Alle schoolkantines gezond: Zó pak je dat aan!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Alle schoolkantines gezond: Zó pak je dat aan!"

Transcriptie

1 Alle schoolkantines gezond: Zó pak je dat aan! handleiding voor vo-scholen Ga aan de slag met de kantine. Lees hoe je het assortiment gezond en duurzaam krijgt én hoe je iedereen enthousiast krijgt voor een gezonde schoolkantine. Bel de Schoolkantine Brigade voor een afspraak:

2 Overtuigd? Enthousiast? Lees snel verder hoe de kantine op jouw school gezonder kan worden. Of je nu leerling bent, of docent, iedereen kan met De Gezonde Schoolkantine beginnen! Het maakt niet uit wie als eerste met het idee komt. Zoek medestanders en kom in actie. Copyright Stichting Voedingscentrum Nederland, Den Haag Over het programma De Gezonde Schoolkantine De Gezonde Schoolkantine van het Voedingscentrum is een ondersteuningsprogramma voor het voortgezet onderwijs (vo) en middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Het biedt scholen concrete handvatten om een gezondere schoolkantine te realiseren. Doel is dat leerlingen en studenten op school leren, zien én proeven dat gezond en lekker prima samen gaan. En: dat zij bewuster leren kiezen. Want gezond eten en veel bewegen levert veel op. Het helpt om op gewicht te blijven, maar is ook goed voor het algemene welzijn van jongeren. Het programma is gebaseerd op bewezen successen uit de praktijk en sluit met een integrale aanpak aan bij de aanpak Gezonde School. Dat betekent dat een school niet alleen de kantine verbetert, maar ook in de lessen en bij andere activiteiten aandacht besteedt aan gezonde voeding. Bovendien zijn leerlingen en studenten, docenten, directie, kantinebeheerders en ouders betrokken bij de exacte invulling. Gezonde voeding wordt zo een vaste waarde in het schoolgezondheidsbeleid. Het Voedings centrum en de GGD bieden ondersteuning. Het Centrum Gezond Leven heeft het programma De Gezonde Schoolkantine erkend als theoretisch goed onderbouwd. De Gezonde Schoolkantine wordt gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Meer handleidingen bestellen? Ben jij een mbo-school? Vraag dan de speciale handleiding voor het mbo aan:

3 Inhoud Alle schoolkantines gezond! 5 n 6 redenen om nu te beginnen 6 Wat is een gezonde schoolkantine 7 n Minimaal 75% basisproducten 7 n Handvest Gezonder Voedingsaanbod op Scholen 7 n Stap voor stap naar het einddoel 8 n Gezond is vaak ook duurzamer 8 n Wat kost het aanpassen? 8 n De kantine is geen eiland 9 n Je staat er niet alleen voor! 9 n Zo maak je van een gezonde schoolkantine een populaire hangout 10 n Sterrendag Stap voor stap naar een gezonde schoolkantine 13 n Stap 1: vorm een Schoolkantineteam 13 n Stap 2: inventariseren: hoe staan we ervoor? 14 n Stap 3: doelen en acties bedenken: wat gaan we doen? 14 n Stap 4: aan de slag! zorgen dat er echt iets gebeurt 15 n Stap 5: evalueren: hoe is het gegaan en hoe gaat het straks? 15 n Stap 6: leg het vast in beleid 16 Iedereen doet mee: rollen en taken 17 n Directielid (facilitaire diensten) 17 n Cateraar, kantinebeheerder en kantinemedewerkers 19 n Leerlingen 20 n Docenten 21 n Ouders 22 n Samenwerking met de GGD 22 Stoomcursus: gezond eten volgens de Schijf van Vijf 23 n De vakken en de regels 23 n De Schijf van Vijf in de schoolkantine 25 n Ter inspiratie: broodjeswijzer 26 Kies milieubewust en diervriendelijk 29 n Gezond en duurzaam gaan vaak hand in hand 29 n Koop producten in volgens de criteria duurzaam inkopen voor de overheid 29 n Waar kun je op letten, per productgroep 30 n Voorkom verspilling van eten 31 n Zuinig met energie 31 n Beperk de afvalstroom 32 Gezonde twijfels: vragen over De Gezonde Schoolkantine 33 Links en meer informatie 35 3

4 4

5 Alle schoolkantines gezond! Meer dan driekwart van de Nederlanders vindt de school geen plek om te snoepen en snacken. Ook jongeren willen graag gezonder eten in de schoolkantine. Als er naast de salades ook saucijzenbroodjes en roze koeken liggen, is het echter niet zo makkelijk om de verleiding te weerstaan. Het aanbod in een gezonde schoolkantine bestaat uit eten en drinken waar je lijf echt iets aan heeft. Bijvoorbeeld fruit, rauwkost, soep en lekkere broodjes. Producten die veel gezonde stoffen leveren voor een fitte schooldag. Hoewel de meeste mensen het willen, blijken nog niet alle schoolkantines gezond te zijn. De ambitie van de overheid en het Voedingscentrum is dan ook dat in 2015 alle schoolkantines gezond zijn. Het is belangrijk dat jongeren nog vaker kiezen voor eten waar hun lijf iets aan heeft. Bij die gezonde keuze kunnen jongeren echt wel wat ondersteuning gebruiken, zeker in de kantine op school. Uit onderzoek blijkt dat kleine verbeteringen in het aanbod al zorgen voor een direct effect. Bijvoorbeeld: alleen fruit(salades) en broodjes in de kleine pauze. Of water in plaats van frisdrank. Jongeren geven aan dat zij moeilijk weerstand kunnen bieden aan roze koeken of saucijzenbroodjes als ze er liggen. Het is eigenlijk logisch dat we jongeren dan helpen met een beter aanbod om gezonder te kiezen, toch? Juíst daarom De snackbar, de sportkantine, op het station, de supermarkt en vaak ook thuis; overal is vet, zoet en zout voedsel gemakkelijk te krijgen. De vraag ligt dan voor de hand of het wel zinvol en haalbaar is om op school vooral gezond eten aan te bieden. Het antwoord is: ja, juíst daarom! De school is een plaats om te leren en heeft daarmee een voorbeeldfunctie. Hier kunnen jongeren ervaren wat het betekent om gezond en bewust te eten volgens de Schijf van Vijf. In deze handleiding vind je de achtergronden van de gezonde schoolkantine en staat hoe je zo n aanbod van krachtvoer stap-voor-stap en in je eigen tempo kunt invoeren. Heb je hulp nodig, bel ons dan voor een afspraak: Of stuur een mail naar De Schoolkantine Brigade 5

6 6 redenen om nu te beginnen! 1 Jongeren willen een gezonde schoolkantine 5 Een gezonde kantine is duurzaam Het is een fabel dat jongeren alleen willen snacken en snoepen. Wie had twintig jaar geleden gedacht dat jongeren massaal met flesjes water zouden rondlopen? Zout, zoet en vet is verleidelijk, maar fit, scherp en gezond ook. Gezonde innovaties slagen als ze aantrekkelijk zijn. Jongeren zeggen zelf dat zij te veel verleid worden door snoep en snacks. Een groot deel vindt zelfs dat er alleen gezonde producten verkocht mogen worden in de kantine. Dat blijkt uit onderzoek van IPM KidWise. 2 Dit is het moment Het is goed dat leerlingen op school leren, zien én proeven dat gezond en lekker prima samen gaan. En: dat zij bewuster leren kiezen. Zo groeien zij op tot volwassenen die kunnen omgaan met ongezonde verleidingen. Wacht je te lang met het stimuleren van een gezonde leefstijl? Dan kan dit negatieve gevolgen hebben, zoals overgewicht. Op dit moment is 14% procent van de jongeren te zwaar. Het moment om te investeren in een gezonde toekomst is daarom nu. 3 Gezond verleiden werkt Als het aanbod gezond en aantrekkelijk is, bevordert dit de gezonde keuze. In het onderzoeksproject Automatisch gezonder? bleek dat jongeren vaker gezonde producten kozen en minder calorieën binnen kregen toen het assortiment in de automaat gezonder werd. Alle kleine beetjes helpen. Als je bijvoorbeeld het reguliere aanbod in frisdrankautomaten vervangt door water of light dranken, kan dit een kilo gewichtsstijging per persoon per jaar schelen. 4 Gezonde scholen presteren beter Gezonde scholen presteren beter. Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties, minder schooluitval en een gezondere leefstijl. Altijd ontbijten en vaak kiezen voor fruit, groente en brood is essentieel voor jongeren. Ook veel bewegen kan het concentratievermogen, het energieniveau en het humeur van pubers een boost geven. De school kan een gezonde leefstijl stimuleren. Zie ook Gezond eten volgens de Schijf van Vijf is volgens de Gezondheidsraad in grote lijnen ook duurzaam. Jongeren eten dan minder vlees en zuivel en meer granen, groente en fruit. En minder energierijke niet-basisproducten (zoals dranken, koek, snoep en snacks) eten, is niet alleen van belang voor het behouden van een gezond gewicht, maar ook voor een lagere milieubelasting. 6 Alle kantines moeten gezond zijn in 2015 De Tweede Kamer heeft in 2009 de motie Vendrik aangenomen. Dit betekent dat de overheid het doel heeft dat in 2015 alle schoolkantines gezond zijn. Kijk op voor meer argumenten, bronnen en enthousiaste verhalen en filmpjes van scholen die al een gezonde schoolkantine hebben. 6 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

7 Wat is een gezonde schoolkantine? Een gezonde schoolkantine bestaat voor minimaal 75% lekkere en gezonde producten uit de Schijf van Vijf ( basisvoedingsmiddelen ) en uit maximaal 25% snacks, koek en snoep ( extra s ). We hebben gekozen voor minimaal 75% basisproducten, omdat we graag een realistisch en motiverend doel wilden stellen. Hierbij hebben we rekening gehouden met hoe het aanbod op vele scholen was. Het verbeteren van het aanbod in de schoolkantine is een continu proces. Veel scholen kunnen en willen niet alles in een keer veranderen. Het Voedingscentrum en het Handvest gaan uit van een stap voor stap-aanpak om een gezonder aanbod van voeding en dranken te bewerkstelligen. Scholen kunnen zelf het tempo bepalen waarin ze naar dit doel toe willen werken. Handvest Gezonder Voedingsaanbod op Scholen Om partijen aan de aanbodzijde te ondersteunen en stimuleren, werkt het Voedingscentrum ook samen met het Convenant Gezond Gewicht. Het Convenant is een samenwerkingsverband van 27 partijen afkomstig van (rijks- en lokale) overheden, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Binnen dit Convenant is er een deelconvenant school. Op initiatief van dit deelconvenant school en het Voedingscentrum kwamen in december 2011 verschillende partijen bij elkaar uit de catering- en automatenbranche, het onderwijs en maatschappelijke organisaties. Zij ondertekenden gezamenlijk het Handvest Gezonder Voedingsaanbod op Scholen. Sindsdien hebben vele organisaties mede-ondertekend. De ondertekenaars zetten zich extra in voor De Gezonde Schoolkantine. Individueel én gezamenlijk. Het Handvest prikkelt partijen, zoals cateraars, om zich op het punt van gezond aanbod positief te onderscheiden. Meer informatie, ook over de ondertekenaars, vind je op: onder Wat en Waarom? 7

8 Het Voedingscentrum deelt eten en drinken op in productgroepen, zoals, brood, melk(producten), groenten en fruit, dranken, snoep, snacks en soepen. Binnen deze groepen zijn er gezonde keuzes en minder gezonde keuzes, verdeeld over drie categorieën: Voorkeur Dit zijn de meest gezonde keuzes binnen een productgroep. Ze bevatten de meest goede voedingsstoffen. Binnen de productgroep brood is dat bijvoorbeeld volkorenbrood, omdat daar veel vezels in zitten. In een goede kantine ontspan je met lekkere én gezonde producten. Het is de gezelligste plek van de school, maar geen eiland. Wat je hebt geleerd over gezond eten en drinken, breng je in de kantine in de praktijk. tip Middenweg Dit zijn gezonde keuzes binnen een productgroep. Binnen de productgroep brood is dat bijvoorbeeld bruinbrood. Uitzondering Dit zijn de minst gezonde keuzes binnen een productgroep. Binnen de productgroep brood is dat bijvoorbeeld wit brood. Het is beter om niet te vaak iets uit deze categorie te kiezen. Stap voor stap naar het einddoel Het aanbod maak je stap voor stap beter door steeds meer basisproducten uit de Schijf van Vijf aan te bieden. Hierbij streef je naar de meest gezonde (voorkeurs)producten binnen elke productgroep. Voor de schoolkantine hebben we bovendien voor een aantal producten uit de niet-basisgroepen een uitzondering gemaakt, waardoor ze wel worden meegerekend als basisproduct. Hierover en over de voedingskundige aspecten lees je in het hoofdstuk Gezond eten met de Schijf van Vijf. Met de Kantinescan op zie je wat de verhouding is tussen basis en niet-basis- Veel leerlingen zijn geïnteresseerd in duurzame voeding. Dit kan ook in de lessen aan bod komen, bijvoorbeeld over hoe om te gaan met het milieu, dierenwelzijn en verspilling. In de kantine wordt de theorie uit de les in de praktijk gebracht door een gezond en duurzaam aanbod. Of door maatregelen om minder voedsel te verspillen. In het hoofdstuk Kies milieubewust en diervriendelijk vind je tips om het aanbod niet alleen gezonder te maken, maar ook duurzamer. Vaak gaat dat hand in hand. producten in jullie kantine en krijg je advies op maat over welke veranderstappen je kunt zetten in het assortiment, zodat het aandeel basis steeds groter wordt. Gezond is vaak ook duurzamer! Een gezonde schoolkantine is vaak ook duurzamer. Groente, fruit en brood hebben bijvoorbeeld een lagere milieubelasting dan snacks en snoep. Als voorverpakte snoep en snacks plaatsmaken voor basisproducten, scheelt dat energie-, water- en grondgebruik. De Gezonde Schoolkantine is dus een investering met een dubbele winstuitkering: de gezondheid van leerlingen verbetert en de voetafdruk van de school verkleint. Meer informatie over dit onderwerp staat in het hoofdstuk Kies Milieubewust en diervriendelijk. Wat kost het aanpassen? Het is lastig in te schatten wat De Gezonde Schoolkantine kost aan geld en tijd. Dat hangt af van de ambities van het team en de mogelijkheden die er in de kantine al zijn om gezond te kiezen. Feit is dat het gezond maken van de kantine aanvankelijk extra inspanning kost. Hoeveel extra inspanning, verschilt per school. Denk bijvoorbeeld aan personeelskosten, omdat het soms meer tijd kost om verse gezonde producten te bereiden dan om kant-en-klare snacks op te warmen. Of denk aan het herinrichten van de kantine, zodat deze voldoet aan de aan de richtlijnen voor HACCP om de verse producten veilig te bereiden en te bewaren. Of aan het opleiden van personeel om gezonde producten te kunnen bereiden. Als er in een kantine al mogelijkheden zijn om gezond te kiezen, hoeven er minder stappen te worden gezet. In één schooljaar kan al veel bereikt worden. Daarna stopt het echter niet: een gezonde schoolkantine is een continu proces. Je kunt altijd verder verbeteren en het blijft een belangrijk thema. 8 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

9 De kantine is geen eiland Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties, minder schooluitval en een gezondere leefstijl. Het is dus eigenlijk heel logisch dat er op school gezond eten verkocht wordt. Het is goed om er voldoende en gerichte aandacht aan te geven. Een zogenaamd integrale aanpak werkt daarbij het beste. Dat betekent dat een school niet alleen de kantine verbetert (de eiland-aanpak), maar op een bredere manier aandacht besteedt aan gezonde eetgewoonten. Dit kan bijvoorbeeld door ook in de lessen het onderwerp voeding aan bod te laten komen en afspraken over het voedingsaanbod op te nemen in het beleid. Gezonde voeding wordt zo vaste waarde in het schoolgezondheidsbeleid. Je staat er niet alleen voor! Scholen hoeven het niet alleen te doen. Zo kan iemand van de GGD het Schoolkantineteam ondersteunen. Het Voedingscentrum biedt ook hulp. Bijvoorbeeld met deze handleiding, maar ook met de Inventarisatietool en de Kantinescan op onze website en met ondersteunende materialen zoals mooie foto s om de kantine te verfraaien. En niet te vergeten: onze Schoolkantine Brigade staat klaar om een keer bij je langs te komen, om je persoonlijk van advies te voorzien over het aanbod in de kantine en automaten. Maak snel een afspraak voor een vrijblijvend gesprek. De afgelopen jaren is gebleken dat ook veel marktpartijen, zoals cateraars, toewerken naar Zij kunnen zich onderscheiden met een gezonder aanbod en dat is interessant, want de schoolkantine is een groeiende markt. Ontspannen omgaan met eten Dat snoep, koek en snacks slecht passen in een gezonde kantine, betekent niet dat snoepen of snacks eten fout of slecht is. Af en toe is het geen probleem, in het weekend of op een feestje. De Gezonde Schoolkantine sluit niemand uit en gaat niet over lijnen of schoonheidsidealen van tv en uit glossy s. Eten volgens de Schijf van Vijf en veel bewegen, dat is gewoon goed voor jezelf zorgen. Je eet niet meer, maar zeker ook niet minder dan je lijf nodig heeft. tip Taarten bakken, hardlopen, een rommelmarkt de opbrengsten van de jaarlijkse fondsenwervingsactie kan ook voor een make-over van de eigen schoolkantine worden gebruikt! 9

10 De Schoolkantine Brigade heeft antwoorden en tips. Zo maak je van een gezonde schoolkantine een populaire hangout Als de kantine gezond is, gaan jongeren dan niet expres de deur uit voor een ongezonde hap? Die vraag krijgt Schoolkantine brigadier Heleen Schuit vaak. Ze ziet dat dat enorm meevalt: Het grappige is dat slechts een paar procent van de leerlingen voor het aanbod naar de supermarkt gaat. Juist het sociale aspect blijkt belangrijk. Jongeren gaan samen. Kunnen ze op school gezellig samenzijn, dan heb je de halve wereld al gewonnen. Maar hoe maak je het als school aantrekkelijk om op school te blijven? Eigenlijk is het gewoon een kwestie van marketing. Kijk naar die populaire ketens van koffie, zeep of broodjes, ze verkopen meer dan alleen een product. Ze verkopen ook een gevoel. Dat je goed bezig bent, dat je een persoonlijke koffie hebt samengesteld met je naam erop, of dat je heel natuurlijke shampoo koopt. Daar kunnen we best wat van leren. Houden we daarmee dan alle leerlingen binnen? Schuit denkt van niet. Het is ook een uitje, en eens in de zoveel tijd kan een snoepreisje naar de supermarkt weinig kwaad. Het moet ook geen verboden vrucht worden. Belangrijk is wat ze dagelijks doen en wat ze normaal vinden. Een gezonde lunch eten moet de norm zijn. 10 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

11 tips Check de basis Neem de fundamenten van de kantine onder de loep. Zijn er genoeg zitplekken? Is er daglicht? Is het er niet te koud of te warm? Is de kantine schoon en ruikt het er fris? Ziet het aanbod er smakelijk en vers uit? Kun je het goed uitstallen? Is er een watertap? Een goede basis is vaak al het halve werk. Geef leerlingen een stem Als schoolleiding kun je wel bepalen wat leuk is, maar geef leerlingen ook invloed. Hou verkiezingen over de leukste kleur op de muur, vraag leerlingen naar hun favoriete broodje en draai hun muziek. Zo zagen we een school waar leerlingen posters mochten inleveren en daarmee werd vervolgens de muur behangen. Misschien kunnen ze ook helpen in de kantine. Zo wordt de kantine ook van hen. Verkoop méér Speel in op het gevoel van de jongeren. Noem je tomatensoep niet gewoon soep, maar zet er een bordje bij met een specifieke naam: Tegen-de-wind-in-tomatensoep, bijvoorbeeld. Een smoothie wordt een powershot, een tosti met half wit, half bruin een Zebra-tosti. En mooie foto s aan de muur en een hippe uitstraling doen ook veel. Leerlingen kopen niet alleen het product, maar in feite ook wat van de uitstraling van jullie kantine. Zorg dat ze ermee geassocieerd willen worden. Geef net wat extra service Zorg voor een goede doorloop. Houd daarbij vooral de gezonde producten voorradig. Als ze net wat langer moeten wachten op een saucijzenbroodje dat nog warm gemaakt moet worden, zullen ze net zo makkelijk toch maar de minder vette tosti bestellen. Verder verwachten jongeren dat je kan pinnen, dat er Wifi is en oplaadpunten voor laptops en telefoons. Verdeel de ruimte in verschillende hoeken: banken om te loungen, tafels om aan te eten of huiswerk te maken, actieve hoeken met tafelspelen. 11

12 Sfeerimpressie Schoolkantine Sterrendag 2013 Een feestelijk moment: op 27 november 2013 werden de eerste 22 scholen met een Gezonde Schoolkantine in het zonnetje gezet. Op een speciale Schoolkantine Sterrendag werden ze het podium op geroepen en kregen ze uit handen van Eddy Zoëy de Schoolkantine Schaal Hiermee kunnen ze op school laten zien dat zij op dit moment een Gezonde Schoolkantine runnen, met minstens 75% basisvoedingsmiddelen. Deze pioniers laten zien dat het heel goed mogelijk is om de kantine gezond te maken. Ruim baan voor andere scholen! Volgend jaar willen we veel meer Schalen uitdelen. Of je nou een watertap wil, een moestuin, snackgroente of een hippe soepketel; er was volop informatie over leuke producten te vinden op de inspiratiemarkt. Scholen wisselden ervaring uit, kregen inspiratie voor hun kantine-assortiment en konden vragen stellen aan de Schoolkantine Brigade van het Voedingscentrum. Eddy Zoëy vraagt Heleen en Kim van de Schoolkantine Brigade wat nou het eerste is dat ze aanpakken in scholen. Als eerste kijken we of we gezonde producten kunnen toevoegen aan het aanbod. En vertellen ze: Steeds meer scholieren bellen ons zelf. Kijk voor meer foto s op de site, onder Inspiratie - Sterrendag, Staan jullie volgend jaar ook op ons podium met een Schaal in jullie handen? Bel de Schoolkantine Brigade voor een afspraak: Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

13 Stap voor stap naar een gezonde schoolkantine Of je met het Schoolkantineteam nu grootse plannen hebt of niet, dit stappenplan helpt om concrete stappen te zetten. Het heeft zich al vele malen bewezen in de praktijk. 1. Vorm een Schoolkantineteam. 2. Inventariseren: hoe staan we ervoor? 3. Doelen en acties bedenken: wat gaan we doen? 4. Aan de slag! zorgen dat er echt iets gebeurt. 5. Evalueren: hoe is het gegaan en hoe gaat het straks? 6. Leg het vast in beleid. Stap 1: vorm een Schoolkantineteam De Gezonde Schoolkantine heeft het meeste succes als je samen aan de slag gaat en er zoveel mogelijk groepen binnen de school in het team vertegenwoordigd zijn. Uit onderzoek blijkt bovendien dat een team waarin iemand van de directie zit, meer voor elkaar krijgt dan een team met bijvoorbeeld alleen de cateraar of de kantinebeheerder en een paar enthousiaste leerlingen en docenten. Het vormen van het Schoolkantineteam is daarom een heel belangrijke stap. Met een goed team kun je vaak al tijdens de eerste vergadering aan de slag met de volgende stap. Wie zitten in het team? Het Schoolkantineteam bestaat bij voorkeur uit: n een directielid n de cateraar of de kantinebeheerder n een leerling n een docent n een ouder n een GGD-medewerker Hoe vind je mensen? Als je enthousiast bent over De Gezonde Schoolkantine, kun je op zoek gaan naar medestanders in de school. Motiveer mensen voor het programma, maak gebruik van de leerlingen- en ouderraad, en richt samen een team op. Het is daarbij prettig als een directielid zich snel aansluit. Hij of zij kan ervoor zorgen dat het team een officieel karakter krijgt, en kan eventueel ook geld of andere middelen beschikbaar stellen. Een medewerker van de plaatselijke GGD kun je benaderen via 13

14 tip Twijfelaars overhalen Lukt het niet om iemand te motiveren voor het programma? Bijvoorbeeld de directeur of de cateraar? Wordt er bijvoorbeeld getwijfeld of een gezonde kantine wel winstgevend is? Eerder in deze handleiding werd er een antwoord gegeven op deze vraag en verderop komen andere gezonde twijfels aan bod. Wellicht lukt het met deze antwoorden om mensen over te halen. Een andere mogelijkheid kan zijn om iemand anders te benaderen en te motiveren, een ander directielid bijvoorbeeld kan het wel belangrijk vinden. Bij elkaar komen, notuleren, acties bijhouden Het team komt geregeld bij elkaar om te bespreken hoe het gaat en wat er nog moet gebeuren. Bespreek goed met elkaar wie wat doet. Kijk in het volgende hoofdstuk Iedereen doet mee wat een slimme verdeling van de taken kan zijn. Kies een voorzitter, en zorg ervoor dat er bij elke bijeenkomst iemand notuleert en een overzicht maakt van de afspraken. Zorg voor een agenda voor elke bijeenkomst. Leg ook vast wat er gebeurt als iemand niet meer mee kan of wil doen. Zo zorg je voor continuïteit. Duurzaamheid is een thema dat veel leerlingen en docenten aanspreekt. Er zijn daarom vaak ook goede ambassadeurs te vinden voor verbeteringen in de kantine vanuit dit thema. Zij kunnen ook actief helpen om bijvoorbeeld de afvalstroom beter te scheiden en om voedselverspilling te voorkomen. Wist je dat duurzaam en gezond vaak hand in hand gaan? Stap 2: inventariseren: hoe staan we ervoor? Maak met het team een inventarisatie van hoe het nu gaat op school. Op de website vind je de Inventarisatietool, met vragen over alle onderwerpen die samenhangen met De Gezonde Schoolkantine. Beantwoord 32 stellingen en je krijgt direct een voorstel voor concrete doelen en acties, passend bij jouw school. Plus de materialen en downloads die daar bij passen. Zo hebben jullie meteen het juiste gereedschap in handen. Ga snel naar en kijk onder Stappenplan. Stap 3: doelen en acties bedenken: wat gaan we doen? Na het doen van de Inventarisatietool hebben jullie een goed overzicht gekregen van wat er goed gaat en wat er beter kan. Nu is het een kwestie van kiezen en vast leggen. Bespreek met het Schoolkantineteam welke doelen jullie het meest belangrijk vinden en maak een actielijst met daarop bijvoorbeeld de volgende details: n Welke acties gaan jullie uitvoeren? n In welke periode moet dit gaan gebeuren? n Is er een deadline? n Wie gaat dit uitvoeren? n Wie houdt het overzicht op deze actie? n Wanneer gaan we evalueren? 14 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

15 Aanbod Op jullie school worden leerlingen nog te veel verleid om snoep, snacks en frisdrank te kopen. Terwijl in een gezonde Schoolkantine het aanbod voor minimaal 75% bestaat uit lekkere en gezonde producten uit de Schijf van Vijf, zoals fruit, brodjes, zuivel en salades. Zo behaal je ook op deze doelen een mooie score. Doel Acties In de kantine presenteren we de gezondere keuzes bewust aantrekkelijk. Maak het leerlingen gemakkelijk om voor gezond te kiezen met verleidelijke recepten. Kijk op de site voor inspiratie. Geef de kantine een uitstraling die gezond leven promoot en leerlingen onbewust gezondere keuzes laat maken, bijvoorbeeld door de appels op ooghoogte te plaatsen. Bekijk hier alle tips. Doel Acties In de kantine promoten we gezondere keuzes door aanbiedingen en speciale acties. Doe elke week een gezonde optie in de aanbieding, zoals een broodje van de week. Maak een combinatie-aanbieding met een broodje, stuk fruit en een flesje water of sap. Verkoop seizoensgroente en -fruit voor een scherpe prijs. Download meer tips Doel Acties Leerlingen kunnen meedenken over het aanbod. Zorg dat er een leerling in het Schoolkantine-team zit. Die weet welke producten populair zijn en welke acties aanslaan. En kan eigen ideeën inbrengen en medestanders vinden om echt veranderingen in gang te zetten. Lees ook Vorm een team Plaats een artikel in de schoolkrant om leerlingen te werven of om een gezond recept te verzinnen. Voorbeeld artikelen Doel Acties We stimuleren leerlingen om kraanwater te drinken. Kraanwater is een caloriearme dorstlesser die het milieu veel minder belast dan verpakte (zoete) dranken. En er zitten geen zuren in die het gebit aantasten, zoals in frisdrank. Stimuleer kraanwater met een kraanwatertappunt. Kijk hier voor aanbieders Geef alle nieuwe leerlingen een mooie, herbruikbare waterfles of verkoop ze in de kantine voor een zacht prijsje. Beleid De school k an meer doen om van gezondheid een vaste waarde te maken. Doen jullie mee aan De Gezonde Schoolkantine? Leg dit nieuwe beleid dan ook vast, bijvoorbeeld in de schoolgids en op de website. Zo wordt gezond kiezen veel gemakkelijk er een vaste waarde op school. Doel Acties Er is een schoolgezondheidsbeleid met aandacht voor de kantine. Leg de afspraken over gezonde voeding vast in een visie- en beleidsdocument. Gebruik bijvoorbeeld het voorbeeld visie- en beleidsdocument voor het VO of het MBO. Maak met de cateraar of kantinebeheerder de afspraak dat de school regelmatig beoordeelt en bepaalt of het assortiment voldoende aansluit bij de doelstellingen op het gebied van gezondheid. Doel Bij het veranderen van het aanbod in de kantine, betrekken wij verschillende betrokkenen. Van leerlingen tot de kantinebeheerder. Acties Zorg voor een Schoolkantine-team dat samen doelen formuleert en acties uitvoert. Met zo n actieve groep voortrekkers lukt het sneller om over te schakelen naar een gezond én lekker aanbod. Lees ook Vorm een team. Doel Acties Wij benutten voor ons schoolgezondheidsbeleid de kennis van de GGD. Scholen kunnen bij de GGD terecht voor informatie over lokale initiatieven en om aan te haken bij bijvoorbeeld de wijk gerichte JOGG-aanpak of de Gezonde School. Ze kennen de lokale subsidies en beschikbare professionals die kunnen helpen. Ook kan de GGD helpen om de gezondheid van leerlingen in kaart te brengen, zodat het mogelijk is om gericht te kiezen voor bepaalde gezondheidsthema s voor de school. Informeer bij een van de contactpersonen voor de Gezonde School. Een paar voorbeelden van de acties die de Inventarisatietool geeft Stap 4: aan de slag: zorgen dat er echt iets gebeurt In deze fase is iedereen bezig met zijn of haar acties en merk je echt dat er iets verandert op school. Je werkt met het team telkens de actielijst bij: wat moet nog gebeuren, wat is al gedaan? Nu komt het ook aan op de tijd die de teamleden tussen de vergaderingen door vrijmaken om aan hun acties te werken. Bespreek in de vergade ringen wie extra hulp kan gebruiken. Bedenk dat niet alle acties ook door het team uit gevoerd hoeven te worden. Doe een beroep op andere docenten en leerlingen. Om een artikel te schrijven, een flyer te verspreiden of om de kantine gezelliger te maken. Gebruik hiervoor de tips uit de Inventarisatietool. Stap 5: evalueren: hoe is het gegaan en hoe gaat het straks? Het is goed om te evalueren met het team. Bespreek af en toe met elkaar hoe het gaat met de acties en of het bereiken van de doelen al in zicht komt. Organiseer daarnaast ook een evaluatiebijeenkomst om nauwkeurig inzicht te krijgen in de vooruitgang. Voormeting Doe een voormeting voordat je start met de eerste acties. Nodig een testgroep van docenten en leerlingen uit om deel te nemen aan deze voormeting. Ook de directie en GGD kun je vragen een vragenlijst in te vullen. Zo krijg je een beeld van wat iedereen vindt 15

16 van het idee van een gezondere schoolkantine. In de meting wordt ook gevraagd wat de leerlingen en docenten van de huidige kantine vinden. Wat gaat goed, wat kan beter? De resultaten van deze voormeting kunnen meegenomen worden bij het maken van plannen. Een voorbeeld van een voormeting is te vinden op onder Stappenplan/evalueer acties. Nameting Bij de nameting bekijk je of je inspanningen effect hebben gehad. Als je een tijd aan de slag bent met De Gezonde Schoolkantine, leg je de testgroep nog eens dezelfde vragen voor. Is er op school inderdaad meer aandacht voor gezond eten en drinken? Heeft iedereen eigenlijk gemerkt dat het aanbod veranderd is? Wat vinden ze ervan? Je gebruikt hiervoor dezelfde vragenlijst als bij de voormeting waardoor je de resultaten met elkaar kunt vergelijken. Effectevaluatie Bij een effectevaluatie onderzoek je welke doelen het team heeft bereikt. Zijn dit blijvende effecten? Welke acties zijn nodig om te zorgen dat positieve effecten blijvend zijn? Zijn de resultaten opgenomen in het beleid? Welke doelen zijn nog niet behaald? Welke acties zijn nodig om die doelen alsnog te bereiken? Kijk dan ook wie verantwoordelijk wordt voor volgende acties. tip Een tijd bezig met De Gezonde Schoolkantine? Doe de Inventarisatietool opnieuw en laat je inspireren voor een volgende verbeterstap. Het vervolg Ook als de uitkomsten van de evaluaties heel positief zijn, ga je natuurlijk verder. Het blijft belangrijk om naar het assortiment te kijken en om de aandacht voor gezond kiezen vast te houden. Je kunt dus eigenlijk telkens weer opnieuw beginnen met het stappenplan. Je inventariseert aan de hand van de evaluatie de verbeterpunten en verzint weer doelen. Het kan ook zijn dat een nieuw team het stokje overneemt. Stap 6: leg het vast in beleid Om te zorgen dat de schoolkantine gezond blijft, is het belangrijk om alle afspraken vast te leggen in een visie- en beleidsdocument. Hier is een belangrijke taak weggelegd voor de directie. Lees meer in het volgende hoofdstuk, en kijk op de site voor voorbeelden van beleidsteksten (onder stap 6 in het Stappenplan). Doe er je voordeel mee! Procesevaluatie Naast het meten van het effect, kun je ook het proces evalueren. Dat doe je met het team. Gingen de vergaderingen goed, is iedereen goed betrokken, welke acties gingen goed en wat ging minder goed, en waardoor kwam dat? 16 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

17 Iedereen doet mee: rollen en taken In de komende paragrafen staat per teamlid wat de unieke bijdrage kan zijn aan De Gezonde Schoolkantine. Er staat ook steeds een voorbeeld van een concrete actie die dit teamlid op zich kan nemen. Het directielid Uit onderzoek blijkt dat het belangrijk is dat er iemand van de directie deelneemt aan het Schoolkantineteam. Het is natuurlijk nog beter als ook de rest van het managementteam achter de verbeteringen in de kantine staat. Het directielid kijkt of de ambities realistisch zijn, maakt budget vrij en geeft zo nodig toestemming voor de acties. Een directielid onderhoudt het contact met bijvoorbeeld de GGD, winkels en horeca in de buurt van de school en een eventueel overkoepelend schoolmanagement. En ten slotte is het directielid de persoon die in dit team gaat over zaken als contracten met cateraars en/of automaten leveranciers. Benut de kennis van de lokale GGD. Zij kunnen helpen om voornemens te vertalen in beleid. Vaak hebben zij al veel ervaring opgedaan bij andere scholen. Ook de Schoolkantine Brigade van het Voedingscentrum kan hierbij ondersteunen. 17

18 Actie! Een belangrijke taak als directielid is het formuleren van een bredere visie op gezondheid en het implementeren van de veranderingen in het schoolbeleid. Dat is belangrijk om te borgen dat de verande ringen blijvend zijn. Probeer het kantinebeleid in de visie te koppelen aan het schoolgezondheidsbeleid, beschrijf daarin wat er concreet in de kantine gebeurt (zie voorbeeldtekst). Het is goed om de visie samen met het Schoolkantineteam te ontwikkelen en er aandacht aan te schenken, bijvoorbeeld door het op te nemen op de website en in de schoolgids. Kom er regelmatig op terug en kijk of de tekst met de realiteit klopt. Vraag ouders en docenten wat ze ervan vinden en of ze zich in de visie herkennen. Gezond kiezen kan zo echt bij de schoolcultuur gaan horen. Voorbeeldtekst visie Onze school is een omgeving waar gezond kiezen gemakkelijk moet zijn, omdat dit bijdraagt aan de ontwikkeling van de leerlingen. We kiezen voor een positieve aanpak, waardoor niemand zich buitengesloten of beoordeeld hoeft te voelen. Gezond kiezen gaat over goed voor jezelf zorgen en niet over schoonheidsidealen. We vinden het belangrijk dat het aanbod in de kantine en automaten gezond is. In de lessen leren de leerlingen over gezond gedrag en in de kantine kunnen zij dit in de praktijk brengen. Zo ontmoeten theorie en praktijk elkaar. Het feit dat er in de omgeving ongezonde producten te koop zijn, is geen reden om deze ook binnen de school aan te bieden. De school is namelijk een beschermende plek. Niet alleen als het om roken, alcohol of drugs gaat, maar ook als het om voeding gaat. Onze docenten en staf stimuleren de gezonde keuze, hebben oog voor duurzaamheid en geven het goede voorbeeld. We streven naar een gezond en duurzaam aanbod voor alle bijeenkomsten van onze school, zoals schoolfeesten, ouderavonden en vergaderingen. Naast gezondheid, willen we ook een duurzame omgeving, waar duurzame keuzes gemakkelijk zijn. Een omgeving met veel groen en weinig (zwerf)afval en waar aandacht is voor afvalscheiding. Een gebouw waar leerlingen makkelijk kraanwater kunnen drinken, zonlicht en frisse lucht krijgen en indien wenselijk makkelijk voor milieu-, dier- of mensvriendelijke producten kunnen kiezen. In een omgeving waar fietsen en openbaar vervoer de standaard is. Ouders maken we steeds attent op onze gezonde schoolkantine en de aandacht voor gezonde eet- en beweeggewoonten in ons onderwijs. We vragen ouders vanuit de thuissituatie ook aandacht te hebben hiervoor. Gezondheidsbevordering en -preventie worden aangepakt in een breder perspectief. We hebben een integraal schoolgezondheidsbeleid waarin aandacht is voor een gezond en veilig school klimaat, een helder voedingsbeleid en het stimuleren van sport en bewegen. Dit alles in samenspraak met leerlingen, het schoolteam en het overkoepelend management. De GGD ondersteunt de school hierbij. Dit visie- en beleidsdocument is vrij te gebruiken als basistekst en staat op de site onder Stappenplan/vastleggen in beleid. Kantinebeheerder Han Cozijn: Natuurlijk heb ik ook veel kroketten gebakken en verkocht, maar dit is veel leuker! 18 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

19 Cateraar, kantinebeheerder en kantinemedewerkers De rol van de kantinebeheerder en de medewerkers op de locatie zijn doorslaggevend bij het wel of niet slagen van De Gezonde Schoolkantine. In de praktijk verkoop je geen vezels, vitamines en mineralen, maar gewoon lekkere, aantrekkelijke producten waar leerlingen hun kantine budget graag aan willen besteden. Een aantal partijen heeft het Handvest Gezonder Voedingsaanbod op Scholen ondertekend. De ondertekenaars zetten zich in om een gezonder aanbod van eten op drinken op scholen voor elkaar te krijgen. Actie! Natuurlijk kiezen leerlingen zelf wat ze eten maar ongemerkt kun je ze een duwtje in de goede richting geven. Dit doe je door je kantine zo in te richten dat de gezonde keuze het meest voor de hand ligt. Kleine veranderingen in hoe het eten wordt aangeboden, kunnen grote veranderingen teweeg brengen in eetgedrag. Kijk op de site voor tips om dat in de praktijk te brengen, onder Inspiratie/Gezonde keuze stimuleren. Individueel én gezamenlijk. Cateringbedrijven doen dit onder andere door het vergroten van het assortiment van geschikte producten. Het Handvest prikkelt dus partijen aan de aanbodzijde, zoals cateringbedrijven, om zich op dit punt te onderscheiden. Door de ondertekening van dit Handvest verplichten de brancheorganisaties en steeds meer individuele (school) cateraars zich bij te dragen aan het gezamenlijke doel: een gezonde en veilige omgeving bieden voor leerlingen. Vraag bij hen na wat de mogelijkheden zijn en kijk voor de lijst van ondertekenaars op de site, onder Wat en waarom?/ondersteuning/handvest Gezonder voedingsaanbod. Voedselveiligheid Als het aanbod of de manier van werken verandert, is het slim om de kennis over bijvoorbeeld hygiëneregels te updaten. Misschien ga je bijvoorbeeld wel producten gebruiken die snel bede rven. Denk aan een broodje rosbief of zalm. Surf naar gezondeschoolkantine voor tips, onder Inspiratie/ voedselveiligheid. Op de site vind je ook: n Receptideeën en voorbeeldmenu s n De Kantinescan (met tips voor een gezonder aanbod) n Informatie over hygiënisch werken n Informatie over duurzame voeding 19

20 Actie! Organiseer een prijsvraag! In het team kan de leerling bijvoorbeeld een prijsvraag organiseren. Een winkel in de buurt wil vast een prijs aanbieden, als sponsoring. Of wellicht is er hiervoor budget bij de schoolleiding. De prijsvraag moet iets opleveren voor De Gezonde Schoolkantine. Ideeën: n Verzin een naam voor de kantine n Ontwerp het perfecte schoolmenu n Verzin een campagne om groente of fruit te promoten in de kantine n Verzin het origineelste gezonde broodje en bedenk hiervoor een passende naam n Ontwerp het hipste navulbare waterflesje. Maak een gratis watertap in de kantine. Kijk wat er op de markt is aan flesjes en verkoop die in de kantine n Bedenk een nieuwe aankleding voor de schoolkantine: wie komt met het leukste, meest originele idee? Wie wordt de topstylist van de school? Leerlingen Als je iedere dag naar school gaat, weet je natuurlijk precies welke producten in de kantine het populairst zijn. Je weet wat jongeren lekker en uitnodigend vinden. En je ervaart ook elke dag hoe de sfeer in de kantine is. Je hebt vast ook ideeën hoe het beter kan in de kantine. Leerlingen zijn dus een essentiële informatiebron voor het Schoolkantineteam. De leerling die in het team zit, kan checken bij de medeleerlingen wat zij van De Gezonde Schoolkantine vinden. Zijn jullie het met elkaar eens? Wat valt op? Wat kan er echt beter in de kantine? Bespreek dat met het Schoolkantineteam. De leerling kan ook het initiatief nemen om in de les over gezonde en duurzame voeding te praten en discussiëren. In overleg met een docent kan hij of zij kijken wanneer daar gelegenheid voor is. Wat vindt iedereen van gezond eten en drinken? Moet je aardbeien kunnen eten in de winter, of hoeveel ruimte heeft een kip nodig? Is iedereen zich ervan bewust dat gezond eten niet hetzelfde is als lijnen? Het gaat juist om relaxed omgaan met eten. 20 Voedingscentrum Alle schoolkantines gezond! Handleiding vo

Alle schoolkantines gezond: Zó pak je dat aan!

Alle schoolkantines gezond: Zó pak je dat aan! Alle schoolkantines gezond: Zó pak je dat aan! handleiding voor mbo-scholen Ga aan de slag met de kantine. Lees hoe je het assortiment gezond en duurzaam krijgt én hoe je iedereen enthousiast krijgt voor

Nadere informatie

Aan de slag met De Gezonde Schoolkantine

Aan de slag met De Gezonde Schoolkantine Aan de slag met De Gezonde Schoolkantine Schoolkantine Brigade - Schoolbezoek Helpt concreet toe te werken naar een gezonder aanbod Kosteloos advies op maat Scholen ontvangen rapport met bevindingen en

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam eten in het MBO De school is dé plek om jongeren bewust te maken van gezond en duurzaam eten. Gezonde

Nadere informatie

Gezond eten met pubers

Gezond eten met pubers Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders E-Book uitgegeven door Feel Good Coaching, exploitant van Ladyline Parkstad en Ladyline Sittard Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders Als ouder zie

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het mbo Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties,

Nadere informatie

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008:

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008: Werkbladen 2008: Over gezond eten 1 WAAROM IS GEZOND ETEN BELANGRIJK? Je bent nu in de groei. Je lichaam is nog lang niet klaar. Goed en gezond eten is daarom erg belangrijk. Want alleen dan krijg je voldoende

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor docenten in het voortgezet onderwijs

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor docenten in het voortgezet onderwijs Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor docenten in het voortgezet onderwijs Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het voortgezet onderwijs Werken aan gezondheid op jouw school

Nadere informatie

Richtlijnen Assortimentskeuze De 1 e Fase op weg naar de gezonde kantine

Richtlijnen Assortimentskeuze De 1 e Fase op weg naar de gezonde kantine Richtlijnen Assortimentskeuze De 1 e Fase op weg naar de gezonde kantine Voorlopig achtergrond document tbv Criteria Brons voor de sportkantine februari 2014 Achtergrond Er zijn veel locaties die voedingsmiddelen

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Iedereen vult zijn eigen Schijf van Vijf Je lijf gaat je hele leven mee, daar wil je dus zo goed mogelijk voor zorgen. Maar hoe doe je dat? Als je

Nadere informatie

Voedingsadvies bij galklachten

Voedingsadvies bij galklachten Afdeling: Onderwerp: Diëtetiek 1 Wat is gal? De lever maakt galvloeistof aan, die nodig is bij de vertering van vetten. Deze galvloeistof wordt opgeslagen in de galblaas. Zodra er vet voedsel in de darm

Nadere informatie

Fit met gezonde voeding

Fit met gezonde voeding lekker in je lijf Fit met gezonde voeding Jij bent druk met huiswerk, een bijbaantje en je vrienden. Maar ondertussen is je lijf druk in de weer met groeien en sterk worden. Zo help je een handje. Gezonde

Nadere informatie

VOEDINGSBELEID Versie Oktober 2015, versie 01 Verantwoordelijke Beleidsmedewerker Kwaliteit Aantal pagina s 7 Geldig tot 31 december 2016

VOEDINGSBELEID Versie Oktober 2015, versie 01 Verantwoordelijke Beleidsmedewerker Kwaliteit Aantal pagina s 7 Geldig tot 31 december 2016 VOEDINGSBELEID Versie Oktober 2015, versie 01 Verantwoordelijke Beleidsmedewerker Kwaliteit Aantal pagina s 7 Geldig tot 31 december 2016 Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten

Nadere informatie

Gezond gewicht: BOFT. Gezonde eet- en beweegadviezen. voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar

Gezond gewicht: BOFT. Gezonde eet- en beweegadviezen. voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar Gezond gewicht: BOFT Gezonde eet- en beweegadviezen voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar Van gezond eten blijf je fit en van bewegen word je vrolijk Kinderen moeten goed eten om te groeien, leren,

Nadere informatie

Voedingsbeleid Bso 1

Voedingsbeleid Bso 1 Voedingsbeleid Bso 1 Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten o Allergieën en individuele afspraken Voedingsaanbod en eetmomenten o Fruit o Drinken o Eten o Broodbeleg Dagindeling

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Kinderen en een gezond gewicht

Kinderen en een gezond gewicht Kinderen en een gezond gewicht Gezond eten en bewegen Met de tips in deze folder werk je aan een gezond gewicht voor je kind. Onze adviezen richten zich op gezond eten en drinken, de juiste (eet)opvoeding

Nadere informatie

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit Geef kanker minder kans eet volop groente en fruit Iedereen heeft zo zijn eetgewoonten. De één eet wat meer dan de ander. De één lust graag dit, de ander dat. Vaste eetgewoonten zijn er steeds minder.

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Een goed gewicht Ben je ook een van die miljoenen Nederlanders die worstelen met de weegschaal? Of je nu een paar kilo wilt afvallen of juist

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie

Fit met gezonde voeding

Fit met gezonde voeding lekker in je lijf Fit met gezonde voeding Jij bent druk met huiswerk, een bijbaantje en je vrienden. Maar ondertussen is je lijf druk in de weer met groeien en sterk worden. Zo help je een handje. Gezonde

Nadere informatie

VOORW OORD VOORWOORD. Omwille van de leesbaarheid staat in dit boekje steeds hij, maar je kunt hiervoor natuurlijk ook zij lezen.

VOORW OORD VOORWOORD. Omwille van de leesbaarheid staat in dit boekje steeds hij, maar je kunt hiervoor natuurlijk ook zij lezen. VOORW OORD VOORWOORD Over dit boekje Alles over gezond eten en bewegen met kinderen van 4 tot 18 jaar? Bij de titel van dit boekje vraag je je misschien af wat een kleuter te maken heeft met iemand die

Nadere informatie

Regio Nijmegen. Een gezond gewicht. Informatie voor jongeren

Regio Nijmegen. Een gezond gewicht. Informatie voor jongeren Regio Nijmegen Een gezond gewicht Informatie voor jongeren Ben jij tevreden over je gewicht? Vind jij jezelf te dik of vind jij jezelf te dun? Wat betekent je gewicht voor hoe jij je voelt? Wil jij weten

Nadere informatie

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015 Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Een operatie? Let op uw voeding!

Een operatie? Let op uw voeding! Een operatie? Let op uw voeding! Belangrijk Om een operatie en uw herstel zo goed mogelijk te laten verlopen is het belangrijk dat u lichamelijk in een zo goed mogelijke conditie bent. Een goede voedingstoestand

Nadere informatie

Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Miracle Performance

Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Miracle Performance Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Bob ter Haak Miracle Performance Bob ter Haak Eigenaar Miracle Performance Sportdiëtist Bewegingsdeskundige Docent Sport Fietsen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 5 Inleiding. 85 Energie in balans met de Schijf van Vijf. 7 Gezond eten met de Schijf van Vijf

Inhoudsopgave. 5 Inleiding. 85 Energie in balans met de Schijf van Vijf. 7 Gezond eten met de Schijf van Vijf Inleiding Iedereen weet dat gezond eten goed voor je is. Je voelt je daardoor beter. Daarnaast is het ook belangrijk om een gezond gewicht te krijgen of te houden. Om gezond te kunnen eten, moet je wel

Nadere informatie

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas.

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas. Werkboekje Brood op de plank 2 e Klassen 2012 Dit boekje is van..klas. WERKEN IN DE BINDELMEERCATERING INLEIDING De komende week zullen jullie gaan werken in de keuken van het Bindelmeer College. Jullie

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Voeding

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Voeding Menukaart Gezonde voortgezet onderwijs: Voeding : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Risico op ondervoeding tijdens opname

Risico op ondervoeding tijdens opname Risico op ondervoeding tijdens opname Ondervoeding door ziekte, een behandeling of een operatie is in het ziekenhuis een veelvoorkomend probleem. Ongeveer één op de drie patiënten heeft een risico op

Nadere informatie

Sportvoeding. Antwoord op veel gestelde vragen over voeding. Sadia Rodjan Danique Stoop

Sportvoeding. Antwoord op veel gestelde vragen over voeding. Sadia Rodjan Danique Stoop Sportvoeding Antwoord op veel gestelde vragen over voeding Sadia Rodjan Danique Stoop Alles over eten Wanneer eet ik gezond? Gezond eten wordt vaak gezien als het eten van voldoende groente en fruit. Maar

Nadere informatie

Handbal en voeding. www.invorm.net info@invorm.net Locaties; Rotterdam Den Haag Zevenhuizen Bleiswijk Bergschenhoek

Handbal en voeding. www.invorm.net info@invorm.net Locaties; Rotterdam Den Haag Zevenhuizen Bleiswijk Bergschenhoek Handbal en voeding www.invorm.net Sportdietist Optimaliseren voedingsstatus Hanteren van evaluatie tools (anamnese, antropometrie) Individuele voedingsplannen/begeleiding voor trainingen trainingsfase

Nadere informatie

Voedingsrichtlijnen zwangerschap

Voedingsrichtlijnen zwangerschap Voedingsrichtlijnen zwangerschap Hoera! Je bent zwanger. Een nieuwe tijd breekt aan. Wat gaat deze zwangerschap brengen? Hoe zorg je dat je baby goed groeit? Hoe blijf je zelf fit tijdens je zwangerschap?

Nadere informatie

De Schijf van Vijf in het kort

De Schijf van Vijf in het kort Gezond eten met de Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Iedereen weet dat gezond eten goed voor je is. Door gezond te eten, voel je je fitter. Daarnaast is het belangrijk om een gezond gewicht

Nadere informatie

Voeding en bewegen. Hè? Vitamines? Andreas College, Pieter Groen Katwijk Pel van Hattum Gezondheidsbevorderaar GGD HM pvanhattum@ggdhm.

Voeding en bewegen. Hè? Vitamines? Andreas College, Pieter Groen Katwijk Pel van Hattum Gezondheidsbevorderaar GGD HM pvanhattum@ggdhm. Voeding en bewegen Hè? Vitamines? Andreas College, Pieter Groen Katwijk Pel van Hattum Gezondheidsbevorderaar GGD HM pvanhattum@ggdhm.nl Programma Feiten en cijfers voeding Katwijk Gezond eten Tussendoortjes

Nadere informatie

Bij deze vragenlijst is gebruik gemaakt van de vettest en de groente & fruittest van het Voedingscentrum.

Bij deze vragenlijst is gebruik gemaakt van de vettest en de groente & fruittest van het Voedingscentrum. Vragenlijst Voeding Inleiding Uw organisatie wil graag meer inzicht krijgen in wat zij op het terrein van voeding voor de werknemers kan betekenen. Door het invullen van deze vragenlijst over uw voedingsgedrag

Nadere informatie

Wanneer té dik? Wat is gezonde voeding en wat niet?

Wanneer té dik? Wat is gezonde voeding en wat niet? Wanneer té dik? Iedereen weet dat je gezond moet eten om te leren, te sporten en gezond volwassen te worden. Sommige jongeren worden echter te dik. Dit kan een probleem zijn als je moeite hebt met sporten,

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Voedingsbeleid KDV 1

Voedingsbeleid KDV 1 Voedingsbeleid KDV 1 Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten o Allergieën en individuele afspraken o Traktaties Voedingsaanbod o Fruit o Drinken o Broodbeleg o Voedingsaanbod

Nadere informatie

VOEDINGSPLAN KINDEROPVANG/PEUTERSPEELZAAL/BUITENSCHOOLSE OPVANG

VOEDINGSPLAN KINDEROPVANG/PEUTERSPEELZAAL/BUITENSCHOOLSE OPVANG VOEDINGSPLAN KINDEROPVANG/PEUTERSPEELZAAL/BUITENSCHOOLSE OPVANG Algemeen Gezond voedingsaanbod Dit voedingsbeleid is gebaseerd op de richtlijnen van het Voedingscentrum en in overleg met de GGD. Wij vinden

Nadere informatie

Voedingsbeleid kinderopvang de Harlekijn

Voedingsbeleid kinderopvang de Harlekijn Voedingsbeleid kinderopvang de Harlekijn Inhoud: Gezond voedingsaanbod Vaste en rustige eetmomenten Allergieën en individuele afspraken Traktaties en feestjes Voedingsaanbod voor kinderen tot 1 jaar Eten

Nadere informatie

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN.

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. GEZONDHEID INFOBLAD DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. BRON: VIGeZ, 2011. De actieve voedingsdriehoek. De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee

Nadere informatie

Ons voedingsbeleid. Inleiding

Ons voedingsbeleid. Inleiding Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Uitgangspunten Wij bepalen wat en wanneer een kind eet. Het kind bepaalt zelf hoeveel hij/ zij eet.

Uitgangspunten Wij bepalen wat en wanneer een kind eet. Het kind bepaalt zelf hoeveel hij/ zij eet. Voeding Inhoud Voeding... 1 Uitgangspunten... 2 Voeding op Polderpret... 3 Fruit en Groente... 3 Tussendoortjes... 3 Leverworst en smeerleverworst... 4 Drinken... 4 Eetmomenten... 4 Voedingsbeleid Polderpret...

Nadere informatie

PRE-OPERATIEVE ADVIEZEN VOEDING EN BEWEGING

PRE-OPERATIEVE ADVIEZEN VOEDING EN BEWEGING PRE-OPERATIEVE ADVIEZEN VOEDING EN BEWEGING 563 Inleiding In deze folder wordt uitgelegd hoe u zich door goede voeding en beweging optimaal kunt voorbereiden op uw operatie en uw ziekte. Wanneer u, voorafgaand

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

Te licht. Tips als uw kind niet wil eten. Eet- en beweegkalender

Te licht. Tips als uw kind niet wil eten. Eet- en beweegkalender Te licht Bij kinderen is het lastig om aan te geven wanneer er sprake is van ondergewicht. Uw kind kan heel veel eten en toch ondergewicht hebben. Dit kan komen door een groeispurt, of door veel sporten.

Nadere informatie

Gezond eten als je zwanger wilt worden

Gezond eten als je zwanger wilt worden Gezond eten als je zwanger wilt worden Auteur: Voedingscentrum Gezond eten is belangrijk, zeker als je zwanger wilt worden. Dit informatieblad bevat algemene tips en informatie over gezond eten. De tips

Nadere informatie

Voeding in de zwangerschap

Voeding in de zwangerschap Voeding in de zwangerschap Verloskunde Beter voor elkaar 1 2 Gezonde voeding Een gezonde leefstijl is belangrijk, vooral nu u in verwachting bent. Daarbij hoort gezonde voeding. Eten voor twee is niet

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. 1. Inleiding...

Nadere informatie

Voedingsadvies bij peuterdiarree

Voedingsadvies bij peuterdiarree Diëtetiek Voedingsadvies bij peuterdiarree www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl DIE009 / Voedingsadvies bij peuterdiarree / 29-09-2014 2 Voedingsadvies

Nadere informatie

Voeding bij ziekte en herstel

Voeding bij ziekte en herstel Diëtetiek Voeding bij ziekte en herstel i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Inleiding Als u ziek bent, is de kans groot dat u gewicht verliest. Dat komt doordat het lichaam meer energie en voedingsstoffen

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek PATIËNTEN INFORMATIE Ondervoeding in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte Ondervoeding door ziekte is in ziekenhuizen een veel voorkomend probleem. Ongeveer 1 op de 4 patiënten is

Nadere informatie

Van Richtlijnen Goede Voeding naar de Schijf van Vijf en diëtistenpraktijk Andrea Werkman

Van Richtlijnen Goede Voeding naar de Schijf van Vijf en diëtistenpraktijk Andrea Werkman Van Richtlijnen Goede Voeding naar de Schijf van Vijf en diëtistenpraktijk Andrea Werkman Logischer voor diëtist? Is het logischer geworden door uit te gaan van voedingsmiddelen? De aandacht voor voedingsmiddelen

Nadere informatie

Gezonde voeding voor teamsporters

Gezonde voeding voor teamsporters Gezonde voeding voor teamsporters Inleiding Door: Esther Verhoef en Puck Reckers Doel: Kennis vergroten goede voeding rondom trainingen/wedstrijden. Inhoud Presentatie Wat is voeding - Koolhydraten - Vetten

Nadere informatie

GEZOND ETEN MET DE SCHIJF VAN VIJF

GEZOND ETEN MET DE SCHIJF VAN VIJF GEZOND ETEN MET DE SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF IN HET KORT Iedereen weet dat gezond eten goed voor je is. Door gezond te eten, voel je je fitter. Daarnaast is het belangrijk om een gezond gewicht

Nadere informatie

voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam

voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam 1 2 VOORKOMEN VAN ONDERVOEDING BIJ OUDEREN Bij het bezoek op de polikliniek is u een aantal vragen gesteld over gewichtsverlies en uw eetlust. Hiermee wordt

Nadere informatie

HET GOEDE VOORBEELD GEVEN

HET GOEDE VOORBEELD GEVEN HET GOEDE VOORBEELD GEVEN 11 adviezen voor een gezonde opvoeding Aan ouders van kinderen tussen de 4-12 jaar ter preventie van overgewicht en obesitas WAAROM Je kind leert door jou na te doen. Geef daarom

Nadere informatie

Krachtvoer. Geef... voor je brugklasser. niet zo slim. broodtrommel. Wat eet je kind? het gezonde voorbeeld. Brandstof in de.

Krachtvoer. Geef... voor je brugklasser. niet zo slim. broodtrommel. Wat eet je kind? het gezonde voorbeeld. Brandstof in de. Krachtvoer Geef... het gezonde voorbeeld Brandstof in de broodtrommel Energiedrankjes niet zo slim Wat eet je kind? voor je brugklasser Beste ouder, Als je kind naar de middelbare school gaat, koop je

Nadere informatie

Krachtvoer. Geef... voor je brugklasser. niet zo slim. broodtrommel. Wat eet je kind? het gezonde voorbeeld. Brandstof in de.

Krachtvoer. Geef... voor je brugklasser. niet zo slim. broodtrommel. Wat eet je kind? het gezonde voorbeeld. Brandstof in de. Krachtvoer Geef... het gezonde voorbeeld Brandstof in de broodtrommel Energiedrankjes niet zo slim Wat eet je kind? voor je brugklasser Beste ouder, Als je kind naar de middelbare school gaat, koop je

Nadere informatie

Bobbie is net vier geworden, o, wat is hij alweer groot. Hij mag nu naar de basisschool. met schooltas, fruit en brood.

Bobbie is net vier geworden, o, wat is hij alweer groot. Hij mag nu naar de basisschool. met schooltas, fruit en brood. Bobbie is net vier geworden, o, wat is hij alweer groot. Hij mag nu naar de basisschool met schooltas, fruit en brood. Zijn ontbijtje staat al klaar: een boterham of bordje pap, met daarbij een glaasje

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Energie en eiwitverrijkt dieet. Afdeling Diëtetiek

Energie en eiwitverrijkt dieet. Afdeling Diëtetiek 00 Energie en eiwitverrijkt dieet Afdeling Diëtetiek Wanneer is een energie- en eiwitverrijkt dieet nodig? Een energie- en eiwitverrijkt dieet is bestemd voor mensen met een te laag lichaamsgewicht of

Nadere informatie

H.40025.0416. Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding

H.40025.0416. Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding H.40025.0416 Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding Inleiding Een gezond voedingspatroon is voor iedereen van belang. Gezonde voeding levert de energie en de voedingsstoffen die uw lichaam

Nadere informatie

Energiebeperkte voeding

Energiebeperkte voeding Afdeling: Onderwerp: Diëtetiek 1 Wat is overgewicht? Overgewicht ontstaat doordat het evenwicht tussen de opname van voedingsstoffen en het verbruik ervan is verstoord. U eet in feite méér dan uw lichaam

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Afdeling Diëtetiek Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Algemeen U heeft een verhoogd cholesterolgehalte. Deze folder bevat informatie over het dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte. U kunt deze

Nadere informatie

KIJK! VOEDING. mijn leven. Leerjaar 1. Leskatern 2. Geschikt voor. praktijkonderwijs Basis - Kader

KIJK! VOEDING. mijn leven. Leerjaar 1. Leskatern 2. Geschikt voor. praktijkonderwijs Basis - Kader em ex jk ki In KIJK! VOEDING mijn leven Leerjaar 1 aa pl Leskatern 2 r Geschikt voor praktijkonderwijs Basis - Kader Voeding INLEIDING Eten doen we allemaal, elke dag. Het is niet altijd makkelijk om gezonde

Nadere informatie

Instructies bij de voor- en nameting van de gezonde sportkantine

Instructies bij de voor- en nameting van de gezonde sportkantine Instructies bij de voor- en nameting van de gezonde sportkantine Beste combinatiefunctionaris/buurtsportcoach, Je bent waarschijnlijk actief binnen een sportvereniging. Door te sporten werken we aan onze

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Voedingsmiddenenbedrijven hebben verschillende manieren om consumenten erop te attenderen dat bepaalde producten goed zouden zijn voor de gezondheid. Sinds enkele jaren worden daar in Nederland

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Eiwitbeperkt dieet Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Natriumbeperkt à 2400 mg natrium per dag (6 gram zout) Over een eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen een eiwitbeperkt

Nadere informatie

de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren.

de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren. Woordenlijst bij hoofdstuk 6 de aardappel Wat eten we vanavond, rijst of a? alcoholvrij zonder alcohol Graag een a bier. Ik moet nog auto rijden. de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren.

Nadere informatie

Aanbod van levensmiddelen in schoolkantines

Aanbod van levensmiddelen in schoolkantines Aanbod van levensmiddelen in schoolkantines Versie 1 Datum 12 januari 2011 Status DEFINITIEF Schoolkantines 12 januari 2011 Colofon Projectnaam Aanbod levensmiddelen in schoolkantines Projectnummer ZD

Nadere informatie

Een gezonde lunch. Een gezonde lunch. Ontbijt en energie

Een gezonde lunch. Een gezonde lunch. Ontbijt en energie Een gezonde lunch Een gezonde lunch Ga met folders van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding een gezonde lunch voor jezelf maken. Zoek daarvoor eerst uit wat er precies in een gezonde lunch moet zitten.

Nadere informatie

Overgewicht en kinderwens

Overgewicht en kinderwens Overgewicht en kinderwens Overgewicht is een toenemend probleem in onze samenleving. Het altijd en overal beschikbaar zijn van voedsel maakt dat we meer eten dan we nodig hebben. Ook bewegen we minder,

Nadere informatie

Handvest Gezonder voedingsaanbod op scholen. 2011-2015 Stap voor stap gezonder

Handvest Gezonder voedingsaanbod op scholen. 2011-2015 Stap voor stap gezonder Handvest Gezonder voedingsaanbod op scholen 2011-2015 Stap voor stap gezonder Doel De ondertekenaars van dit handvest werken samen met individuele scholen in het voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs

Nadere informatie

Zó gezond! Gezond eten en bewegen met kinderen van 9-12 jaar

Zó gezond! Gezond eten en bewegen met kinderen van 9-12 jaar Zó gezond! Gezond eten en bewegen met kinderen van 9-12 jaar voorkom overgewicht Groep 5 voorbij Als je kind in de bovenbouw van de basisschool zit, wordt hij echt groot. Waarschijnlijk is hij volop in

Nadere informatie

5 Daags Afvalprogramma

5 Daags Afvalprogramma 5 Daags Afvalprogramma Dag 1 Dieetsnel.nl De eerste dag van mijn dieet is aangebroken, het zal je vast meevallen wat er vandaag op het menu staat! s Morgens 2 crackers met melk, s middags 2 boterhammen

Nadere informatie

Voedingsbeleid School met de Bijbel Zuilichem Ingaande op 25 januari 2016

Voedingsbeleid School met de Bijbel Zuilichem Ingaande op 25 januari 2016 Voedingsbeleid School met de Bijbel Zuilichem Ingaande op 25 januari 2016 Gezonde voeding en gezond eetgedrag Wij, leraren en ouders, vinden gezonde voeding en gezond eetgedrag belangrijk voor kinderen.

Nadere informatie

Adviezen bij slikproblemen

Adviezen bij slikproblemen Adviezen bij slikproblemen 2 Inleiding In deze folder vindt u adviezen die u kunnen helpen het slikken zo makkelijk mogelijk te maken. Houding - Zorg dat u goed rechtop op de stoel zit. - Zorg ervoor dat

Nadere informatie

47 Voeding en kanker. A. van Stijgeren-Luthart

47 Voeding en kanker. A. van Stijgeren-Luthart A. van Stijgeren-Luthart Inleiding Menigeen die kanker heeft (gehad), vraagt zich wel eens af of verandering van eetgewoonten nodig is. Ook kunnen vragen opkomen over het verband tussen voeding en het

Nadere informatie

Gezonde recepten avondeten. Gezonde recepten avondeten

Gezonde recepten avondeten. Gezonde recepten avondeten Gezonde recepten Gezonde recepten Vraag jij je ook wel eens af wat gezonde recepten zijn en wat nu gezond is en wat niet? Er zijn zoveel geluiden in voedingsland, dat je soms de weg kwijt kunt raken. Wat

Nadere informatie

Dieetadviezen bij wondgenezing

Dieetadviezen bij wondgenezing Dieetadviezen bij wondgenezing Diëtetiek Bereikbaarheid afdeling Diëtetiek Amphia Ziekenhuis: Locatie Langendijk, Molengracht, Pasteurlaan: (076) 595 30 75 Algemeen telefoonnummer Amphia Ziekenhuis: (076)

Nadere informatie

Voedingsadvies bij obstipatie

Voedingsadvies bij obstipatie Afdeling: Diëtetiek Onderwerp: 1 Hoe ontstaat obstipatie? Er zijn heel veel mensen die last hebben van obstipatie (moeilijke stoelgang of verstopping). Van obstipatie wordt gesproken wanneer men minder

Nadere informatie

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap 2 Bij de Glucose Tolerantie Test was uw bloedsuiker (ook wel bloedglucose genoemd) te hoog. Daarom ontvangt u deze informatie. Wat is glucose?

Nadere informatie

2013-2017. Voedings- en traktatiebeleid

2013-2017. Voedings- en traktatiebeleid 2013-2017 Voedings- en traktatiebeleid 0 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Ontbijt 3 3. Pauzehap 3. Lunch 3 5. Traktaties 3 Verjaardag van de leerlingen 3 Verjaardag van de docenten Speciale gelegenheden

Nadere informatie

Akkoord Gezonde Voeding op Scholen (2016-2020)

Akkoord Gezonde Voeding op Scholen (2016-2020) Akkoord Gezonde Voeding op Scholen (2016-2020) Aanleiding De school is een belangrijke vindplek van de jeugd en heeft grote invloed op het leven van jongeren. Een gezond voedings- en drankenaanbod op scholen

Nadere informatie

www.voedingscentrum.nl Veranderingen in indelingscriteria 1/10

www.voedingscentrum.nl Veranderingen in indelingscriteria 1/10 BIJLAGE 2: Vergelijking criteria RV 2009 versus RV 2011 Voor de voetnoten bij criteria RV 2011 zie RV zelf. Richtlijnen voedselkeuze 2009 hoofdgroep subgroep a/b b/c BASIS PRODUCTGROEPEN Groente* Alle

Nadere informatie

Voedingsbeleid. Inhoud

Voedingsbeleid. Inhoud Voedingsbeleid Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten o Allergieën en individuele afspraken o Traktaties en feestje o Afwijkingen Voedingsaanbod voor kinderen tot 1 jaar

Nadere informatie

SPREEKBEURT OF WERKSTUK HOE EET IK GEZOND?

SPREEKBEURT OF WERKSTUK HOE EET IK GEZOND? SPREEKBEURT OF WERKSTUK HOE EET IK GEZOND? Hieronder vind je alle informatie die je nodig hebt voor een spreekbeurt of werkstuk over gezond eten. De verschillende onderwerpen waar je in je spreekbeurt

Nadere informatie

Document Pro 3 Procesverantwoordelijke: Hoofd opvangvormen Taakverantwoordelijke: Pedagogisch medewerkers Toepassingsgebied KDV PSZ BSO

Document Pro 3 Procesverantwoordelijke: Hoofd opvangvormen Taakverantwoordelijke: Pedagogisch medewerkers Toepassingsgebied KDV PSZ BSO TITEL Doel: GEZONDE VOEDING Kinderen die bij onze organisatie opgevangen worden krijgen gezonde voeding. Pedagogisch medewerkers hebben kennis van gezonde voeding Document Pro 3 Procesverantwoordelijke:

Nadere informatie

Stap voor stap naar een gezonde sportkantine

Stap voor stap naar een gezonde sportkantine De Gezonde Sportkantine Gezond wint Stap voor stap naar een gezonde sportkantine Meer en meer mensen sporten en bewegen. Ze kiezen voor een gezonde leefstijl en daar horen gezond eten en drinken bij. Ook

Nadere informatie

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM)

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Op je voeding letten, gezond eten of diëten hoe je het ook noemt, het moet wel leuk blijven! If It Fits Your Macro s is daar bij

Nadere informatie