DE BOMEN DOOR HET BOS ZIEN

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE BOMEN DOOR HET BOS ZIEN"

Transcriptie

1 DE BOMEN DOOR HET BOS ZIEN FSC Forest Kids Achtergrond rond bomen en bos

2 DE BOOM Bomen zijn de grootste leden van het plantenrijk en bestaan in heel wat verschillende soorten, maar vrij typisch voor bomen (en struiken) is dat ze hout aanmaken. Sommige bomen worden heel groot en oud (sommige bomen kunnen honderden jaren oud worden). Sommige bomen groeien heel traag, terwijl andere dan weer vrij snel groot worden Een boom bestaat uit wortels, een stam, takken, twijgen, bladeren en vruchten. Via zijn wortels haalt de boom vooral water uit de grond, wat via de stam naar de rest van de boom gebracht wordt. De wortels zorgen er ook voor dat de boom goed vaststaat in de grond, en omgekeerd houden de wortels van bomen de grond ook vaak goed vast, zodat deze bij hevige regen niet wegspoelt. De wortels voorkomen ook dat de boom omwaait bij een zuchtje wind. Sommige bomen hebben hele sterke wortels, waardoor ze ook felle wind of storm goed doorstaan. Maar als er heel veel wind is, dan kan het zijn dat de wortels het niet meer houden, en de boom omvalt. De wortels bestaan net als de stam uit hout. De grote, dikke wortels vertakken verder in vele kleinere worteltjes, waarvan sommige zo dun zijn als een haartje. Deze worteltjes kunnen water uit de bodem opzuigen. In dat water zitten ook voedingsstoffen die de boom nodig heeft om in leven te blijven. Ze trekken het water op (zoals een rietje) uit de grond en via de stam en de takken wordt het water tot bij de bladeren gebracht. Uit de wortels groeit ook de stam. Een grote kruin heeft veel voedsel nodig en vangt veel wind. Hoe groter de kruin van de boom, des te groter het wortelstelsel. De wortels zorgen ervoor dat er voldoende voedsel naar boven komt en dat de boom stevig blijft staan. Eigenlijk zijn de wortels de machinekamer van de boom: zonder de waterpomp functie van de wortels zou de groei van de boom stilvallen. De stam is van hout en daardoor is hij zowel sterk (sterk genoeg op de hele boom te dragen en rechte te houden) maar ook voldoende buigzaam (om met de wind mee te kunnen wiegen zonder te breken). Onderaan de stam, waar de stam in de grond gaat, gaat ze over in de wortels. De stam van een boom heeft aan de buitenkans schors, die de boom moet beschermen tegen aanvallen van buitenaf. Insecten en andere diertjes proberen bijvoorbeeld in de stam te geraken, en de schors moet dit zo goed mogelijk tegenhouden. Ook voor grotere dieren, zoals konijnen of herten, is de schors vaan een eerste bescherming. Mannelijke herten schuren graag met hun gewei tegen een stam (zo n gewei kan jeuken, weet je), en zonder schors zou de boom hierdoor ernstige schade kunnen oplopen.

3 Net onder de schors van de boomstam zit het levende deel van de stam. In deze zone, die jaarlijks of per seizoen ervoor zorgt dat de boomstam dikker wordt, loopt de snelweg van de boomstam: langs deze levende zone wordt water naar de kruin gebracht, en komen de bouwstenen (aangemaakt in de kruin, maar dat lezen we zo dadelijk) naar de stam waardoor deze dikker en dikker kan worden door het aanmaken van hout. Het middelste deel van de stam bestaat dus uit aangemaakt hout, wat ook ooit als snelweg gediend heeft, maar vandaag vooral instaat voor de sterkte en stevigheid van de stam. Als er een boom wordt omgezaagd, zie je al die laagjes als ringen op het zaagvlak. Bomen bij ons krijgen elke jaar er een ring bij, en zo kan je (als je goed kan tellen) gemakkelijk zien hoe oud een boom is. Vooral in de lente en de zomer (als het warm genoeg is en veel zonlicht is), gaan bomen bij ons goed groeien. In de herfst vertraagt de groei om in de winter vaak nagenoeg stil te vallen. Dit zorgt ervoor dat een jaarring zichtbaar wordt. Dit trucje werkt helaas niet overal: in sommige streken zijn er per jaar twee periodes waarin de boom sterk groeien (en dus het je niet 1 maar 2 ringen per jaar). In andere regio s, bvb in bepaalde tropische bossen is er van seizoenen nauwelijks sprake, en groeit de boom bijna altijd even snel (waardoor je geen ringen kan zien). De meeste bomen blijven hun leven lang groeien (en hun stam wordt dus steeds dikker), al zal dit met de leeftijd soms ook wel steeds trager gaan. Doordat de boom dikker wordt, moet ook de schors meegroeien, wat eigenlijk aan de binnenzijde van de schors gebeurt. De buitenkant groeit echter niet meer, en hierdoor kan de buitenkant van de schors bij sommige bomen duidelijk splijten en scheuren. Bij andere bomen valt dit dan weer minder op. Dat gebeurt bij iedere boom op een verschillende manier. Daarom ziet de schors van bomen er soms verschillend uit. Ook in de winter wanneer er geen bladeren hangen aan de loofbomen kan je ze vaak nog herkennen aan hun schors. Denk maar aan de plataan met zijn typische vlakken Ook een beuk, een eik of een kerselaar kan je heel vlot aan hun stam herkennen. Bovenaan de stam, groeien er takken en twijgen (dunne takjes). Ook de takken van een boom gaan mettertijd schors ontwikkelen. Een jong twijgje is eerst nog zacht en groen, maar om de winterkou te overleven zal hier ook schors rond komen. De tak blijft groeien en dikker worden, en ook de schors zal meegroeien. Aan deze takken en twijgen zitten bladeren of naalden. Deze kunnen heel verschillend zijn qua vorm en kleur.

4 Loofbomen hebben kleine tot grote bladeren, in allerlei vormen. Naaldbomen hebben geen bladeren, maar naalden, die kort tot lang en al dan niet in bundeltjes staan. Wist je dat er ook bomen bestaan die geen naalden of bladeren hebben, maar eerder schubvormige bladeren? Ga maar eens op zoek in je tuin, in het stadspark of rond de school, en neem eens een kijkje. Doe dit eens in de zomer (wanneer alle bomen in bloei staan), maar zeker ook eens in de herfst. In de herfst zal je zien dat heel wat bomen (de loofbomen) hun bladeren verliezen, terwijl de naaldbomen doorgaans hun naalden verliezen. Er zijn echter ook enkele speciale gevallen. Zo verliest de hulst (met harde bladeren met stekelige rand) in de winter zijn bladeren niet, of verliest de lork (een naaldboom met hele kleine naaldjes) zijn naalden weer wel. De bladeren en naalden die samen de kruin vormen - zorgen ervoor dat de boom verder kan groeien. De wortels pompen water via de stam naar de kruin. De bladeren of naalden hier hebben naast water en lucht (ze nemen CO 2 op uit de lucht) - ook zonlicht nodig om te kunnen groeien. Het zonlicht geeft immers de energie voor de fotosynthese, een moeilijk woord voor een schijnbaar eenvoudig proces. Stel je maar eens voor: pak een glas en vul het voor de helft met water. De andere helft van het glas bevat enkel lucht. En ga dan in het daglicht staan Kan jij met je hand op de bovenkant van het glas als schuddend de inhoud omtoveren? Nee hé, lukt niet. In de bladeren of naalden van de boom gebeurt er wel een magisch proces, waarbij er wel bouwstenen aangemaakt worden en zuurstof (wat wij allemaal nodig hebben om te ademen) vrijgegeven wordt. Het is met deze bouwstenen dat de kruin van de boom, alsook de stam en de wortels verder kunnen groeien. Prachtig toch? Om te groeien heeft een boom dus vooral water, andere bouwstenen uit de grond, lucht en zonlicht nodig. Een tekort aan lucht is gelukkig niet, maar water en zonlicht kunnen soms wel schaars goed zijn. Denk maar een bomen in warmere streken waar minder regen valt. Of denk maar aan hoe donker het kan zijn in een bos waar het kronendak weinig zonlicht tot op de bodem doorlaat. Wanneer er weinig water of zonlicht is, gaan bomen zich hierop aanpassen, en de strijd met de bomen in de buurt aangaan. De ene boom is hierin uiteraard anders dan de andere: sommige bomen hebben minder water nodig om te groeien, en bepaalde bomen hebben minder zonlicht nodig (zodat ze bvb wel in de schaduw van het bos kunnen opgroeien).

5 Heeft een boom veel plaats voor zich (en dus weinig bomen vlakbij) dan zal zo n boom vaak breed worden. De takken kunnen alle richtingen uit op zoek naar zonlicht. En ook in de grond kunnen de wortels breed vertakken op zoek naar water. Staan bomen dichter en dichter bij mekaar, dan zie je vaak dat ze minder breed vertakken, maar hun takken vooral naar boven naar het licht toe zullen laten groeien. In de lente en zomer gaan bomen ook in actie komen om zichzelf voort te planten: ze denken aan de toekomst en willen ervoor zorgen dat er dan nog steeds bomen zoals zij staan. Hiervoor gaan bomen in bloei, en ook dit doen ze op zeer verschillende wijze. Bij bepaalde bomen, fruitbomen bijvoorbeeld, ga je dit heel duidelijk zien omdat de boom vol met bloemetjes staan (de bloesems ). Ook bij bomen die al in bloei staan voor de bladeren er zijn, zoals de berk en de wilg, valt dit heel hard op omdat er dan trosjes of katjes in de bomen hangen. Bij andere bomen valt dit dan weer veel minder op, omdat je de bloemetjes soms nauwelijks ziet doordat ze niet opvallen of heel klein zijn. Wat soms wel opvalt en zeker voor mensen die er allergisch voor zijn is dat deze bloemetjes (ook de minder zichtbare) heel wat stuifmeel in de lucht jagen. Dit stuifmeel wordt gevormd door de bloemen en dient om bloemen (op andere bomen van dezelfde boomsoort) te bevruchten. Dit stuifmeel wordt verspreid door de wind, door insecten of door andere dieren. Raakt het bij een andere bloem (van dezelfde boom of soort), dan kan hieruit zaad groeien, en deze zaden zorgen uiteindelijk (wanneer ze de kans krijgen om te kiemen) voor nieuwe bomen. s Zomers maken de bomen zaden of vruchten, die heel verschillend kunnen zijn. De zaden kunnen heel eenvoudig zijn, en enorm verschillen in grootte. Sommige boomzaden zijn zo klein dat we ze nauwelijks zien. Andere zaden zijn meer opvallend omdat ze bijvoorbeeld voorzien zijn van een vleugeltje. Ken je die zaden die als helikoptertjes naar beneden vliegen? Kleine zaden en deze met vleugeltjes worden vaak door de wind verspreid (soms over hele grote afstanden). Andere bomen gaan hun zaden verpakken als vrucht of noot en rekenen dan weer op dieren op ze te verspreiden. Bij vruchten zit het zaad verpakt in de vrucht. Fruitbomen maken uiteraard de voor ons eetbare vruchten zoals appels, peren, kersen of pruimen. Maar er zijn ook heel wat andere vruchten die we zelf niet opeten (sommige zijn zelfs giftig), waaronder bepaalde bessen. De zaden zitten dus in de vrucht, en wanneer de vrucht door dieren gegeten wordt, worden ze door hen verspreid. De vruchten zijn dus eigenlijk voor de boom een middel om zijn zaadjes op een goede manier te verspreiden.

6 Andere bomen maken noten, waarvan wij er sommige ook lekker vinden (okkernoten, hazelnoten, ). Ook vele dieren eten graag deze noten, en opnieuw hoopt de boom zo zijn zaden te verspreiden. Vele noten (eikels, hazelnoten, beukennootjes, okkernoten, ) worden door dieren zoals eekhoorns of bepaald vogels verzameld, en de boom gokt erop dat ze niet allemaal opgepeuzeld worden. Een eekhoorn legt bvb een voorraad noten aan voor de winter, en zal noten verstoppen in boomholtes of elders. Hij laat er echter vaak eentje vallen, of vergeet soms waar hij ze verstopt had. Ook vogels verspreiden zo vaak zaden, soms ook op grotere afstand. Vruchten, noten of zaden die op de grond terechtkomen, en hier tussen het bladstrooisel geraken, kunnen in het voorjaar gaan ontkiemen. Uit deze zaadjes zal dan een jonge boom groeien, die hopelijk verder kan doorgroeien om op een dag zelf groot en sterk te zijn om op zijn beurt zaadjes te maken Als de herfst in aantocht is en het weer minder goed wordt, gaan vele bomen zich klaarmaken voor de winter. In de herfst is er minder zonlicht (omdat de dagen korter worden), waardoor de boom minder snel zou groeien. Maar ook de winterkou is iets waartegen de boom zich wil beschermen. Bij loofbomen gaan de bladeren afvallen. De sapstroom (water naar de kruin en bouwstenen vanuit de kruin naar de rest van de boom) komt nagenoeg volledig tot stilstand (om in het voorjaar weer op gang te komen). Valt alle leven dan stil in de herfst en winter? Nee hoor, de bomen zijn dan wel vaak in rust, maar insecten en andere dieren blijven actief ook wanneer het iets kouder wordt. De bladeren van de bomen zorgen op de grond voor een dikke strooisellaag, waarin het alle hens aan dek is. Dit is eigenlijk zo het hele jaar door, zelfs wanneer het niet te koud is in de winter, omdat het altijd iets warmer blijft in deze strooisellaag. Ook in de grond, waar insecten, wormen en zwammen actief zijn, blijft het ook in de winter wat warmer. Geleidelijk aan gaan deze dieren (insecten, wormen, ) en zwammen de bladeren verteren, en zo komen er weer heel wat voedingstoffen terug vrij in de bodem. En als het volgend jaar lente wordt, begint het weer helemaal opnieuw. Knap systeem, toch?!

7 HET BOS Een enkele boom maakt nog geen bos. Maar vele bomen samen wel. Groeiende bomen en bossen slaan broeikasgassen op (gassen die ervoor zorgen dat onze aarde opwarmt) en geven zuurstof af, wat we allemaal nodig hebben om te ademen Zonder de bossen zouden we een enorm groot probleem hebben. Bossen spelen ook een belangrijke rol in ons klimaat, onze seizoenen en ons weer. Het bos geeft vele dieren een huis om in te wonen: in holletjes, in de stam, op de tak, onder stenen.. ieder dier vindt er wel zijn eigen plekje. Bossen geven ons schaduw bij te felle zon, houden wind en regen tegen en geven ook mens en dier voedsel, zoals vruchten en zaden. Ook vele medicijnen, zoals (hoest-)siroop komt uit de boom. En uiteraard leveren bossen ons ook hout om huizen mee te bouwen en heel wat andere voorwerpen zoals meubels, speelgoed en papierproducten. De bossen zorgen goed voor ons, help jij mee om ook goed voor de bossen te zorgen? Het is heel belangrijk dat we onze bossen goed beschermen en ze op een verantwoorde manier beheren. Dit is wat FSC wil doen: ervoor zorgen dat bossen zo beheerd worden zodat ze optimaal bos kunnen blijven. Voor meer informatie over goed bosbeheer en het FSC systeem is er nog een tweede lespakket beschikbaar. Een bos is als een huis met verdiepingen: De boomlaag is het dak van het bos en geeft bescherming aan alles wat eronder leeft. De hoogste kruinen zijn van bomen die zeer veel licht verlangen De lagere kruinen zijn van schaduwbomen die niet zoveel licht nodig hebben. In de struiklaag vind je jonge bomen die nog moeten groeien, maar ook struiken. Natuurlijk is er in zo n struiklaag veel minder (zon-) licht, en daarom krijgen struiken vaak al vroeger in het jaar bladeren (voor de grotere bomen dit doen).

8 In de kruidlaag vind je de allerlei bloemen en planten. De meeste bloemen zullen in de lente bloeien, opnieuw omdat er dan nog veel licht door de kruinen komt. Vele bomen hebben nog geen bladeren en zo de eerste zonnestralen nog tot op de grond kunnen geraken. Ook varens vind je hier. De moslaag ligt net boven de grond. Mossen hebben heel weinig licht nodig, zodat ze zelfs in donkere bossen kunnen groeien. Is het fout om bomen te kappen in een bos? Wanneer men alle bomen kapt en het bos hierdoor verdwijnt dan is dit inderdaad fout. Maar doet men dit op een slimme manier dan kan het bos hier best tegen. Wanneer de houthakker op bepaalde bomen kapt, op een voorzichtige manier, dan komen er kleine gaten in het bos. Deze gaten hebben vaak een positief effect op andere planten en diersoorten, voor wie zo n open plek in het bos kansen biedt. In vele gevallen gaat het bos er zelf voor zorgen dat deze plek ook terug opgevuld raakt: boomzaden in de grond kunnen gaan kiemen, waardoor er nieuwe, jonge bomen in de plaats komen. Waar nodig kan men zelf ook bomen gaan planten op deze plek. Het hout dat zo uit bossen gehaald wordt, kunnen we voor heel wat toepassingen goed gebruiken. Zo zit er zeker hout in het huis waarin je woont, en wellicht ook in het schoolgebouw. De meubels thuis of in de klas zijn misschien van hout? En ook het papier waarop we schrijven, of boeken mee maken, is vaak gemaakt uit hout. Papier kan uiteraard ook (volledig of deels) gemaakt worden uit gerecycleerd papier; dit is uiteraard goed voor het milieu en zorgt ervoor dat de druk op onze bossen kleiner wordt Belangrijk is uiteraard dat men op een slimme, verantwoorde manier bomen gaat kappen. Men mag uiteraard niet teveel kappen, en er steeds voor zorgen dat men het bos zo min mogelijk schade toebrengt. Hout- en papierproducten uit verantwoord beheerde bossen kan je herkennen aan het FSC logo. Heel wat producten kan je vandaag al vinden met zo n FSC logo. Meer informatie over verantwoord bosbeheer kan je vinden in het lespakket rond het FSC label.

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN Een boom is... Een boom is een plant, alleen noemen de onderdelen anders. Een boom is namelijk een vaste plant met een houten stam en een kruin. Delen van de boom Laat

Nadere informatie

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN 3 8 6 10 ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN Een boom is...... een vaste plant met een houten stam en een kruin, alleen noemen de onderdelen anders dan bij een plant. Delen van de boom Laat de kinderen

Nadere informatie

Planten voor de Prins Werkmap Tweede graad Basisonderwijs

Planten voor de Prins Werkmap Tweede graad Basisonderwijs Planten voor de Prins Werkmap Tweede graad Basisonderwijs Tekeningen: Jowan De Saedeleer Inleiding Wil jij Prins Baldewijn helpen om terug in zijn kasteel te gaan wonen? Dan moet je op zoek gaan naar nuttige

Nadere informatie

Bloeiend plantje Spoor van een dier

Bloeiend plantje Spoor van een dier Volwassen boom Jonge boom Dode boom Hoge struik Lage struik Varen Mos Klimmende plant Bloeiend plantje Spoor van een dier Paddenstoel (op de grond) Bodemdiertje Paddenstoel (op een boom) Activiteit 3 :

Nadere informatie

BOOM de kampioen. vertelt over de plek die alle bomen over de hele wereld in ons. Er zijn ontelbaar veel boomsoorten en soms heeft een boom

BOOM de kampioen. vertelt over de plek die alle bomen over de hele wereld in ons. Er zijn ontelbaar veel boomsoorten en soms heeft een boom BOOM de kampioen vertelt over de plek die alle bomen over de hele wereld in ons leven innemen. En in het leven van de dieren. Er zijn ontelbaar veel boomsoorten en soms heeft een boom ook nog eens familieleden

Nadere informatie

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 6+ 10 + Wanneer is een bos een bos? Een paar bomen samen vormen pas een bos als ze een oppervlakte van 1/2 hectare beslaan. Je zou dit kunnen vergelijken met een voetbalvel

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen Project Planten ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien. Sommige planten houden van natte grond. Anderen van droge grond. Sommige planten houden van veel zon en warmte. Anderen

Nadere informatie

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ Seizoenen De lente begint meestal op 21 maart. Soms kan het begin van de lente ook vallen op 20 maart. Dat heeft te maken met de stand van de zon. Afgesproken is dat

Nadere informatie

Werkbladen. Kiezen voor Bomen. voor de leerlingen

Werkbladen. Kiezen voor Bomen. voor de leerlingen en Kiezen voor Bomen voor de leerlingen Kiezen voor bomen (1/2) Bomen zijn belangrijk. Ze geven ons zuurstof en voedsel waardoor we kunnen leven. Ze geven hout waardoor we kunnen bouwen en ze geven ons

Nadere informatie

NME-leerroute Bomen in het Wandelbos

NME-leerroute Bomen in het Wandelbos NME-leerroute Bomen in het Wandelbos 5 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen De oudste, dikste en hoogste levende wezens op aarde zijn bomen. In het Wandelbos gaan we bomen onderzoeken,

Nadere informatie

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam.

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam. Opdracht 1. Gebruik je ogen goed. In het bos kun je van alles ontdekken! Komen er onder de bomen verschillende soorten insecten en of bodemdiertjes voor? Het beste bos 1. Materiaal tas 1: zoekraam, 1 schepje,

Nadere informatie

EEN BOOM IS NIET ALLEEN een verhaal over het bos

EEN BOOM IS NIET ALLEEN een verhaal over het bos 1. Kennismaking met het bos 1.1. Verhaal EEN BOOM IS NIET ALLEEN een verhaal over het bos Op een dag in de herfst kwam er een vogel door het bos gevlogen. Het was een erg kleurrijke vogel: een meesje!

Nadere informatie

Themawandeling Herfst

Themawandeling Herfst Themawandeling Herfst Leerdoelen: De leerlingen tonen respect voor de natuur De leerlingen kunnen enkele typische herfstverschijnselen uit het bos verklaren De leerlingen kunnen op een aangepaste manier

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

Bomenpad Park Vredeoord. Antwoordenblad. Vul hier eerst jullie namen in:

Bomenpad Park Vredeoord. Antwoordenblad. Vul hier eerst jullie namen in: Antwoordenblad Vul hier eerst jullie namen in: 1......................................................................................... 3.........................................................................................

Nadere informatie

4. Hoeveel rupsjes verdwijnen per dag in het opengesperde bekje van een jong koolmeesje?

4. Hoeveel rupsjes verdwijnen per dag in het opengesperde bekje van een jong koolmeesje? Bos- en natuurquiz 1. Hoeveel procent van de oppervlakte van Vlaanderen is bos? a. 10% b. 30% c. 50% d. 80% 2. Er bestaan verschillende soorten spechten: de zwarte specht, de groene specht, de grote bonte

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Bosopdrachten. Praktijkopdrachten groep 7/8

Bosopdrachten. Praktijkopdrachten groep 7/8 Bosopdrachten Praktijkopdrachten groep 7/8 Inhoud..1 Determineren.2 Het bos van binnen naar buiten.5 Klimaat en sfeer in het bos 6 1) DOE JE OREN OPEN..6 2) VOEL EN RUIK..6 3) KLIMAAT..6 Boomdikte...7

Nadere informatie

Extra -Laat de kinderen eventueel op internet zoeken naar gezonde en ongezonde bomen

Extra -Laat de kinderen eventueel op internet zoeken naar gezonde en ongezonde bomen Bomen van binnen Lesduur: 60 tot 90 minuten Bestemd voor groep 6 t/m 8 Sluit aan bij kerndoelen: 37, 39, 40, 41 Inleiding Korte omschrijving van de les: Lengtegroei en diktegroei, de lagen van een boom,

Nadere informatie

Lessuggesties voor groep 3 & 4

Lessuggesties voor groep 3 & 4 Lessuggesties voor groep 3 & 4 1 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal - Leskaarten met lessuggesties groep 3 & 4 - Materialen van het pakket: Leskaart

Nadere informatie

NME-leerroute Kabouters in het Westerpark

NME-leerroute Kabouters in het Westerpark NME-leerroute Kabouters in het Westerpark 1 Groep Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen In het Westerpark woont een kaboutervolk. Dat weten niet zoveel mensen, maar voor deze ene keer hebben

Nadere informatie

LEVEN MET BOMEN. Dirk Criel

LEVEN MET BOMEN. Dirk Criel LEVEN MET BOMEN Dirk Criel Wat is een boom? Is dit een boom? Hoe ziet een boom eruit? kroon = het gedeelte van de boom boven de takvrije stam kruin = het geheel van bladeren en twijgen Stamopbouw Het

Nadere informatie

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Suchmann Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Wanneer: Dinsdagmiddag 6-13-20 & 27 april De kinderen worden in groepjes verdeeld van 3 of 4 kinderen. Ieder groepje krijgt een onderwerp toebedeeld

Nadere informatie

Een zadenwandeling over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1-4 onder begeleiding van een volwassene.

Een zadenwandeling over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1-4 onder begeleiding van een volwassene. 2 Een zadenwandeling over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1-4 onder begeleiding van een volwassene. De vetgedrukte tekst kan door de begeleider voorgelezen worden, of in eigen

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: spechten Groepje 2: muizen Groepje 3: vossen Groepje 4: eekhoorns Groepje 5: egels Kleine beestjes + voedselketens

Nadere informatie

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst Rivierenhof Handleiding Opgesteld door de domeinwachters >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst INLEIDING Het zelf -doe pakket bestaat uit een bewegwijzerde

Nadere informatie

OPDRACHT 1: WAT ZIEN WE ONDER DE GROND?

OPDRACHT 1: WAT ZIEN WE ONDER DE GROND? Opdrachtkaarten bos OPDRACHT 1: WAT ZIEN WE ONDER DE GROND? Elke grond is anders. Ze kan vochtig of droog zijn. Ze kan korrelig zijn. Of uit piepkleine plakkende deeltjes bestaan. Al deze elementen bepalen

Nadere informatie

Winterboek. Groep 3/4

Winterboek. Groep 3/4 Winterboek Groep 3/4 inhoud blz. Winter 3 1. Slaap 4 2. Glad 5 3. Geheime plekjes 6 4. Dikke jas 7 5. Dikke vacht 8 6. Vogels voeren 9 7. Broeden in de winter 10 8. Het land van de Eskimo 11 Werkblad winter

Nadere informatie

Levenscyclus. Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen.

Levenscyclus. Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen. [Honingbij] Algemene Naam: Honingbij Wetenschappelijke Naam: Apis mellifera Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen. Het lichaam van een bij bestaat uit drie onderdelen: een

Nadere informatie

[Konijn] Beschrijving: Vindplaats: Algemene Naam: konijn. Wetenschappelijke Naam: Oryctolagus cuniculus Levenscyclus. Voeding:

[Konijn] Beschrijving: Vindplaats: Algemene Naam: konijn. Wetenschappelijke Naam: Oryctolagus cuniculus Levenscyclus. Voeding: [Konijn] Algemene Naam: konijn Wetenschappelijke Naam: Oryctolagus cuniculus Konijnen hebben lange oren, een grijsbruine vacht en een korte wipstaart met witte onderzijde en zwarte bovenzijde. Ze worden

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

W O O R D E N B O E K V A N D E V L A A M S E D I A L E C T E N

W O O R D E N B O E K V A N D E V L A A M S E D I A L E C T E N W O O R D E N B O E K V A N D E V L A A M S E D I A L E C T E N UNIVERSITEIT GENT Vragenlijst 125 Vakgroep Nederlandse Taalkunde DECEMBER 2000 Blandijnberg 2 9000 Gent PLANTEN 8 Dialect van :..................................................(stad,

Nadere informatie

Herfstproject voor de midden- en bovenbouw, 2007. Dit project kan als voorbereiding op de tentoonstelling in het museum t Oude Slot gebruikt worden.

Herfstproject voor de midden- en bovenbouw, 2007. Dit project kan als voorbereiding op de tentoonstelling in het museum t Oude Slot gebruikt worden. Herfstproject voor de midden- en bovenbouw, 2007 Dit project kan als voorbereiding op de tentoonstelling in het museum t Oude Slot gebruikt worden. Inleiding op school: -kopieer de werkbladen voor tweetallen

Nadere informatie

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas:

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas: Experimenten werkboekje KIT Dokter in de wetenschap: Klas: 1 Licht/zon Zonnebaden in het licht Zonlicht is heel belangrijk voor planten. Als een plant enkele dagen geen of onvoldoende licht krijgt, begint

Nadere informatie

Doos der wijzen: opdracht één

Doos der wijzen: opdracht één Doos der wijzen: opdracht één Zet de schoenendoos voor je voet, en bekijk alle kanten goed. De bodem zie je nu helemaal niet, heb daarover geen verdriet. Neem het deksel er eens van, hoeveel kanten zie

Nadere informatie

Bos & milieu. Bomen 2013/12

Bos & milieu. Bomen 2013/12 2013/12 Bos & milieu Bomen In een boom speelt zich een aantal levensprocessen af die zorgen voor de groei. Dit verschijnsel heet fysiologie en komt bij alle levende organismen voor. De belangrijkste levensprocessen

Nadere informatie

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat?

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Je valt in een diepe slaap en wordt in maart pas weer

Nadere informatie

Sporen opsnorren docentenhandleiding

Sporen opsnorren docentenhandleiding Sporen opsnorren docentenhandleiding Doelgroep: VMBO onderbouw Doelen: leerlingen: - Leren diersporen herkennen - Ontdekken dat diersporen overal om ons heen te vinden zijn - Leren voedingssporen te onderscheiden

Nadere informatie

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Aftekenlijst 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Werkblad 1 Schematisch

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Winterslaap. groep 5/6

Winterslaap. groep 5/6 Winterslaap groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers 8 Werkblad winterslaap 15 Schrijf je eigen e-boek 16

Nadere informatie

Vandaag komen de houthakkers.

Vandaag komen de houthakkers. 1. Ik ben Boris de Beuk. Ik groei in een groot bos in Polen, met een heleboel vrienden. Als we oud genoeg zijn, worden we gekapt en verwerkt tot meubels, trappen of keukenmateriaal. Gisteren vierde ik

Nadere informatie

Verjaardagsfeestje. Materiaal: Het nodige materiaal wordt uitgeleend aan de balie van het bosinfocentrum.

Verjaardagsfeestje. Materiaal: Het nodige materiaal wordt uitgeleend aan de balie van het bosinfocentrum. Doel van de activiteit Deze activiteit laat een kleine groep kinderen: buiten spelen de natuur ervaren op speelse wijze knutselen periode Verjaardagsfeestjes zijn mogelijk op woensdagnamiddag en in het

Nadere informatie

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur Geluiden Wees 1 minuut helemaal stil. Luister naar de geluiden om je heen. Hoeveel geluiden heb je gehoord? Welke geluiden heb je herkend? Je eigen geur maken Verzamel verschillende soorten blaadjes, mos,

Nadere informatie

Project Planten DEF. Week 1DEF: Algemeen

Project Planten DEF. Week 1DEF: Algemeen Project Planten DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien in de grond. Niet alle planten houden van dezelfde grond. De wortels zorgen er voor dat de plant niet omvalt of wegwaait.

Nadere informatie

Rode bosmier SOORTEN MIEREN

Rode bosmier SOORTEN MIEREN Rode bosmier De rode bosmier ontdek je soms al snel. Als je bijvoorbeeld in het bos loopt en dan ergens gaat zitten. Opeens zitten ze overal. In je broekspijpen, op je arm, tot in je sokken aan toe! En

Nadere informatie

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Doelgroep: Midden- en bovenbouw basisonderwijs: groep 5-8 Jaargetijde: Herfst, winter, lente en een stukje zomer. Plaats:

Nadere informatie

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 THEMA 9 blaadjes Dit materiaal is ontwikkeld in opdracht van IVN, in het kader van Gezonde Schoolpleinen. Tekst: Dieuwertje Smolenaars, NME Amsterdam-Noord. Vormgeving

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Week 28. Week 28. week 27

Week 28. Week 28. week 27 Het natuurnetwerk is geïnspireerd door een citaat van Marcel Proust: De ware ontdekkingsreis ligt niet in het verkennen van nieuwe streken maar in het kijken met nieuwe ogen. Het is tevens verbonden met

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

BOSSEN WERELDWIJD EDUKIT 4

BOSSEN WERELDWIJD EDUKIT 4 3 8 6 10 BOSSEN WERELDWIJD Verschillende soorten bossen In devorige edukit hebben we het gehad over de 2 grote categorieën in bomen, loofbomen en naaldbomen. Nu wordt het uitzicht van een bos niet enkel

Nadere informatie

Auditieve oefeningen herfst. Hakken en plakken

Auditieve oefeningen herfst. Hakken en plakken Auditieve oefeningen herfst Hakken en plakken (hak de woorden in stukken, laat de kinderen het hele woord zeggen) eek-hoorn vlie-gen-zwam ka-stan-jes pad-den-stoel ka-bou-ter beu-ken-noot e-gel spin-nen

Nadere informatie

1.Inleiding De beheerder van een productiebos wil voordat de bomen gekapt worden

1.Inleiding De beheerder van een productiebos wil voordat de bomen gekapt worden BO 6 Tijdsinvestering: Bomen meten Tijdstip: lente, zomer of herfst 1.Inleiding De beheerder van een productiebos wil voordat de bomen gekapt worden Nodig: Materiaal hoogtemeter Meetlint werkbladen potloden

Nadere informatie

Lente. groep 3, 4 en 5

Lente. groep 3, 4 en 5 Lente groep 3, 4 en 5 Inhoud Lente 3 1. Langer licht 4 2. Bollen 5 3. Wakker worden 6 4. Frisse blaadjes 7 5. Kikkerdril 8 6. Op reis 9 7. In de wei 10 8. Er op uit! 11 9. Filmpjes 12 Werkblad lente 14

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Totaal materialen heide Materialen per groepje 1A Sporen van grazers 3 Witte bakken 3 Pincetten Zoekkaart bos- en heideplanten 1B Dennen trekken Handschoenen voor elk kind Zoekkaart bos- en heideplanten

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT IN GEUREN EN KLEUREN

BIODIVERSITEIT IN GEUREN EN KLEUREN 1 BIODIVERSITEIT IN GEUREN EN KLEUREN Doel: - lln maken kennis met het begrip biodiversiteit - lln ontdekken dat er verschillende soorten planten en dieren zijn - lln ontdekken dat de dieren en planten

Nadere informatie

Hoe groot is onze CO 2 afdruk?

Hoe groot is onze CO 2 afdruk? Hoe groot is onze CO 2 afdruk? Hoe groot is onze CO 2 afdruk? Hoeveel bomen zouden er nodig zijn om onze CO 2 weer uit de lucht te halen? Hoeveel CO 2 haalt een boom uit de lucht? Hoeveel CO 2 haalt een

Nadere informatie

SPEURTOCHT THEMA BUSH. voor groep 8 / brugklas VO

SPEURTOCHT THEMA BUSH. voor groep 8 / brugklas VO SPEURTOCHT THEMA BUSH voor groep 8 / brugklas VO Deze Bush-speurtocht bevat open en meerkeuze vragen. Bij de meerkeuze vragen is steeds één antwoord goed. Denk er ook aan, dat je de paden niet mag verlaten.

Nadere informatie

LEVEN IN DE BIO-APPELBOOMGAARD WERKBLADEN

LEVEN IN DE BIO-APPELBOOMGAARD WERKBLADEN LEVEN IN DE BIO-APPELBOOMGAARD WERKBLADEN 2 LEVEN IN DE BIO-APPELBOOMGAARD - WERKBLADEN GROTE BOMEN & KLEINE BOMEN Grote bomen... of kleine bomen? Zijn de bomen in deze boomgaard hoogstammen of laagstammen?

Nadere informatie

Planten voor de Prins Draaiboek Tweede graad basisonderwijs

Planten voor de Prins Draaiboek Tweede graad basisonderwijs Planten voor de Prins Draaiboek Tweede graad basisonderwijs VERLOOP VAN DE WANDELING De wandeling bestaat uit vijf posten die aangeduid zijn met in Romeinse cijfers genummerde boomstammen. Een plan van

Nadere informatie

Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar

Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar 5.1 4 organen van de plant: Wortels o Opnemen water met voedingsstoffen (mineralen) o Stevigheid o Opslag van reservestoffen Stengel o o Transport van water

Nadere informatie

Voortplanting. Lesbrief. Werkgroep Schoolactiviteiten. I.V.N. afd.hengelo. Tel. O74 2770390

Voortplanting. Lesbrief. Werkgroep Schoolactiviteiten. I.V.N. afd.hengelo. Tel. O74 2770390 Voortplanting Lesbrief Werkgroep Schoolactiviteiten I.V.N. afd.hengelo Tel. O74 2770390 1 Deze lesbrief wordt U aangeboden door het I.V.N. afd. Hengelo Voortplanting = zorgen voor jonge planten A. Inleiding

Nadere informatie

Ontdek de eekhoorn. Ontdek de eekhoorn!

Ontdek de eekhoorn. Ontdek de eekhoorn! Rode Eekhoorn foto: Maaike Plomp Ontdek de eekhoorn! Ontdek de eekhoorn bestaat uit verschillende onderdelen. Deze zijn ook los van elkaar te gebruiken in de klas, de Buitenschoolse Opvang of elders. De

Nadere informatie

Kaart 15 Bollen en knollen

Kaart 15 Bollen en knollen Kaart 15 Bollen en knollen Informatiekaart Werkblad Onderzoek: o Bollen en knollen o Narcissen op water Quiz: o http://natuur.ariena.com Voor de leerkracht: De kinderen leren de volgende begrippen: Bollenstreek

Nadere informatie

Natuurtentoonstelling

Natuurtentoonstelling Natuurtentoonstelling We gaan schilderijlijstjes maken. Knip elk een rechthoekige lijst uit een vel A4-papier. Daarna mag je jouw lijst versieren met kleurpotloden, verf, wascokrijt of ander materiaal.

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Herfst

Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Je gaat in het duingebied onderzoek doen naar allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten

Nadere informatie

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen binnen dit thema geleerd dat er in de natuur verschillende kleuren, vormen en texturen te vinden zijn. De leerlingen in groep 3 en 4 richten zich in dit thema op bomen.

Nadere informatie

Het bosschakelspel. Bijenhotel bouwen. illegaal hout kappen. Achtergrondinformatie voor de spelers

Het bosschakelspel. Bijenhotel bouwen. illegaal hout kappen. Achtergrondinformatie voor de spelers 1 Het bosschakelspel Achtergrondinformatie voor de spelers In dit boekje vind je achtergrondinformatie over elke schakelkaart. Woorden die onderlijnd zijn gelden als sleutelwoorden die verwijzen naar andere

Nadere informatie

Filmlinks. Voorbereiding op de lessen

Filmlinks. Voorbereiding op de lessen Stadswerken Filmlinks www.utrecht.nl/nmc Voorbereiding op de lessen Korte informatieve filmpjes op internet als eenvoudige voorbereiding op de boerderij- en tuinlessen op de NMC-locaties. Inhoudsopgave

Nadere informatie

in elk seizoen anders uitzien uit de seizoenen geknutselde seizoenshoek

in elk seizoen anders uitzien uit de seizoenen geknutselde seizoenshoek Seizoenen GROEP 3-4 31 80 minuten 1, 51, 54 en 55 De leerling: in elk seizoen anders uitzien uit de seizoenen geknutselde seizoenshoek seizoenen (bijlage) (verschillende kleuren) gekleurd papier bruine

Nadere informatie

De Natuurkalender. Het klimaat verandert en de natuur doet mee, heb jij het al gemerkt? Lesbrief over de relatie tussen klimaatverandering en natuur

De Natuurkalender. Het klimaat verandert en de natuur doet mee, heb jij het al gemerkt? Lesbrief over de relatie tussen klimaatverandering en natuur De Natuurkalender Het klimaat verandert en de natuur doet mee, heb jij het al gemerkt? Lesbrief over de relatie tussen klimaatverandering en natuur Docentenhandleiding Basisonderwijs COLOFON Check it out!

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-13-2-b Tropische regenwouden Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 41 tot en met

Nadere informatie

Plattegrond. Een zadenwandeling door de tuin voor kinderen van groep 1,2,3 en 4

Plattegrond. Een zadenwandeling door de tuin voor kinderen van groep 1,2,3 en 4 19 Plattegrond Aan dit boekje werkten mee Lia, Paula, Afke en Henriëtte.Bron: documentatiemateriaal IVN afd. Valkenswaard en afd. Bergeijk- Eersel Een zadenwandeling door de tuin voor kinderen van groep

Nadere informatie

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden Dieren in de winter Brrr In de winter kun jij een lekkere warme trui aantrekken. Bij dieren werkt dit anders. Sommige kunnen heel goed tegen de kou, andere minder. Het ene dier krijgt een dikke vacht,

Nadere informatie

Expeditie Boswachterscode

Expeditie Boswachterscode Boswachterscode Ontdek jij je zesde zintuig? Kinderen tussen de 7 en 10 jaar opgelet! Zet je zintuigen op scherp. Volg het spoor van Benno Buitenpret. Speciaal voor jou heeft hij zijn persoonlijke en buitengewoon

Nadere informatie

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam. Lespakket HERFST Lessuggesties groep 5-8 Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.nl Inhoud pakket Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal

Nadere informatie

Herhaling leerstof / maatwerk. Les EVOLUTIE (Groepsopdracht)

Herhaling leerstof / maatwerk. Les EVOLUTIE (Groepsopdracht) Herhaling leerstof / maatwerk Les EVOLUTIE (Groepsopdracht) Inleiding: Je gaat nadenken over hoe de mens er na 1000 jaar uit zou zien wanneer deze in een nieuwe, vreemde omgeving terecht zou komen en zich

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Her en der komen scheuten van, ja van wat?, voorzichtig de grond uit

Her en der komen scheuten van, ja van wat?, voorzichtig de grond uit De lente laat op zich wachten, maar ineens zijn er veelbelovende dagen en is het druk met vrijwilligers in t Weetpunt en het Arboretum Munnike Park. Een paar dagen later is het weer Maart roert zijn staart

Nadere informatie

1 Actief in de natuur. Bodemgespuis en kriebeldiertjes

1 Actief in de natuur. Bodemgespuis en kriebeldiertjes Bodemgespuis en kriebeldiertjes Overal vind je kriebeldiertjes, als je maar goed kijkt. Zullen we eens samen gaan kijken of er hier ook diertjes zijn? Als je een diertje gevonden hebt, mag je roepen. Dan

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe Opdrachten thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: edelherten Sporen zoeken (+ Gipsafdruk maken) Groepje 2: hindes Groepje 3: kalfjes Groepje 4: zwijnen

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015. Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015. Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015 Beste natuurliefhebber/-ster, De dag begon mistig en op meerdere plaatsen bleef de mist de hele dag hangen. Gelukkig scheen in Beijum de zon. Doordat

Nadere informatie

Tobi en. de wilde bijen

Tobi en. de wilde bijen Tobi en de wilde bijen Het is eindelijk paasvakantie en Tobi komt aan op de boerderij van zijn oom. Zijn nichtje Hanna wacht al op hem. Ze knuffelt Tobi en lacht: Kom, we gaan spelen! Lachend en pratend

Nadere informatie

Ontdekkingstocht voor gezinnen

Ontdekkingstocht voor gezinnen Rivierenhof Ontdekkingstocht voor gezinnen Tjakkie de specht ontdekt de herfst INLEIDING TJAKKIE HERFST Tjakkie de specht voor gezinnen is een ontdekkingstocht met een bewegwijzerde route doorheen het

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Voorbereiding post 5 Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 5: Iedere vogel zijn eigen plekje, voor groep 4 t/m 8. Inhoud:

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

B O O M A C T I V I T E I T E N H O E K

B O O M A C T I V I T E I T E N H O E K B O O M A C T I V I T E I T E N H O E K BOOMACTIVITEITENHOEK onderdeel van het programma De Verdwaalde Boom In de periode dat u bezig bent met het lesprogramma kunt u in uw lokaal een activiteitenhoek

Nadere informatie

houtlesbrief Hout, een natuurlijke grondstof Lagere school Bovenbouw 10 12 jaar Inhoud Een handleiding voor de leerkracht bijkomende ideetjes

houtlesbrief Hout, een natuurlijke grondstof Lagere school Bovenbouw 10 12 jaar Inhoud Een handleiding voor de leerkracht bijkomende ideetjes De Hout, een natuurlijke grondstof Doelgroep Lagere school Bovenbouw 10 12 jaar Inhoud Een handleiding voor de leerkracht bijkomende ideetjes Een invulfiche voor de leerlingen Inleiding In oktober 2002

Nadere informatie

Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer:

Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer: Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer: Inhoudsopgave: Hoofdstuk pagina Inleiding 4 Welkom 6 Historie van bloembollen 8 Herfst 10 - Uitleg herfst 12 - Opdracht 14 + 15 - Het planten van bloembollen

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

NME-leerroute Kleine inwoners van de stad 8

NME-leerroute Kleine inwoners van de stad 8 NME-leerroute Kleine inwoners van de stad 8 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen Tijdens deze wandeling ontdekken we meer over de bijen, kleine maar belangrijke inwoners van de stad.

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

grotesk... er prat op gaan...

grotesk... er prat op gaan... SCHOOLJAAR: 2010-2011 NAAM: ONDERWERP: KLAS: 4 E 4C NR.: VAK: Nederlands DATUM: 13/05/2011 LERAAR: R.Carels 3 e TRIM./SEM. Het vat amontillado, verhaalaspecten, zegswijzen, splitsen in lettergrepen, voegwoorden

Nadere informatie

Auditieve oefeningen - lente. Hakken en plakken

Auditieve oefeningen - lente. Hakken en plakken Auditieve oefeningen - lente Hakken en plakken (hak de woorden in stukken, laat de kinderen het hele woord zeggen) len-te kro-kus tul-pen lam-me-tje bloe-men zaai-en tuin-tje ro-zen vo-gel tuin-man bij-en

Nadere informatie