooral als contractmanager. Medewerkers van private waterketenorganisaties hebben een maatschappelijke ambitie ingeruild voor het streven naar winstmaximalisatie. Werknemers voeren overwegend routinematig werk uit, maar wie kosten weet te besparen ontvangt een royale bonus. Er bestaat geen intrinsieke motivatie bij de organisatie en medewerkers om beter te presteren dan anderen. Nieuw talent wordt aangetrokken op basis van andere criteria en een praktische hands-on -instelling is belangrijker dan het vermogen tot innoveren of maatschappelijke betrokkenheid. De voortdurende crisis heeft gezorgd voor voldoende aanbod op de arbeidsmarkt, waardoor er geen problemen zijn bij het aantrekken van personeel. Het nieuwe management stemt de prestaties zo af dat de wettelijke normen precies bereikt worden. De investeringen in de infrastructuur blijven op een laag pitje staan, waardoor lekkages en milieuproblemen toenemen. Incidenten met de infrastructuur worden reactief verholpen en ook asset management is vooral reactief. Als er een lek wordt gesignaleerd, wordt het gerepareerd. Zwakke punten in het systeem worden niet vooraf ingeschat en preventieve sanering wordt uitgesteld of helemaal niet uitgevoerd. Dit scenario lijkt erg op het beheer van het Engelse waterleidingnetwerk in de periode , waarbij door gebrek aan financiële middelen voor investeringen naar schatting 20% van het geproduceerde drinkwater weglekt. Voor de burger betekent dit meer storingen en overlast, maar de kosten zijn gelukkig laag. Wanneer er wel vervanging plaatsvindt van infrastructuur, wordt gekozen voor de goedkoopste oplossing. Duurzaamheid, kwaliteit, veiligheid en milieu zijn van minder belang. Ook in de ICT is de focus op kosten voelbaar. Aan de ene kant wordt alleen het meest noodzakelijke aangeschaft, aan de andere kant wordt geïnvesteerd in automatisering die besparingen mogelijk maakt, bijvoorbeeld op personeelskosten. Daarnaast zijn systemen zo ingericht dat de organisatie prestaties van contractpartijen kunnen monitoren aan wie het beheer van technische installaties, procesautomatisering en infrastructuur is uitbesteed. Grote buitenlandse marktpartijen hebben in dit scenario veel (diensten van) waterketenorganisaties overgenomen. Hoewel het drinkwaternet en het rioolstelsel nog in handen zijn van de overheid, worden alle beheer- en onderhoudstaken uitgevoerd door marktpartijen. De traditionele drinkwaterbedrijven en waterschappen zijn alleen nog contractmanager, zoals Rijkswaterstaat al in 2013 was georganiseerd. De overdracht van taken geeft een impuls aan de kleiner wordende overheid. In Nederland zelf is de grote marktpartij Dutch Water International BV opgekomen die zich in Nederland en in het buitenland mengt in de dienstverlening rondom de waterketen. Nieuwe economische machten zoals China en India, die ervaring hebben met produceren tegen lage kosten, hebben hun kans gegrepen. Deze landen investeren hun kapitaaloverschot op de Europese markt, zoals ze dit eerder al in Afrika deden. Taken in de waterketen zijn kortom in handen gekomen van grote commerciële bedrijven, die alleen onder strikte voorwaarden op het gebied van financiering en intellectueel eigendom samenwerken. Innovaties worden afgeschermd of via patenten verkocht aan andere marktpartijen. Het devies luidt: niet gevaarlijk is gezond. De marktpartijen die de dienstverlening op zich nemen luisteren naar de wens van burgers en pakken de bedrijfsvoering efficiënt en kostenbewust aan, de prijs is leidend. Klanten worden echter niet langer als klanten gezien, maar meer als technische of administratieve aansluitingen of afnemers. De wederzijdse verwachtingen zijn laag. De Waterwet en het Drinkwaterbesluit worden bijvoorbeeld waar mogelijk losgelaten of versoepeld ten gunste van de WHO-normen, waarin de kwaliteitsparameters voor drinkwater en afvalwater gebaseerd zijn op minimale gezondheidseisen. Chloordosering wordt geherintroduceerd als desinfectiemiddel. Door beperkte redundantie en capaciteit van het rioolstelsel, en minder aandacht voor duurzaamheid, wordt rioolwater vaker overgestort op het oppervlaktewater. Reststoffen worden verkocht aan de hoogste bieder zonder rekening te houden met duurzame afzet. De normen voor leveringszekerheid zakken, perioden zonder water of met onvoldoende druk vinden regelmatig plaats en normen worden regelmatig overschreden. 6.3 Scenario III: Nieuwe Markt De wereld in 2023 De voortdurende economische crisis en onzekerheid over inkomen hebben geleid tot sociale beweging en onrust. Burgers hebben meer aandacht gekregen voor de kwaliteit van leven. Waterketenorganisaties, marktpartijen en burgers hebben de ambitie om maatschappelijk en verantwoord ondernemend te zijn verwezenlijkt. Er wordt niet alleen gekeken naar het beheer van bestaande infrastructuur, maar ook naar nieuwe oplossingen, voor zover de financiële crisis dit toelaat. Duurzaamheid, innovatie en vernieuwing zijn hierbij de kernwoorden, het devies luidt: slimme oplossingen zijn goedkoper. Hoe zijn we tot deze wereld gekomen (early warning indicatoren)? De crisis zet door tot 2023 en men probeert op andere manieren de kwaliteit van leven te verbeteren De rol van de overheid wordt beperkt tot regie op afstand Kabinetten vallen regelmatig en overheidsbeleid is wispelturig Maatschappelijke onrust, gericht tegen de overheid Decentrale initiatieven voor verbetering van leefomstandigheden Waterketen wordt meer verweven met andere sectoren Ontwikkeling van maatoplossingen in de waterketen Redundantie en robuustheidseisen worden verzacht (infrastructuur wordt minder belangrijk) Wat betekent dit voor de sector? Huishoudens hebben een veel belangrijkere rol in de waterketen gekregen. Het is binnen dit scenario niet zonder meer gebruikelijk dat iedere inwoner is aangesloten op de waterketen. Mensen betalen alleen nog maar voor afgenomen producten en er is voldoende ruimte voor decentrale en individuele oplossingen. 14 Waterketen toekomstbeelden 2023

15 Decentrale oplossingen zijn in 2023 veel kansrijker vanuit het oogpunt van duurzaamheid en kosten. De aandacht voor duurzaamheid is versterkt door calamiteiten in de waterketen en ontwikkelingen in andere sectoren, zoals de energiebranche met slimme meters. Op wijkniveau worden oplossingen bedacht om de kwaliteit van drinkwater en geloosd afvalwater te verbeteren tegen lagere kosten. In huizen wordt warmte teruggewonnen en nuttig ingezet en nieuwe technologie toegepast zoals de UVdesinfectie. De integratie van de waterketen met thermische energie, zonne-energie en windenergie is zeer sterk doorgevoerd. Aansluiting bij de klantvraag is belangrijk. Neem bijvoorbeeld de levering van water op maat, zoals verschillende temperaturen tapwater en differentiatie tussen veilig water en ultra-puur water. Vanwege de crisis verwachten klanten dat dit wordt aangeboden tegen een aanvaardbare prijs, waardoor er met nieuwe verdienmodellen geëxperimenteerd wordt. Business development afdelingen met een grote geldingsdrang worden opgericht en bewegen zich buiten de grenzen van de waterketen. Nieuwe inkomsten worden gegenereerd door de productie van humuszuren voor kunstmest, terugwinning van fosfaat of energieopwekking uit vrijgekomen gassen. Het gezuiverde water is vaak een bijproduct van andere productieprocessen. In de bedrijfscultuur worden medewerkers gestimuleerd om te vernieuwen en nieuwe bronnen van inkomsten aan te boren. Dit leidt tot veel bottom-up-initiatieven. Het implementeren van deze ideeën vergt veel aandacht. Organisaties worstelen echter om álle lagen van de organisatie veranderingsgezind te krijgen en de oude behoudende en beherende cultuur om te vormen tot een nieuwe manier van werken. Managers stimuleren medewerkers tot het Nieuwe Werken, waarbij medewerkers worden afgerekend op resultaten en vrij worden gelaten om onafhankelijk van tijd en locatie te werken. Deze vrijheid, in combinatie met de gevraagde creativiteit en uitdagende ambities, maakt de partijen in de waterketen tot een interessante werkgever, zowel bij young professionals als bij ervaren professionals vanuit andere sectoren. Het ruime aanbod van goede professionals (ingegeven door de crisis) helpt bij het aantrekken van goed personeel. Kapitaalintensieve investeringen in infrastructuur worden in 2023 nog steeds noodgedwongen vooruitgeschoven. De financiële druk vanuit de omgeving, de veeleisende vraag van burgers en de opkomst van decentrale initiatieven maakt bedrijfsoptimalisatie en bedrijfsafslanking van groot belang. Asset management wordt slim ingezet om de infrastructuur met weinig kosten operationeel te houden. Doordat dit niet altijd lukt, worden decentrale initiatieven ingezet om de service op peil te houden. Doordat nieuwe technologie steeds meer van zulke decentrale oplossingen mogelijk maakt, is betrouwbare dienstverlening niet langer synoniem met investeren in infrastructuur. Om het proces verder te optimaliseren worden methoden vanuit andere sectoren toegepast, zoals nieuwe vormen van lean engineering. Deze optimalisatie sluit goed aan op de vraag van burgers om efficiëntie. Om te voorkomen dat projecten tot grote kostenposten leiden moet er altijd een sterke business case aan ten grondslag liggen. Er wordt geëxperimenteerd met agile projectmanagementmethoden, sterk gefocust op wat de klant nodig heeft, waardoor projecten op elk moment bijgestuurd kunnen worden door marktpartijen zelf, maar ook door de klant. De nieuwe waterketenorganisaties staan dicht bij hun klanten door het gebruik van slimme ICT, social media en applicaties voor mobiele devices. Innovaties worden volledig open source gedaan. Kennis en patenten worden vrijelijk gedeeld door alle partijen en klanten dragen actief bij aan het signaleren van problemen in de dienstverlening. Omdat de mogelijkheid tot investeren klein is, worden niet zomaar grote kostbare ICT-pakketten aangeschaft, maar wordt gekeken hoe diverse decentrale ICT-oplossingen kunnen bijdragen aan het verlagen van de kosten van onderhoud en beheer. Waterketenorganisaties zijn door de voortdurende crisis genoodzaakt om creatief te zijn en nieuwe markten aan te boren. De overheid is zelf beperkt slagvaardig door de financiële problemen en heeft inmiddels een regisserende in plaats van regulerende rol. De deur voor internationale marktpartijen is opengezet, waardoor diverse nieuwe grote en kleine marktpartijen zich hebben gemengd in de dienstverlening voor de waterketen. De infrastructuur van het drinkwaternet, persleidingen en riolering zijn in handen van drinkwaterbedrijven, waterschappen en gemeenten. Op strategisch niveau zit de overheid zelf aan de knoppen, beheer en onderhoud is echter volledig uitbesteed en er zijn PPS-achtige constructies ontstaan waarin verschillende publieke en private organisaties samenwerken. Er is veel aandacht voor slimme samenwerkingsvormen en hybride organisaties en DBFO-contracten (Design-Build-Finance-Operate). Er zijn nieuwe maatschappelijk ondernemende organisaties ontstaan, die zich onderscheiden met een gedifferentieerde dienstverlening en duurzame producten. Hierdoor transformeert de sector van gestandaardiseerde waterketendiensten naar nieuwe markten en nicheproducten. Door de vernieuwende strategie worden waterketenorganisaties nu ook door andere organisaties en sectoren als gesprekspartner gezien. Samenwerking komt uit onverwachte hoeken waardoor (technologische) ontwikkelingen in andere sectoren effect hebben op de waterketen. Uit de energiesector wordt smart metering overgenomen, ontwikkelingen in de agrofood-sector maken decentrale verwerking van afvalwater en slib mogelijk, en vanuit de telecomsector komen nieuwe mogelijkheden om waterstromen op afstand te monitoren en te beïnvloeden. Naast samenwerking zal er ook meer competitie (en gevoel voor competitie) ontstaan tussen verschillende partijen binnen de waterketen. Zulke competitie vindt plaats op de kerntaken, maar vooral daarbuiten, omdat daar echt meerwaarde aan de klant geboden kan worden. Hoewel de beperkte financiële middelen geen dure zuiveringstechnieken toestaan, is door de aandacht voor duurzaamheid en gezondheid de waterkwaliteit van het drinkwater over het algemeen goed. Het rioolwater wordt bovendien goed gezuiverd voordat het op het oppervlaktewater wordt geloosd, al is dit water vaak al op huishoudenniveau (deels) gezuiverd. Waterketen toekomstbeelden

16 6.4 Scenario IV: Innovatieve Multi Utility De wereld in 2023 In dit scenario is de crisis in 2023 helemaal voorbij en hebben organisaties ruim voldoende financiële middelen. De overheid blijft een sterke rol houden in de waterketen en ontpopt zich tot een betrouwbare partner. Burgers hebben het financieel goed en hebben tijd en gelegenheid om zich in te zetten voor maatschappelijke en duurzame initiatieven. De economische voorspoed heeft geleid tot meer milieuproblemen en de maatschappij heeft door de voorspoed en overdaad tot dusverre weinig uitdaging gevoeld om deze problemen aan te pakken. Burgers vertrouwen de overheid en hebben weinig belang bij inmenging van marktpartijen in de watersector. Zij hebben er vertrouwen in dat het goed is geregeld. Gedreven door maatschappelijke krachten gaan bedrijven zich steeds meer richten op maatschappelijk ondernemen. Ook de waterketenorganisaties spelen hier slim op in. Doordat de omgeving erom vraagt, wordt er geïnvesteerd in kwaliteit en duurzaamheid. Hoe zijn we tot deze wereld gekomen (early warning indicatoren)? De eurocrisis is rond 2015 opgelost, economisch gaat het voorspoedig Geen pensioencrisis, pensioenvoorzieningen zijn voor jong/oud verzekerd Welvaart en consumptie groeit Stabiele politiek Sociaal gewortelde maatschappij, burgers hebben vertrouwen in de overheid Technologische ontwikkeling gaat hard door Er wordt weinig gedaan met de lessen van de crisis Energietransitie is succesvol doorgezet: groot aandeel duurzame energie Grondstoffen raken wereldwijd schaars of uitgeput Water blijft als een van de 9 topsectoren aangemerkt Wat betekent dit voor de sector? De organisaties volgen een product leadership - strategie waarbij maatschappelijke innovatiekracht centraal staat. De drijfveer voor deze ambitie is eerder maatschappelijk dan financieel van aard. Daarom is er aandacht voor initiatieven met een langere terugverdientijd, technologie aan het einde van de ontwikkelcurve (waar nog maar marginale verbeterpotentie aanwezig is) en risicovolle projecten. Op het gebied van duurzaamheid gaan de ontwikkelingen snel en is het concept van de grondstoffenfabriek werkelijkheid geworden. Doordat het Nederlandse fosfaatoverschot afneemt en de fosfaatprijs internationaal stijgt door een verslechterende geopolitieke situatie, wordt het rendabel om fosfaat uit rioolwater terug te winnen. Aanvullend onderzoek wordt uitgevoerd om grondstoffen op een goede en efficiënte wijze terug te winnen. Het gebruik van duurzame energie maakt in dit scenario snelle ontwikkelingen door. In 2011 maakte de drinkwatersector al 100% gebruik van duurzame energie, maar inmiddels halen ze al hun energie uit de eigen productieprocessen (zuiveringsslib van rioolzuiveringen, maar ook vrijkomend methaan bij winning van grondwater), aangevuld met zonne- en windenergie. Dit betekent dat de waterketen steeds meer energie gaat produceren. Een keerzijde van dit verhaal is dat het vertrouwen van burgers in de waterketenorganisaties zo groot wordt dat bedreigende situaties worden onderschat en marktkansen onbenut blijven. Door het zoeken naar nieuwe diensten en integrale oplossingen is de efficiëntie en focus op effectiviteit niet hoog. Een organisatie waarin veel creativiteit van medewerkers wordt gevraagd, trekt veel academici aan die sterk zijn in onderzoek. Het is belangrijk om op de arbeidsmarkt ook te focussen op competenties die niet automatisch worden aangesproken. Er is dringend behoefte aan resultaatgerichtheid, pragmatisme en doeners. Voor de organisaties die gericht zijn op vernieuwing is het een uitdaging om focus te houden. Veel projecten worden tijdens de looptijd steeds groter, duren langer dan gepland en overschrijden budgetten. Er starten overal in de organisatie nieuwe initiatieven, maar al lopende initiatieven en pilots worden niet afgerond. Om deze potentiële valkuil te voorkomen is het van belang om projecten binnen de scope af te ronden en pilots na een afgesproken periode te beëindigen en te evalueren. Door financiële ruimte en een positieve houding jegens de drinkwaterketen wordt asset management in dit scenario erg serieus genomen. Alle assets zijn in kaart gebracht en er is een helder beeld van de actuele status. Door goede samenwerking tussen waterketenorganisaties ontstaat er ook een integraal beeld van alle assets en kunnen bijvoorbeeld onderhouds- en saneringswerkzaamheden gezamenlijk worden opgepakt. Door sensortechnologie in het rioolen drinkwaterstelsel kunnen ook de assets die voorheen het lastigst te beheren waren, real time in de gaten gehouden worden. Op basis van alle data kunnen modellen gemaakt worden die voorspellen wat de toekomstige staat is en als input dienen voor het onderhoudsbeleid. Bedrijfsprocessen worden veelvuldig geautomatiseerd en centrale sturing via ICT is een trend. Zo worden de waterketenprocessen vanuit grote regio s volledig automatisch geregeld en centraal gemonitord vanuit controlecentra. Dit zijn in feite expertisecentra waar alle geïntegreerde data over waterketenprocessen, asset management en calamiteitenbeheersing op dashboards samenkomt. Ook in het contact met klanten wordt veel geëxperimenteerd met ICT, via mobiele applicaties en social media. Bij toepassing van ICT wordt altijd naar hoogwaardige oplossingen gezocht. Kwaliteit staat voorop. 16 Waterketen toekomstbeelden 2023

17 Onder invloed van ambitieuze bestuurders zijn waterketenorganisaties geïntegreerd tot multiutility organisaties of gebundelde organisaties binnen de waterketen. Deze organisaties, die hun publieke vorm behouden, profiteren van schaalvoordelen en grotere invloed. Er vindt veel structurele samenwerking in de waterketen plaats, bijvoorbeeld op het gebied van gemeenschappelijk onderzoek en kennisdeling. Ook met andere sectoren, zoals afvalverwerking, energie en industrie, wordt steeds meer samengewerkt. Waterketenorganisaties voelen zich intrinsiek uitgedaagd om fundamenteel onderzoek te doen, samen te werken met universiteiten en promotieplaatsen te financieren. Op het gebied van onderzoek en ontwikkeling willen organisaties excelleren met de ambitie om (inter) nationaal bekend te staan als voorbeeldsector. Hoewel kennis en innovatie hoog in het vaandel staan, worstelt de sector met concurrentie van kennis uit het buitenland. De BV Nederland zien we als synoniem met water, maar niet iedereen buiten Nederland denkt er ook zo over. De organisaties hebben fantastische producten en diensten voortgebracht, maar er is dringend behoefte aan een bedrijfsmatige aanpak en misschien zelfs een nieuw businessmodel. Waterketenorganisaties zijn betrokken bij verschillende pilotprojecten voor het opzetten van zelfvoorzienende regio s met sterke onderlinge interactie. Water wordt door deze regio s hergebruikt met decentrale waterbehandelingsmethodes. Door de vroegtijdige betrokkenheid bij deze initiatieven verzekert de waterketen zich van een sterke uitgangspositie als de maatschappij zich in de toekomst In dit scenario staat kennisontwikkeling bij waterketenorganisaties centraal. Onderwerp van onderzoek zijn sensor- en meettechnieken om de drinkwaterkwaliteit in Nederland op het allerhoogste niveau te houden, maar ook om de oppervlaktewaterkwaliteit en ecologische waarden te beschermen. Er wordt aandacht geschonken aan effecten, oplossingen en preventie van de toenemende watervervuiling, omdat inmiddels 25% van de Nederlandse grondwaterwinningen met vervuilde grond te maken heeft. Denk daarbij aan verbeterde zuiveringstechnieken of andere methoden om vervuiling van het grondwater te voorkomen. Deze kwaliteitsproblemen worden door goede samenwerking integraal benaderd. Zo stemmen waterschappen en drinkwaterbedrijven onderling af aan welke normen het geloosde water moet voldoen om optimaal door het drinkwaterbedrijf behandeld te worden. Waterketen toekomstbeelden

18 7. Samenvatting en conclusies Uit alles blijkt dat de waterketen er bepaald niet op hoeft te rekenen dat ze een periode van relatieve rust tegemoet gaat. Dit onderzoek geeft 17 duidelijke trends weer die allemaal een impact zullen hebben. De variëteit in trends is groot, de onderliggende oorzaken ook. In dit onderzoek worden vier scenario s geschetst welke inzichten bieden in de mogelijke toekomstige ontwikkeling van de waterketen. In tabel 3 worden de belangrijkste elementen van elk scenario genoemd. Voor organisaties hebben de verschillende scenario s diverse implicaties, zowel op het gebied van infrastructuur, samenwerking, ICT als de organisatievorm. Naar aanleiding van deze scenario planning kunnen we de volgende algemene conclusies trekken: De financiële middelen zullen in sterke mate de organisatie en de infrastructuur van de waterketen bepalen. Het vertrouwen van de burger in overheden heeft een grote invloed op de waterketen. Technische ontwikkelingen maken de waterketen steeds veelzijdiger, efficiënter en duurzamer. De waterketen moet in sommige scenario s rekening houden met privatisering en toetreding van marktpartijen. De manier waarop waterketenorganisaties met human resources omgaan verschilt sterk tussen de scenario s. In de toekomst zullen waterketenorganisaties samenwerken met steeds meer partijen vanuit andere sectoren. Dit om efficiency en duurzaamheid te realiseren en te financieren. De scenario s maken duidelijke dat de waterketen zich in een turbulente omgeving bevindt. Ze geven de waterketenpartijen handvatten om controle te krijgen over de belangrijkste ontwikkelingen. Het is aan de organisaties zelf om een gepaste strategie verder te bepalen om zich zo maximaal voor te bereiden op de toekomst. Het is helder dat het monitoren van de betrokkenheid van de klant en de invloed van de overheid op de sector van groot belang is om grip op de toekomst te houden. Sommige waterketenorganisaties hebben al duidelijk een pad gekozen omdat zij in een bepaald toekomstbeeld geloven, andere organisaties wachten het juiste moment af. Rechtsom of linksom is het duidelijk dat niets doen en lijdzaam afwachten voor de waterketenorganisaties geen optie is. 18 Waterketen toekomstbeelden 2023

19 Tabel 3. Overzicht van de belangrijkste elementen van de scenario s Producten, dienstverlening en klanten HRM en kennismanagement Scenario I: Effectieve waterketen Burgers hebben weinig interesse in de waterketen Organisaties zijn gericht op kerntaken Uitstekende kwaliteit / hoge leveringsbetrouwbaarheid Organisaties hebben geen klantfocus, maar een insideout focus Wens tot customer intimacy Moeilijk om aansluiting te vinden bij jong talent Tekort aan technisch personeel Risicomijdende cultuur Weerstand bij verandering (ontbreken van case for change ) Assets Oude infrastructuur wordt vervangen Redundantie in het systeem Geavanceerd asset management wordt toegepast Informatie en communicatietechnologie Verouderde ICT infrastructuur Professionaliseringsslag in de ICT Kwaliteit weegt zwaarder dan kosten Scenario II: Open markt Scenario III: Nieuwe markt Scenario IV: Innovatieve multiutility Weinig vertrouwen in dienstverlening Waterketen een non-issue Aandacht voor kostenbesparing Klanten worden gezien als technische/administratieve aansluitingen Maatschappelijke ambitie ingeruild voor winstmaximalisatie Hands-on mentaliteit Ruim aanbod arbeidsmarkt Reactief asset management Pas ingrijpen bij calamiteiten Goedkoopste oplossing is van groot belang ICT om kosten te verlagen Alleen meest noodzakelijke aangeschaft ICT wordt gezien als middel voor besparing Belangrijkere rol voor huishoudens en decentrale oplossingen Veeleisende burgers/klanten Duurzaamheid en kosten belangrijk Aansluiten op klantbehoefte Focus op het onderscheiden met nieuwe dienstverlening en producten Ruimte voor bottom-upinitiatieven Het Nieuwe Werken ver doorgevoerd - Ruim aanbod arbeidsmarkt Investeringen worden vooruitgeschoven Slimme inzet van asset management Business case belangrijk Focus op duurzaamheid en innovatie Door ICT dicht bij de klant Beperkte grote investeringen ICT om kosten voor onderhoud en beheer te verlagen Burgers hebben vertrouwen in de overheid en vinden maatschappelijk ondernemen belangrijk Product leadership, waarbij innovatiekracht centraal staat Energie- en grondstoffen productie Marktkansen worden niet altijd benut Inspanning in fundamenteel onderzoek Aantrekkelijk op de arbeidsmarkt (met name op gebied van onderzoek) Vernieuwing Moeite met focus Veel aandacht voor integraal asset management (ook tussen waterketenorganisaties) Door sensortechnologie worden assets realtime in de gaten gehouden Onderhoudsbeleid op basis van modellen Centrale sturing met ICT ICT-gebruik richting de klant (social media) Focus op hoogwaardige ICT oplossingen Organisatievorm Publieke organisaties Actievere samenwerking tussen gemeenten en waterschappen Geen grote financiële voordelen uit samenwerking Naar binnen gekeerd Weinig (internationale) kennisuitwisseling Open voor toetreding van grote buitenlandse marktpartijen Beperkte samenwerking en kennisdeling Winstmaximalisatie Opkomst van nieuwe grote en kleine marktpartijen Vergaande samenwerking Maatschappelijk ondernemende organisaties Multi-utility organisaties of gebundelde organisaties binnen de keten Organisaties behouden publieke vorm Veel structurele samenwerking Samenwerking met kennis instellingen Waterkwaliteit Verhoogde kwaliteitsnormen Nieuwe analyse- en zuiveringstechnieken Niet gevaarlijk is voldoende Versoepelen Drinkwaterbesluit Leveringszekerheid daalt, vaker riolen overstorten Geen dure zuiveringstechnieken Over het algemeen duurzaam en goed Decentrale oplossingen Veel focus op sensor- en meettechnieken Integrale benadering van waterkwaliteitsproblemen Waterketen toekomstbeelden

20 8. Dankbetuiging Dit onderzoek naar toekomstscenario s is tot stand gekomen met de hulp van een groot aantal experts. Op deze plaats willen we graag deze personen danken voor hun bijdrage. Naam Kees de Jong Gerrit Rentier Wim van Grinsven Toine Ramaker Frits Fastenau Martijn Klootwijk Gert van der Kooij Jos Frijns Gert Dekker Reginald Grendelman Hugo Gastkemper Nico Baken Roelof Kruize Renze van Houten Arie van Rijn Louis Bijlmakers Henk Roelofs Frank van Swol Organisatie Brabant Water Delta Energie Dunea Dunea Gemeente Boxtel Gemeente Breda Hoogheemraadschap van Rijnland KWR namens VNG VNG RIONED TU Delft Waternet Waterschap Aa en Maas Waterschap Brabantse Delta Waterschap De Dommel Waterschap De Dommel Gemeente Eindhoven 20 Waterketen toekomstbeelden 2023

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2015 In het Bestuursakkoord Water (BAW) van mei 2011 zijn afspraken gemaakt over onder

Nadere informatie

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN Aanpak De opdracht Afstemmen investeringen is voortvarend opgepakt door de werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de Gelderse waterschappen en

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Peter Salverda Omgevingsmanager Vitens 20 Maart 2013 Opzet presentatie Waarom strategische planning? Ambitie en lange termijn visie Duurzaamheid

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

Vloeibaar goud: de routekaart afvalwaterketen

Vloeibaar goud: de routekaart afvalwaterketen Vloeibaar goud: de routekaart afvalwaterketen De huidige situatie Het meeste water dat we in huis of bedrijf gebruiken, spoelt via de riolering naar een rioolwaterzuivering (rwzi). De 350 rwzi s zuiveren

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming. Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen

Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming. Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen Blad 2 van 6 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Huidige situatie; wat is er al bereikt?... 4

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2014 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen. Kenniscoaches: wie, wat en hoe?

Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen. Kenniscoaches: wie, wat en hoe? Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen Kenniscoaches: wie, wat en hoe? Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen Kenniscoaches: wie, wat en hoe? In het Bestuursakkoord Water

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Water in Bebouwd gebied

Water in Bebouwd gebied Presentatie 20-06 - 2007 1 Water in Bebouwd gebied (relatie gemeente en waterschap) Judith Calmeyer Meijburg-Van Reekum Wat wil ik u vertellen? 2 Status Quo Aa en Maas De stip op de horizon Voorbeeld Geerpark

Nadere informatie

Whitepaper Verbonden Partijen

Whitepaper Verbonden Partijen Whitepaper Verbonden Partijen Om meer aandacht te kunnen besteden aan hun kernactiviteiten zijn steeds meer lokale overheden geneigd om organisatieonderdelen te verzelfstandigen al dan niet in samenwerking

Nadere informatie

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Uden gastvrij voor water Kenmerk: 11-10044-JV 14 september 2011 Ingenieursbureau Moons 1 Inhoudsopgave 1 SAMENHANG... 3 2 SAMENVATTING... 4 2.1 KOERSWIJZIGINGEN...

Nadere informatie

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon Naar een energieneutrale waterkringloop Een stip op de horizon Een stip op de horizon Energie in de kringloop waterschap Regge en Dinkel en waterschap Groot Salland werken aan initiatieven op het gebied

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Inhoud: 1. Interview. Joep Hoedjes - Rol management in waterketen

Inhoud: 1. Interview. Joep Hoedjes - Rol management in waterketen Inhoud: 1. Interview met Joep Hoedjes 2. Stand van zaken: Samenwerken in clusters 3. Uitgelicht: Routekaart Afvalwaterketen 4. Ontwikkelingen: Samenwerking Laboratoria 5. Colofon 1. Interview Joep Hoedjes

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Toelichting onderdelen VANG-programma NVRD themadag 27 november Marc Pruijn Directie Duurzaamheid Van regeerakkoord naar ketens Rutte 2: groene groei, circulaire economie Circulaire

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

intelligent software for monitoring centres

intelligent software for monitoring centres intelligent software for monitoring centres Waarom UMO? Binnen Europa en daarbuiten hebben landen te maken met de vergrijzing. Daardoor stijgt de zorgvraag in het komende decennium sterk. Hoe wordt die

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Ins en outs Betrokkenheid gemeenten Gemeentelijk Afvalcongres Marc Pruijn, Directie Duurzaamheid, IenM Circulaire economie? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu 3 Ministerie

Nadere informatie

20 mei 2008. Management van IT 1. Management van IT. Wat is dat eigenlijk? IT organisaties: overeenkomsten en verschillen

20 mei 2008. Management van IT 1. Management van IT. Wat is dat eigenlijk? IT organisaties: overeenkomsten en verschillen Management van IT Han Verniers PrincipalConsultant Han.Verniers@Logica.com Logica 2008. All rights reserved Programma Management van IT Wat is dat eigenlijk? IT organisaties: overeenkomsten en verschillen

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV

Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV Afvalwaterteam BMWE/NZV, 27 november 2013 Inhoud Aanleiding Ketenbenadering Maatregelen Kosten en Baten Specificatie Bedum Organisatie Aanleiding BMWE samenwerking Vier nieuwe

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

agendapunt 3.b.12 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRATEGISCH KETENPLAN NETWERK AFVALWATERKETEN DELFLAND Datum 10 november 2015

agendapunt 3.b.12 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRATEGISCH KETENPLAN NETWERK AFVALWATERKETEN DELFLAND Datum 10 november 2015 agendapunt 3.b.12 1220707 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRATEGISCH KETENPLAN NETWERK AFVALWATERKETEN DELFLAND Portefeuillehouder Olphen, J.W.A. van Datum 10 november 2015 Aard bespreking

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks Het WC² Riolering in de niet zo verre toekomst Marije Stronks Ergens in Nederland in de niet zo verre toekomst in een Water Controle Centre (WC² ) verschijnt een venster voor één van de dienstdoende tacerators

Nadere informatie

STOWA dag Operationele Sturing

STOWA dag Operationele Sturing STOWA dag Operationele Sturing 30 september 2014 Resultaten sessie 2: wensput, klaagmuur, ideeënboom A. De Wensput: 1. Beter waterbeheer Een doel: juist peilbeheer in alle omstandigheden (Wim V.) Flexibel

Nadere informatie

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde.

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde. Governance handboek Besturingsmodel Havensteder Inleiding Het besturingsmodel van woningcorporatie Havensteder maakt de verbanden zichtbaar tussen missie, visie en strategie. En de daarvan afgeleide doelstellingen,

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie 24 Resultaten peiling Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie De 32 auteurs en redactieleden die aan dit boek hebben meegewerkt, hadden als voorbereiding op de werksessie van 7 november 2013

Nadere informatie

Raadsvoorstel. drs A.J. Ditewig 18 februari 2010. 05 januari 2010. De raad wordt voorgesteld te besluiten:

Raadsvoorstel. drs A.J. Ditewig 18 februari 2010. 05 januari 2010. De raad wordt voorgesteld te besluiten: Portefeuillehouder Datum raadsvergadering drs A.J. Ditewig 18 februari 2010 Datum voorstel 05 januari 2010 Agendapunt Onderwerp Gemeentelijke watertaken De raad wordt voorgesteld te besluiten: het bijgaande

Nadere informatie

Instructiedocument Samenwerkingsovereenkomst

Instructiedocument Samenwerkingsovereenkomst Instructiedocument Samenwerkingsovereenkomst Samengesteld op basis van verkenningen binnen het programma Sggv, 2009-2012. Dit geanonimiseerde document is in licentie gegeven op basis van een Creative Commons

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management?

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management? Inleiding Stand van zaken Nederland? Groeiende druk op de buitenruimte Veeleisende burgers Krimpende budgetten en Risico management Planmatig en weinig flexibiliteit en creativiteit; Beheer en onderhoud

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

Dit heeft in april 2011 geleid tot het ondertekenen door de genoemde koepelorganisaties en het Rijk van het BAW.

Dit heeft in april 2011 geleid tot het ondertekenen door de genoemde koepelorganisaties en het Rijk van het BAW. Notitie over de bijdragen van Vechtstromen aan het Bestuursakkoord Water en de samenwerkingopgave in de regio s Wateropgave De komende jaren komen er grote wateropgaven op de samenleving af die vragen

Nadere informatie

Doelmatig beheer waterketen samenvatting-

Doelmatig beheer waterketen samenvatting- euro/jaar Doelmatig beheer keten samenvatting- -eindrapport commissie feitenonderzoek- 200 Drinkprijs, rioolrecht en zuiveringsheffing gecorrigeerd voor belastingen en kostendekkendheid (prijspeil 2009)

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst:

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: 1 De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: Ondernemingen nemen maatregelen zoals reorganisaties, kostenreducties,

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

uw portaal voor technisch facilitair management unica online

uw portaal voor technisch facilitair management unica online uw portaal voor technisch facilitair management unica online , Altijd en overal inzicht in uw technische installaties Snel en eenvoudig een storing melden? Inzicht in het energiegebruik van uw installaties?

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 1 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatiesector Auteur Drs. Frank van Egeraat RC. Frank

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Voorstel Kennis te nemen van de communicatiestrategie van de gezamenlijke waterschappen en de ontwikkelde middelen corporate story en woordmerk.

Voorstel Kennis te nemen van de communicatiestrategie van de gezamenlijke waterschappen en de ontwikkelde middelen corporate story en woordmerk. Aan het dagelijks bestuur Datum: 11-02-2014 Onderwerp: Landelijke communicatiestrategie waterschappen Voorstel Kennis te nemen van de communicatiestrategie van de gezamenlijke waterschappen en de ontwikkelde

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

Business Risk Management? Dan eerst data op orde!

Business Risk Management? Dan eerst data op orde! Business risk management? Dan eerst data op orde! Kwaliteit, leveringsbetrouwbaarheid, klantgerichtheid, kostenbewustzijn en imago zijn kernwaarden in de bedrijfsvoering die door nutsbedrijven hartelijk

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Online reputatie: van onvoorspelbare kracht naar groeifactor

Online reputatie: van onvoorspelbare kracht naar groeifactor Whitepaper Online reputatie: van onvoorspelbare kracht naar groeifactor In vijf stappen naar effectief online reputatiemanagement De online reputatie van merken en organisaties bepaalt in toenemende mate

Nadere informatie

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu TECHNISCH BEHEER Zorgeloze kwaliteit TECHNISCH BEHEER Onze samenleving verandert snel. Waar in het verleden volstaan kon worden met een eenvoudig inspanningscontract voldoet dit veelal niet meer aan de

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Woningcorporatie 2020: Professionalisering Communicatie. Uitkomsten benchmarkonderzoek 2012

Woningcorporatie 2020: Professionalisering Communicatie. Uitkomsten benchmarkonderzoek 2012 Woningcorporatie 2020: Professionalisering Communicatie Uitkomsten benchmarkonderzoek 2012 Between-us, 2012 Voorwoord Met vijftien jaar ervaring in de corporatiebranche heeft Between-us een solide inzicht

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013 VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND 31 augustus 2013 CONTEXT Delfland wordt de komende jaren geconfronteerd met een groeiende interne en externe vraag naar (innovatieve)

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN Klanten verwachten tegenwoordig een grotere leverbetrouwbaarheid, tegen lagere kosten, met betere kwaliteit en dat allemaal tegelijk. Diegenen

Nadere informatie

Stand van zaken IM in Nederland Informatiemanagement onderzoek Quint Wellington Redwood 2010

Stand van zaken IM in Nederland Informatiemanagement onderzoek Quint Wellington Redwood 2010 Stand van zaken IM in Nederland Informatiemanagement onderzoek Quint Wellington Redwood 2010 Tanja Goense 16 September 2010 Programma Even voorstellen Opzet onderzoek Bevindingen Samengevat Foodforthought

Nadere informatie

RAPPORTAGE EMISSIEBEHEER RIOLERING 2012

RAPPORTAGE EMISSIEBEHEER RIOLERING 2012 RAPPORTAGE EMISSIEBEHEER RIOLERING 2012 Archimedesweg 1 CORSA nummer: 14.48265 postadres: versie: Definitief postbus 156 auteur: Irene van der Stap 2300 AD Leiden oplage: Digitaal telefoon (071) 3 063

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Thema s voor samenwerken aan waterprojecten in de Achterhoek; Aanzet tot een werkplan voor gezamenlijke waterprojecten voor 2010 en 2011.

Thema s voor samenwerken aan waterprojecten in de Achterhoek; Aanzet tot een werkplan voor gezamenlijke waterprojecten voor 2010 en 2011. Thema s voor samenwerken aan waterprojecten in de Achterhoek; Aanzet tot een werkplan voor gezamenlijke waterprojecten voor 2010 en 2011. Doel van dit document en voorstel tot uitwerking. Document ten

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2013 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie