ptss bij ouderen: epidemiologische aspecten, diagnostiek en behandeling

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ptss bij ouderen: epidemiologische aspecten, diagnostiek en behandeling"

Transcriptie

1 Samenvatting Bij ouderen kunnen symptomen passend bij posttraumatische stressstoornis (ptss) verband houden met traumatische gebeurtenissen op oudere of jongere leeftijd. Van uitgestelde ptss wordt gesproken als symptomen van ptss afwezig zijn na blootstelling aan een traumatische gebeurtenis op jongere leeftijd en later geleidelijk toenemen. Niettemin is de prevalentie van ptss bij ouderen lager dan bij andere leeftijdsgroepen. De aanleiding voor de toename van klachten verdient zorgvuldige navraag. Cognitieve, somatische en sociale aspecten van veroudering spelen bij psychotherapie en farmacotherapie een cruciale rol. Leerdoelen Na lezing van dit artikel: kent u de prevalentie van ptss bij ouderen en risicofactoren voor het ontwikkelen ervan bent u alert op de aanleiding tot toename van klachten kent u de behandelmogelijkheden. ptss bij ouderen: epidemiologische aspecten, diagnostiek en behandeling ½ kennistoets punt G.E. Smid, psychiater, stichting Centrum 45, Locatie Diemen en onderzoeker, Arq Research Program Zie voor het cv van de auteur: Inleiding De geestelijke gezondheidszorg voor ouderen vormt meer dan ooit een uitdaging voor de praktijk, wegens complexiteit van de zorg en demografische ontwikkelingen. Klachten gerelateerd aan een psychotrauma bij ouderen verdienen daarbij bijzondere aandacht. Deze klachten kunnen samenhangen met traumatische ervaringen die op jongere of oudere leeftijd hebben plaatsgevonden, dus meer of minder recent. Bij recentelijk doorgemaakte trauma s kan een posttraumatische stressstoornis (ptss) ontstaan. Traumatische ervaringen op jongere leeftijd kunnen leiden tot chronische ptss of op latere leeftijd leiden tot uitgestelde (ook wel verlate) ptss. Epidemiologie Epidemiologische studies van grootschalige rampen laten zien dat ptss bij ouderen in het algemeen wat minder frequent voorkomt dan bij jongere leeftijdsgroepen. 1-4 Een relatief lage prevalentie bij ouderen wordt voor de meeste psychiatrische stoornissen gevonden, uitgezonderd 42

2 dementie. Klinisch relevante ptss-symptomen zonder dat wordt voldaan aan de criteria van ptss, waarbij wel wordt gesproken van subsyndromale ptss, komen echter veel voor. Bij Nederlandse ouderen werd een zesmaandsprevalentie van ptss van 1% gevonden, voor subsyndromale ptss was de prevalentie 13%. 5 Bij ouderen bestaat juist een toegenomen risico op bepaalde stressvolle en potentieel traumatische ervaringen, waaronder levensbedreigende ziekte, verlies van naasten en mishandeling binnen een afhankelijkheidsrelatie. De relatief lage prevalentie van ptss bij ouderen ondanks het toegenomen risico op sommige stressoren geeft aan dat veel ouderen veerkracht hebben ontwikkeld. Bij veteranen en overlevenden van de Tweede Wereldoorlog bestaat uitgebreide documentatie van uitgestelde ptss Gevallen van uitgestelde ptss dertig tot veertig jaar na het trauma zijn beschreven bij ouderen. 9,11,13 In sommige gevallen bestonden op jonge leeftijd klachten van ptss, die na een lange periode van remissie op latere leftijd gereactiveerd worden. Anderen rapporteren op latere leeftijd voor het eerst klachten van ptss gerelateerd aan oorlogs- of gevechtservaringen op (jong)volwassen leeftijd. Bij een onderzoek onder voormalig krijgsgevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog, jaar na de oorlog, werden de volgende beloopvormen van ptss gevonden: vroege ptss na krijgsgevangenschap gevolgd door volledige remissie; chronische (ononderbroken) ptss; fluctuerende ptss met exacerbaties en remissies; reactivatie op latere leeftijd van vroege ptss die daarvoor langdurig in remissie was; en lang uitgestelde ptss zonder voorafgaande episodes van ptss. 12 In het genoemde onderzoek, waaraan 244 voormalig krijgsgevangenen deelnamen, was bij 206 (84%) personen sprake van vermoedelijke ptss op enig moment sinds de oorlog. Bij 52 (25%) van hen betrof dit fluctuerende, gereactiveerde of lang uitgestelde ptss, beloopvormen waarbij progressie van klachten op latere leeftijd kan optreden. Toename van ptss op oudere leeftijd in het genoemde onderzoek kan 43

3 tevens worden afgeleid uit het percentage nieuwe gevallen van ptss dat werd gevonden bij een vervolgmeting na vier jaar. 12 Van 177 voormalig krijgsgevangenen die deelnamen aan beide metingen voldeed 66 (37%) aan de criteria voor ptss bij een of beide metingen. Van deze gevallen van ptss voldeden 19 (29%) alleen aan criteria voor ptss bij de tweede meting; bij hen was dus sprake van progressie van ptss op oudere leeftijd. Geassocieerde factoren Enkele bekende risicofactoren voor het ontwikkelen van ptss na een trauma zijn ook van toepassing bij ouderen, zoals vrouwelijk geslacht, persoonlijkheidskenmerken (neuroticisme), een psychiatrische voorgeschiedenis, kindertijdstrauma, gebrek aan sociale steun en financiele problemen. Bijkomstige geassocieerde factoren bij ouderen zijn lichamelijke aandoeningen, rouw om verlies van naasten, pensionering, afname van activiteiten, lichte cognitieve beperking en gebrek aan acceptatie van sterfelijkheid. 16 Klachten passend bij ptss kunnen bij ouderen toenemen onder invloed van nieuwsberichten. 17 Ook symbolische, gelijkende gebeurtenissen kunnen van invloed zijn op toename van symptomen van ptss. Veerkracht bij ouderen, die blijkt uit een in het algemeen lagere prevalentie van ptss, hangt mogelijk samen met bij ouderen vaak beperkte verstoring van dagelijkse routine, veelal geringere ernst van blootstelling en relevante levenservaring. Beperkte blootstelling aan potentieel traumatische stress kan gepaard gaan met versterking van veerkracht, bijvoorbeeld bij overlevenden van overstromingen. Ouderen die een eerdere overstroming hadden meegemaakt, bleken minder frequent ptss te hebben na een nieuwe overstroming dan ouderen zonder dergelijke ervaring. 18 Bij veteranen is uitgestelde ptss geassocieerd met moeilijkheden als adolescent, disciplinaire maatregelen tijdens dienst, grotere mate van gevechtsblootstelling, geringe steun na uitzending. 6,19,20 Bij ouder wordende veteranen blijkt krijgsgevangenschap een specifieke risicofactor voor uitgestelde ptss. 21 In een studie onder 170 Israëlische veteranen uit de Yom Kippur-oorlog werd uitgestelde ptss 18 en/of 25 jaar later gevonden bij 3,2% van de veteranen die niet krijgsgevangen waren en bij 67,0% van voormalig krijgsgevangenen. 21 De auteurs brachten dit dramatische verschil in verband met de interpersoonlijke aard van krijgsgevangenschap. Interpersoonlijk trauma is veelal geassocieerd met frequentere, meer uitgebreide en ernstiger symptomen van ptss. Toegenomen gevoeligheid voor stressoren Veel ernstig getraumatiseerde patiënten ervaren stresssensibilisatie: een toegenomen gevoeligheid voor stressoren als gevolg van eerdere ernstige blootstelling aan een trauma. Stress-sensibilisatie is een verklaringsmodel voor het beloop van ptss, vooral voor het voortduren en toenemen van ptss-klachten door de tijd heen (chronische en uitgestelde ptss). Stress-sensibilisatie is al vroeg klinisch waargenomen. Zo werd bij Holocaust-getroffenen een levenslang gevoel van verhoogde kwetsbaarheid voor en besef van gevaarlijke situaties beschreven. 22 Oudere Holocaust-overlevenden tonen verhoogde gevoeligheid voor stressoren, zoals oorlog, discriminatie en ziekte Op individueel niveau kan stress-sensibilisatie worden onderscheiden in een cognitieve, interpersoonlijke en neurobiologische dimensie. De cognitieve dimensie omvat versterkt reageren op traumagerelateerde herinneringen, versterkte perceptie van dreiging en versterkte negatieve interpretatie van gebeurtenissen. De interpersoonlijke dimensie omvat toegenomen wantrouwen, prikkelbaarheid, onthechting of vervreemding en identiteitverstoring bij traumatisch verlies. De neurobiologische dimensie van stress-sensibilisatie is uitgebreid onderzocht. 27,28 Verschillende neurobiologische systemen, bijvoorbeeld de hpa-as (hypothalamische-pituïtaire-adrenale as) of onderdelen van het autonome zenuwstelsel, kunnen versterkt reageren als gevolg van eerdere overmatige stressreacties. Relatie met cognitieve veroudering Blootstelling aan traumatische stress kan verouderingsprocessen versnellen, waaronder afname van cognitieve vermogens. Trauma en chronische stress kunnen mogelijk beschouwd worden als een oorzakelijke factor bij zowel ptss als cognitieve beperkingen De invloed van stress op het geheugen is vooral gevonden bij personen met ptss; 32 ptss kan dus de invloed van stress op het geheugen mediëren of modereren. 30 Omgekeerd kunnen cognitieve beperkingen leiden tot toename van symptomen van ptss. 33 Cognitieve veroudering gaat gepaard met verminderde aandachtsconcentratie, daardoor kunnen intrusieve herinneringen toenemen. Mede door afname van het werkgeheugen, expliciet geheugen en prospectief geheugen kunnen ouderen meer lijdensdruk ervaren. Diagnostiek Bij ouderen die zich presenteren met stemmingsproblemen, angst en geheugenproblemen dient de diagnose posttraumatische stressstoornis altijd te worden overwo- 44

4 gen. Soms staan lichamelijke klachten aanvankelijk op de voorgrond. De link met een traumatische gebeurtenis is voor patiënt en hulpverlener niet altijd meteen duidelijk. Zorgvuldige anamnese is noodzakelijk in een vertrouwenwekkende omgeving. Zich opdringende herinneringen, vaak tevens in de vorm van nachtmerries, vormen doorgaans het kernsymptoom, hoewel ook van ptss sprake kan zijn bij meer subtiele vormen van herbeleving (zoals intens ongenoegen of lichamelijke reacties op traumagerelateerde prikkels). Actieve vermijding van situaties die herinneringen aan het trauma kunnen oproepen wordt veelal pas bij navraag duidelijk. Symptomen van afstomping en verhoogde prikkelbaarheid overlappen deels met symptomen van depressie en worden eveneens grotendeels pas na gerichte navraag gemeld. Bij oudere overlevenden van een aardbeving waren symptomen van verhoogde prikkelbaarheid nadrukkelijker aanwezig dan bij de jongere volwassenen, terwijl herbelevingssymptomen minder op de voorgrond stonden. 34 Bij oudere Holocaust-overlevenden met ptss werden weinig dissociatieve symptomen gevonden. 35 Van belang bij de diagnostiek is recente gebeurtenissen na te gaan die een symbolische gelijkenis met een eerder trauma kunnen hebben. Dergelijke gebeurtenissen kunnen aan een toename van klachten voorafgaan. Comorbiditeit met stemmingsstoornissen en andere angststoornissen is eerder regel dan uitzondering. Middelengebruik en somatische aandoeningen dienen zorgvuldig te worden geëvalueerd. Chronische angststoornissen bij ouderen gaan vaak gepaard met lichamelijke aandoeningen. Sommige lichamelijke aandoeningen kunnen leiden tot angstsymptomen of op angst gelijkende symptomen. Behandeling Uitleg over trauma, ptss en de behandeling ervan is cruciaal en dient veelal te worden herhaald. Geruststelling en normaliseren zijn bij recent doorgemaakt trauma essentieel. De clinicus doet er goed aan rekening houden met eventuele cognitieve beperkingen door langzaam te spreken, veel te herhalen en eventueel aan te raden om aantekeningen te maken. Flexibiliteit in de planning van afspraken kan nodig zijn bij bezoeken aan andere zorgverleners. Overleg met andere zorgverleners kan essentieel zijn. Een eventueel negatieve perceptie van de geestelijke gezondheidszorg kan het beste direct worden geadresseerd. Psychotherapie vormt de behandeling van eerste keuze wegens de aangetoonde effectiviteit. 36 Bij ernstige symptomen en comorbide stoornissen kan farmacotherapie aangewezen zijn. Psychotherapie Behandeling door middel van exposure is bewezen effectief bij volwassenen, 36 hoewel systematisch onderzoek bij ouderen ontbreekt. Effectiviteit bij ouderen is niettemin aannemelijk. 37 Het gefaseerde behandelmodel van ptss kan bij ouderen behulpzaam zijn. De opbouw van een vertrouwensrelatie, psycho-educatie en betrekken van het steunsysteem (fase i) krijgen expliciet aandacht. Daarna kan traumagerichte behandeling (fase ii) middels imaginaire exposure, eye movement desensitization reprocessing (emdr), beknopte eclectische psychotherapie voor ptss (bepp) of narratieve exposure-therapie (net) worden toegepast. Resocialisatie en afronding van de behandeling (fase iii) kan na traumagerichte behandeling plaatsvinden. Reminiscentie en life-review zijn effectief in de behandeling van depressies bij ouderen, 38 en deze narratieve benadering is ook bij ouderen met ptss gepropageerd. Farmacotherapie Behandeling met psychofarmaca is alleen op zijn plaats als de ernst van de klachten de potentiële risico s op bijwerkingen en interacties rechtvaardigt. Het risico op bijwerkingen neemt toe indien sprake is van gelijktijdig gebruik van meerdere verschillende farmaca. Lichamelijke aandoeningen kunnen eveneens bijdragen aan toegenomen risico op bijwerkingen. Uiteraard dient steeds rekening te worden gehouden met comorbide lichamelijke aandoeningen, die kunnen gelden als eventuele contra-indicatie. Bij Amerikaanse veteranen die wegens posttraumatische stressstoornis in behandeling waren werden frequent antidepressiva, anxiolytica en in mindere mate antipsychotica voorgeschreven, met een duidelijke reductie in frequentie van voorschrijven van medicatie bij oudere leeftijdsgroepen. 39 Een lage startdosering en een geleidelijke opbouw van de dosis tot de doeldosering is bereikt ( start low, go slow, but go all the way ) wordt algemeen aanbevolen om het risico op bijwerkingen te beperken. Aanwijzingen voor een verlengde tijd tot respons bij ouderen met depressie zijn beperkt. 40 Op grond van verdraagbaarheid en veiligheid bestaat een voorkeur voor ssri s (selectieve serotonineheropnameremmers) als preparaat van eerste keuze voor ptss in het algemeen en eventuele comorbide depressie, gevolgd door klassieke antidepressiva of venlafaxine. 41,42 De huidige multidisciplinaire richtlijn kan in beginsel worden gevolgd. 43 Deze bestaat uit zes achtereenvolgende stappen bij non-respons op een voorafgaande stap. De eerste stap bestaat uit een ssri gedurende 8-12 weken, de tweede uit 45

5 een andere ssri, opnieuw gedurende 8-12 weken. De doeldoseringen zijn: voor citalopram mg, voor fluoxetine 20 mg, voor fluvoxamine mg, voor paroxetine mg en voor sertraline 100 mg. Indien sprake is van een respons maar deze onvoldoende is, kan de dosering geleidelijk verder worden opgebouwd, eventueel tot de maximale dosering. Voor geleidelijke doseringsopbouw kunnen de ssri s citalopram, paroxetine en sertraline als drank worden voorgeschreven. Bij gelijktijdig gebruik van ssri s en nsaid s (non-steroidal anti-inflammatory drugs) bestaat een verhoogd risico op maag-darmbloedingen. Bij een voorgeschiedenis van maag-darmbloedingen dient deze combinatie daarom te worden vermeden. Als eventuele extra tweede stap wordt eventuele additie van een antipsychoticum, vooral bij ptss gerelateerd aan militaire gevechtservaringen met hyperarousal vermeld. Bij ouderen is terughoudendheid bij gebruik van antipsychotica echter geboden wegens risico op ernstige bijwerkingen. 44 De derde stap bestaat uit venlafaxine xr of een klassiek antidepressivum gedurende 8-12 weken, gevolgd door een klassiek antidepressivum of venlafaxine xr als vierde stap. De doeldosering voor venlafaxine xr is 150 mg. Van de klassieke antidepressiva amitriptyline en imipramine is de werkzaamheid bij ptss aangetoond. Bij ouderen kan vanwege frequent voorkomende sedatie en risico op cardiovasculaire bijwerkingen bij amitriptyline ook de metaboliet nortriptyline worden overwogen. Daarbij moet worden aangetekend dat de serotonerge activiteit van nortriptyline minder sterk is dan van amitriptyline en dat de effectiviteit van nortriptyline bij ptss (in tegenstelling tot amitriptyline) niet is aangetoond. De vijfde en zesde stap, respectievelijk een anticonvulsivum en een irreversibele mao-remmer (monoamineoxidaseremmer; fenelzine) zullen bij ouderen zelden worden toegepast wegens het risico op bijwerkingen en interacties bij deze middelen. Fenelzine is niet geregistreerd in Nederland. Bij ernstige therapieresistente ptss dienen deze stappen niettemin te worden overwogen. Extra beïnvloeding van het slaappatroon kan worden nagestreefd met trazodon of mirtazapine. Mirtazapine kan tevens als drank worden voorgeschreven, waarbij met zeer lage doseringen (< 5 mg) soms al effect wordt bereikt. Literatuur 5 Zelst WH van, Beurs E de, Beekman AT, Deeg DJ, Dyck R van. Prevalence and risk factors of posttraumatic stress disorder in older adults. Psychother Psychosom 2003;72: Port CL, Engdahl B, Frazier P. A longitudinal and retrospective study of ptsd among older prisoners of war. Am J Psychiatry 2001;158: Jongedijk RA. Hoe effectief is medicatie bij de posttraumatische stressstoornis? Een kort overzicht voor de praktijk. Psyfar 2006;1: Vermetten E. Posttraumatische stressstoornis: Deel ii. Huidige stand van zaken in de farmacotherapie. Psyfar 2012;7: Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling ggz. Richtlijnherziening van de Multidisciplinaire richtlijn Angststoornissen (tweede revisie). Richtlijn voor de diagnostiek, behandeling en begeleiding van volwassen patiënten met een angststoornis 2011 [geciteerd ]. Verkrijgbaar via: ggzrichtlijnen.nl/index.php?pagina=/richtlijn/item/pagina.php&richtlijn_id=35 Voor de volledige literatuurlijst wordt verwezen naar Relevante artikelen in het Psyfardossier Jongedijk RA. Hoe effectief is medicatie bij de posttraumatische stressstoornis? Psyfar 2006;1(1):34-6. Vermetten E. Posttraumatische stressstoornis. Deel 1: neurobiologische aangrijpingspunten voor farmacotherapie. Psyfar 2012;7(2): Vermetten E. Posttraumatische stressstoornis. Deel II: huidige stand van zaken in de farmacotherapie. Psyfar 2012;7(3):

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen.

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen. Doen bij Depressie Module 3 Fase 4 - Behandelen Module 3 Medicamenteuze behandeling Bijlage 8 Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen Protocol gebaseerd op het Addendum

Nadere informatie

Wanneer Trauma je leven bepaalt.

Wanneer Trauma je leven bepaalt. Wanneer Trauma je leven bepaalt. Diagnose en behandeling van PTSS. Dirk Van den Abbeele - UZ Gent Wat is PTSS? Blootstelling aan een (zichzelf of anderen) Herbelevingen Vermijding en afvlakking van gevoelsleven

Nadere informatie

Infospot. De antidepressiva. April - Mei - Juni 2014

Infospot. De antidepressiva. April - Mei - Juni 2014 Infospot De antidepressiva April - Mei - Juni 2014 Infospot - De antidepressiva - April - Mei - Juni 1 Inhoud Inleiding 3 I. Gebruik van de antidepressiva 4 II. Resultaten Farmanet 4 1. Aantal patiënten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Angststoornissen bij ouderen Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Programma Angststoornissen Verschillen in etiologie & fenomenologie Differentiële diagnostiek Behandelopties Angststoornissen Angst is functioneel

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Behandeling met antidepressiva

Behandeling met antidepressiva Behandeling met antidepressiva Onderstaande notitie is opgesteld door Theo Lijding, huisarts, medisch adviseur van lijn1, en is gebaseerd op het FTTO voorschrijven antidepressiva. In deze notitie zijn

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Wat te doen aan dromen (met paniek) gerelateerd aan gebeurtenissen uit het verleden (jeugd, oorlog) bij bejaarden? Door:

Wat te doen aan dromen (met paniek) gerelateerd aan gebeurtenissen uit het verleden (jeugd, oorlog) bij bejaarden? Door: Wat te doen aan dromen (met paniek) gerelateerd aan gebeurtenissen uit het verleden (jeugd, oorlog) bij bejaarden? Door: R.A. Jongedijk, psychiater / manager bij Stichting Centrum 45. Stichting Centrum

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn

De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn Frans Poolen, Altrecht A. van Schaik, B. Penninx & T. van Balkom VGCt, najaarscongres 2012 Vraagstelling In hoeverre worden

Nadere informatie

Ingrijpende gebeurtenissen Agressie en geweld Preventie Opvang Behandelen van PTSS. Jaap Dogger

Ingrijpende gebeurtenissen Agressie en geweld Preventie Opvang Behandelen van PTSS. Jaap Dogger Ik zal handhaven Ingrijpende gebeurtenissen Agressie en geweld Preventie Opvang Behandelen van PTSS Jaap Dogger Definitie. Onder een traumatische ervaring wordt verstaan: een gebeurtenis die een dreigende

Nadere informatie

POSTTRAUMATISCHE STRESS STOORNIS (PTSS)

POSTTRAUMATISCHE STRESS STOORNIS (PTSS) POSTTRAUMATISCHE STRESS STOORNIS (PTSS) PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een psychotrauma? Schokkende gebeurtenissen zoals ongelukken, lichamelijk of seksueel geweld, huiselijk geweld, incest, natuurrampen

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting DEPRESSIE BIJ OUDEREN: SEKSEVERSCHILLEN IN KLINISCHE PRESENTATIE EN MEDICATIEGEBRUIK

Nederlandse Samenvatting DEPRESSIE BIJ OUDEREN: SEKSEVERSCHILLEN IN KLINISCHE PRESENTATIE EN MEDICATIEGEBRUIK Nederlandse Samenvatting DEPRESSIE BIJ OUDEREN: SEKSEVERSCHILLEN IN KLINISCHE PRESENTATIE EN MEDICATIEGEBRUIK 162 Nederlandse Samenvatting INLEIDING Depressie Depressie komt veel voor, over de hele wereld,

Nadere informatie

Angst en paniekstoornissen

Angst en paniekstoornissen Angst en paniekstoornissen Denk aan een angststoornis bij: Onverklaarbare lichamelijke klachten Verergering van bestaande lichamelijke klachten Misbruik psycho-actieve stoffen Claimend of eisend gedrag

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Programma. Stelling. Doel. Inleiding. Wim Dijken: Psychiater Manager zorg Indigo Haaglanden

Programma. Stelling. Doel. Inleiding. Wim Dijken: Psychiater Manager zorg Indigo Haaglanden Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Zie hieronder Bedrijfsnaam Sponsoring Pfizer Wim Dijken: Psychiater Manager zorg

Nadere informatie

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015 Zwangerschap bij de psychiatrische patient Bernke te Winkel Wetenschappelijk medewerker Teratologie Informatie Service TIS kenniscentrum Cijfers telefoondienst TIS Informatie geven Website (en boek) -

Nadere informatie

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut De behandeling van complexe rouw Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut Disclosure of interest Mogelijke belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Behandeling van ouderen in de eerste lijn

Behandeling van ouderen in de eerste lijn Behandeling van ouderen in de eerste lijn Lucinda Meihuizen, GZ psycholoog Bestuurslid sectie ouderenpsychologen NIP Zorgpartners Midden-Holland en Samenwerkende psychologen Alphen a/d Rijn Agenda workshop

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

RZO-advies nr. 10. Onderzoeksvoorstel Plasticiteit van aversieve herinneringen, ingediend door prof. dr. I. M. Engelhard, Universiteit Utrecht

RZO-advies nr. 10. Onderzoeksvoorstel Plasticiteit van aversieve herinneringen, ingediend door prof. dr. I. M. Engelhard, Universiteit Utrecht RZO-advies nr. 10. Onderzoeksvoorstel Plasticiteit van aversieve herinneringen, ingediend door prof. dr. I. M. Engelhard, Universiteit Utrecht Relevante feiten Met een sterke mondeling toelichting presenteert

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

UITLEG OVER DE BEHANDELING VAN POSTTRAUMATISCHE STRESSSTOORNIS DE DIAGNOSE POSTTRAUMATISCHE STRESSSTOORNIS

UITLEG OVER DE BEHANDELING VAN POSTTRAUMATISCHE STRESSSTOORNIS DE DIAGNOSE POSTTRAUMATISCHE STRESSSTOORNIS UITLEG OVER DE BEHANDELING VAN POSTTRAUMATISCHE STRESSSTOORNIS In deze tekst worden deze verschillende behandelmogelijkheden voor posttraumatische stressstoornis op een rij gezet. De informatie is bedoeld

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Workshop medicatie bij angststoornissen Alejandro Goilo Joanneke van der Linde

Workshop medicatie bij angststoornissen Alejandro Goilo Joanneke van der Linde Workshop medicatie bij angststoornissen Alejandro Goilo Joanneke van der Linde Workshop medicatie bij angst Farmacotherapie angst stoornissen in vogelvlucht Casuïstiek Dhr. A Eigen inbreng Eventueel Mw.

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Patiënten

Trauma en verslaving. Patiënten Trauma en verslaving Patiënten Trauma en verslaving Informatie voor patiënten Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Trauma en verslaving 1 Trauma

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater 24 april 2014 Jaarvergadering KNO en HHH Disclosures Geen Hyperacusis

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp Nancy Van Loey Wetenschappelijk onderzoeker VSBN Corinne Reynders Onderzoekscoördinator België Inhoud

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Behandeling

Hoofdstuk 2 Behandeling Een onderdeel van de taken van de psychiatrische verpleegkundige is mee werken aan de behandeling. Mijn vragen zijn, welke behandelingen kunnen er worden toegepast, wat kunnen we nog meer inzetten dan

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten-

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten- Publiekssamenvatting PRISMO - De eerste resultaten- Inleiding In maart 2005 is de WO groep van de Militaire GGZ gestart met een grootschalig longitudinaal prospectief onderzoek onder militairen die werden

Nadere informatie

Informatie voor verwijzers

Informatie voor verwijzers Informatie voor verwijzers INFORMATIEBROCHURE Stichting Centrum '45 Stichting Centrum '45 is hèt landelijk behandel- en expertisecentrum voor psychotrauma. Als TOPGGz instelling richt Stichting Centrum

Nadere informatie

Oud worden en sterven met de oorlog

Oud worden en sterven met de oorlog Oud worden en sterven met de oorlog Mede mogelijk gemaakt door de Stichting 1940-1945 1 Oud worden en sterven met de oorlog Over wie gaat het Schokkende gebeurtenissen Kenmerken en stressreacties Verwerking

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello Jong, eigen-wijs..en rouwend VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine Kappeyne van de Coppello Krijgen kinderen met de dood te maken? Internationaal onderzoek wijst uit dat van ongeveer 5% van de kinderen tot 16

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Waarom werd PTSS destijds geïntroduceerd? Gevolgen van de Vietnam-oorlog Task force in de

Nadere informatie

Medicatie bij Probleemgedrag

Medicatie bij Probleemgedrag Medicatie bij Probleemgedrag Reehorst 10-6-2016 Dr. Martin Kat psychiater M.C.Alkmaar afd. Klin. Geriatrie/ Amsterdam/ CCE psykat@hetnet.nl inhoud Probleemgedrag en de ouderenpsychiatrie Wat doet medicatie

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER Wat is complex trauma? Theoretisch model trauma/persoonlijkheid Welke rol speelt middelengebruik? Fasering in de behandeling Indicatiestelling

Nadere informatie

Toolkit Angst bij ouderen

Toolkit Angst bij ouderen Toolkit Angst bij ouderen Doelen 1. Betere herkenning en eerder ingrijpen in geval van angst bij ouderen. 2. Betere behandeling in geval van angst bij ouderen. Screening In de praktijk kunnen zowel de

Nadere informatie

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen?

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Lonneke I.M. Lenferink Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht Paul A. Boelen Universiteit Utrecht,

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Agressie en dwangtoepassing leren van elkaar

Nadere informatie

PTSS en EMDR bij ouderen na een CVA

PTSS en EMDR bij ouderen na een CVA PTSS en EMDR bij ouderen na een CVA Marja Vink Klinisch psycholoog, Hoofdopleider Profielopleiding Ouderenpsycholoog GERION/Vumc en Zorgspectrum 6e Jaarcongres voor klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen

Nadere informatie

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe De invloed van psychofarmaca op de slaap Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen De invloed van psychofarmaca op de slaap Onderwerpen:

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk Beloop van angst en depressie belang voor de klinische praktijk Jan Spijker, psychiater, A-opleider,hoofd programma stemmingsstoornissen Pro Persona, Ede & onderzoeker Trimbos-instituut, Utrecht Waarom

Nadere informatie

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR?

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Renee Beer, klinisch psycholoog, Traumacentrum De Bascule Iva Bicanic, klinisch psycholoog i.o., Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Reactie op verzoek 2009D23668

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Reactie op verzoek 2009D23668 Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 13 juli 2009 Ons kenmerk P/200910844

Nadere informatie

Korte Eclectische Psychotherapie KEP voor PTSS

Korte Eclectische Psychotherapie KEP voor PTSS Korte Eclectische Psychotherapie KEP voor PTSS Berthold Gersons, Ineke Vrijlandt, Miranda Olff, Ramon Lindauer, AMC de Meren KEP accepted as effective treatment for PTSD NICE Guidelines PTSD 2005 BEP effect

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE Inhoud Voorwoord 13 DEEL I ALGEMENE ASPECTEN Hoofdstuk 1 Ambachtelijke en geautomatiseerde methoden van bloeddrukmeting 17 Inleiding 17 1 Conventionele sfygmomanometrie 18 2 Ambulante niet-invasieve automatische

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Exploring EMDR-therapy and tinnitus. Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog

Exploring EMDR-therapy and tinnitus. Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog Exploring EMDR-therapy and tinnitus Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog Introductie Voorstellen: GZ-psycholoog, gedragstherapeut en traumatherapeut (EMDR) eigen eerstelijnspraktijk (verwijzingen

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

toont deskundigheid en lef bij psychotrauma PTSS IN DE SPREEKKAMER KNMG districtsbijeenkomst 15 juni 2016 Fedia Jacobs, psychiater Sinai Centrum

toont deskundigheid en lef bij psychotrauma PTSS IN DE SPREEKKAMER KNMG districtsbijeenkomst 15 juni 2016 Fedia Jacobs, psychiater Sinai Centrum toont deskundigheid en lef bij psychotrauma PTSS IN DE SPREEKKAMER KNMG districtsbijeenkomst 15 juni 2016 Fedia Jacobs, psychiater Sinai Centrum PTSS IN DE SPREEKKAMER Fedia Jacobs Psychiater Sinai Centrum

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen 3 Casus: 39-jarige man,

Nadere informatie

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Inleiding Waarom lukt het de ene persoon het leven weer op te pakken na het meemaken van een traumatische gebeurtenis en waarom ontwikkelt de ander een posttraumatische stress

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Angststoornissen. Samenvatting. multidisciplinaire richtlijn. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling. ggz

Angststoornissen. Samenvatting. multidisciplinaire richtlijn. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling. ggz Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling ggz multidisciplinaire richtlijn Angststoornissen Richtlijn voor de diagnostiek, behandeling en begeleiding van volwassen cliënten met een angststoornis 2003 Samenvatting

Nadere informatie

ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA

ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA 1. Wat zijn antidepressiva? Antidepressiva zijn medicijnen die veel gebruikt worden om depressies

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Inhoud: Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) bij Autisme. Wat is EMDR?

Inhoud: Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) bij Autisme. Wat is EMDR? Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) bij Autisme Ank Goosen Gezondheidszorgpsycholoog GGzE 21 09 2012 Wat is EMDR Indicatie Doel Doelgroep Methode Aanpassingen Resultaten 2 cliënten Inhoud:

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Werkafspraak SSRI in de zwangerschap oktober 2014

Werkafspraak SSRI in de zwangerschap oktober 2014 Werkafspraak SSRI in de zwangerschap oktober 2014 Doel: Praktische leidraad voor psychiaters, verloskundigen, gynaecologen, kinderartsen, ziekenhuisapothekers en andere disciplines betrokken bij adviseren

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het

Nadere informatie

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen.

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. De psychofarmaca die bij kinderen (zes tot twaalf jaar) en jeugdigen (twaalf en ouder) worden gebruikt zijn over het algemeen afkomstig uit

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 182 Depressie komt veel voor en is een van de meest invaliderende aandoeningen met een negatieve invloed op vele

Nadere informatie

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Aanwezigen Bijna 70 deelnemers 80% psychologen pedagogisch medewekers maatschappelijk werk 20% verpleegkundigen artsen anders Programma 15.15-16.00

Nadere informatie