Inhoudsopgave. Een kleine gids voor jonge denkers 4 Hoofdredactioneel. Een politiek instituut 5 Koen Migchelbrink

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoudsopgave. Een kleine gids voor jonge denkers 4 Hoofdredactioneel. Een politiek instituut 5 Koen Migchelbrink"

Transcriptie

1

2 Inhoudsopgave Een kleine gids voor jonge denkers 4 Hoofdredactioneel Reacties Een politiek instituut 5 Koen Migchelbrink Artikelen Frankrijk, een verdeelde republiek? 8 Pol van de Wiel & Bart Verheijen To be Charlie, or not to be? 12 Floortje Rawee [H]et zijn precies de keuzen, dat soort terloopse opmerkingen die we met een glas wijn in de hand maken, zulke quasinonchalante commentaren, zulke toevallige vlagen van eerlijkheid en momenten van ongemak, waarmee we een cultureel klimaat in stand houden; juist in de achteloosheid blijven de gangbare opinies bestaan. Katie Roiphe, De alchemie van stil venijn, in: Idem, Lof van het rommelige leven (Amsterdam 2014) 27-38, aldaar 29. Wie bepaalt de grenzen van de 18 technologische maakbaarheid van de mens? Karlijn Ligtenberg Vrije artsenkeuze staat marktwerking 23 in de zorg absoluut niet in de weg. Valt er over te praten? Marcel van der Heijden Terroristen rekruteren for dummies: 26 Amerika s drone-beleid Judith van der Zwan

3 Russian urban youth in 31 the age of late Putinism Dmitry Lebedev Het in stand houden van de 36 menselijke waardigheid: een pleidooi voor het basisinkomen Interview met Rutger Bregman Columns & recensies Article in press(ure) 40 Brigitte Geurts Geld en de parlementaire 41 geschiedenis Julian Slotman Over de zin en onzin van 44 ontwikkelingssamenwerking Rick Timmermans Toerist in eigen Hogeland 45 Jacob van Hoof Volonté Générale is een tijdschrift voor jonge intellectuelen waarin debat centraal staat. Het doel van dit tijdschrift is de wereld te analyseren en mensen aan het denken te zetten over maatschappij, (wereld)politiek, filosofie, economie, kunst en universiteit. Colofon Hoofd- en eindredactie Martijn van den Boom Gaard Kets Jan Maas Roos van der Zwan Medewerkers aan dit nummer Brigitte Geurts, Marcel van der Heijden, Jacob van Hoof, Dmitry Lebedev, Karlijn Ligtenberg, Koen Migchelbrink, Floortje Rawee, Julian Slotman, Rick Timmermans, Bart Verheijen, Pol van de Wiel en Judith van der Zwan Contactgegevens internet: Aanleveren stukken Uitsluitend per onder vermelding van contactgegevens en een korte persoonsbeschrijving. De hoofdredactie houdt zich het recht voor zonder opgaaf van reden stukken te weigeren. Copyright Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd op welke manier dan ook voor commerciële doeleinden, vraag hiervoor eerst toestemming van de hoofdredactie en de auteur(s). Afbeeldingen De hoofdredactie heeft getracht alle rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Indien iemand meent als rechthebbende in aanmerking te komen, kan hij of zij zich wenden tot de hoofdredactie.

4 Een kleine gids voor jonge denkers Hoofdredactioneel Voor u ligt het laatste nummer van Volonté Générale. In de aflopen vier jaar hebben wij het debat over politiek, economie, filosofie, kunst, samenleving en universiteit onder studenten, promovendi en andere jonge wetenschappers de jonge intellectuelen gestimuleerd en gefaciliteerd. De hoofdredactie kijkt terug op vele interessante bijdragen. Op de bladzijden van Volonté Générale zijn tal van onderwerpen aangesneden en zijn vraaggesprekken met indrukwekkende gespreksgenoten afgedrukt. Een discussie uit de collegezaal, kroeg of de trein moest worden omgevormd tot een artikel dat gepubliceerd kon worden. Jonge denkers uit velerlei disciplines werden door ons uitgenodigd om hun gedachten op papier te zetten. Het samenwerken met hen was en is een eervolle taak. Slechts enkelen hier noemen zou de ongenoemden geen recht doen. Wij willen iedere auteur hartelijk danken voor zijn bijdrage in de vorm van een artikel, reactie, recensie of column voor het tijdschrift. Zonder jullie steun en tijd was Volonté Générale niet geworden wat het is. Met zestien goed gevulde nummers laten wij een goed gevuld archief op onze website achter. In de toekomst zal het tijdschrift plaatsmaken voor een online platform. De gedachte achter het tijdschrift en het platform zijn identiek: jonge denkers laten participeren in het maatschappelijk debat en hen aan het denken zetten over onze toekomst. Het platform biedt hun de gelegenheid gedachten over de toekomst en de rol van een jonge generatie met een grote groep te delen. Wij roepen iedereen op zijn of haar gedachten met ons te delen, omdat deze ertoe doen. Stuur je artikel, recensie, reactie of simpelweg ideeën naar ons op. Ze vormen stof tot nadenken en leiden tot een verdieping van het debat. In dit nummer vindt u weer een breed scala aan onderwerpen. Uiteraard kunnen wij niet om de terreuraanslagen in Parijs heen. Pol van de Wiel en Bart Verheijen beschouwen de hedendaagse Franse politieke cultuur en plaatsen de gevolgen van de aanslagen op 7 januari 2015 in een breder perspectief. Floortje Rawee behandelt de gebeurtenissen vanuit het thema vrijheid van meningsuiting. Daarnaast bespreekt Dmitry Lebedev de positie van de Russische stedelijke jongeren onder het regime van Vladimir Poetin. Judith van der Zwan staat stil bij het fenomeen drones. Karlijn Ligtenberg bespreekt in haar artikel de morele grenzen van de technologische maakbaarheid van de mens. Marcel van der Heijden geeft zijn visie op de vrije artsenkeuze in de zorg, het thema waardoor kabinet Rutte II vorig jaar bijna viel. Koen Migchelbrink reageert op het artikel van Mike van Raak uit het vorige nummer van Volonté Générale en hij betoogt dat de Eerste Kamer er wel degelijk toe doet in ons politieke stelsel. Ten slotte, zijn er, ook in dit laatste nummer, meerdere recensies en columns die dit nummer compleet maken. Birgitte Geurts staat stil bij de publicatiedruk die zij en andere wetenschappers ervaren. Onze prozaïst Jacob van Hoof neemt ons mee op reis naar het hoge noorden. Wij wensen u veel lees- en denkplezier! Graag zien wij u op een later moment terug op ons online platform. Martijn van den Boom Gaard Kets Jan Maas Roos van der Zwan 4

5 Mike van Raak pleitte Volonté Générale n 4 (2014) voor afschaffing van de Eerste Kamer. Koen Migchelbrink bepleit het in stand houden ervan. Een politiek instituut Koen Migchelbrink In het zomernummer van dit tijdschrift bepleitte Mike van Raak het afschaffen van de Eerste Kamer. 1 Hij betoogde dat de Eerste Kamer was vervallen tot een politiek orgaan en dat afschaffing de enige mogelijkheid was om het functioneren van de politiek te kunnen verbeteren. In de beperkte ruimte die mij hier rest zal ik daarentegen betogen dat het politieke karakter van de Eerste Kamer niet valt te ontkennen en dat een politieke Eerste Kamer een waardevolle functie vervult in het Nederlandse parlementaire stelsel. Politiek karakter van de Senaat Het huidige kabinet van VVD en PvdA heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer. De Eerste Kamer is hierdoor in de afgelopen jaren herhaaldelijk in opspraak geraakt. Eind 2013 dreigde PvdA-senator Adri Duivesteijn tegen het woonakkoord van minister Stef Blok te stemmen. Recentelijk ontketenden drie PvdA-senatoren een ware kabinetscrisis door tegen het zorgplan van minister Edith Schippers te stemmen. De ervaren politieke rol van de Senaat was voor de VVD aanleiding om tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen 2014/2015 in de Eerste Kamer te pleiten voor een staatscommissie die het tweekamerstelsel moet gaan onderzoeken. Met dit voorstel ging minister-president Mark Rutte akkoord. 2 Gelijktijdig lijkt het debat over de rol van Eerste Kamer alleen maar toe te nemen nu het kabinet in aanloop naar de Statenverkiezingen van 18 maart daar de gedoogsteun dreigt te verliezen. Als gevolg van de minderheidssteun voor het kabinet in de Eerste Kamer worden senaatsbesluiten steevast in relatie tot het politieke voortbestaan van het kabinet beoordeeld. Een negatief oordeel van de Kamer wordt al gauw als een motie van wantrouwen gezien. Mede daarom wordt betoogd dat de Eerste Kamer wetgeving slechts op rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid zou mogen toetsen en zich van een politiek oordeel moet weerhouden. Apolitiek is politiek De Eerste Kamer vormt een volwaardig onderdeel van de Staten Generaal. Hoewel haar wetgevende mogelijkheden beperkt zijn, heeft zij dezelfde controlebevoegdheden als de Tweede Kamer. In de loop van de tijd lijkt er op het Binnenhof een taakverdeling te zijn ontstaan. Over het algemeen legt de Tweede Kamer zich toe op de politieke wenselijkheid en noodzaak van wetgeving en richt de Eerste Kamer zich op de rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van wetgeving. 3 Hieruit volgt echter niet dat de Eerste Kamer geen politieke besluiten zou mogen nemen. Als een parlementair representatief lichaam staat het politieke karakter van de Eerste Kamer niet ter discussie. De zogenoemde apolitieke rol van de Eerste Kamer berust dan ook niet op het staatsrecht. De grondwet laat zich niet uit over een competentieverdeling tussen de Tweede en de Eerste Kamer, maar benadrukt institutionele gelijkheid. 4 Eerder lijkt de houding van de Eerste Kamer ingegeven te zijn door eigentijdse opvattingen over de politieke inrichting van het staatsbestel. Door in het wetgevingsproces de nadruk te leggen op de kwaliteit van wetgeving heeft de Eerste Kamer van zichzelf een beeld weten te creëren van een chambre de réflection, tegenover de op de waan van de dag gerichte Tweede Kamer aan de overzijde van het Binnenhof. 5 Dit is een bewuste politieke strategie. De kwaliteitstoets is immers inherent aan de parlementaire taak. Dat de Eerste Kamer hier de nadruk op legt 5

6 zegt dan ook veel over haar oordeel over de kwaliteit van wetgeving in de Tweede Kamer. De Eerste Kamer is boven alles een politiek instituut. Zelfs wanneer zij zich apolitiek opstelt, is dat een politieke keuze. Het argument dat de Eerste Kamer zou moeten worden afgeschaft omdat zij politiek bedrijft, is daarmee krachteloos. Sterker nog, dat is juist haar taak. Democratische waarborg Het belang van politieke oordeelsvorming door de Eerste Kamer komt nog duidelijker naar voren in haar controlerende taak. De parlementaire controle op de regering wordt door monistische verhoudingen tussen het kabinet en de haar aanverwante fracties in het parlement ernstig belemmert. De invloed van politieke partijen, regeerakkoorden en fractiediscipline werkt een niet al te strikte parlementaire controle in de hand. Regeringspartijen nemen het kabinet al snel tegen al te kritische geluiden in bescherming. Zo werd een parlementair onderzoek naar de besluitvorming rond de politieke steun van kabinet-balkenende II aan de Amerikaans- Britse inval in Irak in 2003 door de fractie van het CDA consequent geblokkeerd. Sterker nog, de PvdA kon alleen toetreden tot kabinet-balkenende IV wanneer zij bij voorbaat afzag van een dergelijk parlementair onderzoek. In de Eerste Kamer speelt het monisme een minder belangrijke rol dan in de Tweede Kamer. In tegenstelling tot de regeringsfracties in de Tweede Kamer verbinden de aanverwante fracties in de Eerste Kamer zich niet aan het aan te treden kabinet en komen zij onderling geen regeerprogram overeen. Onterecht wordt hiermee aangenomen dat een kabinet geen meerderheid nodig heeft in de Eerste Kamer; het huidige kabinet ondervindt dit aan den lijve. Het betekent echter wel dat de Eerste Kamer beter toegerust is om adequate parlementaire controle op de regering uit te oefenen dan de Tweede Kamer. Eerste Kamerleden laten zich in de regel minder gelegen liggen aan partijdiscipline (denk aan de verwerping van het zorgakkoord) en maken van de parlementaire controle geen politiek wapen. 6 Bovenal mag een democratie principieel niet zo worden ingericht dat regeren zo makkelijk mogelijk wordt gemaakt. Het democratisch proces is gebaseerd op de trias politica macht en tegenmacht en bestaat bij de gratie van verscheidenheid. Transparantie, publieke discussies en het uitonderhandelen van tegenstrijdige belangen vertragen de politieke besluitvorming en belemmeren efficiënte besluitvorming, maar vormen een onmisbaar onderdeel van onze democratie. De intelligentie van de democratie is daarin gelegen dat besluitvorming niet makkelijk gaat, dat alle bevolkingsgroepen en maatschappelijke belangen worden gehoord en dat niet één partij ideologie of regering haar stempel op de staat kan drukken. 7 Een politieke Eerste Kamer vormt daartoe een institutionele waarborg. Het ontkennen of relativeren van het politieke karakter van de Eerste Kamer is een methode om de politieke moeilijkheden van het huidige kabinet onder het tapijt te schuiven. Een politieke rol van de Eerste Kamer is dan ook geen reden om haar afschaffing te bepleiten; eerder benadrukt haar politieke rol haar bestaansrecht. Een politieke Eerste Kamer vormt een waardevol onderdeel in de Nederlandse democratie. Institutionele spanningen en rivaliteit gaan samen in het Nederlandse parlementaire stelsel. Daar kunnen wij uit democratisch oogpunt alleen maar tevreden mee zijn. Koen Migchelbrink (1990) studeert Geschiedenis (master Politiek en Parlement) en Bestuurskunde aan de Radboud Universiteit. 6

7 1 M. van Raak, Tegen de Eerste Kamer, Volonté Générale n o 3 (2014) Handelingen Eerste Kamer, , F. de Vries, Het Nederlandse tweekamerstelsel: over de plaats en de taak van de Eerste Kamer, Nederlands Juristenblad 38 (2001) Ibidem. 5 B. van den Braak, Geen zelfreflectie, maar zelfbewustzijn. De Eerste Kamer in de periode , in: C. van Baalen e.a. red., Jaarboek Parlementaire Geschiedenis In Tijden van crisis (Nijmegen 2009) In 2011 hield de Eerste Kamer een parlementair onderzoek naar de verzelfstandiging/privatisering van voormalige overheidsdiensten. De onderzoekscommissie werd algemeen geprezen voor haar zakelijke en inhoudelijke werkwijze. De vrees dat het parlementair onderzoek als een politiek wapen zou worden gebruikt bleek ongegrond. Zie: HEK, , C, A. & HEK, , C. Lindblom, The Intelligence of Democracy. Decision making trough mutual adjustment (London 1965). 7

8 Frankrijk, een verdeelde republiek? Pol van de Wiel & Bart Verheijen In de lente van 2011 studeerden wij beiden aan de École des hautes études en sciences sociales in Parijs, tijdens wat een zeer bewogen voorjaar zou worden. De Arabische lente was net losgebarsten en Frankrijk nam deel aan de interventie in Libië. De Europese schuldencrisis sloeg in alle hevigheid om zich heen. Ook in de binnenlandse politiek gebeurde er van alles: Marine Le Pen had net de teugels van haar vader overgenomen als leider het extreem-rechtse Front national (FN) en ze leek de potentie te hebben de partij bij een groter publiek acceptabel te maken. De gedoodverfde presidentskandidaat van de linkse Parti socialiste (PS) Dominique Strauss- Kahn (de Fransen zeggen DSK ) werd in New York voor het oog van de camera s in de boeien afgevoerd na een beschuldiging van aanranding. Deze gebeurtenis maakte de weg vrij voor François Hollande, die na de val van DSK de linkse presidentskandidaat werd. Hollande won in mei 2012 de presidentsverkiezingen en werd daardoor de tweede linkse president van de Vijfde Republiek (François Mitterand was de eerste). Deze elementen hebben de Franse en Europese politiek de afgelopen jaren voor een groot deel gedomineerd. Inmiddels lijkt er een nieuw hoofdstuk toegevoegd aan de Franse situatie. In januari 2015 schudde het land op zijn grondvesten. De terreurdaden bij Charlie Hebdo, de daarop volgende klopjacht van drie dagen en de gijzelingsactie in een Joodse supermarkt, zouden uiteindelijk het leven kosten aan 20 mensen (waaronder de drie terroristen). De aanslagen zorgden ervoor dat de tegenstellingen en dynamiek in Frankrijk en Europa opnieuw duidelijk zichtbaar werden. In dit artikel zullen wij kort commentaar geven op de huidige situatie in Frankrijk. We zullen hierbij een aantal opvallende aspecten van het maatschappelijke debat aanstippen. In hoeverre is de situatie eigen aan Frankrijk en wat hebben de aanslagen bij Charlie Hebdo ons van deze exception française laten zien? Is, gezien de nieuwe electorale verhoudingen, het einde van de Vijfde Republiek aanstaande of kan Frankrijk de financiële en politieke crises opvangen? Van bipartisme naar tripartisme Hoe kunnen we de politieke situatie in Frankrijk op dit moment omschrijven? Het beste is waarschijnlijk om te kijken naar een zeer recente en exemplarische verkiezingsuitslag. De Parti socialiste heeft 8 februari jongstleden een zeteltje aan haar parlementaire meerderheid toegevoegd. In de tweede ronde van een tussentijdse verkiezing die plaatsvonden nadat Pierre Moscovici zijn zetel opgaf om eurocommissaris van Financiën te worden in het departement Doubs (gelegen tegen de Zwitserse grens) versloeg haar kandidaat (51,4%) die van het Front national (48,6%). Gevierd werd de overwinning niet, integendeel. Was het kleine verschil met de partij van Marine Le Pen in de tweede ronde al weinig reden tot vreugde, de uitslag van de eerste ronde een week eerder was dat nog minder geweest. Het FN eindigde afgetekend op de eerste plaats (32,6%), gevolgd door de PS (28,9%) en de centrumrechtse UMP (26,5%), die te weinig stemmen behaalde om mee te mogen doen aan de tweede ronde. Hoewel de landelijke betekenis van deze verkiezing natuurlijk beperkt is, past het resultaat ervan zeker in een trend: opnieuw toont het FN zijn kracht en opnieuw slaagt het erin meer dan 20% van de stemmen te behalen. Ruim vier jaar na de machtsoverdracht van vader Jean-Marie op dochter Marine Le Pen blaakt de partij van het zelfvertrouwen. Na de 17,9% die zij in april 2012 behaalde in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen meer dan waarmee haar vader tien jaar eerder in de tweede ronde belandde volgden de Europese verkiezingen van mei 2014, die het FN met overmacht (24,9%) wist te winnen op de concurrenten 8

9 UMP (20,8%) en PS (14,0%). Steeds meer lijkt Frankrijk dus van een bipartisme richting een tripartisme te gaan. Hierbij moet worden opgemerkt dat het politieke systeem in Frankrijk verhindert dat de maatschappelijke aanhang voor het Front National in de politieke instituties vertegenwoordigd wordt: het FN heeft slechts 2 van 577 zetels van de Assemblée nationale in handen en behaalde slechts een meerderheid in een tiental van de meer dan Franse gemeentes bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart Grote maatschappelijke tegenstellingen en de Franse identiteitscrisis Toch leken de terroristische aanslagen van 7, 8 en 9 januari jongstleden in de eerste instantie nog wel te hebben gezorgd voor een verschuiving in de politieke krachtsverhoudingen. De brute moordpartijen in hartje Parijs door drie jihadisten van eigen bodem zorgden voor een shock in de samenleving, maar tegelijkertijd kwam een reactie razendsnel op gang. 's Avonds waren er overal in het land spontane wakes en op 11 januari vond de grote republikeinse mars plaats, met zowel een keur aan wereldleiders als binnenlandse politieke eensgezindheid (behalve het FN!). Opvallend veel lof was er voor president Hollande, die erin slaagde het land op een vaderlijke manier te verenigen. Toch bleek al snel dat de eenheid niet erg lang zou duren. Historicus en filosoof Pierre Rosanvallon merkt in dit verband in Le Monde van 12 februari op: In de straten zagen we het institutionele Frankrijk het Frankrijk van de Fransen die de actualiteit volgen, aan het actieve verenigingsleven verbonden zijn en het gevoel hebben één geheel met anderen te vormen. ( ) Maar de onverschillige reacties op de beweging van 11 januari hebben aan de andere kant laten zien dat het hier gaat om iets veel groters en wijdverspreiders dan alleen de immigrantenwereld. ( ) Er is sprake van een breuk tussen het Frankrijk dat het gevoel heeft ergens bij te horen en het Frankrijk dat zich in de steek gelaten en gemarginaliseerd voelt en wordt overspoeld door persoonlijke moeilijkheden. Dit laatste Frankrijk schitterde door afwezigheid. Maar het heeft daarentegen van zich laten horen bij de tussentijdse verkiezing in het departement Doubs van 8 februari. De vraag is of deze twee werelden weer snel bij elkaar kunnen komen. De Franse historische erfenis Op momenten van politieke crisis wordt de structuur van een samenleving zichtbaar. De opbouw, tegenstellingen en historische bagage die normaliter afgedekt wordt door allerlei bureaucratische en organisatorische lagen verschijnt dan aan ons. Dit was ook het geval in de nasleep van de aanslag op Charlie Hebdo. Naast de spontane wakes en manifestaties die daags na de aanslag werden georganiseerd, werd er zogezegd ook een formele manifestatie belegd op zondag 11 januari. Het FN werd van de republikeinse mars uitgesloten. Dit was een vurige wens van het socialistische kader van de PS die niet zij aan zij met het FN haar gehechtheid aan de vrijheid van meningsuiting wenste te uiten. Hiermee werd de schijnbare nationale eenheid al snel de nek om gedraaid. De traditionele partijen (UMP en PS) zouden wel naast elkaar verschijnen. De PS liet hier blijken dat in haar ogen de kloof tussen zichzelf en het FN niet alleen berust op een politiek verschil, maar tevens op een historisch verschil. Daarmee bedoelen we dat de maatschappijvorm van de Franse samenleving en het fundament waar deze op rust voor de PS een radicaal andere is dan voor het FN. Dit verschil gaat terug op het debat over de waarde van de Franse republiek die Frankrijk vanaf de Franse Revolutie geacht wordt uit te dragen. In een republikeinse mars past extreem-rechts niet omdat de partij niet de kernwaarden van de Republiek (vrijheid, gelijkheid, broederschap) onderschrijft, zo verklaarde de PS. 1 9

10 Premier Valls liet zich bovendien ontvallen dat hij zich niet kon voorstellen dat het FN zou meedoen aan een demonstratie voor democratische rechten, nadat Le Pen in haar eerste reactie op de aanslagen voorstelde om de doodstraf opnieuw in te voeren in Frankrijk. De doodstraf, die in 1981 werd afgeschaft door die andere linkse president van de vijfde Franse republiek: François Mitterand. Zo speelden de Franse revolutionaire waarden opnieuw een rol in de omarming of afwijzing van bepaalde politieke overtuigingen. Voor de PS vertegenwoordigt het FN nog altijd het radicaal andere Frankrijk waarin de erfenis van de revolutie geen plaats heeft. Overigens gooide vader (Jean-Marie) Le Pen, altijd goed voor een politieke dérapage ( een uitglijder, die bij Le Pen niet zelden een antisemitische kleur heeft), olie op het vuur door op de dag voor de mars te verklaren: Je ne suis pas Charlie. Frankrijk in/en Europa Voor een beter begrip van Frankrijks politieke situatie moet er iets worden gezegd over de rol van Frankrijk in Europa. In tegenstelling tot Nederland (en Duitsland), waar zeer zuinig wordt gereageerd op Syriza's grote verkiezingsoverwinning van 25 januari jongstleden in Griekenland, had deze voor Hollande op zijn minst een dubbele betekenis. Natuurlijk kan en zal ook Frankrijk niet zomaar instemmen met kwijtschelding van Griekse schulden, maar aan de andere kant kan Hollande het duo Tsipras en Varoufakis niet zomaar nul op het rekest geven. Syriza is voor hem net zoals de Italiaanse premier Matteo Renzi sinds zijn aantreden in februari 2014 óók een linkse partner waarmee hij (in zijn eigen belang) zal moeten gaan samenwerken om tegenwicht te bieden aan de Duitse dominantie in Europa. Daar komt nog bij dat Hollande zijn linkse kiezers en partners enigszins te vriend moet houden. Wil bijvoorbeeld het groene Europe Écologie Les Verts (EELV) in Hollandes ambtstermijn terugkeren in zijn meerderheid en regering een mogelijkheid die bestaat en waarover wordt gediscussieerd dan zal Hollande in ieder geval bereidwilligheid moeten tonen om Syriza's eisen serieus te nemen. Zowel bij EELV als het linksere Front de Gauche werd Syriza's overwinning groots gevierd. Wat daarnaast een belangrijke rol zal spelen, is in hoeverre de Fransen die ontevreden waren en zijn over Europa zich beter zullen kunnen herkennen in het beleid van de nieuwe commissie-juncker. Zal er daadwerkelijk een socialere koers worden gevaren? En misschien nog belangrijker: zal Frankrijk zich meer kunnen identificeren met het Europese project en het niet meer zien als de grote boze ander die de Franse eigenheid om zeep helpt? Le suicide français Tekenend voor de identiteitscrisis waarin Frankrijk verkeert, zijn de hoge verkoopsuccessen van recente werken die de Franse natie als failliet beschouwen. De bekendste zijn Alain Finkielkrauts L'identité malheureuse (oktober 2013) en Eric Zemmours Le suicide français (oktober 2014). Ook Houellebecqs nieuwe roman Soumission en op een meer analytisch niveau L'insécurité culturelle van politicoloog Laurent Bouvet (beide verschenen op de dag van de aanslag op Charlie Hebdo) sluiten bij deze thematiek aan. De meeste aandacht ook in Nederland - ging de afgelopen maanden uit naar het werk van de rechtse polemist Eric Zemmour. In zijn boek Le suicide français, dat overigens nauw aansluit bij de eloquentere en beter onderbouwde variant van de Franse filosoof Alain Finkielkraut, betoogt Zemmour dat de generatie van soixantehuitards (de studentenrevolte van mei 1968) Frankrijk naar de afgrond heeft geholpen door belangrijke hiërarchische en culturele verhoudingen in de uitverkoop te zetten. De analyse is niet nieuw, hoorbaar in andere landen en lijkt bovendien een beroep te doen op een xenofoob en antiislamitische discours waarin in ieder geval de suggestie wordt gewekt dat er ooit zoiets was als een waar Frankrijk, gesymboliseerd door de Français de souche (de rasechte Fransen of de Fransen van eigen bodem ). Ronduit weerzinwekkend zijn de passages waarin 10

11 Zemmour maarschalk Petain als redder van de Franse joden verdedigt. Dit soort ideeën werden in romanvorm nog eens over gedaan door de beroemdste Franse schrijver Michel Houellebecq die in zijn nieuwste boek Soumission (net als in zijn voorgaande werken) schrijft over het definitieve falen van het Verlichtingsproject en de doorgeschoten individualisering en consumentisme van de samenleving. Dat Houellebecq in zijn nieuwe roman een islamitische president opvoert, lijkt ineens een andere betekenis te hebben gekregen toen op de dag van verschijnen de aanslagen op Charlie Hebdo plaatsvonden. De cover van de laatste Charlie vóór de aanslagen werd dan ook gesierd door een afbeelding van Houellebecq (zonder tanden). Zo gingen satire, pessimisme, cultuurkritiek en terrorisme naadloos in elkaar over. Pol van de Wiel (1985) en Bart Verheijen (1985) studeerden aan de EHESS in Parijs waar ze beiden een Master 2 in Études politiques behaalden. Momenteel werken ze aan de redactie, vertalingen en inleiding van een Nederlandstalige bundel artikelen van de Franse politiek filosoof Claude Lefort ( ). Tot besluit De Franse politieke samenleving, die traditioneel wordt gekenmerkt door een scheiding tussen links en rechts, lijkt door het FN steeds verder te worden opengebroken. De impopulariteit van Hollande en de verdeeldheid binnen de rechtse UMP, waar Sarkozy de macht weer heeft overgenomen, lijken niet snel te kunnen worden opgelost. Deze ontwikkeling is niet slechts op electoraal vlak te zien, maar is ook zichtbaar aan de reacties op Charlie, aan de populariteit van het Franse cultuurpessimisme en aan de worsteling van Frankrijk met Europa. Het volgende belangrijke moment zijn de departementsverkiezingen op 22 en 29 maart aanstaande waarbij voor het eerst alle departementen op hetzelfde moment zullen worden vernieuwd. Weliswaar zijn dit geen erg belangrijke bestuurlijke lagen, maar opnieuw zal dan blijken wat de krachtsverhoudingen in Frankrijk zijn en hoe het land hiermee om zal gaan. 1 F. Obbema, Herdenkingsmars Parijs verdeelt Franse politiek, De Volkskrant (10januari 2015) online beschikbaar via: (geraadpleegd op 24 februari 2015). 11

12 To be Charlie, or not to be? Floortje Rawee Op 7 januari 2015 stormden twee jonge Jihadisten het hoofdkantoor van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo in Parijs binnen, waar ze twaalf medewerkers van het blad doodschoten, onder wie de hoofdredacteur Stéphane Charbonnier (Charb). Deze dag wordt gezien als een van de zwartste dagen voor de veiligheid en democratie in de Westerse wereld sinds de aanslagen op het World Trade Centre in New York op 11 september Hoewel het aantal doden van beide aanslagen substantieel verschilt, waren de reacties op beide aanslagen vergelijkbaar. Na beide de aanslagen was de wereld in shock, verafschuwden wereldleiders de aanslagen en voelde het Westen zich nog meer bedreigd door de Arabische Wereld. Dat is waarschijnlijk ook de reden waarom de aanslagen op Charlie Hebdo wereldwijd zoveel impact hadden en nog steeds hebben: ze zijn gepleegd door moslim-extremisten. We waren al zo bang voor de Arabische wereld door terreurgroepen als Al Qaeda en de opkomst van Islamitische Staat (IS), maar ook door politici en media die moslims als een bedreiging portretteren. Dat is door deze aanslag alleen maar erger geworden, zeker omdat de aanslagplegers tweede generatie immigranten waren; geboren, getogen en geradicaliseerd in Parijs. Het gevaar komt voor velen dus opeens heel dichtbij. #JeSuisCharlie De aanslagen waren nauwelijks gepleegd of de hashtag Je suis Charlie was trending op Twitter. Om de vermoorde cartoonisten eer te betuigen, werden profielfoto s op Facebook veranderd naar de woorden Je suis Charlie en publiceerden kranten cartoons over de aanslagen. Iedereen leek eensgezind te zijn: de aanslag op onschuldige cartoonisten is verschrikkelijk, persvrijheid moet beschermd worden en we moeten samen sterk staan voor vrijheid van meningsuiting. Deze kernwaarden van democratie zijn in het geding gebracht door de aanslag op het hoofdkantoor van Charlie Hebdo. Overal in de wereld, in Europa, maar ook in het Midden-Oosten werden protestmarsen georganiseerd, waar de woorden Je suis Charlie werden gescandeerd. Op zondag 11 januari vond een massale protestmars plaats in Parijs, waar meer dan zestig wereldleiders aanwezig waren. Zo reisden onder anderen David Cameron, Angela Merkel en Donald Tusk af naar Parijs, maar ook de Israëlisch Premier Benjamin Netanyahu, de Palestijnse president Mahmoud Abbas en de Jordaanse koning Abdullah de Tweede. Ook ik ging de straat op. Om mijn steun te betuigen aan de vermoorde journalisten, om de aanslag af te keuren, en vooral om te op te komen voor de persvrijheid. Als werknemer van een NGO die zich inzet voor persvrijheid en journalist in spé, vind ik dat elke journalist, elke burger het recht moet hebben om te zeggen wat hij of zij wil. Ik geloof dat persvrijheid één van de belangrijkste factoren is voor een democratie. En toch, ook al had ik vele redenen om te gaan, voelde ik me ongemakkelijk tijdens de protestmars. Het was me in eerste instantie niet helemaal duidelijk waarom, maar langzaamaan kwam ik erachter: het voelde alsof ik, door mee te lopen, anderen beledigde. Alsof ik alle cartoons van Charlie Hebdo goedkeurde, terwijl ik wist dat er moslims zijn die zich gekwetst voelden door de spotprenten over de profeet Mohammed. Ik wilde niet dat nog meer moslims het gevoel kregen dat het Westen hun geloof afkeurde en ik wilde dat ze wisten dat ik daar meeliep voor de persvrijheid, niet tegen de Islam. Bovenop dat alles proefde ik ook ergens een beetje hypocrisie. Waarom gingen we nu met zijn allen de straat op, terwijl in Nigeria duizenden mensen vermoord werden door Boko Haram? Waarom was deze aanslag tegen persvrijheid opeens zulk groot nieuws, terwijl in landen als Syrië, Azerbeidzjan en Centraal Afrika, journalisten hun werk bijna nooit op een veilige manier 12

13 Volonté Générale kunnen doen? 1 Deze gevoelens botsten met mijn geloof in het belang van de demonstraties en ik wist niet meer wat ik moest doen en vinden: wel of niet Charlie zijn, wel of niet het nieuwe krantje kopen? Ik kwam er achter dat niet iedereen zich kan identificeren met Charlie. Al snel verschenen de eerste scheurtjes in deze schijnbare eensgezindheid die zich gevormd leek te hebben na de aanslag. Jonge moslims, bijvoorbeeld in Frankrijk, keurden de aanslagen wel af maar kregen de woorden Je suis Charlie niet over hun lippen (nous ne sommes pas Charlie) en in verschillende Islamitische landen vonden anti-charlie demonstraties plaats, sommige gewelddadig. Aan de andere kant keerden anti-islam bewegingen, zoals Pegida in Duitsland, zich nog sterker tegen de islam. Ook werden er vraagtekens geplaatst bij de oprechtheid van de aanwezige wereldleiders bij de demonstratie in Parijs: staan zij wel echt voor persvrijheid, of waren ze daar omdat ze simpelweg niet achter konden blijven? Door met zijn allen Je suis Charlie te roepen, en te zeggen dat de hele wereld de aanslagen moest afkeuren, voelde het alsof de kloof tussen de Jihadisten en de Westerse wereld nog groter werd. En dat is nou precies niet wat we willen, als we zulke aanslagen in de toekomst willen voorkomen. Dat is waarom ik me ongemakkelijk voelde tijdens de protestmars. Al die duizenden mensen die met mij de straten op gingen na de aanslag, leken goede bedoelingen te hebben en wilden opkomen voor persvrijheid. Helaas is de echte verbroedering uitgebleven. Daarom is het nodig om de verschillende reacties op de aanslagen in Parijs na te gaan en een oplossing te vinden om deze, soms recht-tegenoverelkaar-staande opinies, weer samen te brengen om zulke aanslagen te voorkomen. Afbeelding rechts : De Correspondent, Download hier jouw Je Suis Charlieprofielfoto (genuanceerde versie) (versie 14 januari 2015) online beschikbaar via; https://decorresponde nt.nl/2303/download -hier-jouw-je-suischarlie-profielfotogenuanceerdeversie/ d802da8f (geraadpleegd 31 januari 2015). #JenesuispasCharlie De meeste moslims verafschuwen aanslagen, vinden dat het niet de 13

14 acceptabel is om mensen te vermoorden omdat ze hun geloof beledigen. De hashtags #NotMyIslam en #nietmijnislam werden al snel populair op Twitter, met als doel duidelijk maken dat niet elke Moslim een Jihadist is, dat Islamitische Staat (IS) de islam niet vertegenwoordigt voor iedereen en om moslims te beschermen tegen discriminatie. In plaats van de daders, zijn veel moslims juist het slachtoffer geworden van de aanslag, omdat zij het idee hebben dat ze nu nog vaker automatisch gezien worden als criminelen. Cartoon: C. Latuff, CharlieHebdo attack has another victim (7 januari 2015) online beschikbaar via: https://twitter.com/latuffcartoons/status/ (geraadpleegd 8 januari 2015). Maar het feit dat moslims de aanslagen veroordelen, betekent niet dat ze het eens zijn met de cartoons die in het blad Charlie Hebdo gepubliceerd worden. Op de website van Le Monde verscheen een artikel over een middelbare school in Saint-Dénis, een buitenwijk van Parijs, waarop veel islamitische leerlingen zitten, die zich uitlieten over de aanslagen. Het merendeel van de leerlingen keurde de aanslagen af, maar had duidelijk moeite met het tijdschrift Charlie Hebdo. Een leerlinge, Marie-Hélène, zegt: Ik wil eigenlijk niet meedoen aan de minuut stilte. Ik vind het niet gepast om een eerbewijs te tonen aan degenen die de islam, en andere religies, beledigen. Een andere leerling zei: Ik heb geen medelijden met Charb [de hoofdredacteur van Charlie Hebdo]. Hij heeft geen enkel respect voor ons moslims. Maar ze hadden niet 12 mensen hoeven te doden, alleen hem [Charb] was voldoende geweest. 2 Nogmaals, de meeste moslims vinden het gebruik van geweld niet acceptabel, ook al kunnen ze de grappen over hun geloof niet waarderen. In Pakistan, Turkije, Jemen, Jordanië, Mali, Senegal en Mauritanië vonden demonstraties plaats tegen de cartoons. In Niger kwamen in de dagen na de aanslagen zelfs tien mensen om tijdens protesten tegen Charlie Hebdo. In Algerije hielden demonstranten spandoeken omhoog met de woorden I am Muhammed. 3 Het moge duidelijk zijn dat we niet allemaal Charlie zijn, zoals we in het Westen graag zouden geloven. De reactie van de leerling die het terecht vond dat de hoofdredacteur van Charlie Hebdo vermoord is, maakt bezorgd, maar het betekent niet dat hij echt geweld gaat plegen. Eerder denk ik dat we dergelijke reacties serieus moeten nemen en ons moeten proberen te proberen te beseffen dat sommige moslims dus zo erg gekwetst kunnen worden als hun religie beledigd wordt, dat ze in staat zijn tot geweld. Moslims: snel beledigd?! Misschien is het ook niet zo verrassend dat moslims beledigd zijn. Dat betekent niet dat het geweld goedgekeurd kan worden, maar het betekent misschien wel dat we een beetje rekening moeten gaan houden met hun gevoelens. Denk aan een kindje in de klas op de basisschool dat altijd geplaagd wordt. De pesters beseffen zich vaak niet dat zo n kind zich gekwetst voelt door hun opmerkingen, snappen niet waarom het kind het niet grappig vindt om bijvoorbeeld clown genoemd te worden. Maar als je altijd het gevoel hebt dat je niet geaccepteerd wordt, vat je bepaalde opmerkingen misschien wat serieuzer en beledigender op. Misschien is het wel hetzelfde met moslims. Na decennia van intolerantie, en wiens schuld dat is: de misschien toch niet zo tolerante Westerse democratieën of de onwillige moslims zelf, of een combinatie van factoren, is hierbij niet belangrijk is het misschien wel begrijpelijk dat moslims in Europa zich beledigd voelen. Daar komt bij dat gelovigen het over het algemeen niet zo kunnen waarderen als hun 14

15 geloof wordt beledigd, en dat is lastig te begrijpen voor mensen die niet geloven, zeker in het Frankrijk dat laïcité scheiding van kerk en staat hoog in het vaandel heeft staan. Degene die de profeet Mohammed beledigt, beledigt de moslim, en dat is niet te vergelijken met het christendom en het jodendom. Ook wordt er gezegd dat geradicaliseerde moslims inspelen op gevoelens van minderwaardigheid. Jonge mensen, die zich niet thuis voelen in een maatschappij, of geen hoop voor de toekomst hebben, zijn relatief makkelijk te mobiliseren en aan te sporen tot geweld. Al deze factoren bij elkaar zorgen ervoor dat moslims misschien sneller beledigd zijn dan andere groepen. Daar kunnen we van vinden wat we willen, en verschillende groepen mensen de schuld van geven, maar daarmee voorkomen we niet dat geradicaliseerde moslims zulke aanslagen als die op het hoofdkantoor van Charlie Hebdo ooit nog plegen. Zie je wel Aan de andere kant is het ook begrijpelijk dat de angst voor de Islam in het Westen steeds groter wordt. Dat geloof was al anders en mysterieus voor Westerlingen, en het onbekende wordt al snel eng gevonden. Daarnaast spelen rechts-extremistische politici zoals Marine Le Pen en Geert Wilders voortdurend in op deze groeiende angst. Academici noemen dit een narratief: als je eenmaal het idee, het narratief, in je hoofd hebt dat moslims gevaarlijk zijn, hoef je maar een krant open te slaan of dat idee wordt bevestigd. Zo wordt dat idee in stand gehouden, en het is moeilijk om dat te verbreken. 4 Met de persvrijheid in West-Europa zit het wel goed Wat ik vooral lastig vond tijdens de protestmars, was dat ik bang was moslims het idee te geven dat ik tegen hén protesteerde. Aangezien het doel van de mars mij op dat moment nog niet helemaal duidelijk was ik was daar voor de persvrijheid wist ik niet wat anderen precies vonden. Toen iemand riep: geen Jihad in onze straat, dacht ik ik weet niet of ik hierbij wil horen, hoewel ik natuurlijk ook geen voorstander ben van Jihad. Naar mijn idee protesteerden we voor vrijheid van meningsuiting en persvrijheid en om de aanslag af te keuren. De duizenden mensen die in eerste instantie de straten op gingen, ikzelf inclusief, hielden in ieder geval een potlood in de lucht, als eerbetoon aan de cartoonisten. Ik geloof dat persvrijheid een fundamenteel onderdeel van democratie is. Stel je voor dat er verkiezingen voor de deur staan en dat we alleen informatie zouden krijgen van, zeg, één politicus, die per se aan de macht wil blijven. Hij zou alle andere politici bekritiseren en alleen maar positieve voorbeelden geven over zijn echte manier van regeren. Hoe zouden we in zo n situatie, in staat kunnen zijn om onafhankelijk te stemmen op de politicus die wij zelf het beste vinden? Denk bijvoorbeeld aan Rusland, waar de meeste burgers Poetin een prima president vinden. Zo zijn er talloze andere voorbeelden te geven om aan te tonen dat persvrijheid noodzakelijk is in een democratie. Maar hoe belangrijk persvrijheid ook is, we moeten niet denken dat het ontzettend slecht is gesteld met de persvrijheid in West- Europa. Dat deze aanslag heeft plaatsgevonden, is natuurlijk verschrikkelijk, maar Frankrijk, Nederland en de meeste andere Westerse landen zijn nog steeds de landen met het hoogste persvrijheidsniveau van de wereld. 5 Dat werd des te duidelijker in de dagen na de aanslag. Op de eerste Charlie Hebdo die na de aanslag uitkwam prijkte de profeet Mohammed opnieuw op de cover. Dat kon natuurlijk eigenlijk ook niet anders, ze moesten een statement maken, anders zouden ze toegeven, maar het maakte opnieuw duidelijk dat er nog steeds niet aan zelfcensuur gedaan wordt in het Westen. Ook werden in alle kranten opinieartikelen gedrukt, waarin alle mogelijke meningen vertegenwoordigd waren: voor Charlie Hebdo, tegen de aanslagen, tegen moslims, tegen de demonstraties, enzovoorts. Daarentegen weet ik door mijn werk des te beter dat het in veel andere landen, 15

16 vooral in dictaturen en conflictgebieden, onmogelijk is voor journalisten om veilig hun werk te doen en om onafhankelijk nieuws te maken. Daar komt mijn ongemakkelijke gevoel misschien wel deels vandaan: waarom kwamen we nu opeens met zijn allen bijeen om voor persvrijheid op te komen, terwijl we ons nauwelijks inzetten voor persvrijheid in de landen waar het echt nodig is, al heel lang? Is het niet hypocriet dat de koning van Saudi- Arabië aanwezig is bij de protestmars, terwijl het met de persvrijheid in dat land absoluut niet goed is gesteld? Maar boven alles: is het niet hypocriet om moslims die de aanslagen niet verafschuwen niet te accepteren? Mogen zij niet ook vinden wat ze willen, mogen zij niet beledigd zijn door de cartoons, want het doel van alle protesten was toch om persvrijheid en vrijheid van meningsuiting te beschermen? We hoeven niet allemaal Charlie te zijn Hoe kunnen we dit soort aanslagen dan wel voorkomen? We lijken het er allemaal over eens te zijn dat persvrijheid en vrijheid van meningsuiting belangrijk zijn, we zeggen dat we Charlie zijn, maar daardoor beledigen we dan ook weer groepen mensen. Terwijl het voornaamste doel nu is om te verbroederen en angst weg te nemen. Persoonlijk denk ik dat oud-minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans de spijker op de kop sloeg toen hij zei: Het kan geen kwaad om bij de uitoefening van dit recht op vrije meningsuiting, rekening te houden met andermans gevoelens. Het is geen teken van zwakte om te proberen met andermans ogen naar de wereld te kijken, maar juist een kracht. 6Het is belangrijk om persvrijheid in stand te houden, maar dat betekent dat we dat recht kosten wat het kost moeten gebruiken. Af en toe een cartoontje lager zingen, zoals Youp van t Hek schreef, kan geen kwaad. 7 Misschien moeten we die vrije pers die we in het Westen hebben, gebruiken om de algemene opinie jegens moslims te verbeteren. Het lijkt me belangrijk dat iedereen beseft dat er een verschil is tussen extremisten en gematigde moslims, die de islam aanhangen en daar verder niemand kwaad mee willen doen. Want dat gebeurt wat mij betreft nog niet genoeg: weinig media proberen dat verschil duidelijk te maken, met als gevolg dat er steeds meer anti-islam bewegingen ontstaan in Westerse landen. Waarom gebruiken we de media niet om de positieve kant van de islam eens te belichten, om te laten zien dat niet alle moslims crimineel zijn, en dat de islam op zichzelf geen slechte religie is? Om de echte eensgezindheid te verkrijgen die we dachten te hebben bereikt na de Charlie Hebdo aanslag, hebben we begrip en inlevingsvermogen nodig. We hoeven de Islam niet te bespotten om een statement te maken voor vrije pers, maar zouden die vrije pers juist moeten gebruiken om verschillende meningen te belichten en groepen mensen weer bij elkaar te brengen. Als het gaat om persvrijheid, mogen we Charlie zijn, maar dat hoeft niet. Ook zonder anderen te belachelijk te maken, kan persvrijheid bestaan, en om de vrede te bewaren, is het misschien verstandiger om rekening te houden met andermans gevoelens en geen Charlie te zijn. Floortje Rawee (1991) studeerde in juli 2014 af van University College Maastricht (BA), met een focus op Internationale Betrekkingen, internationaal recht en internationaal conflict. Sinds september is zij werkzaam bij een ngo voor persvrijheid in Amsterdam. 16

17 1Freedom House, Freedom of the Press: 2014 Freedom of the Press data (versie 2014), online beschikbaar via; https://freedomhouse.org/report-types/freedompress#.vob_y0k3dgi (geraadpleegd 30 januari 2015). 2 M. Battaglia en B Floc h: A Saint-Denis, collégiens et lycéens ne sont pas tous «Charlie» (10 januari 2015) online beschikbaar via; (geraadpleegd 28 januari 2015). 3 Anti- Charlie Hebdo Violence Spreads; Death Toll at 10 in Niger, Voice of America (17 januari 2015), online beschikbaar via; (geraadpleegd 29 januari 2015). 4 A. Morgan, Dulwich Centre Publications. What is narrative therapy? (2000) online beschikbaar via; (geraadpleegd 30 januari 2015). 5 Freedom House, Freedom of the Press: 2014 Freedom of the Press data (versie 2014), online beschikbaar via: https://freedomhouse.org/report-types/freedompress#.vob_y0k3dgi (geraadpleegd 30 januari 2015). 6 Frans Timmermans in inauguratiespeech voor de ontvangst van zijn eredoctaraat aan de Universiteit Maastricht. Geciteerd uit: W. Bos, Eredoctoraat voor Timmermans, De Observant, 22 januari 2005, 8-9, online beschikbaar via: lowres.pdf (geraadpleegd 23 januari 2015). 7 Y. van t Hek, Een cartoontje lager zingen (10 januari 2015), online beschikbaar via: (geraadpleegd 30 januari 2015). 17

18 Wie bepaalt de grenzen van de technologische maakbaarheid van de mens? Karlijn Ligtenberg Alle natuurwetenschappen geven ons antwoord op de vraag wat we dienen te doen als we het leven technisch willen beheersen. Maar óf we het technisch moeten en willen beheersen, en of dat uiteindelijk wel zin heeft, dat laten ze volledig in het midden of ze gaan er met het oog op de praktijk van uit. 1 Do it yourself DNA De start-up Cambrian Genomics (CG) van Austen Heinz werkt met 3D-laserprinters om snel en goedkoop DNA te produceren. 2 Onder het mom van democratizing creation bestormt Heinz DNA de markt: iedereen kan bij CG specifieke DNA-sequenties bestellen om daar nieuwe levende organismen mee te maken die niet eerder hebben bestaan. 3 Op de vraag van biomedicus Paul Knoepflers of Heinz bang is dat er slechte dingen geprint gaan worden, antwoordt Heinz: Simple: the CDC [Center for Disease Control and Prevention, KL] has a list of bad things like Small Pox that we don t print. If we don t know what it is we don t print it. Also we only ship to validated university and commercial laboratories. Daaraan voegt Heinz het volgende toe: Don t print bad stuff from this list are pretty easy instructions to follow. In een ander interview benadrukt Heinz het belang voor de betrokkenen om zich aan die regels te houden: It s pretty obvious why we wouldn t want to do something bad, ( ) We wouldn t want the industry to be regulated. 4 Heinz wenst zo min mogelijk overheidsregulering. Hij lijkt ervan overtuigd dat iedereen die met DNA experimenteert, zich in het belang van de industrie aan reguleringsmaatregelen houdt. Maar dat er wetten en verboden bestaan, impliceert niet automatisch dat die geboden opgevolgd worden. Onderzoek doen naar gentherapie als kuur voor erfelijke ziekten zal een boost krijgen maar het ligt ook in de lijn der verwachting, en daar zinspeelt Heinz ook op, dat onbekende, op dit moment niet bestaande, organismen hun weg naar de aarde vinden. 5 Het mag nauwelijks een verrassing heten dat dergelijke radicale plannen stuiten op verzet. De boost die CG aan gen manipulatie geeft, kan rekenen op kritiek die de biotechnologie niet vreemd voorkomt. Het zou de natuur (van de mens) onomkeerbaar aantasten en wat moet het worden van de mensheid als iedereen straks via zijn smartphone een designer baby kan samenstellen en bestellen? 6 En wat te denken van het ontwikkelen van geheel nieuwe organismen? Beknotten Vragen als deze leiden naar de fundamentele vraag of het wenselijk is om (bio)technologieën, die ingrijpen op de menselijke natuur, te beknotten. Als zo n beheersing inderdaad gewenst is, aan wie is het dan daar over te oordelen? Betreft dat de mens zelf, of laat de natuur zich simpelweg niet sturen? De Waalse techniekfilosoof Gilbert Hottois geeft een eerste antwoord: hij ziet de technowetenschappen als semiautonoom zij laten zich niet dirigeren door het menselijk subject. De denker Francis Fukuyama stelt daarentegen dat het in de aard van de mens ligt te kiezen wie hij wil zijn, waardoor begrenzing van de biotechnologie een vanzelfsprekende optie is. Ten slotte beargumenteert René von Schomberg een economisch georiënteerde beoordeling van innovatie waarbij het principe van gedeelde verantwoordelijkheid de hoofdrol speelt. Op het principe van collectieve verantwoordelijkheid in dezen leveren Vincent Blok en Pieter Lemmens kritiek. 18

19 Filosofie kan en mag niet de les lezen Gilbert Hottois bekritiseert in zijn werk Symbool en techniek 7 de houding van de filosofie ten opzichte van wat hij de technowetenschappen noemt. De filosofie neemt in zijn ogen een theoretische houding aan waarbij de mens als levend wezen dat met logos begiftigd is, centraal wordt gesteld. Vanuit die optiek is zij erop gericht de technowetenschappen te beheersen op een manier die Hottois symbolisch-logotheoretisch noemt. Dat betekent dat de mens een talige representatie wil geven van de logische structuur van de werkelijkheid en daarmee door middel van symbolen de realiteit probeert te beschrijven. 8 Hierdoor ontstaat een ongelijke verhouding tussen de mens, die zichzelf voorstelt als sturende instantie, en de technowetenschappen, die het moeten doen met de wijzende vinger van de filosoof. De filosofie kan de technowetenschappen overigens ook niet sturen, omdat die laatste een operatief karakter hebben. Zij handelen door de realiteit van buitenaf, op een zuiver materieel niveau (genen, neuronen, moleculen, etc.), te veranderen. 9 Daardoor maken zij op nietsymbolische wijze inbreuk op de traditionele grenzen van de menselijke natuur, het symbolische domein, terwijl de filosofie krampachtig de grenzen van de symbolische orde probeert te bewaken. Die symbolische beheersing waarvan de filosofie zichzelf bedient, bestaat erin de technische praktijk van het onderzoeken en technisch innoveren in te perken, bijvoorbeeld door wetten in te voeren die genetische manipulatie van organismen onmogelijk maakt. Dat duidt namelijk op een symbolische reactie die gegrond is op een pleidooi voor het eeuwig voortdurende behoud van een bepaalde condition humaine. 10 Dat pleidooi leidt uiteindelijk slechts tot ideologieën. 11 De filosofie moet volgens Hottois dan ook inzetten op een symbolische begeleiding in plaats van beheersing van de technowetenschappen: niet vooruitlopen op, noch voorafgaan of de basis leggen, noch iets van wat doet denken aan de sublieme rol van de logos in de economie van de menselijke levensvorm zoals de filosofen traditioneel voor ons hebben beschreven. 12 Beteugel de biotechnologie Francis Fukuyama verhaalt in De nieuwe mens uitgebreid over de kansen en risico s van biotechnologische ontwikkelingen die de mens aangaan. 13 Hij stelt dat de mens van nature zeggenschap over zichzelf kan houden; er zijn volgens hem geen onveranderlijke menselijke kenmerken, behalve het algemene vermogen om te kiezen wat we willen zijn. 14 Daarbij zouden mensen zichzelf niet moeten zien als slaven van een onvermijdelijke technologische ontwikkeling. 15 Fukuyama spreekt vertrouwen uit in democratische organen, omdat deze volgens hem de wil van het volk weergeven. Hij erkent overigens dat lobbyisten roet in het eten kunnen gooien maar hij verdedigt dat er geen betere instellingen voorhanden [zijn] om de wil van de bevolking tot uitdrukking te brengen. 16 Om die reden moet de democratie beslissingen nemen over al dan niet wettige gebruiksmogelijkheden van technologie en moet zij de doelen vaststellen, waarvoor de wetenschap werkzaam mag zijn. Specifiek waar het human enhancement betreft, waaronder bijvoorbeeld gentherapie te scharen is, is volgens Fukuyama de oprichting van nieuwe (wetgevende) instellingen een goed idee. Zulke instituties moeten een breder mandaat krijgen dan bestaande organisaties en een ruimer spectrum aan leden hebben dan enkel artsen en wetenschappers: hij spreekt van deelname van maatschappelijke spreekbuizen (een vorm van collectieve verantwoordelijkheid in de besluitvorming die Von Schomberg ook voorstaat, zo zal blijken uit het vervolg). 17 Dit idee van overheidssturing is gestoeld op de overtuiging (of illusie?) dat de mens, bijvoorbeeld verenigd in de overheid, de doelen vast kan stellen die de technologie moet dienen. De technologie wordt gepercipieerd als neutraal en willoos instrument dat precies gevormd kan worden naar de doelen van de mensheid. 19

20 De markt bepaalt? Een andere uitwerking van gedeelde verantwoordelijkheid wordt aangedragen door René von Schomberg. Als aanhanger van het Europese framework Responsible Research and Innovation (RRI) presenteert hij een criteria voor gedeelde verantwoordelijkheid van wetenschappers en maatschappelijke actoren. 18 Von Schomberg stelt ten eerste dat technologische ontwikkelingen niet geschreven worden door één auteur, maar door meerdere. Voor hem is dat een reden om niet bang te zijn voor een bewuste, kwaadwillende ontwikkeling van moderne Frankensteins. Wat het probleem zal zijn is dat zelfs wetenschappers en ontwikkelaars met goede intenties een technologie kunnen ontwikkelen die uiteindelijk moreel onwenselijk blijkt te zijn. Een product wordt in isolatie ontwikkeld, maar pas wanneer een innovatie zijn vleugels spreidt en zich nestelt in een sociale context, blijken onvoorziene eigenschappen. Dat maakt de impact van een innovatie moeilijk te voorspellen. 19 Hoewel Von Schomberg benadrukt dat technologische innovatie zich niet laat voorspellen, presenteert hij toch een definitie voor verantwoordelijk onderzoek en innovatie: RRI is a transparent, interactive process by which societal actors and innovators become mutually responsive to each other with a view to the (ethical) acceptability, sustainability and societal desirability of the innovation process and its marketable products (in order to allow a proper embedding of scientific and technological advances in our society). 20 Zoals Hub Zwart en collega s opmerken wordt tegenwoordig van wetenschap verwacht dat zij het functioneren van de maatschappij een boost geeft door innovaties die de levensstandaard van mensen verbetert. RRI formuleert nadrukkelijk socio-economische doelen door samenwerking met industriële belanghebbenden en private bedrijven. 21 Glazen bol De eerste problemen met gedeelde verantwoordelijkheid ontstaan bij het definiëren van het probleem dat de innovatie moet oplossen. Het is volgens Blok en Lemmens niet vanzelfsprekend dat de belanghebbenden een akkoord bereiken over wat de echte inhoud is van een geformuleerd vraagstuk. Daarnaast ligt het in de lijn der verwachting dat betrokken belanghebbenden hele uiteenlopende waarden en motieven hebben. Een non-profit organisatie streeft andere doelen na dan een organisatie die winst wil maken. De eerste zal geneigd zijn zich te richten op creatie van sociale waarde terwijl een bedrijf zal kijken naar de kansen op verkoop van een product. Daarnaast zijn de verschillende machtsposities van partijen problematisch en een voorname voedingsbodem voor conflict tussen belanghebbenden. 22 Het is erg waarschijnlijk dat ook de gebruikers van geprint DNA hele andere uitgangspunten hebben: de een zal er een gentherapie mee verder willen ontwikkelen, terwijl iemand met kwaad in de zin zijn pijlen kan richten op het ontwikkelen van biowapens (zeker wanneer de techniek van DNA-printen openbaar beschikbaar wordt). Het is volgens Von Schomberg van belang om tijdens het innovatieproces transparant en mutual responsive te zijn. Het succes hangt af van de bereidheid tot samenwerking tussen de verschillende actoren. 23 Echter, het najagen van wederzijdse ontvankelijkheid is niet altijd voordelig omdat een kennisvoorsprong voor een belanghebbende soms heel aantrekkelijk kan zijn (bijvoorbeeld omdat hij een patent voorziet en daarmee de toekomstmuziek van economisch gewin). Dat maakt de hang naar een symmetrische informatievoorziening tot onrealistische uitgangspunt. 24 Technologische ontwikkelingen hebben zoals eerder besproken de neiging om zich heel onverwachts te ontwikkelen. Het is dan echter vaak te laat om een innovatie nog bij te sturen. De Nederlandse techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek noemt in zijn boek Op de vleugels van Icarus het voorbeeld van de telefoon, die oorspronkelijk ontwikkeld werd als gehoorapparaat voor slechthorenden, maar 20

Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid

Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid Publicatiedatum: 22-01-2015 Over dit onderzoek Het 1V Jongerenpanel, onderdeel van EenVandaag, bestaat uit ruim 3000 jongeren van 12 t/m 24 jaar. Aan dit online

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

22 januari 2015. Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid

22 januari 2015. Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid 22 januari 2015 Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt.

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt. MdV, De terreur in Parijs heeft in heel Europa afschuw gewekt. Nietsontziende moslimradicalen hebben met hun aanslagen op Charlie Hebdo en op de Joodse supermarkt onze westerse samenleving in het hart

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Kijktip: terrorismedeskundigen aan het woord

Kijktip: terrorismedeskundigen aan het woord Kijktip: terrorismedeskundigen aan het woord Korte omschrijving werkvorm U bekijkt met de leerlingen een fragment van De Wereld Draait Door en van EenVandaag. Beatrice de Graaf en Robbert McFadden proberen

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage Het examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Dames en heren, Het thema van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

Speech na afloop van de laatste plenaire Kamervergadering van 2015 Door de tijdelijke Voorzitter van de Tweede Kamer, Khadija Arib

Speech na afloop van de laatste plenaire Kamervergadering van 2015 Door de tijdelijke Voorzitter van de Tweede Kamer, Khadija Arib Speech na afloop van de laatste plenaire Kamervergadering van 2015 Door de tijdelijke Voorzitter van de Tweede Kamer, Khadija Arib Beste collega s, Voordat ik de laatste vergadering van 2015 sluit, wil

Nadere informatie

Debat: regionaal en nationaal

Debat: regionaal en nationaal Debat: regionaal en nationaal Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm debatteren leerlingen over het verschil tussen een regionale of lokale partij en een landelijke partij. Leerdoelen Leerlingen

Nadere informatie

Alleen de Joden, schrijvers en cartoonisten...

Alleen de Joden, schrijvers en cartoonisten... Alleen de Joden, schrijvers en cartoonisten... Wanneer waarheden worden onthuld, zijn deze vaak niet enkel onplezierig, maar vaak ook per ongeluk aan het licht gekomen. Verschillende opvallende voorbeelden

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Instructie: Landenspel

Instructie: Landenspel Instructie: Landenspel Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm ervaren leerlingen dat een democratische rechtsstaat niet vanzelfsprekend is. Groepjes leerlingen vormen de regeringen van verschillende

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

MODULE V. Ben jij nou Europees?

MODULE V. Ben jij nou Europees? MODULE V Ben jij nou Europees? V.I Wat is Europees? Wat vind jij typisch Europees? En wie vind jij typisch Europees? Dat zijn moeilijke vragen, waarop de meeste mensen niet gelijk een antwoord hebben.

Nadere informatie

Mc. 1: 1-11 PG te Sexbierum-Pietersbierum Sixtustsjerke 11 jan. 2015. Grote en kleine Geliefde van God - Gemeente van Christus,

Mc. 1: 1-11 PG te Sexbierum-Pietersbierum Sixtustsjerke 11 jan. 2015. Grote en kleine Geliefde van God - Gemeente van Christus, Mc. 1: 1-11 PG te Sexbierum-Pietersbierum Sixtustsjerke 11 jan. 2015 Ds. A.J.Wouda Grote en kleine Geliefde van God - Gemeente van Christus, Het weer is onrustig De wereld is onrustig En veel mensen, sommigen

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

26 januari 2016. Onderzoek: Vluchtelingen en demonstraties

26 januari 2016. Onderzoek: Vluchtelingen en demonstraties 26 januari 2016 Onderzoek: Vluchtelingen en demonstraties Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2015Z08639 Datum 27 mei 2015

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten.

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten. Opdracht Bespreek met je klas deze stellingen. Dit kan met alle leerlingen tegelijkertijd of jullie kunnen in groepjes antwoord geven, deze opschrijven en ze kort presenteren voor de klas. Bedenk in ieder

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen;

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

HAND L E ID IN G. behorende bij de website. hoeradicaalbenjij.nl

HAND L E ID IN G. behorende bij de website. hoeradicaalbenjij.nl HAND L E ID IN G behorende bij de website hoeradicaalbenjij.nl Beste gespreksleider, Dank voor het downloaden van deze handleiding, behorende bij de quiz Hoe Radicaal Ben jij?. Deze quiz werd ontwikkeld

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING

SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 6.11.2007 SEC(2007) 1425 WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Begeleidend document bij het Voorstel voor een kaderbesluit van de Raad tot wijziging

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

En nu jij! : leer de argumenten zelf

En nu jij! : leer de argumenten zelf En nu jij! : leer de argumenten zelf [لونلدية - dutch [nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.svalfurqan.nl 2014-1435 ب«الا ن أنت علم احلجج بنفسك الل اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

In Beeld: Spotprentenopdracht

In Beeld: Spotprentenopdracht In Beeld: Spotprentenopdracht Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen analyseren aan de hand van een stappenplan vier spotprenten over Occupy. Leerdoel: - Het leren analyseren van spotprenten - Leren zorgvuldig

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Liefde is sterker dan haat!

Liefde is sterker dan haat! Naast ons nieuwe magazine Licht informeren wij u/jou via de digitale nieuwsbrief View this email in your browser Maanlicht. Op het scherm voor u/jou staat nu een extra editie. Wij stellen het zeer op prijs,

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Dames en heren, Oorlog. Dat lijkt iets van generaals. Van presidenten en wereldleiders. Van Napoleon, Hitler

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert'

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' DOSSIER 4 UUR NIEUWSBREAK Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' Door: Irene de Zwaan 05/09/13, 16:07 YOUTUBE. Koos van Dam tijdens een optreden in Pauw&Witteman. NIEUWSBREAK

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

In Beeld: Cartoons over de Europese houding over vluchtelingen

In Beeld: Cartoons over de Europese houding over vluchtelingen In Beeld: Cartoons over de Europese houding over vluchtelingen Korte omschrijving werkvorm Leerlingen analyseren cartoons over de gastvrijheid van Europese landen Leerdoel Leerlingen leren spotprenten

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Beste, lieve partijgenoten,

Beste, lieve partijgenoten, Beste, lieve partijgenoten, We zijn net bezig geweest met een wirwar van moties. Maar wat mij nog het meest bezighoudt is de wirwar van emoties. Ik weet niet hoe het jullie is gegaan na de aanslag in Parijs,

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn.

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn. JS-moties Nieuwe bezuinigingen? Nee bedankt! - in de campagne voor de provinciale statenverkiezingen benadrukt is dat de PvdA, in tegenstelling tot D66 en CDA, geen nieuwe bezuinigingen wil om een herziening

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50 Inhoud Voorwoord XI 1 Nederland vergeleken 1 1.1 Bestaat Nederland nog? 1 1.2 De Staat der Nederlanden 3 1.3 Nederland en de wereld 6 1.4 Vragen en perspectieven 8 1.5 Nederland vergeleken 12 Internetadressen

Nadere informatie

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014 Mr. Muilder Maatschappij Voorwoord Omschrijving: Een dictatuur is dat een iemand de absolute macht heeft en dat er in dat land geen democratie heerst. Motivatie: Ik heb voor dit

Nadere informatie

Gekozen burgemeester in één klap invoeren

Gekozen burgemeester in één klap invoeren Opgave 2 De gekozen burgemeester tekst 7 Gekozen burgemeester in één klap invoeren Van onze redactie politiek DEN HAAG D66-minister Thom de Graaf wil geen geleidelijke invoering van zijn systeem voor de

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten 3 september 2014 Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

Beoordeling kabinet na 100 dagen

Beoordeling kabinet na 100 dagen Beoordeling kabinet na 100 dagen Voor: NRC Handelsblad Datum: 28 januari 2011 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u in dit document worden aangeboden zijn intellectueel

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

De aanslagen in Noorwegen en de houding t.o.v. de Islamieten in West-Europa

De aanslagen in Noorwegen en de houding t.o.v. de Islamieten in West-Europa De aanslagen in Noorwegen en de houding t.o.v. de Islamieten in West-Europa In Noorwegen zijn er twee aanslagen gepleegd door een Noor. Hij pleegde een aanslag op het gebouw van het Ministerie van Justitie

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Marcus 1:15 - Een nieuw begin

Marcus 1:15 - Een nieuw begin Marcus 1:15 - Een nieuw begin Opnieuw beginnen, dat zou soms best fijn zijn! De wereld kan ook wel een nieuw begin gebruiken. Maar een nieuw begin komt niet van een nieuw jaar, maar van Jezus. Hij is het

Nadere informatie

Quiz: Welk standpunt hoort bij welke partij?

Quiz: Welk standpunt hoort bij welke partij? Quiz: Welk standpunt hoort bij welke partij? Korte omschrijving werkvorm In deze quiz testen uw leerlingen hun kennis over de standpunten van enkele partijen over belangrijke Europese kwesties. Ze verbinden

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij

De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij 25 e Van der Leeuw lezing Groningen, 26 oktober 2007 Kader Abdolah De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij Ik spring meteen in het diepe. Een parlementaire democratie is niet geschikt

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

05-12-2005. Artikel zonder titel

05-12-2005. Artikel zonder titel 05-12-2005 Artikel zonder titel Jongeren hebben vaak weinig vertrouwen in de objectiviteit van leraren en schooldirecteuren. En dat wantrouwen wordt alleen maar sterker, als ze daarin keer op keer worden

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Johannes 8 : 11. dia 1

Johannes 8 : 11. dia 1 Johannes 8 : 11 in de wet van Mozes stond het duidelijk (Deut. 22:22) als een man wordt betrapt met een getrouwde vrouw moeten beiden ter dood gebracht worden zowel de man als de vrouw met wie hij geslapen

Nadere informatie

Proeftoets E1 vwo 4. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht.

Proeftoets E1 vwo 4. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht. A. I en II zijn waarden; III en IV zijn normen. B. I en III zijn waarden; II en IV zijn normen. C. I en II zijn

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie