Computerarchitectuur en Netwerken. Computerarchitectuur

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Computerarchitectuur en Netwerken. Computerarchitectuur"

Transcriptie

1 Computerarchitectuur en Netwerken 1 Computerarchitectuur Lennart Herlaar 2 september 2015

2 Opbouw van het vak Eerst (6 keer) over de opbouw van computer en operating system Collegedictaat Systeemarchitectuur Eindigt met Internet programma s (WWW server) Daarna gaan we kijken hoe het Internet in elkaar zit Boek Kurose en Ross: Computer Networking (zesde editie) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 1

3 Werkcollege Elke week één keer Elke keer 4 inleveropgaven maken. Indien nodig thuis afmaken en volgende week inleveren op het werkcollege 4 groepen: zie Osiris voor de indeling Zie rooster; start volgende week Werkgroepjes van 5 personen schrijven een paper Indeling in werkgroepjes tijdens college en werkcolleges Reserveren onderwerpen later via de website Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 2

4 Inhoud dit college Inleiding netwerken = architectuur communicatie Opbouw computer geheugen CPU randapparatuur input en output (I/O) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 3

5 Inleiding Waarom dit vak? Netwerken zijn belangrijk in elke organisatie/elk bedrijf en ook voor persoonlijk gebruik Het Internet is één van de belangrijkste technologische ontwikkelingen van de afgelopen en de komende 10 jaar Wat moet je leren? Weten wat haalbaar is en waarom (niet) De relatie van Internet met de rest van de computer en de software Daarom ook de structuur en opbouw van computers en operating systems Berekeningen o.a. over de capaciteit van een netwerk Protocollen (de manier waarop computers met elkaar informatie uitwisselen) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 4

6 Wat we niet doen Computers uit elkaar slopen Netwerken bouwen Netwerken hacken Internetprogramma s schrijven Leren wat je in Windows moet aanklikken om een netwerk aan de praat te krijgen Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 5

7 Computernetwerken Computer Netwerk = Verzameling computers, die onderling verbonden zijn met behulp van communicatiemedia, die informatie kunnen uitwisselen om gezamenlijke taken uit te voeren. Computers: ruim opvatten vaak hosts genoemd PC s Printers GSM s Koffiezetapparaat met Internet aansluiting Internet of Things, m2m Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 6

8 Computers, Architectuur Wat verstaan we onder architectuur? De architectuur van een systeem is een abstracte kijk op de eigenschappen en de opbouw van het systeem. abstract = met weglating van details De architectuur beschrijft de eigenschappen van een computersysteem waar de directe gebruikers mee te maken krijgen. Voor een assembler-programmeur of compilerschrijver zijn dat de instructies die de CPU kent. Voor een gewone programmeur zijn dat o.a. de functies die het Operating System levert Voor een gebruiker is het wat hij op zijn scherm ziet en wat hij kan doen Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 7

9 Architectuur vs. implementatie Tegenover de architectuur staat de implementatie: de specifieke manier waarop deze functies verwezenlijkt zijn. Bijv de specifieke elektronica van de chip. Of de manier waarop het O.S. van binnen opgebouwd is. Voorbeeld: Win32 of Win64 is de architectuur van verschillende Windows systemen Windows 95, 98, NT, 2000, XP en Vista, 7, 8, 10 zijn verschillende implementaties van deze architectuur. Unix is een totaal andere architectuur met verschillende implementaties (o.a. Linux) Mac OS X El Capitan, ios, Android, ChromeOS? In dit vak kijken we vooral naar architectuur, en minder naar implementaties Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 8

10 Netwerk communicatie werkstation werkstation werkstation file server print server gateway Internet werkstation file server Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 9

11 Communicatie in een computer Firefox window manager O.S. muis driver muis interface muis Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 10

12 Communicatie in een netwerk window manager Firefox mini O.S. O.S. muis driver netwerk softw netwerk softw muis interface netwerk muis X terminal werkstation of server Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 11

13 Opbouw van een computer CPU cache geheugen snelle controller langzame controller floppy modem CD-ROM video harde schijf Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 12

14 Opbouw van een computer CPU cache geheugen snelle bus langzame bus snelle controller langzame controller floppy modem CD-ROM video harde schijf Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 13

15 Opbouw van een computer CPU: doet berekeningen/beslissingen geheugen (intern): hierin staan de gegevens en de instructies waarop de CPU werkt bus: verbindt de onderdelen van de computer en verzorgt het transport van gegevens randapparatuur: alles wat communiceert met de buitenwereld harde schijven: bevatten permanente opslag, worden ook als randapparaten beschouwd Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 14

16 Geheugen Informatie in een computer wordt opgeslagen als bits. Een bit kan twee waarden aannemen: 0 en 1. In het geheugen worden de bits meestal aangesproken in groepjes van 8 bits = een byte of octet. Een byte kan 256 (2 8 ) waarden hebben Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 15

17 Adressen Elke byte heeft een nummer, adres genoemd. De adressen lopen van 0 t/m een groot getal. De CPU gebruikt een adres om aan te geven welke byte(s) gelezen (opgehaald) of geschreven (opgeborgen) worden. Adressen kunnen door de CPU ook opgeslagen worden, en er kan mee gerekend worden. Een adres is ook gewoon een rijtje bits Het aantal bits in een adres bepaalt (o.a.) de maximale hoeveelheid geheugen Tegenwoordig meestal 32 of 64 bits N Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 16

18 Pointers In programmeertalen spreken we over pointers (= abstractie van een adres). Pascal (o.a. Delphi), C, C++, C# hebben pointers Java, Visual Basic e.d. niet (maar intern stiekem wel) In C, C++, C# kan met pointers gerekend worden Java gebruikt intern pointers voor objecten (instances) Als p een pointer is, dan is p het object waar de pointer naar wijst Als x een object is dan is &x het adres van x, wat in een pointer gezet kan worden. (p = &x) Een pointer ophogen (p + +) heeft tot gevolg dat hij naar het eerstvolgende object wijst. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 17

19 Voorbeeld pointers p x a b c d q y 0 Kopieer de tekst van het linkervak naar het rechtervak Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 18

20 Voorbeeld pointers p x a b c d 0 q y char* p; char* q; p = &x; q = &y; while (*p!= 0) { *q = *p; p++; q++; } *q = 0; Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 18

21 Voorbeeld pointers p x a b c d 0 q y a char* p; char* q; p = &x; q = &y; while (*p!= 0) { *q = *p; p++; q++; } *q = 0; Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 18

22 Voorbeeld pointers p x a b c d 0 q y a b char* p; char* q; p = &x; q = &y; while (*p!= 0) { *q = *p; p++; q++; } *q = 0; Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 18

23 Voorbeeld pointers p x a b c d 0 q y a b c d 0 char* p; char* q; p = &x; q = &y; while (*p!= 0) { *q = *p; p++; q++; } *q = 0; Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 18

24 Inhoud Inleiding architectuur communicatie Opbouw computer geheugen CPU = randapparatuur input en output (I/O) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 19

25 CPU Het hart (of brein ) van een computer wordt de CPU genoemd (Central Processing Unit Centrale Verwerkings Eenheid) De CPU doet alle berekeningen, neemt beslissingen, stuurt de hele zaak. Het geheugen bevat alle gegevens en opdrachten die op een moment actief in gebruik zijn CPU: Intel 4004 (4 bits) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 20

26 CPU - bits bits, 2300 transistors, /14 bits, /16 bits, 4500 transistors, /20 bits, transistors, bits, transistors, 1985 Nu 32 of 64 bits, miljoenen transistors Wet van Moore (1965): aantal transistors/cm 2 verdubbelt elk jaar. Nu: aantal transistors per chip verdubbelt elke anderhalf jaar. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 21

27 CPU rekeneenheid ALU cache registers PC / IP PSW bus interface Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 22

28 Opbouw van CPU De CPU bevat een ALU (Arithmetic/Logic Unit) die het rekenwerk doet Gegevens die snel bij de hand moeten zijn worden in registers (zeer snel geheugen) opgeslagen Gegevens uit het geheugen worden naar registers getransporteerd of direct naar de ALU. Omgekeerd idem. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 23

29 Opbouw van CPU De CPU bevat een ALU (Arithmetic/Logic Unit) die het rekenwerk doet Gegevens die snel bij de hand moeten zijn worden in registers (zeer snel geheugen) opgeslagen Gegevens uit het geheugen worden naar registers getransporteerd of direct naar de ALU. Omgekeerd idem. In de CPU bevindt zich een bus (of bussen) die het transport verzorgen. De bus, registers en ALU hebben meestal evenveel bits: dit bepaalt de bit-breedte van de CPU Tegenwoordig meestal 32 of 64, vroeger 16 of 8. Wasmachines, e.d. gebruiken soms 8-bits CPU s, horloges soms 4-bits. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 23

30 Werking van CPU De ALU kan alleen eenvoudige operaties uitvoeren (bijv. twee getallen optellen, vermenigvuldigen of testen of iets > 0 is. De uit te voeren operaties (instructies) staan in het geheugen Elke operatie heeft een code (instructiecode). In een instructie staat ook waar de gegevens (operanden) vandaan komen resp. naar toe gaan (register of geheugen) De CPU heeft een speciaal register (program counter of instruction pointer) die aangeeft op welk adres de uit te voeren instructie staat. Een compiler breekt ingewikkelder operaties af tot een rij instructies ADD A, B MOV x, y Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 24

31 Bus Een bus is een soort snelweg voor gegevens Verzameling draden en connectors (slots) Afspraak over elektrische signalen (welke spanningen) Op de bus zitten verschillende onderdelen aangesloten die met elkaar kunnen communiceren: CPU, geheugen, interface,... Er kan maar één transport tegelijk plaatsvinden De snelheid wordt bepaald door: De frequentie van de bus (bijv. 266 MHz) Het aantal bits dat tegelijkertijd op de bus getransporteerd kan worden (de breedte van de bus). Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 25

32 CPU/geheugen/cache Probleem: (betaalbaar) geheugen is meestal langzamer dan CPU. vb: CPU MHz, geheugen 5 nsec (=200MHz). Andere beperkingen: bus, andere geheugentoegang Gevolg: CPU moet wachten tot gegevens uit geheugen beschikbaar zijn. Snel geheugen is duur. Oplossing: zet een klein stukje snel geheugen (cache) tussen de CPU en het gewone geheugen. Waar? tussen de CPU en de bus Of: in de CPU. (zie CPU plaatje) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 26

33 Cache 1 CPU cache geheugen Registers bus intern cache (level 1) level 2 cache Cache is sneller dan geheugen Cache is (veel) kleiner dan geheugen Vraag: wat stop je in de cache? Liefst: datgene dat je het meest nodig zult hebben Onmogelijk te voorspellen Daarom: wat het meest recent gebruikt is Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 27

34 Cache 2 Principe van localiteit: programma s hebben de neiging om langere tijd in dezelfde buurt te blijven HIT = als de gevraagde geheugenplaats in de cache is MISS = het is er niet: de CPU moet wachten Bij een miss moet iets anders weggegooid worden: bijv. iets dat het langst geleden gebruikt is Schrijven via cache: writethrough: wacht tot het in het geheugen zit delayed-write: opbergen in geheugen gebeurt later Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 28

35 Inhoud Inleiding architectuur communicatie Opbouw computer geheugen CPU randapparatuur input en output (I/O) = Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 29

36 Andere apparatuur Op de computer zit randapparatuur aangesloten, beeldscherm, toetsenbord, muis, geluidskaart etc. (Harde) schijven zijn randapparaten, bedoeld als opslag voor gegevens, die niet direct nodig zijn. Een interface of controller is een stuk elektronica waarmee de CPU met de randapparaten communiceert. De CPU, geheugen en interfaces zijn verbonden met een bus Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 30

37 In- en uitvoer Gegevens moeten van de CPU naar interfaces en omgekeerd. De interface zit op de bus en krijgt/stuurt elektrische signalen Het apparaat op de interface (muis, toetsenbord, printer,... ) krijgt/stuurt elektrische signalen van/naar de interface. Hoe communiceert de CPU met de interface? bus interface input buffer output buffer control register IN UIT status register device interface Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 31

38 I/O 1 Op te lossen problemen: De interface moet instructies van de CPU herkennen Er moeten meerdere interfaces kunnen zijn die elkaar niet in de weg zitten. De volgende mogelijkheden worden gebruikt: 1 Speciale IN/OUT put instructies 2 Speciale adressen voor interfaces 3 Direct memory access (DMA) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 32

39 I/O instructies Oplossing met speciale instructies: De CPU heeft speciale instructies voor in- en output Deze instructies hebben een I/O adres als parameter (of in een apart register) De data komt van/naar een ander register of geheugenadres vb. INP 16, R1 of: OUT 16, waarde Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 33

40 I/O instructies interface I/O R/W adres data I/O = 1 als er INP/OUT instructie uitgevoerd wordt I/O = 0 als er geheugen benaderd wordt R/W = 1 als data van CPU bus R/W = 0 als data van bus CPU Interface zet data op de bus als I/O == 1 R/W == 0 adres == 16 Interface haalt data van de bus als I/O == 1 R/W == 1 adres == 16 Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 34

41 Memory-mapped I/O Oplossing zonder speciale instructies: Geen speciale I/O instructies Deel van de adresruimte wordt gebruikt voor I/O Gewoon geheugen reageert niet op deze adressen Interfaces reageren op hun adresbereik Vb: MOVE R1, 0x of MOVE 0x , R1 Nadeel: gat in adresruimte N.B soms combinatie van INP/OUT instructie en memory-mapped I/O Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 35

42 Memory-mapped I/O interface R/W adres data R/W = 1 als data van CPU bus R/W = 0 als data van bus CPU Interface zet data op de bus als R/W == 0 adres == (bijv.) Interface haalt data van de bus als R/W == 1 adres == Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 36

43 DMA 1 Oplossing met speciale hardware: Zowel I/O instructies als memory-mapped I/O verplaatsen kleine hoeveelheden data dus CPU is intensief bezig met I/O Voor sommige toepassingen kost dit teveel CPU tijd bijvoorbeeld het afspelen van een geluids- of videobestand DMA (Direct Memory Access) verplaatst blokken data tussen geheugen en interface Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 37

44 DMA 2 BUS interface geheugen DMA controller DMA controller is ook een interface De CPU geeft DMA controller opdracht, geheugenadres, I/O adres DMA controller doet I/O na CPU heeft tijdens DMA alle tijd voor andere instructies oppassen met DMA en cache (DMA gaat buiten cache om, dus cache mogelijk niet consistent met geheugen) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 38

45 Polling Hoe weten we dat een interface I/O kan accepteren? (Bijvoorbeeld dat er een input klaar staat of dat de interface output kan verwerken) Simpel systeem: polling = voortdurend controleren voorbeeld: toetsenbord interface: Als er een toets ingedrukt is wordt de toetscode in het KB_DATA register gezet De interface zet een bit (KB_READY) aan in het status register KB_STATUS Als het KB_DATA register gelezen is wordt de KB_READY bit weer uitgezet. if (KB_STATUS & KB_READY == 1) verwerk toetsaanslag; else doe even iets anders; Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 39

46 Polling vs. Interrupt Nadelen van Polling: Verspilling van tijd. Als je meer dan één interface in de gaten moet houden dan wordt het lastig Bij snelle apparaten kun je gemakkelijk iets missen als je ook iets anders wilt doen Interrupts: Laat de interface aangeven wanneer het nodig is. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 40

47 Interrupt Interface geeft een signaal aan de CPU dat er iets interessants gebeurd is De CPU onderbreekt het lopende programma om een ander stuk programma te gaan uitvoeren (Interrupt-routine) Dit vindt uit wat er aan de hand is en neemt actie Na afloop gaat de CPU verder met het onderbroken programma: onthouden waar we waren (=PC) programma interrupt signaal return-int. int.routine driver Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 41

48 Interrupt architectuur Verschillende interrupts kunnen verschillende prioriteit hebben: hogere prioriteit interrupts kunnen lagere onderbreken, omgekeerd niet In het PSW (Program Status Word) staat de huidige prioriteit (moet bij interrupt opgeborgen worden!) Om te weten welke interface aandacht vraagt is het goed om elk interrupt een eigen interrupt routine te geven. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 42

49 Traps Traps zijn interrupts die niet door een interface gegenereerd worden maar door de CPU zelf. Meestal gerelateerd aan het uitvoeren van een specifieke instructie Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 43

50 Traps Traps zijn interrupts die niet door een interface gegenereerd worden maar door de CPU zelf. Meestal gerelateerd aan het uitvoeren van een specifieke instructie Voorbeelden: door 0 delen gebruik van een adres dat niet bestaat Instructies die niet bestaan, b.v. float berekeningen in simpele CPU. een speciale TRAP instructie Sommige trap instructies worden voor debuggen gebruikt: trapt bij iedere opdracht. Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 43

51 Samenvatting Inleiding architectuur communicatie Opbouw computer geheugen CPU randapparatuur input en output (I/O) Lennart Herlaar Computerarchitectuur en Netwerken 1 44

slides2.pdf April 12,

slides2.pdf April 12, Werking van CPU CSN CS2 CPU, I/O en Memory management Piet van Oostrum 12 april 2002 De ALU kan alleen eenvoudige operaties uitvoeren (bijv. twee getallen optellen, vermenigvuldigen of testen of iets >

Nadere informatie

De computer als processor

De computer als processor De computer als processor DE FYSIEKE COMPUTER Componenten van de computerconfiguratie Toetsenbord Muis Scanner Microfoon (Extern geheugen) Invoerapparaten Uitvoerapparaten Monitor Printer Plotter Luidspreker

Nadere informatie

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek VTI St.- Laurentius Neem eerst de tekst in het boek door, doe dit enkele keren en probeer uiteraard te onthouden wat je leest. Los nadien de

Nadere informatie

Systeemarchitectuur. Piet van Oostrum. herziene versie november 2005. Departement Informatica

Systeemarchitectuur. Piet van Oostrum. herziene versie november 2005. Departement Informatica Systeemarchitectuur Piet van Oostrum herziene versie november 2005 Departement Informatica Padualaan 14 3584 CD Utrecht Corr. adres: Postbus 80.089 3508 TB Utrecht Telefoon 030-2531454 Fax 030-2513791

Nadere informatie

Computerarchitectuur en netwerken. Memory management Assembler programmering

Computerarchitectuur en netwerken. Memory management Assembler programmering Computerarchitectuur en netwerken 2 Memory management Assembler programmering Lennart Herlaar 12 september 2016 Inhoud 1 Protectie: Hoe het O.S. programma s tegen elkaar kan beschermen modes memory management

Nadere informatie

Computerarchitectuur en netwerken. Operating System structuur. Files

Computerarchitectuur en netwerken. Operating System structuur. Files Computerarchitectuur en netwerken 3 Operating System structuur Files Lennart Herlaar 13 september 2017 Inhoud 1 Operating Systems structuur system calls kernel / processen 2 Files storage en directory

Nadere informatie

Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015

Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Computersysteem Een systeem dat rekenkundige operaties, data manipulaties en beslissingen kan uitvoeren, aan de hand

Nadere informatie

Windows Basis - Herman Van den Borre 1

Windows Basis - Herman Van den Borre 1 Windows Vista Basis Herman Van den Borre Praktische zaken Lessen Vrijdagmorgen 9u00 11u45 Pauze 10u15-10u30 Handboek Windows Vista Basis Roger Frans Uitgeverij Campinia Media ISBN: 978.90.356.1212.9 Prijs:

Nadere informatie

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer)

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) -Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) De pc is bedacht in 1833 Door gebrek aan onderdelen kwam de eerst werkende PC 100 jaar later Gewicht: 35 ton (35.000 kilo!) en kamervullend. Zie de

Nadere informatie

Digitale en analoge technieken

Digitale en analoge technieken Digitale en analoge technieken Peter Slaets February 14, 2006 Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, 2006 1 / 33 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen

Nadere informatie

De Arduino-microcontroller in de motorvoertuigentechniek (2)

De Arduino-microcontroller in de motorvoertuigentechniek (2) De Arduino-microcontroller in de motorvoertuigentechniek (2) E. Gernaat (ISBN 978-90-79302-11-6) 1 Procescomputer 1.1 Microprocessoren algemeen De informatie-verwerking zoals is behandeld, is vrijwel geheel

Nadere informatie

De AT90CAN microprocessor van ATMEL in de motorvoertuigentechniek (2)

De AT90CAN microprocessor van ATMEL in de motorvoertuigentechniek (2) De AT90CAN microprocessor van ATMEL in de motorvoertuigentechniek (2) Timloto o.s. / E. Gernaat / ISBN 978-90-79302-06-2 Op dit werk is de Creative Commens Licentie van toepassing. Uitgave: september 2012

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: SAMENVATTING HOOFDSTUK 1 Een computersysteem De twee meest gebruikte modellen computers zijn: * Desktop * Laptop Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm

Nadere informatie

informatica. hardware. overzicht. moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo)

informatica. hardware. overzicht. moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo) informatica hardware overzicht moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo) 1 moederbord basis van de computer componenten & aansluitingen chipset Northbridge (snel) Southbridge ("traag") bussen FSB/HTB moederbord

Nadere informatie

2 Algemene opbouw van een computersysteem

2 Algemene opbouw van een computersysteem Procescomputer E. Gernaat 1 Microprocessoren algemeen Informatie-verwerking zoals behandeld is momenteel vrijwel geheel overgenomen door microprocessoren. Wanneer we voortborduren op het idee van combinatorische

Nadere informatie

slides3.pdf April 15, 2002 1

slides3.pdf April 15, 2002 1 Wat is een Operating System? CSN CS3 OS structuur en File management Standaard verzameling software voor een computer Besturing/beheer van de computer Gemak voor schrijvers van programma s Standaarden

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Processen: Beschrijving en Besturing. Wat is een proces? Waarom processen? Wat moet het OS ervoor doen? Is het OS zelf een proces?

Hoofdstuk 3: Processen: Beschrijving en Besturing. Wat is een proces? Waarom processen? Wat moet het OS ervoor doen? Is het OS zelf een proces? Hoofdstuk 3: Processen: Beschrijving en Besturing Wat is een proces? Waarom processen? Wat moet het OS ervoor doen? Is het OS zelf een proces? 1 Wat is een proces? Een proces is een programma in uitvoering

Nadere informatie

COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN

COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN 3 e les Prof. Dr. Frank De Proft 12 oktober 2004 Tweede les : Inleiding Computerwetenschappen vs. computervaardigheden - Algoritmen 1 Derde les : Enkele basisbegrippen»

Nadere informatie

ICT Infrastructuren: Processen en Threads. 18 november 2013 David N. Jansen

ICT Infrastructuren: Processen en Threads. 18 november 2013 David N. Jansen ICT Infrastructuren: Processen en Threads 18 november 2013 David N. Jansen Datum en Ajd van werkcollege na overleg met de aanwezigen: donderdag 8:45 10:30 Leerdoel voor vandaag. Stallings hoofdst 2 4 Hoofddoelen

Nadere informatie

Belangrijkste ideeën/concepten uit OS, incl. proces

Belangrijkste ideeën/concepten uit OS, incl. proces Operating System Overview (Hfst 2) Wat is een OS? Wat was een OS? Evolutie van OS. OS als virtuele machine OS als beheerder van hulpbronnen (resources) Belangrijkste ideeën/concepten uit OS, incl. proces

Nadere informatie

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B Verslag: Computer Naam: Tyrone Ste Luce Klas: M4B Inhoud 1. Inleiding 2. Binaire taal 3. Besturingssysteem 4. Hardware 5. Cmos en Bios 6. De processor 7. Internet 1. Inleiding Wanneer is de computer uitgevonden?

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Geavanceerde computerarchitectuur Lieven Eeckhout Academiejaar 2008-2009 Universiteit Gent Virtuele machines Motivatie Interfaces Virtualisatie: inleiding

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. De Von Neumann-architectuur

Hoofdstuk 2. De Von Neumann-architectuur Input Interface Output Interface Informatica Deel III Hoofdstuk 2 De Von Neumann-architectuur 2.1. Organisatie. De overgrote meerderheid der digitale computers zijn georganiseerd zoals weergegeven in fig.

Nadere informatie

Hoe werkt een rekenmachine?

Hoe werkt een rekenmachine? Hoe werkt een rekenmachine? Uit welke hardware-componenten bestaat een rekenmachine? Welke instructies kan de machine uitvoeren? Practicum met de rekenmachine I Constante getallen Instructies van het type

Nadere informatie

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers WINDOWS 8 2012 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 8 T R A I N I N G V O O R 5 0 - P L U S S E R S A

Nadere informatie

Inhoud vandaag. Interrupts. Algemeen ARM7 AIC

Inhoud vandaag. Interrupts. Algemeen ARM7 AIC Inhoud vandaag Interrupts Algemeen ARM7 AIC Interrupts Wat is een interrupt? Een interrupt is een onderbreking van de huidige bezigheden ten gevolge van een externe gebeurtenis, zodanig dat de bezigheden

Nadere informatie

De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma

De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma Verloop van communicatie -letterteken printer (schrijftransactie). -ieder apparaat heeft een unieke code. -CPU zet adres en code op de bus. -printer herkent adres

Nadere informatie

Waarmaken van Leibniz s droom

Waarmaken van Leibniz s droom Waarmaken van Leibniz s droom Artificiële intelligentie Communicatie & internet Operating system Economie Computatietheorie & Software Efficiënt productieproces Hardware architectuur Electronica: relais

Nadere informatie

Erik Poll Martijn Warnier. http://www.cs.kun.nl/~erikpoll/linux

Erik Poll Martijn Warnier. http://www.cs.kun.nl/~erikpoll/linux Introductie Linux/UNIX Erik Poll Martijn Warnier http://www.cs.kun.nl/~erikpoll/linux Concrete doel van vandaag Basisvaardigheden UNIX/Linux werken met de command line shell file beheer proces beheer Betere

Nadere informatie

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden 1 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Wat doet een besturingsysteem, en hoe werkt het?... 3 Algemene informatie... 3 Taken van een besturingssysteem...

Nadere informatie

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Inhoudsopgave Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?...1 Wat is een computerprogramma eigenlijk?...2

Nadere informatie

Studio Visual Steps. Aanschaf computer. Waar moet u op letten?

Studio Visual Steps. Aanschaf computer. Waar moet u op letten? Studio Visual Steps Aanschaf computer Waar moet u op letten? 2 Aanschaf computer Voorwoord Beste lezers en lezeressen, In dit boekje krijgt u informatie over het aanschaffen van een computer. Een computer

Nadere informatie

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren 2 december 2013

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren 2 december 2013 Geheugenbeheer ICT Infrastructuren 2 december 2013 Doelen van geheugenbeheer Reloca>e (flexibel gebruik van geheugen) Bescherming Gedeeld/gemeenschappelijk geheugen Logische indeling van procesonderdelen

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Soorten Personal Computers De drie meest voorkomende computers zijn: * Desktop * Laptop * Tablet Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm Toetsenbord Printer

Nadere informatie

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het vormt een schil tussen de applicatiesoftware en de hardware

Nadere informatie

Computerarchitectuur en netwerken Toets 1 4 okt

Computerarchitectuur en netwerken Toets 1 4 okt 11.00 13.00 De open vragen moet je beantwoorden op tentamenpapier. De multiple-choice antwoorden moet je op het vragenblad invullen in de rechtervakjes en dat blad inleveren. Schrijf je naam, studentnummer

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

HET BESTURINGSSYSTEEM

HET BESTURINGSSYSTEEM HET BESTURINGSSYSTEEM Een besturingssysteem (ook wel: bedrijfssysteem, in het Engels operating system of afgekort OS) is een programma (meestal een geheel van samenwerkende programma's) dat na het opstarten

Nadere informatie

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange Hardware Inleiding 1. Geschiedenis van de computer 2. Hardware 3. Interne componenten en Randapparatuur Geschiedenis De computer is uitgevonden door het rekenen.

Nadere informatie

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2.

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2. Procesbeheer: kenmerken van moderne besturingssystemen. 1. Bespreek de (drie) meest typische kenmerken van moderne besturingssystemen. 2. In hoeverre beantwoorden UNIX, Linux en Windows NT hieraan? Geef

Nadere informatie

Hoofdstuk 19. Embedded systemen

Hoofdstuk 19. Embedded systemen Hoofdstuk 19 Embedded systemen 1 r0 r1 r2 r3 r4 r5 r6 r7 r8 r9 r10 r11 r12 r13 r14 r15(pc) NZCV CPSR Figuur 19.1: ARM-programmeermodel. Byte 0 Byte 1 Byte 2 Byte 3 Byte 3 Byte 2 Byte 1 Byte 0 Figuur 19.2:

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE Tentamen Computers bij fysische experimenten (3BB20) op dinsdag 25 oktober 2005 Het tentamen duurt 90 minuten en wordt gemaakt zonder

Nadere informatie

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer?

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? blz 1 Harde schijf HD CD/DVD/blueray lezer/schrijver Floppy disk FD Bus CPU Invoer en uitvoer apparaten Vast geheugen ROM Werkgeheugen RAM In de PC zitten de

Nadere informatie

von-neumann-architectuur Opbouw van een CPU Processoren 1 december 2014

von-neumann-architectuur Opbouw van een CPU Processoren 1 december 2014 von-neumann-architectuur Opbouw van een CPU Processoren 1 december 2014 Herhaling: Booleaanse algebra (B = {0,1},., +, ) Elke Booleaanse functie f: B n B m kan met., +, geschreven worden Met Gates (electronische

Nadere informatie

6 Besturingssystemen. Applicatie Applicatie Applicatie. Operating System. Hardware 1 WAT IS EEN OPERATING SYSTEM?

6 Besturingssystemen. Applicatie Applicatie Applicatie. Operating System. Hardware 1 WAT IS EEN OPERATING SYSTEM? Hoofdstuk 6 Besturingssystemen 6.1 6 Besturingssystemen 1 WAT IS EEN OPERATING SYSTEM? Een computer zonder besturingssysteem is slechts een systeemkast gevuld met onderdelen verbonden door kabels. Je kunt

Nadere informatie

SBO Nilda Pinto BASISKENNIS BESTURINGSSYTEMEN (MBI 1) PERIODE MATERIAAL BOEK SOFTWARE VOOR ICT SUPPORT 2 EN 3 (HANS VAN RHEENEN)

SBO Nilda Pinto BASISKENNIS BESTURINGSSYTEMEN (MBI 1) PERIODE MATERIAAL BOEK SOFTWARE VOOR ICT SUPPORT 2 EN 3 (HANS VAN RHEENEN) SBO Nilda Pinto BASISKENNIS BESTURINGSSYTEMEN (MBI 1) PERIODE 1 2017 MATERIAAL BOEK SOFTWARE VOOR ICT SUPPORT 2 EN 3 (HANS VAN RHEENEN) BOEK (1) 1.1 Inleiding 1.2 Belangrijke OS 1.3 OS en Memory 1.4 Onderdelen

Nadere informatie

De TRUST 2 PORT USB 2.0 PCI CARD werkt niet op MAC.

De TRUST 2 PORT USB 2.0 PCI CARD werkt niet op MAC. Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. Stuurprogramma Windows 98 /98SE /Me /2000 /XP (3.3) 4. USB-kaart inbouwen (3.4) 5.

Nadere informatie

Cursus Programmeren en Dataverwerking.

Cursus Programmeren en Dataverwerking. Cursus Programmeren en Dataverwerking http://hay.github.io/codecourse Vanavond (18.00-21.30) Introductierondje Algemene introductie (60-90m) Iets over bits en bytes Iets over programmeurs en programmeertalen

Nadere informatie

Computertechniek vorige examens

Computertechniek vorige examens Computertechniek vorige examens Examen 2009 Groep 1 1. Geef de 2 manieren waarop de adressen van de I/O-module in de adresruimte geïntegreerd kunnen zijn. (memory-mapped en isolated dus) 2. Wat is post-indexering?

Nadere informatie

1. Introductie netwerken

1. Introductie netwerken 13 1. Introductie netwerken Een netwerk is simpel gezegd een verzameling computers die met elkaar verbonden zijn. De realiteit is wat complexer, omdat de computers met elkaar verbonden zijn met behulp

Nadere informatie

ES1 Project 1: Microcontrollers

ES1 Project 1: Microcontrollers ES1 Project 1: Microcontrollers Les 3: Eenvoudige externe hardware & hardware programmeren in C Hardware programmeren in C Inmiddels ben je al aardig op gang gekomen met het programmeren van microcontrollers.

Nadere informatie

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren. hoofdstukken 7 en 8.1

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren. hoofdstukken 7 en 8.1 Geheugenbeheer ICT Infrastructuren hoofdstukken 7 en 8.1 Eenvoudig geheugenbeheer OS gebruikt een klein stukje geheugen rest is voor gewone processen OS vrij 0 1000 Eenvoudig geheugenbeheer OS gebruikt

Nadere informatie

Theorie Informatica. Inhoud: 1. Systeem 2. Programmeren 3. Informatiesystemen 4. Internet 5. Besturingssystemen 6. Theorie bij praktijk

Theorie Informatica. Inhoud: 1. Systeem 2. Programmeren 3. Informatiesystemen 4. Internet 5. Besturingssystemen 6. Theorie bij praktijk Theorie Informatica Inhoud: 1. Systeem 2. Programmeren 3. Informatiesystemen 4. Internet 5. Besturingssystemen 6. Theorie bij praktijk 1 1. Systeem CPU = Central Processor Unit Het voert alle processen

Nadere informatie

Les B-03 Technologie: de werking van de processor

Les B-03 Technologie: de werking van de processor Les B-03 Technologie: de werking van de processor 2008, David Lans 3.0. Doel De gebruiker van een computer voert begrijpelijke informatie in (opdrachten, procedures, programma s, gegevens, bestanden) en

Nadere informatie

Computerarchitectuur. App. B. Review of Memory Hierarchy

Computerarchitectuur. App. B. Review of Memory Hierarchy Computerarchitectuur App. B. Review of Memory Hierarchy Kristian Rietveld http://ca.liacs.nl/ Caching De memory wall is een zeer groot probleem dat vraagt om oplossingen. De gebruikelijke oplossing is

Nadere informatie

1 computers (hardware)

1 computers (hardware) 1 computers (hardware) Een computer... Van groot naar klein... Universiteiten en heel grote bedrijven maken gebruik van zogenaamde mainframe computers (systemen zo groot als de aula), waarmee allerlei

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Aradhana Gangadien

Inhoudsopgave. Aradhana Gangadien Inhoudsopgave Inleiding... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. wat is hardware?... 2 Netvoeding:... 2 Moederbord (printplaat):... 3 Processor:... 3 Harde schijf:... 3 Intern geheugen:... 4 SSD:... 4 De

Nadere informatie

EnVivo EZ Converter. Gebruikershandleiding

EnVivo EZ Converter. Gebruikershandleiding EnVivo EZ Converter Gebruikershandleiding op met Teknihall support: 0900 400 2001 2 INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 4 OPMERKINGEN... 4 FUNCTIES... 5 SPECIFICATIES... 5 SYSTEEMEISEN... 5 INHOUD VAN DE VERPAKKING

Nadere informatie

Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven Computerarchitectuur

Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven Computerarchitectuur Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven - 1 - Computerarchitectuur Tentamen Computerarchitectuur (213005) 17 augustus 2000 2 bladzijden met 5 opgaven 3 antwoordbladen Het raadplegen van boeken, diktaten of aantekeningen

Nadere informatie

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL Hardware Robert Groen Jim van Dijk 13 september 2013 M44 ITTL 1 Inhoud Inleiding... 3 Geschiedenis van de pc... 4 Inhoud computer... 5 Software computer... 6 Onderdelen Hardware... 9 Functies Onderdelen

Nadere informatie

Er zijn verschillende OS bv: Microsoft Windows Apple Macintosh Linux-versies/distributies zoals Ubuntu en Knoppix

Er zijn verschillende OS bv: Microsoft Windows Apple Macintosh Linux-versies/distributies zoals Ubuntu en Knoppix Hoofdstuk 2 2.1 Systeembeheerprogramma s Besturingssysteem zorgt voor de communicatie tussen de software en de hardware.er zijn verschillende soorten besturingssystemen voor je pc.een andere naam voor

Nadere informatie

Inleiding.

Inleiding. Inleiding 1.1 General purpose computers 1.2 Computers in netwerken 1.3 Mainframe computers 1.4 Veiligheidsaspecten bij pc-montage 1.5 De binnenkant van een computer 1.6 De werking van de computer 1.1 General

Nadere informatie

Netwerk Interfacing Data Logging.

Netwerk Interfacing Data Logging. Handleiding Netwerk Interfacing Data Logging. EduTechSoft.nl 2009-2010 H.O.Boorsma. Pagina - 2 - Netwerk Interfacing Data Logging Pagina - 3 - Inhoud Inleiding.... 4 Beschrijving van het programma....

Nadere informatie

Tentamen Computerorganisatie 28 augustus 1998, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 11

Tentamen Computerorganisatie 28 augustus 1998, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 11 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Faculteit Informatietechnologie en Systemen Subfaculteit Technische Wiskunde en Informatica Werkeenheid Technische Informatica Tentamen Computerorganisatie 28 augustus 1998,

Nadere informatie

Algoritme noteren? Algoritmen voor de computer worden vastgelegd met behulp van een programmeertaal.

Algoritme noteren? Algoritmen voor de computer worden vastgelegd met behulp van een programmeertaal. Programmeertalen Algoritme noteren? Algoritmen voor de computer worden vastgelegd met behulp van een programmeertaal. Taal // machine De geschiedenis van de programmeertalen loopt parallel met de geschiedenis

Nadere informatie

Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik

Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik Gebruik deze handleiding voor het installeren en programmeren van het X-keys XK-24 programmeerbaar toetsenbord.

Nadere informatie

Computerarchitectuur en netwerken. Gedistribueerde IPC

Computerarchitectuur en netwerken. Gedistribueerde IPC Computerarchitectuur en netwerken 6 Gedistribueerde IPC Lennart Herlaar 21 september 2015 Inhoud IPC: locaal vs. gedistribueerd Message passing Client/server model Remote Procedure Call locaal vs. gedistribueerd

Nadere informatie

Namen: Melek Ismail & Merna Elgohary Docent: Meneer De Lange Vak : ICT Klas : M3b

Namen: Melek Ismail & Merna Elgohary Docent: Meneer De Lange Vak : ICT Klas : M3b Namen: Melek Ismail & Merna Elgohary Docent: Meneer De Lange Vak : ICT Klas : M3b Inhoud Voorwoord... 3 H1 Geschiedenis van de computer.... 4 H2 de onderdelen van de computer.... 5 Opslag... 6 Vaste schijfstations...

Nadere informatie

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen Jan Genoe KHLim Situering RAM-geheugens Geheugens Halfgeleider Geheugens Serieel toegankelijk geheugen Willekeurig toegankelijk geheugen Read Only Memory ROM Random Access Memory RAM Statische RAM SRAM

Nadere informatie

IN1805 I Operating System Concepten

IN1805 I Operating System Concepten IN1805 I Operating System Concepten Hoofdstuk 12: Mass-storage structure 9-1 Secondary storage (1) voornamelijk disks kleinst leesbare eenheid: sector plaats van een sector volledig bepaald door: drive

Nadere informatie

MODULE I. Informatica. Inhoudsopgave. Inhoudsopgave. Hoofdstuk 3 De andere kant van ICT 50. Hoofdstuk 1 Het belang van informatie 18

MODULE I. Informatica. Inhoudsopgave. Inhoudsopgave. Hoofdstuk 3 De andere kant van ICT 50. Hoofdstuk 1 Het belang van informatie 18 6 MODULE I Informatica Inleiding 17 Hoofdstuk 1 Het belang van informatie 18 1.1 Inleiding 18 1.2 Aanwijzingen voor de leerling 18 1.3 Het verschil tussen gegevens en informatie 18 1.4 Bedrijfsactiviteiten

Nadere informatie

Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange.

Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange. Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange. - inleiding -wanneer is de pc uitgevonden? - Wat hadden, of hebben, de volgende bedrijven met pc

Nadere informatie

Toestellen waar gegevens worden opgeslagen (opslagmedia) horen niet echt in dit lijstje thuis.

Toestellen waar gegevens worden opgeslagen (opslagmedia) horen niet echt in dit lijstje thuis. Randapparatuur Om de computer effectief te kunnen gebruiken, hebben we aan aantal randapparaten nodig. Deze worden voornamelijk ingedeeld in in- en uitvoer en een aantal die beide kunnen, invoerapparaten

Nadere informatie

Beter, Sneller, Mooier. Processoren 12 januari 2015

Beter, Sneller, Mooier. Processoren 12 januari 2015 Beter, Sneller, Mooier Processoren 12 januari 2015 Beter! Sneller! Krachtigere CPU: maak instructies die meer doen Snellere CPU: pipeline, out-of-order execution Sneller RAM: cache meer mogelijkheden...

Nadere informatie

Module 1: Wat is een Raspberry Pi?

Module 1: Wat is een Raspberry Pi? Module 1: Wat is een Raspberry Pi? Inhoudsopgave Module 1: Wat is een Raspberry Pi?...1 Wat is een Raspberry Pi?...2 Wat is er zo bijzonder aan de Raspberry Pi?...2 Wie zitten er achter de Raspberry Pi...2

Nadere informatie

18 Embedded systemen 1

18 Embedded systemen 1 18 Embedded systemen 1 r0 r1 r2 r3 r4 r5 r6 r7 r8 r9 r10 r11 r12 r13 r14 r15(pc) NZCV CPSR Figuur 18.1 ARM-programmeermodel Byte 0 Byte 1 Byte 2 Byte 3 Byte 3 Byte 2 Byte 1 Byte 0 Figuur 18.2 Endian conversie

Nadere informatie

Tentamen Computerorganisatie in aug. 1999, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 9

Tentamen Computerorganisatie in aug. 1999, uur. N.B.: Dit tentamen bestaat uit 30 opgaven Totaal aantal bladzijden: 9 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Faculteit Informatietechnologie en Systemen Subfaculteit Technische Wiskunde en Informatica Werkeenheid Technische Informatica Tentamen Computerorganisatie in101 27 aug. 1999,

Nadere informatie

TRUST 5 PORT USB 2.0 UPGRADE KIT & HUB

TRUST 5 PORT USB 2.0 UPGRADE KIT & HUB Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. Installatie hardware in systeem (3.3) 4. Installeren in Windows (3.4) 5. Installeren

Nadere informatie

1 Besturingssysteem. 1.1 Wat is een besturingssysteem? 1.2 Verschillende besturingssystemen. 1.3 Windows, verschillende versies

1 Besturingssysteem. 1.1 Wat is een besturingssysteem? 1.2 Verschillende besturingssystemen. 1.3 Windows, verschillende versies 1 Besturingssysteem 1.1 Wat is een besturingssysteem? Elke computer heeft een besturingssysteem. Zonder besturingssysteem kan een computer niet werken. Het besturingssysteem zorgt ervoor dat de computer

Nadere informatie

Wat zien we in deze cursus

Wat zien we in deze cursus Algemeen patrick.dujardin@hetcvo.be Educatief verlof Opleidingscheques Pauze tussen 19h45 en 20h15 Elke week van 18h tot 21h20 (uitgezonderd schoolvakanties) op dinsdagavond 4 tussen evaluaties en 1 eindevaluatie

Nadere informatie

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling Hardware De computer in een oogopslag 1 / 11 Cursusontwikkeling Opslag Er worden verschillende apparaten gebruikt om gegevens op te slaan. Dit zijn de meest voorkomende apparaten. Harde schijf; CD / DVD;

Nadere informatie

USB naar VGA Adapter - Externe USB Video Grafische Kaart voor PC en MAC x1200

USB naar VGA Adapter - Externe USB Video Grafische Kaart voor PC en MAC x1200 USB naar VGA Adapter - Externe USB Video Grafische Kaart voor PC en MAC - 1920x1200 Product ID: USB2VGAPRO2 De USB2VGAPRO2 USB naar VGA adapter functioneert als een externe grafische kaart voor Windows

Nadere informatie

Tentamen Computersystemen

Tentamen Computersystemen Tentamen Computersystemen baicosy6 2e jaar bachelor AI, 2e semester 21 oktober 213, 9u-11u OMHP D.9 vraag 1 Van een Single Cycle Harvard machine hebben de componenten de volgende propagation delay time:

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN COMPUTER- VAARDIGHEDEN IN DE CHEMIE

COMMUNICATIE EN COMPUTER- VAARDIGHEDEN IN DE CHEMIE COMMUNICATIE EN COMPUTER- VAARDIGHEDEN IN DE CHEMIE 3 e les Prof. Dr. Frank De Proft 15 oktober 2004 Derde les : Deel 2 : Computervaardigheden Inleiding : basisbegrippen 1 3. Mondelinge presentaties 3.1.

Nadere informatie

A2: Bedrijfssystemen. A2 en PC. Boek. Voorkennis

A2: Bedrijfssystemen. A2 en PC. Boek. Voorkennis A2 en PC De eerste helft van het 2e jaars vak, oude curriculum A2 (Bedrijfssystemen) is het 1e jaars vak, nieuwe curriculum PC (Processen & Concurrency) geworden (ivm. Master/Bachelor gedoe) Erik Poll

Nadere informatie

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen.

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. Flex_Rooster WERKBOEK INTRODUCTIE iseries Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. ICS Opleidingen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt

Nadere informatie

APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE. Onderdeel van SmartProducts

APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE. Onderdeel van SmartProducts APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE Onderdeel van SmartProducts EVEN VOORSTELLEN DOCENT Fjodor van Slooten N208 (Horstring Noord) F.vanSlooten@utwente.nl Assistentie door: Hans Tragter, Nadia Klomp,

Nadere informatie

Het lijkt zo simpel: je voert een adres in, je browser toont een webpagina, je bladert er doorheen... Hoe kan dit allemaal? INVOER VERWERKING UITVOER

Het lijkt zo simpel: je voert een adres in, je browser toont een webpagina, je bladert er doorheen... Hoe kan dit allemaal? INVOER VERWERKING UITVOER 8 - Hoe je pc werkt Het lijkt zo simpel: je voert een adres in, je browser toont een webpagina, je bladert er doorheen... Hoe kan dit allemaal? Als je een webpagina wilt bekijken, schiet je pc in actie.

Nadere informatie

Een simpel lichtorgel met Lightning.

Een simpel lichtorgel met Lightning. Een simpel lichtorgel met Lightning. Lightning is een freeware programma en is te downloaden op/van: http://www.sools.com/?menu=lightning&page=lightning Lightning kan de interface van het project Digitale

Nadere informatie

Een spoedcursus python

Een spoedcursus python Een spoedcursus python Zoals je in de titel misschien al gezien hebt, geven wij een spoedcursus Python. Door deze cursus leer je alle basics, zoals het rekenen met Python en het gebruik van strings. Het

Nadere informatie

4+2+3 tips om een Mac sneller te maken. The Ten Commandments for an Fast Mac

4+2+3 tips om een Mac sneller te maken. The Ten Commandments for an Fast Mac The Ten Commandments for an Fast Mac Als je een iets oudere Mac bezit, die trager en langzaam is geworden door verloop van tijd dan zijn er enkele eenvoudige tips die ervoor kunnen zorgen dat je Mac weer

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN ComputerSystemen Deeltentamen B (weken 6..9) vakcode 2M208 woensdag 19 Maart 2003, 9:00-10:30

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN ComputerSystemen Deeltentamen B (weken 6..9) vakcode 2M208 woensdag 19 Maart 2003, 9:00-10:30 TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN ComputerSystemen Deeltentamen B (weken 6..9) vakcode 2M208 woensdag 19 Maart 2003, 9:00-10:30 Algemene opmerkingen (lees dit!): - Dit tentamen duurt ANDERHALF UUR! - Dit

Nadere informatie

Module I - Informatica

Module I - Informatica Module I - Informatica 1) Iemand wilt een nieuwe auto aanschaffen. Gezien de gestegen brandstofprijzen wil de persoon een auto, die zuinig in brandstofgebruik is. Maak duidelijk hoe de persoon een weloverwogen

Nadere informatie

WORKSHOP ORANGE PI & PYTHON v september 2017

WORKSHOP ORANGE PI & PYTHON v september 2017 WORKSHOP ORANGE PI & PYTHON v1.1 21 september 2017 In deze workshop maak je kennis met een zogenaamde bord-computer ter grootte van een bankpas. Een bord-computer kan gebruikt worden als een normale computer

Nadere informatie

De CPU in detail Hoe worden instruc4es uitgevoerd? Processoren 28 februari 2012

De CPU in detail Hoe worden instruc4es uitgevoerd? Processoren 28 februari 2012 De CPU in detail Hoe worden instruc4es uitgevoerd? Processoren 28 februari 2012 Tanenbaum hoofdstuk 2 von Neumann - architectuur. Tanenbaum, Structured Computer Organiza4on, FiMh Edi4on, 2006 Pearson Educa4on,

Nadere informatie

Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange

Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange Inhoudsgave Inhoudsopgave... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Monitor (CRT, LCD, LED)... 3 Toetsenbord (Standaard, ergonomisch)...

Nadere informatie

scc = b) CD AB

scc = b) CD AB Computerarchitectuur en -organisatie (213030) Dinsdag 21 januari 2040, 13.30 17.00 uur 7 bladzijden met 8 opgaven 4 bladzijden met documentatie Let op: Vul het tentamenbriefje volledig in (d.w.z. naam,

Nadere informatie

STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN

STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN 4-4- 2014 Stagedag Sam Diepstraten Christoffel Breda Sam gaat leren: Deel 1 (+) Hoe een computer er van binnen uitziet. (+) Hoe het systeem is opgebouwd en hoe alles in elkaar

Nadere informatie