Grenzeloos christelijk-sociaal. Internationale activiteiten van de christelijk-sociale beweging

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Grenzeloos christelijk-sociaal. Internationale activiteiten van de christelijk-sociale beweging"

Transcriptie

1 Cahier over de geschiedenis van de christelijk-sociale beweging 8

2 Grenzeloos christelijk-sociaal Internationale activiteiten van de christelijk-sociale beweging

3 Grenzeloos christelijk-sociaal Internationale activiteiten van de christelijk-sociale beweging Uitgeverij Aksant/CNV Amsterdam/Utrecht 2009

4 Inhoudsopgave Verantwoording G.J. Schutte Het Nederlandse protestantisme na 1800 in internationale context G. Harinck Om de plaats van het CNV in de internationale arbeidersbeweging J.J. van Dijk en P.E. Werkman Cees Hazenbosch en de eeuwige beginselen van Gods Woord Antirevolutionaire beginselpolitiek en de integratie van Europa in de jaren vijftig R.J. de Bruin In strijd met de grondbeginselen van gerechtigheid en verantwoordelijkheid Het CNV en Zuid-Afrika onder apartheid G.J. Schutte Oud-algemeen secretaris CNV Arie Hordijk Opkomen voor mensen die geen stem hebben. Dat is mijn drijfveer geweest. M.H.J. Kruit-Smink Van monddood naar mondigheid 40 jaar CNV-Actie Kom Over en CNV-Internationaal G. Pruim en R.E. van der Woude Mijn naaste is een Turk. Het Christelijk Nationaal Vakverbond en de buitenlandse werknemers ( ) J. Roosblad Het redden van de EEG is het redden van jezelf. De Nederlandse Christelijke Boeren- en Tuindersbond en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, R.E. van der Woude

5 Medeoprichter ICCO Jone Bos Als christenmens vind ik dat armoede en rijkdom in de wereld redelijk verdeeld moeten worden. M. Heuving Waarom christelijke vakbeweging onder de Nederlandse immigranten in Amerika niet aansloeg H. Krabbendam Christelijk sociale bewegingen in vergelijkend perspectief J.J. van Dijk Het is jammerlijk, dat er armen zijn in een solidaire samenleving. Beknopte biografie van Johan Rudolph Slotemaker de Bruïne J. ten Hoopen en J.J. van Dijk Het gelijk van Mertens G.S. van Krieken

6 Verantwoording G.J. Schutte Grenzeloos - dat is nu niet precies het eerste woord dat opkomt bij de gemiddelde Nederlander als hij de christelijke organisatievorming in Nederland wil typeren. De christelijk-sociale beweging - die is toch iets specifiek Nederlands, eigen aan onze dierbare maar wel wat bijzondere polder? Eerder een overblijfsel van de vaderlandse hokjesgeest en spruitjesgeur van voorheen, dan een actieve internationale beweging? Dit achtste Cahier over de geschiedenis van de christelijk-sociale beweging leert echter wel anders. De christelijk-sociale beweging is inderdaad grenzeloos. Het is waar, de vakbonden en andere organisaties die de afgelopen ruim vijfkwart eeuw de christelijk-sociale beweging in Nederland vormden, stonden stevig op de vaderlandse werkvloer. Zij behoorden tot een geheel aan Nederlandse mentaliteiten, verhoudingen en wetten en zij vertoonden allerlei typisch Nederlandse eigenschappen en hebbelijkheden. Groots en meeslepend was hun optreden zelden. Een portie chauvinistische bijziendheid was hen niet vreemd - de arbeidersklasse leerde de wereld over de grens pas kennen uit eigen (vakantie)ervaring na Maar dat is niet het volledige verhaal. Sommige beroepen kenden traditioneel een ambulante gezellentijd. Demografische ontwikkelingen, industrialisatie en urbanisatie bevorderden trekarbeid, migratie en emigratie. De Nederlandse christelijk-sociale beweging kende vanaf het begin gevoelens van solidariteit met de arbeidersklasse elders. De werklieden van Patrimonium toonden zich eind negentiende eeuw vurige ondersteuners van de Transvaalse Boeren, slachtoffers van het imperialistisch-kapitalistische Engeland. Het CNV collecteerde in 1919 voor de hongerende bevolking van het door naoorlogse ellende en revolutie geteisterde Wenen. De christelijk-sociale beweging toonde ook vanaf het begin belangstelling voor geestverwante buitenlandse opvattingen en organisaties en had bij tijden een grote rol in de samenwerking met bevriende organisaties uit diverse landen. Nederland moderniseerde anders en industrialiseerde later dan omringende landen als Engeland, België en Duitsland. De jonge christelijk-sociale beweging in Nederland kon dus gebruik maken van de elders reeds ondernomen pogingen tot antwoorden op de sociale kwestie, ook van christelijke zijde. Abraham Kuyper bijvoorbeeld noemde in zijn befaamde openingsrede tot het eerste christelijk-sociale congres van november 1891 met waardering actiegroepen als de Christian Socialists in Engeland, de Christliche Arbeiterpartei in Duitsland en de Société Chrétienne Suisse, alsook de namen van Von Waldersee, Maurice, Kingsley en Headlam, Le Play en Von Ketteler. En niet te vergeten paus Leo XIII, die eerder dat jaar met zijn encycliek Rerum Novarum katholiek Nederland een internationale katholieke remedie tegen de sociale kwestie gaf. 7

7 Want 'de sociale nood is een wereldvraagstuk, een vraagstuk van internationaal karakter', wist Kuyper, die daaraan toevoegde dat die ook niet 'binnen de zo enge grenzen van ons kleine vaderland' alleen opgelost kon worden. Contact met geestverwante organisaties in het buitenland werd dan ook vanaf het begin gezocht, om van elkaar te leren en als christelijke organisaties een vuist te kunnen maken. Vanaf 1900 waren er zo nu en dan ontmoetingen in den vreemde en in 1908 werd zelfs in Zürich een Internationaal Secretariaat der Christelijke Vakbeweging opgericht. Ook enkele Nederlandse vakbonden (Unitas, de RK Textielarbeidersorganisaties en de Christelijke Mijnwerkersbond) waren daar vertegenwoordigd. Het Internationaal Secretariaat ging in de Eerste Wereldoorlog ten onder. Na de oorlog lukte het echter vanuit het neutrale Nederland de voormalige vijanden weer bijeen te brengen: samen met het R.K. Vakbureau stond het CNV in 1920 aan de wieg van het Internationaal Christelijk Vakverbond. Het ICV kende naast beide Nederlandse organisaties Franse, Italiaanse, Belgische, Zwitserse en Duitse leden. Het hoofdkantoor stond in Utrecht, secretaris-generaal werd de voorman van het RKVB P.J.S. Serrarens en penningmeester de CNV-secretaris H. Amelink. Het zelfstandig naast elkaar bestaan van katholieke en protestantse vakbonden in Nederland - bij het Internationaal Secretariaat altijd een onderwerp van discussie - was in het ICV aanvaard. Het bezat overigens toch een overwegend katholiek karakter, en er bestond in de protestants-christelijke werkliedenverenigingen in Nederland behoefte aan bestudering van de sociale vraagstukken met buitenlandse protestantse geestverwanten. Dat leidde in 1928 tot oprichting van de Protestants-Christelijke Arbeidersinternationale (PCAI). Niet alleen het CNV (dat het secretariaat op zich nam) was lid, maar ook Patrimonium en de Christelijk-Nationale Werkmansbond - CNWB- voorman prof. dr. J.R. Slotemaker de Bruïne had een belangrijke rol bij de Spaarklompje van de CNV-Actie Kom Over. 8

8 oprichting (J. ten Hoopen en J.J. van Dijk vragen in dit Cahier aandacht voor zijn onlangs verschenen biografie). Tot de PCAI traden ook Duitse, Zwitserse, Poolse en Deense organisaties toe. De Duitsers lieten zich in 1933 in Hitler-Duitsland gelijkschakelen en verlieten het jaar daarop de PCAI, die vanaf dat moment in hoge mate een Nederlandse aangelegenheid was. Vanwege de betrokkenheid van de neutrale Zwitsers lieten de Duitse bezetters de PCAI ongemoeid, maar overigens kon deze internationale in de oorlogsjaren uiteraard niets betekenen. In 1947 werd Marinus Ruppert voorzitter; hij geloofde in de PCAI en het CNV stopte er veel geld in. In tal van landen werd herstel en versterking van het christelijke vakbondswerk via de PCAI gestimuleerd en gesteund: in West-Duitsland, in Scandinavië, in Indonesië, Nederlands Nieuw-Guinea en Canada bijvoorbeeld. Omstreeks 1960 werden die activiteiten beëindigd, begin jaren 1970 stierf de PCAI een stille dood. Ook het ICV leed in de jaren dertig onder de opkomst van nationaal-socialisme en fascisme. De Duitse bezetting van Nederland betekende zijn einde. Na 1945 werd het ICV heropgericht, en het kreeg onder leiding van de Belgische secretaris-generaal August Vanistendael een sterke uitbreiding. Het richtte zich na enige tijd ook sterk op de Derde Wereld en verloor bijgevolg zijn karakter als verenigingspunt van uitsluitend christelijke vakbewegingen. Een naamswijziging van 1968 bevestigde dat - ICV werd WVA, Wereldverbond van de Arbeid. De internationale contacten van de Nederlandse christelijk-sociale beweging hadden dus diverse kanten. In de loop van de tijd evolueerden en transformeerden die betrekkingen ook. Aanvankelijk werden in de internationale contacten vooral erkenning en versterking van eigen positie en het doordenken van de sociale vraagstukken in breder verband gezocht. Later ging het ook om gezamenlijk te bewerkstelligen dat de christelijk-sociale beweging erkend werd als een alternatief voor de socialistische arbeidersorganisaties. De ins and outs van het CNV in die internationale arbeidersbeweging worden in dit Cahier helder uiteengezet in de bijdrage van J.J. van Dijk en P.E. Werkman. Hun verhaal over honderd jaar CNV-internationale activiteiten heeft een duidelijk Calimero-gehalte: het lot van een relatief kleine organisatie met een sterke identiteit in een wereld vol onbegrip. Bijna zuchtend besluiten zij hun bijdrage met een variant op de wijsheid van die reclameheld: het is 'er voor het CNV niet eenvoudiger op gemaakt', dat WVA en IVVV zijn gefuseerd en de internationale arbeidersbeweging dus volslagen ontzuild is. Hoewel relatief klein, de Nederlandse christelijk-sociale beweging heeft naar vermogen steeds buitenlandse geestverwanten dapper geholpen. Dat gold zeker voor de steun die het CNV aan protestantse arbeidersorganisaties elders verleende. Met name in het verband van de PCAI werden tal van geestverwante bonden en verbanden gesteund - de bijdragen van Van Dijk en Werkman en van G. Pruim en R.E. van der Woude ('Van monddood naar mondigheid') geven ruime aandacht daaraan. Voor een deel betrof het protestanten in Duitsland na 1945, die oude tradities weer wilden opnemen. Voor een ander deel was het echt 'zendingswerk', het helpen opzetten van christelijke vakbonden in landen waar die voorheen onbekend waren, zoals Indonesië, Nederlands Nieuw-Guinea en Noord-Amerika. Misschien moet men dat liever export noemen, of desnoods een vorm van 'kolonisatie': het betrof immers 9

9 het ontwikkelen van een Nederlandse organisatievorm onder mensen die een historische band met Nederland hadden. Enige bekendheid heeft de emigratie van de CNV-bestuurder F.P. Fuykschot naar Canada in 1952, om daar de Christian Labour Association of Canada te gaan leiden (het is boeiend beschreven in het proefschrift over de geschiedenis van het CNV van P.E. Werkman, Laat uw doel hervorming zijn uit 2007). In dit Cahier beschrijft H. Krabbendam de lotgevallen van de christelijk-sociale beweging onder de Nederlandse immigranten in de Verenigde Staten. De kansen voor christelijke vakbonden leken goed. De protestantse immigranten uit Nederland vormden in de Verenigde Staten een herkenbare groep met een stevige subcultuur. Trouw aan hun kerk en tradities, aan het christelijk onderwijs in het bijzonder ook, en immuun voor de aantrekkingskracht van de als socialistisch beschouwde Amerikaanse vakbonden. Pogingen tot eigen vakverenigingen waren er wel degelijk. Al voor 1900 bestond in Grand Rapids enige tijd een vakvereniging Patrimonium, en in de jaren dertig maakte de Christian Labor Association enige opgang. Bovendien arriveerde na 1945 een tweede golf Nederlandse immigranten. Maar een Amerikaans CNV ontwikkelde zich niet. Niet zozeer door de afwijzende houding van de Nieuwe Wereld, maar door de houdingen en opvattingen, meegenomen uit de Oude Wereld. Het lidmaatschap van een vakbond hadden zij in patria ook niet beschouwd als een middel tot lotsverbetering, en de kerk waarschuwde hen voor socialisme en vakbonden. Als kleine boeren, ambachtsmensen en zelfstandigen beschouwden zij zichzelf ook niet als arbeiders. Een traditionele perceptie van zichzelf en van zijn omgeving had ook het gemiddelde lid van de Christelijke Boeren- en Tuindersbond na Voor hem was de Europese eenwording principieel dan ook onaanvaardbaar. R.E. van der Woude beschrijft in dit Cahier de moeizame aanvaarding door de doorsnee CBTB er van het Europese landbouwbeleid onder de bijna sarcastische titel 'Het redden van de EEG'. Want alleen in een zeer langdurend proces van verandering ontdekten de leden dat zij zich alleen door Europa staande konden houden. Typerend was de opstelling van oud-premier P.S. Gerbrandy, die in 1957 niet begreep hoe christelijk-historisch en antirevolutionair denkende mensen de Nederlandse deelname aan de Europese Gemeenschap konden slikken. Voortrekker van deelname aan Europa daarentegen was zijn partijgenoot drs. C.P. Hazenbosch, actief in CNV en Anti-Revolutionaire Partij. R.J. de Bruin beschrijft in dit Cahier het succesvolle optreden van Hazenbosch in dezen, begin 1961 onverwacht beëindigd door een verkeersongeluk. Wie in het laatste kwart van de twintigste eeuw vakbonden in Noord-Amerika en Zuidoost-Azië steunde, werd vroeger of later geconfronteerd met de vraag of die hulp beperkt kon en mocht worden tot die christelijke vakbonden alleen. Het was de tijd waarin de kerk een social gospel predikte, de zending de emancipatie van de Derde Wereld stimuleerde, voormalige koloniale ambtenaren ontwikkelingshulp verleenden en gewone betrokken kerkgangers in opstand kwamen tegen de onredelijke verdeling van de rijkdom in de wereld en opkwamen voor machtelozen. Mensen als Arie Hordijk en Jone Bos bijvoorbeeld. Hordijk was in de jaren 1970 en 1980 bij het CNV verantwoordelijk voor de internationale betrekkingen en de Actie Kom Over. Die was actief in Latijns Amerika en 10

10 Indonesië, maar er waren nog meer delen van de wereld die aandacht vroegen. Het meest lagen de betrekkingen met Zuid-Afrika Hordijk aan het hart. Hij organiseerde in de christelijk-sociale beweging in Nederland de solidariteit met de slachtoffers van de apartheid. Hij gaf daaraan gestalte in de vorm van steun aan de zwarte vakbonden. Tegelijkertijd leerde hij hen te blijven op de weg van overleg en verzoening, zoals hij die ook de Zuid-Amerikaanse vakbonden voorhield in hun strijd tegen de dictatuur. Met een studie van G.J. Schutte over de betrekkingen van het CNV met Zuid-Afrika onder de apartheid en een geschreven portret van Hordijk van de hand van M.H.J. Kruit-Smink brengt in dit Cahier een eerbetoon aan deze principiële CNVbestuurder. Tot Hordijks vele contacten behoorde het ICCO, de in 1965 opgerichte interkerkelijke organisatie voor ontwikkelingssamenwerking waarvan Jone Bos medeoprichter en vervolgens vele jaren voorzitter was. Het gesprek dat M. Heuving met Bos had en in dit Cahier gepubliceerd wordt, beschrijft veelszins dezelfde mentaliteit en wereld, al wijst Bos er op dat het ICCO 'wel eens linksere bewegingen steunde dan het CNV'. De christelijke vakbeweging was trouwens ook steeds vertegenwoordigd in het bestuur van het ICCO, ondanks die verschillen van inzicht en optreden. Ledenwerving met een beroep op naastenliefde en internationale solidariteit. Dit achtste Cahier over de geschiedenis van de christelijksociale beweging beschrijft haar velerlei internationale activiteiten, belangrijke en minder belangrijke, dichtbij en ver weg. Maar steeds probeerden betrokkenen daarmee het gebod te beantwoorden: Heb uw naaste lief als uzelf. Natuurlijk was de toepassing niet altijd gemakkelijk. Want wat als die naaste een Turk is, in de gaanderijwoning hiernaast? J. Roosblad leert, dat de christelijksociale beweging dat gebod inderdaad predikte - toen er nog maar een beperkt aantal van hen onder ons verbleef, maar ook toen hun getal steeg. Daarmee is niet gezegd, dat dit gebod steeds onverkort gerealiseerd werd. Geldt dat voor het geheel van de grenzeloze activiteiten van de christelijk-sociale beweging in internationaal verband? Hierboven is de somber gestemde verzuchting van J.J. van Dijk en P.E. Werkman aangehaald over de context waarin het CNV thans moet optreden. In een afsluitend essay vergelijkt Van Dijk de geschiedenis van de christelijk-sociale beweging in de diverse landen. Sommige landen kenden immers bloeiende christelijk-sociale organisaties, andere juist niet. Uiteraard zijn daar allerlei verklaringen voor. Succesvolle christelijk-sociale bewegingen, concludeert hij, ontstonden vooral waar een maatschappelijk betrokken christenheid in een rechtstatelijke en democratische samenleving leefde. Dat lijkt een conclusie met een toekomst. 11

11 Het Nederlandse protestantisme na 1800 in internationale context G. Harinck Internationale contacten genieten momenteel aandacht in het historisch onderzoek. Daarbij doen nieuwe invalshoeken opgeld die verder gaan dan de vraag naar de buitenlandse herkomst van bepaalde opvattingen of ontwikkelingen, of naar de invloed ervan in de internationale wereld. Een van die nieuwe perspectieven is die van de cultuurtransfer. 1 Daarin staat de vraag centraal hoe veranderingen in de context ook resulteren in verschuivingen in de aard en functie van een ontwikkeling of opvatting. Een duidelijke uitkomst van onderzoek op basis van deze invalshoek is dat autonome nationale ontwikkelingen niet bestaan. Voorts dat grensoverschrijdende beïnvloeding doorgaans geen bilaterale aangelegenheid is, maar een kwestie van kruisbestuivingen. Internationale connecties kunnen daarom ook benaderd worden als netwerken. En binnen die netwerken blijken de deelnemers zelden vastgebakken te zitten aan hun eigen omgeving of achtergrond. Ze zijn dynamische actoren en bovendien vaak zowel zender als ontvanger. In het onderzoek naar de internationale betrekkingen van het Nederlandse protestantisme zijn de nieuwe perspectieven van een dynamische en veelzijdige cultuurtransfer nog nauwelijks doorgedrongen. In het volgende essay kan in een chronologisch overzicht in vogelvlucht ook geen aanzet daartoe bieden. Wel worden hier en daar suggesties gedaan voor onderzoek met behulp van deze nieuwe, beloftevolle zienswijzen. 1 Zie M. Werner en M. Espagne, Transferts. Les relations interculturelles dans l espace francoallemand (XVIIIe et XIXe siècle) (Paris 1988). Het Nederlandse protestantisme in de negentiende en twintigste eeuw heeft sterke invloeden vanuit het buitenland ondergaan en heeft omgekeerd zelf ook invloed uitgeoefend buiten de landsgrenzen. Echter, meer dan het in Rome geconcentreerde en van daaruit internationaal vertakte katholicisme is het protestantisme vanouds gestempeld door de specifieke nationale context. Internationale verbanden vormen daarom tot na de Tweede Wereldoorlog veeleer een toegevoegd element dan een natuurlijk onderdeel van deze confessionele traditie. Het protestantisme was primair nationaal georiënteerd en internationale verbindingen en verbanden waren daaraan ondergeschikt. De pluriformiteit van het protestantisme vanaf de zestiende eeuw hing voor een niet gering deel samen met deze gerichtheid op de nationale context. Voor 1800 draaide het daarbij met name om de verhouding tot de nationale staten. De anglicaanse kerk in Groot-Brittannië laat zich om die reden moeilijk vergelijken met de gereformeerde kerk in de Nederlandse Republiek of de lutherse kerk in Pruisen. Deze variatie zette zich binnen het staatsverband voort. Het protestantisme van de doopsgezinde, lutherse en remonstrantse gemeenschappen in de Nederlandse Republiek 12

12 2 Vgl. F.H. Fabend, Zion on the Hudson. Dutch New York and New Jersey in the Age of Revivals (New Brunswick 2000) D. Bos, In dienst van het koninkrijk. Beroepsontwikkeling van hervormde predikanten in negentiende-eeuws Nederland (Amsterdam 1999). 4 P. van Rooden, Over de kerk, in: A. Harskamp ed., Het christendom voor dummies (Zoetermeer 2002) was vanwege de verschillende verhouding tot de staat van een ander karakter dan dat van de gereformeerden. Anders dan de doopsgezinden, die afstand hielden van de overheid, of de lutheranen, die naast de overheid stonden, onderhielden zij een actieve relatie met het staatsgezag. Omdat de bevoorrechte gereformeerde kerk in de Republiek calvinistisch was, was het nationale karakter van deze kerkgemeenschap er relatief sterk. Natuurlijk, er bestond toen nog niet zoiets als nationalisme en de vergelijking van de Republiek met het oudtestamentische Israel was in de eerste plaats geestelijk en doelde op Gods uitverkiezing en op de vervulling van de belofte aangaande het volk van Gods verbond. De gereformeerde kerk functioneerde bovendien eerder provinciaal dan nationaal en de ingezetenen van de Republiek waren Fries of Hollander de Nederlander ontstond pas tegen het einde van de Republiek toen het nationalisme begon op te komen. Desondanks leefde het besef onder de gereformeerden dat de Republiek als geheel een entiteit was en dat de gereformeerde kerk daarbinnen was geplaatst. De Republiek met zijn Oranjetelgen verleende aan het Nederlandse protestantisme een eigen karakter, ondanks of juist vanwege de vele internationale invloeden die zich hier deden gelden. Reveil Het nationale accent van de gereformeerde kerk, was geen belemmering voor buitenlandse invloeden. 2 Ze waren echter beperkt, tot daar in de negentiende eeuw verandering in kwam. De in 1796 doorgevoerde scheiding van kerk en staat was juist voor deze kerk, die op een relatie met de overheid was ingesteld, een ingrijpend gebeuren. De bevoorrechte positie was de gereformeerde kerk, die overigens Nederlandse Hervormde Kerk ging heten, immers kwijt. Maar langs informele wegen hoopte zij invloed en zo mogelijk ook een formele status te herwinnen. Het beroep dat de overheid in de nieuwe situatie op de kerk deed om bij te dragen aan de burgerschapsvorming was daarom meer dan welkom. Op het terrein van de armenzorg wist zij bovendien tegenover de staat een belangrijke positie te behouden en de kerk besteedde meer aandacht aan de rites de passage in het mensenleven doop, huwelijk en begrafenis. 3 Deze vernieuwde presentatie van het protestantisme betekende een sterker accent op de rol van de kerk op het terrein van de religie. Dat ging gepaard met een versterking van de interne organisatie van de gemeenten. Men besefte dat de samenleving niet langer samenviel met het christendom. Een voordien vanzelfsprekende christelijke samenleving werd een samenleving waarin christenen zich dienden te organiseren. 4 Terwijl de kerken voornamelijk nationaal werkten, ontstonden in de negentiende eeuw voornamelijk buiten de kerkelijke structuur en aanvankelijk op grond van persoonlijk initiatief internationale protestantse contacten. Deze betroffen vrijwel altijd de gedeelde religieuze bekommernis om de massa die aan de rand van de kerk, daarbuiten of in andere werelddelen de troost van het evangelie misten. De contacten vielen aanvankelijk onder de noemer van een internationale Reveilbeweging. De naam zegt het al: deze onder meer uit Zwitserland opkomende protestantse beweging wilde de religie weer wekken waar ze in slaap was gesukkeld. Al spoedig bleek dat er niet alleen van slaperigheid sprake was, maar ook van sociale nood. Zo ont- 13

13 5 A. Houkes, Christelijke vaderlanders. Godsdienst, burgerschap en de Nederlandse natie ( ) (Amsterdam 2009) G. Harinck, Groen van Prinsterer en Thomas Chalmers. Precious ties of a common Faith in: J. de Bruijn en G. Harinck ed., Groen van Prinsterer in Europese context (Hilversum 2004) M. Janse, De afschaffers. Publieke opinie, organisatie en politiek in Nederland, (Amsterdam 2007). 8 Zie M.E. Kluit, Het protestantse Reveil in Nederland en daarbuiten (Amsterdam 1970). 9 Zie bijvoorbeeld Houkes, Christelijke vaderlanders. stond de combinatie van binnen- en buitenlandse zending en zorg, en wel in deze volgorde: volksverheffing maakte de mensen niet religieuzer, maar religieuze mensen vonden wel de kracht om hun sociale nood te dragen. Hun inspiratie voor deze sociale werkzaamheid deden Nederlandse protestanten medio de negentiende eeuw op in diverse landen, en ze was gebaseerd op lectuur, briefwisseling en persoonlijke ontmoetingen. Het filantropische werk van Theodor Fliedner en Johann Wichern in Duitsland vond in Nederland navolging van onder meer Ottho Gerhard Heldring. 5 Het in 1846 door Utrechtse theologiestudenten opgerichte zendingsgezelschap Eltheto was op buitenlands initiatief ontstaan en onderhield een Europees, met name Duits netwerk. De Schot Thomas Chalmers en zijn organisatie van de sociale zorg vanuit de kerk maakte in diezelfde tijd indruk op Groen van Prinsterer. De bijeenkomsten van de in 1846 opgezette Evangelische Alliantie werd bovendien als internationaal ontmoetingspunt van deze sociaal-religieuze beweging geregeld door Reveilmannen bezocht. 6 Vanuit deze protestantse kringen werd ook steun betuigd aan afschaffingsbewegingen: van de slavernij, van de drank en van de schoolwet. 7 Niet geheel duidelijk is of deze cultuurtransfer eenzijdig was. Het lijkt er in de geschiedschrijving op dat de Nederlandse Reveilmannen alleen maar receptief waren. Hun netwerk was wel verbonden met uiteenlopende landen, maar er lijkt sprake te zijn geweest van eenrichtingsverkeer naar Nederland toe. 8 Onduidelijk is of zij actoren waren en er van hen ook invloed is uitgegaan naar het buitenland. Ook is de aandacht in het onderzoek van het Reveil tot nu toe tamelijk eenzijdig gelegd op de ideeën en niet of nauwelijks op die ideeën in hun context. Jasper Vree heeft met betrekking tot de zogeheten Groninger richting een theologenbeweging in de Nederlandse Hervormde Kerk die vele connecties met het Reveil had wel enige aandacht besteed aan de context. Maar in ander recent onderzoek is de aandacht vooral gericht gebleven op de ideeën en blijft het bijvoorbeeld onduidelijk of de Nederlandse Reveilmannen in het buitenland vonden wat ze zochten dan wel dat ze met iets thuis kwamen waarnaar ze helemaal niet op zoek waren geweest. 9 Verkerkelijking In de tweede helft van de negentiende eeuw werden maatschappelijke en zendingsactiviteiten meer en meer op de kerk betrokken. Dit had enerzijds te maken met het feit dat de kerk als organisatie steeds dominanter werd onder protestanten. Een verbinding met de staat was na de grondwet van 1848 definitief uitgesloten, waarna het protestantisme nadrukkelijker terugviel op de kerk als concentratiepunt én uitvalsbasis in de samenleving. Deze opkomst van de kerk had anderzijds ook te maken met de toenemende concurrentie van de vrije kerken en groeperingen. Binnenslands betrof dat de kerken die voortkwamen uit de Afscheiding van 1834, die een alternatief boden voor orthodoxe protestanten, en de Remonstrantse Broederschap, die vanaf de jaren zeventig voor moderne protestanten een keuze mogelijk maakte; daarnaast was er rond het midden van de eeuw een sterk besef van dreiging van de zijde van de rooms-katholieken die met de grondwet van 1848 gelijke rechten had gekregen. Vanuit het buitenland kwam dreiging voor de hervormden vooral vanuit de Angelsaksische wereld. De mormonen bezochten al in 1840 het land en stichtten in 14

14 10 Zie E. H. de Brij, Ervaringen van een Hollandsche vrouw in het land der Mormonen (Rotterdam z.j.[ca.1910]). 11 Aldus M. Cohen Stuart, Evangelische Alliantie. Verslag van de vijfde algemeene vergadering (Amsterdam 1867) III. 12 Zie E.H. Cossee, Geen geloofsformulier, maar een eenheidsbanier. De Evangelische Alliantie en haar doorwerking in Nederland in: Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na (1990) in Amsterdam hun eerste gemeente. 10 De eerste Nederlandse baptistengemeente dateert van Het Leger des Heils ontplooide vanaf de jaren tachtig activiteiten in Nederland. In 1887 openden de zevendedagsadventisten hun eerste kerk en in 1907 maakte de pinksterbeweging een start in Amsterdam. Het ging vooralsnog om kleine vertakkingen van buitenslands begonnen bewegingen, maar de opkomst van deze groeperingen illustreert dat Nederland een vrije en internationaal open religieuze markt was geworden. Christelijke sociale activiteit zonder verhouding tot de kerk werd al met al in de loop van de negentiende eeuw zeldzamer. Steeds vaker bleek de kerk een rol te spelen bij protestantse activiteiten in de civil society. Omdat de traditionele kerken veelal sterk nationaal georiënteerd bleven, nam het internationale karakter van het Nederlandse protestantisme in de loop van de negentiende eeuw eerder af dan toe, de komst van buitenlandse gemeenschappen ten spijt. Een uitzondering vormde de internationale Evangelische Alliantie. Deze protestantse organisatie werd in 1846 te Londen gesticht en was ontstaan op initiatief van Thomas Chalmers. Haar oogmerk was een vereeniging van gelovigen, van natiën en individuen, geen kerk-, maar een christen-verbond., die uitdrukking gaf aan de wereldwijde eenheid van christenen. 11 De Alliantie belegde tot 1896 zesjaarlijks een internationale conferentie de vijfde werd in 1867 te Amsterdam gehouden. Nederlanders namen vanaf de jaren vijftig aan deze congressen deel, al belemmerde het niet-kerkelijke karakter van de Evangelische Alliantie wel haar populariteit. Ze is desondanks de voorloper geweest van de internationale oecumenische beweging; de Nederlandse afdeling van de Alliantie bleef bestaan tot 1948, toen haar taken werden overgenomen door de Oecumenische Raad. 12 Een remmende factor voor internationale ontplooiing was dat in Nederland geen eenduidigheid bestond over de rol van de kerk binnen de natie en evenmin over haar protestantse karakter. Anders dan in Duitsland leidden de ontwikkelingen in de negentiende eeuw ertoe, dat de Nederlandse Hervormde Kerk geen samenbindende rol kon spelen, maar juist uiteenviel. De in 1892 ontstane Gereformeerde Kerken in Nederland gingen bovendien een pregnantere rol in de vaderlandse samenleving dan de veel grotere hervormde kerk, die aan het einde van de eeuw overigens nog maar de helft van de Nederlanders tot haar leden kon rekenen. De protestantse sociale en politieke organisaties ontkwamen vaak niet aan de gevolgen van deze kerkelijke verdeeldheid. Soms leidden de verschillende opvattingen over het karakter van het protestantisme al tot een scheiding der wegen voordat de Gereformeerde Kerken in Nederland ontstonden, zoals in het geval van organisaties op het gebied van het christelijk onderwijs in 1869 geschiedde. Soms gebeurde dat nadien, zoals in het geval van de arbeidersorganisaties. Deze binnenlandse verdeeldheid eiste veel aandacht op en beheerste het denken en handelen. Internationale betrekkingen kwamen er in deze context bekaaid af, uitzonderingen daargelaten. De Amerikaanse evangelist Dwight L. Moody en de zanger Ira D. Sankey bezochten op hun spraakmakende internationale tournee heel Europa, maar lieten Nederland links liggen. De Amerikaanse prediker van de heiligmaking, Robert Pearsall Smith, werd tijdens zijn verblijf in Engeland en bezoeken op het vasteland opgemerkt door Nederlanders en een aantal Nederlandse predikanten 15

15 13 H. Krabbendam, Zielenverbrijzelaar s en zondelozen. Reacties in de Nederlandse pers op Moody, Sankey en Pearsall Smith, in: Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800, 33 (mei 1991) Zie A.J. van den Berg, De Nederlandse Christen- Studenten Vereniging (Den Haag 1991) Zie H. Krabbendam, Vrijheid in het verschiet. Nederlandse emigratie naar Amerika (Hilversum 2006) m.n bezocht in 1873 zijn conferentie te Brighton. Maar zijn in het methodisme ingebedde boodschap was te uitlandig om hier aan te slaan. 13 De internationale christelijke studentenbeweging, in de Verenigde Staten ontstaan uit de Young Men s Christian Association (YMCA), bereikte ons land wel. Deze evangeliserende studentenbeweging kreeg onder leiding van John R. Mott een betere organisatorische basis en ook een wijdere internationale vertakking. Zo ontstond in 1896 een Nederlandse tak, de Nederlandse Christen-Studentenvereniging (NCSV). 14 Maar over het geheel genomen bleven de protestantse internationale betrekkingen, ondanks de brede bedding van het Reveil, in de tweede helft van de negentiende eeuw zwak en kwamen de internationale impulsen vrijwel alle van buiten de landsgrenzen. Misschien is het feit dat Nederland een kleine natie was reden dat het protestantisme hier te lande vooral receptief was, maar onderzoek naar beïnvloeding elders is niet verricht. De vraag rijst daarom of de passieve rol van het Nederlandse protestantisme in het internationale verkeer het gevolg is van een historiografie die aan het Nederlandse protestantisme als internationale actor geen aandacht heeft besteed. Indien nochtans zou blijken dat het Nederlandse protestantisme in internationaal verband geen actor was, dan verdient die vaststelling ook een nadere verklaring, waarbij de positie van de kerk en de interne dan wel onderlinge verdeeldheid vermoedelijk een verklaringsgrond kan bieden. Neocalvinisme De Nederlandse stroming met een onmiskenbaar internationale uitstraling was omstreeks 1900 de neocalvinistische beweging van Abraham Kuyper. Hij ging in zijn kerk- en samenlevingsvisie uit van de scheiding van kerk en staat zoals die in de grondwet van 1848 was vastgelegd. Dit betekende dat het nationale kader van het protestantisme voor hem een minder groot gewicht kreeg dan bij de hervormden die de volkskerkgedachte aanhingen. Hij dacht voor wat de lokale kerk betreft vanuit een kerkvisie, waarbij het accent lag op het zelfstandige en begrensde karakter van de kerk. Het kerkelijk instituut moest vrij zijn van de staat, gereformeerd van karakter en daarom beperkt in haar taakstelling. Ze werd nadrukkelijk onderscheiden van de samenleving. De relatie tot de maatschappij verliep via haar leden. De kerk behield voor haar leden wel een centrale functie als de plaats waar het geloof werd geleerd en gevoed, maar voor de samenleving had ze die centrale functie niet langer. De kerkleden moesten in de samenleving, onafhankelijk van het kerkelijk instituut, uitdrukking geven aan hun geloof. Kuyper beklemtoonde dat de samenleving weliswaar niet kerkelijk was, maar nochtans het werkterrein van christenen omdat heel het leven onder het beslag van God lag. Dit leidde tot een brede en strak georganiseerde maatschappelijke activiteit van een brede groep van protestanten, met name orthodoxe. Onderdelen van deze denkwijze zijn vanaf de jaren tachtig geëxporteerd naar de Verenigde Staten, waar omvangrijke groepen Nederlandse emigranten van orthodoxprotestantse huize zich vestigden. Daar was echter vaak de sociale betekenis van de kerk groter dan in Nederland, bleef het organisatieleven nauwer aan de kerk gebonden en was het minder sterk en minder wijd vertakt dan in Nederland. 15 In het kader van dit essay is deze ontwikkeling van betekenis, omdat hier geen sprake is van de 16

16 16 Zie in dit verband ook G.J. Schutte, Internationale contacten en invloeden in: J. de Bruijn ed., Bepaald gebied. Aspekten van het protestantschristelijk leven in Nederland in de jaren (Baarn 1989) J. Vree, Kuyper in de kiem. De precalvinistische periode van Abraham Kuyper, (Hilversum 2006); C.A.J. van Koppen, De geuzen van de negentiende eeuw. Abraham Kuyper en Zuid-Afrika (Wormer 1992). 18 Zie bijvoorbeeld W. Otterspeer en J. Schuller tot Peursum-Meijer, Wetenschap en wereldvrede. De Koninklijke Akademie van Wetenschappen en het herstel van de internationale wetenschap tijdens het Interbellum (Amsterdam 1997). import van buitenlandse invloeden, maar van export van Nederlandse invloeden. 16 Deze export illustreert het unieke Nederlandse karakter van de ontwikkeling die door Kuyper en de zijnen is ingezet. Een dergelijke maatschappijvisie met een bescheiden rol voor de kerk en een sterke ontwikkeling van het christelijke organisatiewezen, trof men elders niet aan. Dit keerpunt in de richting van de buitenlandse invloeden wordt gemarkeerd door Kuypers reis naar de Verenigde Staten in 1898 en zijn op internationale leest geschoeide visie op het neocalvisme die hij verwoordde in zijn te Princeton gehouden Stone-lezingen over het calvinisme. In deze lezingen stelde hij het neocalvinisme als wereldbeschouwing tegenover de moderne wereldbeschouwing. Deze bundel lezingen vormt een van de eerste Nederlandse boeken die tegelijkertijd in het Engels en het Nederlands verscheen. Het feit dat het Nederlands een kleine taal was, bleef echter een moeilijk te overwinnen nadeel voor de export van de Nederlandse cultuur en van het neocalvinisme. Ze verliep nog het gemakkelijkst naar de gebieden waar veel Nederlandse emigranten zich vestigden, zoals in Michigan en sommige staten in het middenwesten van de Verenigde Staten. Vooral in sommige kerkelijke kringen bleef het Nederlands er tot na de Eerste Wereldoorlog zo gangbaar, dat men in cultureel (vooral theologisch) opzicht op Nederland bleef georiënteerd. De internationale contacten binnen het Nederlandse protestantisme veranderden door de kuyperiaanse invloed wel van karakter. De invloed vanuit het buitenland werd van minder betekenis vergeleken bij de tijd van het Reveil; de Nederlandse ontwikkelingen kregen een inheems karakter. Anderzijds werd de aantrekkingskracht van het Nederlandse protestantisme vergroot. Dit werd het eerst zichtbaar op het gebied van het hoger onderwijs. In 1880 had Kuyper een gereformeerde universiteit gesticht. Na de eeuwwisseling, toen deze Vrije Universiteit langzaamaan werd uitgebouwd, begon ze studenten, met name promovendi, uit het buitenland aan te trekken: uit de Verenigde Staten, uit Zuid-Afrika en soms ook uit Midden-Europa. De Eerste Wereldoorlog leek roet te gooien in de uitbouw van deze internationale contacten, maar resulteerde uiteindelijk in het omgekeerde effect. De herkomst van het internationale neocalvinisme is nog veelszins ononderzocht. Kuyper opereerde al op jonge leeftijd in een internationale context, als ontvangende en zendende actor. Inzake zijn opvattingen over de kerk en inzake Zuid- Afrika is de invloed en de context getraceerd, maar vele thema s en buitenlanden vormen nog braak terrein in het Kuyper-onderzoek. 17 Voorts doet de concentratie op Kuyper geen recht aan de cultuurtransfer rondom de beweging als geheel, waaraan vele actoren deelnamen, van de politici A.F. de Savornin Lohman tot A.S. Talma en van de theoloog H. Bavinck tot buitenlandjournalist W.F.A. Winckel. En ook hier ligt de concentratie nog sterk op de ideeën en weinig op de context. Internationalisme Ontredderd door de uitbraak van tomeloos geweld in het zogenaamd beschaafde deel van de wereld en in het besef dat een herhaling van zo n gewelddadig conflict moest worden voorkomen, ontketende de Eerste Wereldoorlog ( ) een sterke beweging ter verbetering en versterking van de internationale verhoudingen. Op allerlei gebied, zowel binnen als buiten de kerken, werden internationaal contact en overleg als middelen tot het behoud van de vrede aanbevolen

17 19 Zie H.J. ter Haar Romeijn, De geschiedenis van de eerste oecumenische raad in Nederland ook in zijn internationale context. 10 mei mei 1946 (Den Haag 1989) citaat op Vgl. de situatie aan de Leidse universiteit, de grootste Nederlandse universiteit en de primus inter pares, waar het aantal buitenlandse studenten in de loop van de negentiende eeuw was teruggelopen van 10 naar 2 à 3%, W. Otterspeer, De wiekslag van hun geest. De Leidse universiteit in de negentiende eeuw (z.p. 1992) Jaarverslag van het studentencorps aan de Vrije Universiteit, over het corpsjaar 1919/20 (...) in: Almanak van het studentencorps aan de Vrije Universiteit 1921, Amsterdam (Amsterdam z.j.) Zie de bijdrage van Van Dijk en Werkman in dit Cahier. 23 Vgl. J. Waterink, De Heraut, 24 februari 1929: Aanvankelijk is de idee van het internationale calvinisme gerealiseerd in de Vrije Universiteit. 24 De Heraut, 14 mei In deze jaren ontlook in Nederland de kerkelijke oecumenische beweging. In 1915 werd een Nederlandse afdeling opgericht van de World Alliance of Churches for Promoting International Friendship (Wereldbond voor Vriendschap door de Kerken), al bleef dit in Nederland lang een corps officieren zonder leger. 19 Op 9 oktober 1917 werd nochtans in aansluiting bij de christelijke vredesbeweging van vele kansels in Nederland namens een aantal protestantse kerken een gezamenlijk getuigenis tegen de oorlog voorgelezen: Welke indruk toch moeten de niet-christelijke volken, voor een deel mede in den oorlog betrokken, ontvangen van een Evangelie, dat zij door zijn eigen belijders zien te schande gemaakt? ( ) Welke overwinningsbuit zou kunnen opwegen tegen de blijvende wrok en smeulende haat, die bij overwonnenen worden gewekt? Daarom richt zich de dringende bede der kerken tot de regeringen en volken om eindelijk tot bezinning te komen en zich de hoge roeping bewust te worden, waartoe God de christen-naties heeft gesteld. Voor wie naar zijn woord luisteren wil, is het niet twijfelachtig wat te doen staat; want voor volken en personen geldt de eis: Zo wie de naam van Christus noemt, sta af van ongerechtigheid. Daarom roepen wij in zijn naam terug van de macht der wapenen en toepassing van het recht. In het interbellum zette de Wereldbond een in de geschiedenis van het protestantisme belangrijke stap, door de internationale rechtsorde te stellen boven de loyaliteit aan de nationale staat. In een wereld waarin ook de Volkenbond bezweek onder de tegenstellingen tussen de Europese naties, was het effect van deze stellingname gering, maar na de Tweede Wereldoorlog zou blijken dat deze organisatie de Wereldraad van Kerken voorbereid had. Binnen neocalvinistische kring leidde het nieuwe internationalisme tot het aanhalen van kerkelijke en academische contacten in Midden-Europa, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. Dit droeg ertoe bij dat de Vrije Universiteit in de eerste helft van de twintigste eeuw vergeleken met de andere Nederlandse universiteiten een sterker internationaal karakter vertoonde. Zo n 7% van de inschrijvingen in de periode betrof buitenlanders, voor het overgrote deel theologen. 20 Een neveneffect van de internationale studentenpopulatie was de groei in belangstelling voor buitenlandse academische centra van gereformeerde snit. Diverse hoogleraren van de Vrije Universiteit bezochten Zuid-Afrika in het interbellum, en het studentencorps knoopte rond 1920 banden aan met het Calvin College in Grand Rapids in de Amerikaanse staat Michigan en met de theologische opleiding van de Dopperkerk in het Zuid-Afrikaanse Potchefstroom. 21 Ook het Christelijk Nationaal Vakverbond knoopte na de Eerste Wereldoorlog internationale contacten aan en speelde een actieve rol in internationale gremia van de christelijke arbeidersbeweging. 22 De Vrije Universiteit was in het interbellum de protestantse instelling met het sterkste internationale karakter. 23 Toen twee hoogleraren van de Vrije Universiteit in 1935 een eredoctoraat ontvingen van de vrije protestantse theologische faculteit te Parijs, zei de decaan van deze instelling, dat de Vrije Universiteit een centrum is van de calvinistische gedachte, waarheen in heel de wereld zij die trouw willen blijven aan de gedachte van den Reformator [Calvijn] en daarvan de stelselmatige toepassing willen maken op hun tijd, den blik richten. 24 De neocalvinistische kring was 18

18 De Franse reformator J. Calvijn ( ). 25 Zie De Heraut, 11 mei In 2008 verscheen uiteindelijk een volledige vertaling van Bavincks Gereformeerde dogmatiek in het Engels. zich hiervan goed bewust, maar besefte ook de beperkingen. Een daarvan was het feit dat het Nederlands geen wereldtaal was en dat in dat opzicht andere academische internationale centra van het protestantisme, zoals Princeton Theological Seminary, in het voordeel waren. Pogingen om een van de hoofdwerken uit de neocalvinistiche traditie, Herman Bavincks Gereformeerde dogmatiek, in het Engels te vertalen, strandden omstreeks Het belangrijkste neocalvinistische initiatief ter versterking van de internationale banden was het pleidooi dat de gereformeerde VU-theoloog Valentijn Hepp in 1924 hield voor een internationale calvinistische organisatie die samenwerking op niet-kerkelijke en niet-politiek gebied beoogde. Hij vond weerklank. In onder meer Zuid-Afrika, Engeland en Frankrijk werden organisaties opgericht. Ook in Nederland kwam een calvinistenbond van de grond, waarin ook protestanten van buiten de neocalvinistische kring participeerden. In 1932 kwam te Londen een internationale federatie van calvinisten tot stand. In de jaren dertig werden vier internationale congressen belegd, te Londen, Amsterdam, Genève en Edinburgh; een vijfde conferentie te Emden kon vanwege het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog niet doorgaan. De thema s op deze congressen sloten aan bij Kuypers opvatting van het calvinisme als een levensen wereldbeschouwing en concentreerden zich op de beginselen daarvan. De deelnemers kwamen uit vele Europese landen, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. Praktisch of concreet was deze samenwerking niet. Ze moet meer geplaatst worden in het kader van opkomende nieuwe ideologieën als het communisme en het nationaal-socialisme, waartegen het neocalvinisme op een eigentijdse wijze tegenwicht trachtte te bieden, zoals het dat een halve eeuw eerder had gedaan tegen het modernisme. Tegelijkertijd was de internationale calvinistische federatie, met in een sleutelrol de Vrije Universiteit, ook een reactie op het kerkelijke streven naar internationale oecumene, dat in en door de Eerste Wereldoorlog was aangewakkerd. De neocalvinisten wezen deze kerkelijke samenwerking af en zouden buiten de internationale oecumene blijven tot in de jaren zestig. De oecumenische beweging was geen Nederlands initiatief, zodat het Nederlandse protestantisme hierin voor het eerst weer een krachtige buitenlandse impuls ontving. In 1925 leidde dit streven onder leiding van de Zweedse aartsbisschop Nathan Söderblom tot de Wereldconferentie voor Praktisch Christendom te Stockholm. Krachtdadig konden deze en andere kerkelijke samenwerkingsverbanden pas worden toen de krachten na de Tweede Wereldoorlog werden gebundeld. Dit resulteerde in de oprichting van de Wereldraad 19

19 26 W.G. de Vries, Calvinisten op de tweesprong. De Internationale Federatie van Calvinisten en haar invloed op de onderlinge verhoudingen in de Gereformeerde Kerken in Nederland in de dertiger jaren van de twintigste eeuw (Groningen 1974). van Kerken in Amsterdam in In deze protestantse internationale samenwerking speelden Nederlandse protestanten een belangrijke rol; met name de van huis uit remonstrantse en later hervormde theoloog W.A. Visser t Hooft domineerde in de eerste twee decennia van haar bestaan de raad. Het internationalisme van het interbellum en zijn belemmeringen vormt een interessante casus van cultuurtransfer, maar is een onderzoeksterrein dat afgezien van de dissertatie van W.G. de Vries vrijwel geheel braak ligt. 26 Hoe werd de idee van het neocalvinisme als internationale beweging in de praktijk vorm gegeven? Welke invloeden van het internationalisme onderging het daarbij? En in hoeverre beïnvloedde de Nederlands bemiddelende internationale rol de internationale activiteiten van het Nederlandse protestantisme? Wat was de betekenis van internationale academische uitwisselingen en in hoeverre had internationale samenwerking van politieke en sociale organisaties betekenis voor Nederland en voor de diverse buitenlanden? Karl Barth De Eerste Wereldoorlog ontketende niet alleen allerlei nieuwe internationale protestantse initiatieven op het gebied van samenwerking, maar ook een nieuwe visie op de relatie van het protestantisme tot de cultuur. Voor 1914 was ondanks de scheiding van kerk en staat de overtuiging nog sterk dat er een vloeiende relatie bestond tussen christendom en (de westerse) cultuur. Dit kwam zowel tot uitdrukking in de volkskerkgedachte die in de hervormde kerk werd aangehangen, als in de moderne visie waarin de kerk opgelost werd in de samenleving, als ook in Kuypers gedachte van de organische kerk. De Eerste Wereldoorlog leidde tot een breuk met de eeuwenoude gedachte dat het christelijk geloof de cultuur doordesemde. De bekendste vertolker van nieuwe opvattingen op dit gebied was de Zwitserse theoloog Karl Barth. Zijn theologie ging sterk uit van een breuk tussen christendom en cultuur. Hij kwam op voor de eigensoortigheid en onafhankelijkheid van geloof en kerk en beklemtoonde de oriëntatie op de openbaring in plaats van op de cultuur. Zijn invloed in Nederland was groot en leidde tot kritiek op de sterk door het neocalvinisme beïnvloede structuur van de Nederlandse samenleving. De door Nederlandse protestanten in het leven geroepen organisaties op allerlei maatschappelijke terreinen werden door de barthianen bekritiseerd als een uiting van een veel te optimistische verbinding tussen geloof en maatschappelijk handelen. Die verbinding was volgens hen niet mogelijk en in plaats van zich bij christelijke organisaties aan te sluiten werden deze protestanten actief binnen onder meer de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, het Nederlands Verbond van Vakverengingen en het Algemeen Maatschappelijk Jongeren Verbond. Deze stellingname leidde na de Tweede Wereldoorlog tot de doorbraak, waarbij de samenleving en de cultuur niet langer als een verlengstuk van de kerk werden beschouwd, maar als zelfstandige entiteiten. Christenen werden toen op grond van de doorbraak maatschappelijk actief buiten christelijke organisaties, in de eerste plaats in de politiek en de vakbeweging. De neocalvinistische samenlevingsvisie die juist het verband tussen geloof en maatschappelijke activiteit beklemtoonde, liep zware averij op door de opkomst van de barthiaanse visie. Ze maakte wel een doorstart in de jaren zestig, maar verkreeg nooit meer de invloed die Kuyper had weten uit te oefenen. Ook de invloedrijke visie van de Wereldraad van Kerken, die de belijnde kerkvisie van de neocalvinisten 20

20 27 G. Harinck, Waar komt het VU-kabinet vandaan? Over de traditie van het neocalvinisme. Inaugurele rede (Amstelveen 2007). 28 J.A. Zeilstra, Wereldraad van Kerken, Christelijke encyclopedie III (Kampen 2005) Zie voor Nederland E. Meijers, Blanke broeders, zwarte vreemden. De Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de apartheid in Zuid- Afrika, (Hilversum 2008). 30 Zie voor Oost- Duitsland B. de Graaf, Over de muur. De DDR, de Nederlandse kerken en de vredesbeweging (Amsterdam 2004). 31 Zie J.A.H.J.S. Bruins Slot, en ik was gelukkig (Baarn 1972) M. ten Hooven en R. de Jong, Geschiedenis van de Christelijk- Historische Unie (Amsterdam 2008) 273. ondergeschikt maakte aan de internationale oecumene, betekende een gevoelige slag voor het neocalvinisme, dat in de naoorlogse decennia zijn dominante positie verloor. 27 Het onderzoek naar de kruisbestuiving rondom het Nederlandse protestantisme in het interbellum staat nog in de kinderschoenen. Met name de theologie van Karl Barth speelt hierin een grote rol, maar evenzeer de export van het neocalvinisme. De vraag hoe Nederlands het barthianisme hier te lande met woordvoerders als Th.L. Haitjema was, in hoeverre het gekleurd werd door de reactie op het neocalvinisme en in hoeverre dat het beeld van Barth en dat van de neocalvinisten elkaar hebben beïnvloed, verdient zeker aandacht. Ook hier ligt tot dusver het accent bij de bestudering van de cultuurtransfer nog te sterk op de ideeën en te weinig op de context. Welke persoonlijke, politieke en sociale belangen stonden op het spel bij de introductie van Barth en het verzet daartegen? Wat betekende het gebrek aan internationale contactoefening in deze confrontatie? Onderschikking van het nationale De Nederlandse kerken gingen na de Tweede Wereldoorlog sterker functioneren als een alternatieve samenleving. Met name de hervormde kerk nam afstand tot het christelijk organisatiewezen en bood een eigen kerkelijke samenlevingsvisie. Hierdoor kwam de rol van christelijke organisaties onder druk te staan. In de samenleving moesten ze opboksen tegen de niet-christelijke organisaties en van kerkelijke zijde kregen ze geen steun. In plaats daarvan ging de kerk steeds meer directieven uitvaardigen en actie ondernemen inzake de samenleving. Dit inclusieve karakter van het kerkelijk werkterrein liep parallel met de groeiende aandacht binnen de Wereldraad van Kerken voor maatschappelijke onderwerpen. De ideologische conflicten voor en in de Tweede Wereldoorlog hadden duidelijk gemaakt dat de kerk wel afzijdig had willen blijven van de politiek en van samenlevingsvraagstukken, maar dat de samenleving de kerk niet met rust liet en dus de kerken had gecompromitteerd. 28 In die val wensten de kerken na 1945 niet weer te lopen. Het vergrote maatschappelijke engagement van de kerken in het westen en het door antikolonialisme en gewonnen nationale zelfstandigheid gevoede maatschappelijke engagement van kerken en christelijke organisaties in de derde wereld leidde in het internationale verband van de Wereldraad tot afwijzende uitspraken over de Koude Oorlog, de dekolonisatie, de apartheid in Zuid-Afrika en tot steun aan bevrijdingsbewegingen onder rechtse dictaturen in Afrika en Zuid-Amerika. 29 Veel Nederlandse protestantse kerken onderhielden ook contacten met Oost-Europese zusterkerken. 30 De Nederlandse christelijke organisaties lieten hun aanvankelijke teleurstelling over het achterwege blijven van kerkelijke sympathie varen en sloten zich in naam van de bijbelse notie van gerechtigheid aan bij de internationale maatschappijkritische koers van de kerken en hun internationaal gerichte afdelingen. Deze koersverlegging betekende een krachtige impuls voor de internationale oriëntatie van christelijke organisaties. De protestantse politieke partijen, de Antirevolutionaire Partij (ARP) met J.A.H.J.S. Bruins Slot voorop, ontworstelden zich geleidelijk aan hun nationale oriëntatie en ontdekten Europa. 31 In de Christelijk-Historische Unie bepleitte theoloog G.C. van Niftrik: Het nationale dient ondergeschikt te zijn aan het welzijn van de mensheid. 32 In de politiek betekende deze omslag een vergroting van de aandacht 21

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

20050068/830 PO/PJ-0461879. Aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Mevrouw M.J.A. van der Hoeven Postbus 16375 2500 BJ DEN HAAG

20050068/830 PO/PJ-0461879. Aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Mevrouw M.J.A. van der Hoeven Postbus 16375 2500 BJ DEN HAAG PO/PJ-0461879 Aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Mevrouw M.J.A. van der Hoeven Postbus 16375 2500 BJ DEN HAAG Den Haag, 17 maart 2005 Adviesvraag inzake richting Stichting Koptisch Orthodoxe

Nadere informatie

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Geloof jij in de kracht van Bijbelverhalen? Vind je het een uitdaging te ontdekken wat Bijbelverhalen betekenen voor mensen in een ander land? Heb je visie om

Nadere informatie

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Inleiding In de komende maanden willen we als kerkenraad een beleidsplan opstellen voor de komende vijf jaar. Iedereen die op dit moment op de één of andere manier

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van de Spaarbank voor Protestants Nederland / Vakbondsspaarbank SPN (1960-1994)

Plaatsingslijst van het archief van de Spaarbank voor Protestants Nederland / Vakbondsspaarbank SPN (1960-1994) 337 Plaatsingslijst van het archief van de Spaarbank voor Protestants Nederland / Vakbondsspaarbank SPN (1960-1994) Samengesteld door Paul E. Werkman Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Voorstel invulling betrokkenheid Israël

Voorstel invulling betrokkenheid Israël Code: LV01 01.0.0 Pagina 1 van Voorstel invulling betrokkenheid Israël Van de Broeders: Ad de Boer, Jan Mudde en Henk Zuidhof Datum: oktober 01 Code: LV01 01.0.0 Pagina van 1 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem.

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem. Speech van Bisschop de Korte (Groningen-Leeuwarden) BIJ HET AFSCHEID VAN VICTOR SCHEFFERS 30 september 2015 Eminentie, Excellenties, Dames en heren, heel bijzonder natuurlijk Victor, Inleiding De 20 ste

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland

Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland Kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland inclusief de ordinanties, overgangsbepalingen en generale regelingen (bijgewerkt tot mei 2013) Uitgeverij

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Feministische theologie dertig jaar daarna (2004)

Feministische theologie dertig jaar daarna (2004) Feministische theologie dertig jaar daarna (2004) Sieth Delhaas Bijeenkomst groepje vrouwelijke studenten o.l.v. Irene Pronk in het Vrouwencafé in Amsterdam, 10 november 2004 Met Irene sprak ik af dat

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

1 De zuil in diskrediet

1 De zuil in diskrediet 1 De zuil in diskrediet Reformatorisch onderwijs is niet voor iedereen in onze achterban vanzelfsprekend meer, zo stelde de Apeldoornse Jacobus Fruytier scholengemeenschap begin 2012 in een brief aan de

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang 2012-2016 Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016 Augustus 2012 0 Inhoud Inleiding... 1 Geschiedenis van de Beraadgroep Samenlevingsvragen...

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

Het concilie van Konstanz

Het concilie van Konstanz 1 Het concilie van Konstanz Reformatieconcilie Het Concilie van Konstanz (1414-1418) staat bekend als een zogenaamd reformatieconcilie. Algemeen besefte men namelijk in de 14e en de 15e eeuw hoe dringend

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Geloof in alle redelijkheid

Geloof in alle redelijkheid Catholic Voices Geloof in alle redelijkheid beschaafd antwoorden op brandende vragen Austen Ivereigh Kathleen Griffin s-hertogenbosch Oorspronkelijke uitgave: Catholic Voices: Putting the case for the

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 God en je naasten liefhebben LES 3 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 Wat leer

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven

PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven Protestantse Kerk Nederland / 27-8-2015 / P.1 PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven Presentatie 27 januari 2011 Peter Jobsen Protestantse Kerk Nederland / 27-8-2015 / P.2 Aanleiding

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: In de wortel gespleten. De historische mythe van de ongedeelde kerk Auteur: Peter-Ben Smit Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 22.4, 75-79. 2014 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië Gebruik bron 1. Bij elk bronfragment past één van de volgende, in willekeurige volgorde staande, onderwerpen: 1 de Bersiap-tijd; 2 de Napoleontische

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 501 Archiefnaam: VSTF Sector: Onderwijs en wetenschappen Soort archief: Instellingsarchief Datering: 1947-1969

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 501 Archiefnaam: VSTF Sector: Onderwijs en wetenschappen Soort archief: Instellingsarchief Datering: 1947-1969 Plaatsingslijst Archief Verenigde Studentenverenigingen van de Theologische Faculteiten en andere Hogere Theologische Opleidingsinstituten in het Nederlands Taalgebied Archiefnummer: 501 Archiefnaam: VSTF

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent. Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 628.982 Ex. no. X2. Dit ex. bestaat uit 5 blz. HET 9e QPSJ-CONGRES

Behoort bij schrijven no. 628.982 Ex. no. X2. Dit ex. bestaat uit 5 blz. HET 9e QPSJ-CONGRES Behoort bij schrijven no. 628.982 Ex. no. X2. Dit ex. bestaat uit 5 blz. HET 9e QPSJ-CONGRES S a m e n v a t t i n g Op 5j 6 en 7 januari j.l. werd in Soest het 9e congres gehouden van de Organisatie Progressieve

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp Waarom katholiek onderwijs, door: Frans Holtkamp (versie: 13-11-2009) 1 WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Deze bijlage bestaat uit twee delen: een leestekst en een

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Patriotten gaven aan het begrip burger een nieuwe betekenis. 2p 1 Noem deze nieuwe betekenis en geef aan tot welke visie op

Nadere informatie

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen columbus brengt het beste uit twee werelden samen lesbrief HAVO/V leerjaa WO r3 Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika columbus Inleiding Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Zuid-Afrika. Allerlei

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

4 OKTOBER FEESTDAG FRANCISCUS HET HART VAN DE VREDESWEEK

4 OKTOBER FEESTDAG FRANCISCUS HET HART VAN DE VREDESWEEK Hij trok een spoor van vrede Hij woonde in de vrede 4 OKTOBER FEESTDAG FRANCISCUS HET HART VAN DE VREDESWEEK Teksten voor ommekeer tot gerechtigheid en vrede De weg van Franciscus Bedacht zijn op meer

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Boekenlijsten CGO-opleiding Theologie

Boekenlijsten CGO-opleiding Theologie Boekenlijsten CGO-opleiding Theologie Leerjaar 1 t/m 4 (alleen de verplichte literatuur; aanbevolen literatuur is vermeld in de moduleboeken) 2013-2014 1. Boekenlijst eerste leerjaar 1.1.1 Oude Testament

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Inhoud INLEIDING 17 1 DE NEERBOSCHKWESTIE 31

Inhoud INLEIDING 17 1 DE NEERBOSCHKWESTIE 31 Inhoud INLEIDING 17 1 DE NEERBOSCHKWESTIE 31 1.1 De beschuldigingen van Van Deth en Van Houten 31 1.2 Reacties op de beschuldigingen 35 1.2.1 Reacties in de pers 35 1.2.2 Reacties van oud-neerbosschers

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

Ontmoeting met moslims als gemeente van Jezus Christus

Ontmoeting met moslims als gemeente van Jezus Christus Ontmoeting met moslims als gemeente van Jezus Christus Notitie, op 9 december 2008 aangeboden aan het moderamen van de synode van de Protestantse Kerk in Nederland. Deze notitie kwam tot stand onder verantwoordelijkheid

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 Dit S.O. bestaat uit 41 vragen. Je schrijft met een blauwe of zwarte pen. Schrijf netjes en duidelijk. Indien bij een vraag een verklaring wordt gevraagd en de verklaring

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel

Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel Herman COSIJNS, Adjunct van Mgr De Kesel INLEIDING De problematiek van de sociale huisvesting enerzijds en de wens van de Kerk om mee te werken

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie