De rol van zonne-energie in vredesvraagstukken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De rol van zonne-energie in vredesvraagstukken"

Transcriptie

1 De rol van zonne-energie in vredesvraagstukken Prof. dr. W. Sinke 24 mei 2011 Zonne-energie en vrede Wanneer je kijkt naar zonne-energie en de link met vrede, dan kun je een aantal verbanden leggen. Ik zal straks ingaan op de meer technische en financiële aspecten van zonne-energie, maar een paar van deze verbanden wil ik nu alvast noemen. De wereld is volgens sommige mensen verslaafd aan energie, in het bijzonder aan olie. Wanneer de olievoorziening in gevaar komt, dan is men in het algemeen bereid om daarvoor drastische maatregelen te nemen. Hoe je ook denkt over de conflicten in het Midden-Oosten, olie speelt daar ongetwijfeld een belangrijke rol in. Wanneer we een alternatief voor olie zouden hebben, dan is in ieder geval dat soort conflicten niet meer aan de orde. Daarnaast is de verdeling van energie over de bijna 7 miljard mensen op dit moment niet eerlijk. Ongeveer 1/3 van deze mensen heeft geen toegang tot commerciële energie en sprokkelt hout en dergelijke. Dit is een bedreiging voor de stabiliteit en de vrede in bepaalde regio's. In sommige plaatsen loopt de hoogspanningsleiding over dorpen heen, maar hebben de dorpsbewoners geen toegang tot deze energie en zitten ze 's avonds gewoon in het donker. Deze mensen zijn afhankelijk van dure brandstof of batterijen voor hun energievoorziening. Zonne-energie is bij uitstek geschikt om juist die 2 tot 2,5 miljard mensen van energie te voorzien. Hetzij als definitieve oplossing, hetzij als overbrugging naar een andere vorm van energievoorziening. In Europa is men nerveus aan het worden door het feit dat we voor een groot gedeelte afhankelijk zijn van energie-import. Olie werd natuurlijk altijd al in belangrijke mate geïmporteerd, maar ook gas komt nu in toenemende mate uit het buitenland, met name uit Rusland. Kolen worden nog wel wat gewonnen in Europa, maar het meeste komt uit het buitenland. Er is dus heel veel belangstelling, ook vanuit het oogpunt van politieke stabiliteit, voor energiebronnen die je binnen Europa kunt toepassen, zodat je minder afhankelijk of zelfs onafhankelijk wordt van de import van energie uit het buitenland. Dit is een duidelijke link tussen zonne-energie en politieke stabiliteit en vredesvraagstukken. De laatste link tussen zonne-energie en vredesvraagstukken betreft de klimaatverandering. Hoe je ook denkt over de toekomst van het mondiale klimaat, het is duidelijk dat er een kans is dat zaken uit de hand gaan lopen. Dit leidt wereldwijd tot enorm veel commotie en ruzie aan de ene kant, maar aan de andere kant ook tot snelle ontwikkeling van duurzame energie. Een van de redenen om duurzame energie te ontwikkelen, behalve om de dreiging van de aarde als geheel, is ook dat sommige delen van de wereld langzamerhand veranderen in woestijnen of in gebieden waar geen grasspriet meer groeit. De gevolgen zijn migratie en afhankelijkheid van andere landen. Ook hier ligt een verband tussen duurzame energie en politieke stabiliteit en vrede op aarde. Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat klimaatverandering van al die argumenten op dit moment met afstand de belangrijkste drijfveer is voor alles wat er gebeurt op het gebied 39

2 van zonne-energie. Het ultieme argument is echter natuurlijk de mogelijke uitputting van fossiele brandstoffen. Met de vondst van enorme hoeveelheden gas in nieuwe vormen en met name boven de poolgebieden, is dit argument echter weer een beetje naar achter geschoven. Wanneer men zegt dat er nog voor 200 jaar voorraad aan fossiele brandstoffen is, dan zal er niemand zijn die zich daar vandaag de dag druk om zal maken. Het argument zal dan vanzelf weer veranderen in het argument van de klimaatverandering. Introductie zonne-energie Ik heb in bovenstaande al betoogd dat zonne-energie een van de belangrijkste, zo niet de belangrijkste optie is om de wereld naar een meer duurzame en uiteindelijke volledig duurzame energievoorziening te brengen. Veel mensen voelen dat wel, maar ik denk dat het belangrijk is om te laten weten welke argumenten daarvoor zijn, hoe snel dat proces zou kunnen gaan, waarom het niet sneller gaat dan het op dit moment gaat en hoe we dit eventueel zouden kunnen versnellen. Er zijn veel aspecten die in het publieke debat naar voren komen, maar er is vaak een schrijnend gebrek, zeker in Nederland, aan een wat meer feitelijke onderbouwing van de stellingen. Het debat in de Tweede Kamer, maar ook in de kranten, is vaak van een bedroevend niveau. Wanneer je dat bijvoorbeeld vergelijkt met de manier waarop het debat in Duitsland wordt gehouden, dan kunnen we daar nog veel van leren. Dat zegt veel over Nederland en Duitsland en ik zal daar later nog op terugkomen. Het verschil tussen Nederland en Duitsland op het gebied van duurzame energie is een interessant onderwerp. Ik wil in de eerste plaats een gevoel geven van de omvang van de uitdaging waar we voor staan. Het is een uitdaging die zijn weerga niet kent. Er wordt vaak gevraagd waarom het met zonne-energie niet heel snel zou kunnen gaan, een techniek als mobiele telefonie heeft zich bijvoorbeeld ook heel snel ontwikkeld. Deze vergelijking loopt totaal mank. De reden hiervoor is dat de totale hoeveelheid installaties en de investeringen die daarmee gemoeid zijn, ordes van grootte hoger zijn dan al die voorbeelden die men graag naar voren brengt waarvan de ontwikkeling wél zeer snel gegaan is. Ik wil daarmee niet zeggen dat de ontwikkeling van zonne-energie niet sneller kan dan vandaag, maar het gaat hier om een gigantisch proces waar de wereld voor staat. Zonne-energie is een containerbegrip, er valt van alles onder. Ik zal u vanavond laten zien welke vormen van zonne-energie er zijn en wat je daarmee kunt doen. De productie en de toepassing groeien als kool mondiaal, maar met name in China groeit zonne-energie erg hard op dit moment. Het is interessant om te zien waardoor dat komt en wat de rol van Europa zou kunnen zijn. Hoe kunnen wij een graantje meepikken en onze bijdrage blijven leveren aan dit enorme groeiproces? Het zou ontzettend jammer zijn wanneer we wederom alles aan de Chinezen en Aziaten zouden overlaten. Ze zouden dat natuurlijk met liefde doen, zoals ze nu ook al met liefde onze televisies, auto's en andere zaken fabriceren. Straks zijn wij het openluchtmuseum van de wereld. In de wereldeconomie moet je iets te ruilen hebben. Ik denk dat enkel financiële intelligentie of handelsgeest onvoldoende is, dus laten we ook op het gebied van tastbare materiële zaken ambitie houden. De concurrentiepositie is een belangrijk aspect van zonne-energie. Men zegt vaak dat zonne-energie hartstikke leuk is, maar dat het vooral te duur is en ook nooit heel goedkoop zal worden. Dit is niet waar en ik zal u laten zien hoe niet waar dit tegenargument is. Een ander tegenargument is de beschikbaarheid van zonne-energie. Je hebt dag en nacht, zomer en winter, en daar 40

3 een betrouwbare energievoorziening op bouwen is niet mogelijk. Ook dit is niet waar, maar er is wel van alles dat je daar over kunt zeggen. Ik denk dat het hele verhaal nodig is om ook een overtuigend argument te hebben in de discussie over zonne-energie. Je zou kunnen zeggen dat zonne-energie automatisch hernieuwbaar is. De zon schijnt immers constant en deze bron is in feite onuitputtelijk. Zonne-energie is echter niet automatisch duurzaam. Duurzaamheid is een veel breder begrip. Je moet bijvoorbeeld zeker weten dat de materialen die je nodig hebt om zonne-energie op grote schaal toe te passen beschikbaar zijn, maar ook dat er een publiek draagvlak is. Het begrip duurzaamheid is veel breder dan het begrip hernieuwbaar. Ik zal u voorbeelden laten zien hoe je duurzaam en hernieuwbaar kunt verwarren en daarmee in feite het spel verknoeit. Tenslotte is de vraag wat ons nog te wachten staat. Zonne-energie in de vorm waarover ik zal spreken vanavond is al ruim een halve eeuw oud, maar de komende 50 jaar moet het gaan gebeuren. Er zit nog van alles in het vat waardoor het veel makkelijker zal worden om zonne-energie op grote schaal toe te passen. De uitdaging waar we voor staan De boodschap die ik wil brengen is dat de wereld op dit moment grotendeels op fossiele brandstoffen draait. Dit is geen verrassing. De fossiele brandstoffen nemen samen meer dan 80% van de mondiale energievoorziening voor hun rekening. Er blijft vervolgens dan iets minder dan 20% over voor kernenergie, waterkracht en biomassa. Een zeer klein percentage wordt opgevuld door andere energiebronnen, waaronder zonne-energie. Op een schaal van 0% tot 100% is zonne-energie eigenlijk niet zichtbaar op dit moment. Zonne-energie in de vorm waarover we vanavond spreken is op dit moment een verwaarloosbare energiebron voor de wereld als geheel. Dat is meteen ook een probleem. Je begint dus eigenlijk op nul en het zal vervolgens, hoe hard je ook groeit, een tijd duren voordat het echt substantieel wordt. Het is onvoorstelbaar hoeveel fossiele energie we met zijn allen gebruiken. Je realiseert je dat pas echt wanneer je een alternatief wil zoeken voor fossiele energie, wanneer je elk vat olie wil gaan vervangen door een zonnecel of windmolen. Tegelijkertijd is er een enorme noodzaak om heel snel de situatie te gaan veranderen. De CO 2 -concentratie is sinds de jaren '40 sterk toegenomen ten gevolge van het gebruik van fossiele brandstoffen. De toekomstige uitstoot van CO 2 is afhankelijk van hoe snel wij overschakelen op alternatieve energiebronnen. De eerlijkheid gebiedt echter te zeggen dat we de afgelopen decennia niet erg succesvol zijn geweest om de trend om te buigen. Een plotselinge trendbreuk in de komende 10 jaar moet dan ook gepaard gaan met een enorme verandering van het beleid op wereldschaal. In het meest pessimistische scenario stijgt de wereldtemperatuur tussen de 4 o C en 8 o C door de sterke toename van de CO 2 concentratie in Veel wetenschappers voorspellen een drama wanneer dit scenario uitkomt. Dit scenario moeten we dus koste wat kost zien te voorkomen. Een jaar of 10 geleden dacht men dat een temperatuurstijging van 1,5 o C tot 3 o C nog geen al te grote impact zou hebben. Inmiddels weten we dat die 3 o C niet acceptabel is. Vanwege de onzekerheden in de temperatuurstijging moet je eigenlijk nog verder terug in de CO 2- emissies om het risico op een te grote temperatuurstijging te vermijden. De meest recente inzichten, te vinden op de voorpagina van de kranten, vertellen dat we heel snel en heel drastisch moeten snijden in de CO 2 -uitstoot om te voorkomen dat het meer dan 2 o C warmer wordt op de planeet. Er is natuurlijk een heel debat over of deze voorspellingen waarheid zijn, maar alleen de mogelijkheid dat deze toekomstscenario s waarheid worden is al onacceptabel en zouden we moeten gaan optreden. Vroeger 41

4 noemden we dit het no regret-beleid : je weet niet of het nodig is, maar als je het niet doet en het blijkt wel nodig geweest te zijn, dan heb je een probleem. Het probleem is natuurlijk dat de mensheid het simpelweg niet eens wordt over maatregelen. Dit was weer duidelijk zichtbaar in Kopenhagen. Het Kyoto-protocol en alles dat daarop volgde zijn ook niet al te succesvol geweest en leidden in ieder geval niet tot een trendbreuk in de afgelopen 10 jaar. Daarom zijn er nu, ook in de wetenschappelijke wereld, mensen die pleiten voor snelle ontwikkeling van duurzame energie en tevens het zo aantrekkelijk maken dat deze technologieën vervolgens vanzelf worden geïntroduceerd, zonder dat je er bindende afspraken over moet maken. Duurzame technologieën moeten een soort offer you can t refuse worden. Je bent dan niet afhankelijk van internationale afspraken, maar van technologieën en succesvolle resultaten uit de wetenschap. Dit is iets dat we wereldwijd veel beter weten te beïnvloeden en wat tevens veel sneller kan gaan dan het maken van internationale afspraken. Dit is nu een geleidelijke trend, door noodzaak en inzichten ingegeven. De wereld heeft de pijngrens nog niet bereikt. De echte pijngrens zal worden bereikt wanneer bijvoorbeeld grote aantallen mensen geen eten meer zullen hebben of dat complete landen overstromen. Tot dat moment zal er dus ook geen politicus zijn die het onderwerp op de politieke agenda zet. Mogelijke oplossingen Wat nu te doen? In de eerste plaats moeten we energie besparen en het rendement of de efficiency van alle energie die we verbruiken verhogen. Spaarlampen en elektrische auto s zijn daar voorbeelden van. Er zijn talloze voorbeelden te bedenken. Besparen en het verhogen van het rendement is een belangrijke stap. Alle energie die je bespaart hoef je immers niet op te wekken. Ten tweede, het inzetten van hernieuwbare energie. Ik denk daarbij onder andere aan zonne-energie, windenergie, biomassa en waterkracht. De resterende energie die je dan nog niet hebt gedekt, vul je op met fossiele brandstoffen, eventueel in combinatie met de opslag van CO 2. We hebben in Nederland echter gezien dat dit proces niet vanzelf gaat. De mogelijke opslag in Barendrecht heeft in de eerste plaats geblunder in de procesgang laten zien. Wanneer bovendien een mogelijke opslag dichtbij komt, vinden veel mensen dit toch geen aantrekkelijk idee. Persoonlijk denk ik niet dat de CO 2 -opslag zo snel zal gaan als sommigen ons willen doen geloven. Daarnaast vraag ik me af of we deze techniek op grote schaal kunnen toepassen. Kernenergie is ook een optie. Het is een maatschappelijke keuze om hier wel of niet in te investeren. Ik ben het zelf niet eens met mensen die argumenteren dat we er zonder kernenergie niet komen. De snelle ontwikkelingen die je kunt bewerkstelligen in zonne -en windenergie overtreffen de hoeveelheid kernenergie die we kunnen behalen vele malen. We kunnen het ons dus permitteren niet voor kernenergie te kiezen. Het gaat hier echter om een maatschappelijke keuze en er kunnen andere redenen zijn om wel degelijk voor kernenergie te kiezen. Ik ben als fysicus niet angstig voor kernenergie, maar vind dat we elegantere manieren hebben om in onze energie te voorzien. Andere ideeën om de impact van klimaatverandering tegen te gaan worden geopperd. Sommige stellen bijvoorbeeld voor om materie de lucht in te schieten waardoor wolken worden gevormd en het gaat regenen in bepaalde gebieden. Ik moet daar persoonlijk niet aan denken, omdat we de gevolgen ervan niet kunnen overzien. Laten we dit soort zaken niet gaan bezigen en ons beperken tot zaken die we kunnen overzien en controleren. 42

5 Zonne-energie in verschillende vormen Zonne-energie is met afstand de grootste duurzame energiebron die de aarde heeft. De aarde ontvangt in een uur net zoveel energie als we in een heel jaar gebruiken. Aan de ene kant is dit een belangrijk gegeven, maar aan de andere kant ook tamelijk nietszeggend. Wanneer je immers niet weet of deze energie op de juiste plaats, de juiste vorm en het juiste tijdstip beschikbaar is en bovendien betaalbaar is, dan heb je niets aan dat potentieel. Het betekent wel dat wanneer je in staat bent om een heel kleine fractie van die enorme hoeveelheid zonne-energie af te tappen, je in principe de totale mondiale energiebehoefte kan dekken. Dit is dan ook de reden waarom zoveel mensen enthousiast zijn over zonne-energie. Het landoppervlak van de aarde ontvangt 1800 maal zoveel zonne-energie als de totale wereldwijde energiebehoefte. Dit maakt zonneenergie de grootste duurzame bron. Daarmee is niet gezegd dat die andere duurzame bronnen niet ook heel belangrijk kunnen zijn of op een bepaald moment zelfs wel aantrekkelijker. Het benadrukt echter het enorme potentieel van zonne-energie en dat pleit ervoor eraan te werken. We leven min of meer toevallig in een tijdperk waarin zonne-energie niet de belangrijkste bron van energie is. Tot 100 à 200 jaar geleden was alles wat de mensheid deed gebaseerd op biomassa, een resultante van fotosynthese bij planten. Over een jaar of 200, wanneer het gas en de kolen op zijn, zullen we weer overgaan op zonne-energie in verschillende vormen. Op langere tijdschaal hebben we slechts een korte periode het genoegen om allerlei energiebronnen op te graven, op te pompen en te verstoken. Na deze periode zullen we weer moeten overgaan op een alternatieve energiebron. De enige alternatieve energiebron die we op grote schaal beschikbaar hebben is de zon. Wanneer je heel pessimistisch bent zou je kunnen zeggen dat deze overgang vanzelf gaat, maar dan waarschijnlijk wel een paar honderd jaar te laat. Zonne-energie is er in allerlei vormen. We gebruiken energie in de vorm van warmte, stroom en brandstoffen. Deze verschillende vormen van energie kunnen door zonne-energie vervuld worden. De zonneboiler is een mooi voorbeeld om warmte (warm water) te kunnen produceren. Op grotere schaal bestaan er plannen voor zonnecentrales in de Sahara, waar je zonlicht concentreert en vervolgens via stoom elektriciteit kunt produceren. Met zonnecellen kan direct, in één stap, elektriciteit worden geproduceerd. Een bekende toepassing van zonnecellen is de zonneauto van de TU Delft, die al een aantal keren de wereldkampioenschappen voor zonneauto s heeft gewonnen. Daarnaast kun je proberen om de processen zoals ze in een plant plaatsvinden, waarbij zonne-energie wordt omgezet in opgeslagen energie in biomassa, te simuleren in kunstmatige systemen. Er is bijvoorbeeld een mogelijkheid om licht te gebruiken om water te splitsen in waterstof en zuurstof. Je kunt licht ook gebruiken om kunstmatige fotosynthese te plegen. In Nederland vindt er veel onderzoek op dat gebied plaats, onder andere in Wageningen, maar ook in Amsterdam en Leiden vindt belangrijk onderzoek plaats. Voor de lange termijn is kunstmatige fotosynthese een belangrijke optie, omdat dat het een alternatief is voor bijvoorbeeld biomassa. Energie uit biomassa is bewezen betrouwbaar, maar er is een aantal problemen voor grootschalige inzet. Ten eerste is het rendement relatief laag. Je moet dus een groot oppervlak gebruiken om substantieel energie te winnen. Ten tweede hebben levende systemen op zeer grote schaal behoefte aan bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Er zijn natuurlijk allerlei manieren om dat gebruik te minimaliseren, maar als het mogelijk is om fotosynthese na te bootsen in een kunstmatig systeem, dat zich ook niet stoort aan ziektes en dergelijke, heeft dit de prioriteit. Er wordt op dit gebied wereldwijd dus veel onderzoek gedaan. Het is moeilijk te voorspellen wanneer dit uiteindelijk tot zonnebrandstoffen leidt, maar ik twijfel er niet aan dat dit uiteindelijk beschikbaar komt. 43

6 Tenslotte, hoge temperaturen en warmte kunnen gebruikt worden voor het bijvoorbeeld laten verlopen van chemische processen. In de chemische industrie wordt veel fossiele brandstof gebruikt om warmte te produceren om chemische processen te laten verlopen. In principe zou je dit proces ook op zonne-energie kunnen laten draaien. Met zonne-energie zou je zo ook chemische producten en brandstoffen kunnen maken. Zonnestroom Zonnestroom wordt ook wel fotovoltaïsche omzetting of PV genoemd, maar in het kader van de popularisering spreek ik zelf altijd over zonnestroom om het te onderscheiden van zonnewarmte. Zonnestroom en zonnewarmte zijn op dit moment de twee belangrijkste vormen van zonne-energie in Nederland. Hoe snel zou het nu kunnen gaan met zonne-energie? In 2003 is er een scenario opgesteld voor de Duitse overheid door de Duitse Wetenschappelijke Adviesraad. Figuur 1 laat de contributie van verschillende energiebronnen tot de mondiale energievoorziening zien in deze eeuw, wanneer we serieus werk maken van het reduceren van de uitstoot van CO 2. Tegen het midden van deze eeuw zou zo ongeveer een kwart van de totale mondiale energiebehoefte, die dan ongeveer het dubbele bedraagt van de energiebehoefte aan het begin van deze eeuw, uit zonne-energie kunnen komen. Tegen het einde van de eeuw zou zonne-energie ongeveer 2/3 van de totale mondiale energiebehoefte kunnen dekken. Dit is gebaseerd op scenario s aangaande het ontwikkelen van bestaande en nieuwe technieken en hoe snel de kosten naar beneden gaan. Technologisch en economisch is dit echter absoluut geen vreemd scenario. Figuur 1 Voorspelling van de contributie van verschillende energiebronnen in verloop van de tijd. Ontwikkeld door de Duitse Wetenschappelijke Adviesraad (Bron: solarwirtschaft.de) Het interessante is dat dit scenario gebruik maakt van de twee vormen van zonnestroom: de zonnecellen die zonlicht direct omzetten in stroom en de systemen die 44

7 met behulp van zonlicht water in stoom omzetten en als resultaat stroom produceren. Deze twee vormen samen een winning team. Deze vormen kunnen dus een hoofdrol gaan spelen in de totale mondiale energievoorziening. Het is trouwens onvoorstelbaar wat er op het gebied van zonne-energie, de economie en scenario s aan informatie en onderzoek verschijnt. Ik verwijs u bijvoorbeeld naar het rapport van het WNF, dat trouwens heel actief is op het gebied van zonne-energie. Er is een nieuwe publicatie verschenen van Greenpeace in samenwerking met de Europese Branchevereniging voor Zonne-energie. In Nederland is begin vorige maand een nieuwe roadmap zonneenergie gepubliceerd door het ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland), genaamd Zon op Nederland (http://www.ecn.nl/fileadmin/ecn/corp/nieuws/2011/roadmap_zon_op_het_zuiden.pdf) Hierin wordt geschetst dat zonne-energie voor Nederland op twee manieren belangrijk kan zijn. In de eerste plaats voor onze energievoorziening, maar in de tweede plaats eigenlijk de hoofdmoot in bovenstaand document het ontwikkelen van veel nieuwe bedrijvigheid en banen op dit gebied. Je moet dan dus wel kunnen concurreren of juist samenwerken met de Chinezen en Taiwanezen. Dat is niet eenvoudig en daarom is deze roadmap ontwikkeld. In deze roadmap staat welke keuzes gemaakt moeten worden en welke maatregelen zouden moeten worden genomen door bedrijven en de overheid. De roadmap beschrijft dus hoe er gehandeld moet worden om van zonneenergie de vruchten te plukken in economisch opzicht en om voorbereid te zijn op de enorme groei die wordt verwacht in de komende decennia. Zonne-energie is in allerlei soorten en maten beschikbaar. Een grappig voorbeeld is een systeem op het dak van een moskee in Mali, vastgelegd door een stel keien, dat het geluidssysteem van de minaret van stroom voorziet. Een ander voorbeeld is een handtas met zonnecellen aan de buitenkant zodat je s avonds in de schouwburg de inhoud kunt verlichten. Zonnesystemen zijn beschikbaar van kleinschalige systemen op kerken en graansilo s tot grote systemen in Spanje, Amerika en Bolivia. Er zijn twee soorten zonnestroomsystemen. Er zijn systemen die hun elektriciteit leveren aan het elektriciteitsnet en systemen die stroom leveren om een accu op te laden of bijvoorbeeld een waterpomp te bedienen. Wereldwijd leveren 95% van die systemen hun elektriciteit aan het net. Een simpele reden hiervoor is dat de marktstimulering in een aantal landen (o.a. Duitsland) gericht is op het geven van een vergoeding voor stroom die je vanuit het systeem in het elektriciteitsnet voedt. Als je echter eerlijk bent, terugkomend op het onderwerp vrede, zijn juist die kleine systemen voor ontwikkelingslanden iets waar de wereld letterlijk behoefte aan heeft. Het tragische is echter dat zulke systemen zichzelf nu al terugverdienen. Wanneer mensen de 5 à 10 dollar die ze per maand aan kerosine, batterijen en kaarsen uitgeven zouden investeren in een zonnepaneel, dan zou dat voordeliger zijn. Bovendien is deze energiebron schoner en betrouwbaarder. Toch komt deze vorm van zonnestroom slechts heel moeizaam van de grond. Een van de redenen is dat je deze systemen letterlijk per paneel bij de eindgebruiker moet installeren en financieren. Wanneer je dit soort systemen op grote schaal zou willen toepassen, moet je niet alleen de fysieke materialen leveren, maar ook de financiering. Er is vaak gezegd dat mensen in ontwikkelingslanden zeer kredietwaardig zijn, in de zin dat ze betrouwbare betalers zijn, maar ze zijn niet kapitaalkrachtig. Dit is een combinatie waar banken in veel gevallen geen raad mee weten. De Wereldbank en de Europese Investeringsbank hebben nu wel een beetje het roer omgegooid. Ze hebben blauwtjes gelopen bij het financieren van enorme waterkrachtprojecten die uiteindelijk slechts een blok beton bleken en nooit hebben gewerkt. Deze banken zijn nu bezig hun financieringsconstructies zo om te 45

8 vormen dat ze wellicht met tussenpartijen in staat zijn om niet 1 x 1 miljard dollar uit te geven, maar een miljoen x 1000 dollar om maar een voorbeeld te geven. Dit is natuurlijk veel ingewikkelder, maar voor de mensheid als geheel wellicht veel nuttiger. Dit is een van de condities, samen met het creëren van een netwerk voor onderhoud van de systemen, voor de ontwikkeling van dit soort kleinschalige zonne-energieprojecten in ontwikkelingslanden. Er zijn allerlei mensen die dit proberen, maar toch zie je dat de groei ver achterblijft bij de groei van zonne-energie in de geïndustrialiseerde wereld. De geïndustrialiseerde wereld verdrinkt op zich al in de energie, maar heeft om andere redenen (klimaatverandering, voorzieningszekerheid) het beleid gevormd en daardoor de markt gestimuleerd. Eigenlijk is het een schandaal dat dat onderdeel van de markt niet meer aandacht krijgt. Een ander probleem met zonne-energie in ontwikkelingslanden is dat het plaatsen van kleinschalige systemen in ontwikkelingslanden ook een veel minder mooi plaatje geeft dan wanneer je een foto kunt nemen van bijvoorbeeld een centrale die aan huishoudens stroom levert. Deze toepassing leidt een beetje onder dit plaatje. Zonne-energie in ontwikkelingslanden heeft een beetje low-tech imago en dat is nooit goed voor de ontwikkeling. Zonnepanelen zijn beschikbaar in vier verschillende soorten. Het voert te ver om hier te bespreken welke deze soorten zijn. Ik zeg altijd maar dat het voor de eindgebruiker eigenlijk een zwarte doos is. Er gaat licht in en er komt stroom uit. U moet vooral letten op de kosten, garantie en hoe het eruit ziet, of het gemakkelijk te plaatsen is en of u de leverancier vertrouwt en al dit soort zaken. Wanneer u deze aspecten in ogenschouw neemt, dan zijn vrijwel alle producten die op de markt zijn van hoge kwaliteit. Het heeft niet zoveel zin om al te veel nadruk te leggen op het soort zonnepaneel, voor zover dat niet te maken heeft met duurzaamheid. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat sommige panelen gemaakt zijn van cadmiumtelluride en dus het zware metaal cadmium bevatten. Weliswaar is dit element op een nette manier opgeborgen en zonder zou het paneel letterlijk op de vuilstort terechtkomen en dat is wellicht een minder wenselijke zaak. Toch vinden veel mensen duurzame energie niet stroken met de aanwezigheid van cadmium in zonnepanelen. Andere panelen gebruiken indium, een element waarvan niet veel beschikbaar is op aarde. Er is niet genoeg indium beschikbaar om de wereld van op indium gebaseerde zonnepanelen te voorzien. Bovendien concurreert indium met de platte televisieschermen, waar dit element ook voor gebruikt wordt. Voor deze laatste toepassing wordt veel meer betaald en dus voelt u wel aankomen waar het indium in verwerkt wordt als het er op aankomt. Dit zou een reden kunnen zijn om andere soorten zonnepanelen te gebruiken, maar zo ver is het op dit moment nog niet. De markt voor zonne-energie De productie van zonnepanelen is in de afgelopen 10 jaar sterk gestegen met gemiddeld 50% per jaar. China was als producent 5 jaar geleden nog vrijwel afwezig, maar nam in % van de wereldproductie voor zijn rekening. In 2010 bedroeg de groei in productie in China 118% waardoor het marktaandeel van China met 10% toenam van 38% naar 48%. Het eind is daarvan nog niet in zicht. De Europeanen en Amerikanen sidderen, want ze hadden een sterke positie op dit gebied en een industrie opgebouwd. In Duitsland bijvoorbeeld is veel geïnvesteerd, maar men ziet nu de banen geleidelijk aan verloren gaan aan China, Taiwan en een aantal andere grote spelers in Azië. Dit is natuurlijk een zuur verhaal. Daarom is het belangrijk om te kijken of we in Europa in staat zijn om wellicht op een ander gebied binnen de zonne-energiesector toch bedrijvigheid te houden en werkgelegenheid te creëren. Op die manier hoeven we niet 46

9 enkel materiaal uit Azië te kopen en hier te installeren, waarbij je als het ware van de aardolieregen in de zonne-energiedrup zou komen. Het komt er dan op neer dat je geen olie meer importeert, maar zonnepanelen. Dit zal echter een hele onderneming zijn. De Chinese zonnepanelen zijn goedkoop, ze produceren op hoogwaardig niveau en werken heel efficiënt. De moderne Chinese fabrieken zijn moderner dan de Europese fabrieken. Het beeld van goedkoop is duurkoop is dus niet van toepassing op de Chinese zonnepanelen. Toch is het mogelijk om ook binnen Nederland de bedrijvigheid te stimuleren. Bij het ECN in Petten werken ongeveer 80 onderzoekers op het gebied van zonne-energie. Een niet onaanzienlijk deel daarvan werkt samen met Nederlandse apparatuurbouwers en Chinese fabrikanten van zonnecellen en modules om de technologie van de toekomst te ontwikkelen. De Nederlanders leveren de apparaten waarmee de Chinezen de zonnecellen maken. Het ECN levert de processen die in dat apparaat draaien en in feite dus het hart vormen van de productie. Daar zijn we zeer succesvol in. Op dit gebied zijn we wereldwijd de grootste speler. Dat zou je wellicht niet verwachten van een klein land en een instituut daar in de Pettense duinen. Dat geeft aan dat wanneer je de lat hoog legt, hard werkt en goede keuzes maakt, het mogelijk is om een rol van betekenis te spelen in de wereldwijde zonne-energiemarkt. Waar gaan de zonne-installaties nu naar toe? Dit is een heikel punt in Europa. De toepassing stijgt net zo hard als de productie, met een verschuiving van ongeveer een jaar. Tussen productie en installatie kan nogal wat tijd zitten. Duitsland neemt bijna de helft van de totale hoeveelheid installaties in de hele wereld voor zijn rekening. We moeten Duitsland daar dankbaar voor zijn, want dankzij Duitsland en zijn stimuleringsbeleid is de hele zonne-energiemotor gaan draaien, is de industrie gaan groeien, zijn de prijzen gedaald en zijn er allerlei nieuwe soorten zonnecellen gekomen. Duitsland betaalt daarvoor echter wel letterlijk en figuurlijk het leergeld voor de wereld. Toch zijn we in Nederland in staat om soms naar Duitsland te wijzen dat het hen veel geld kost en wij straks wel instappen wanneer de kosten zijn gedaald. Dat vind ik een voorbeeld van asociaal gedrag. Bovendien denk ik dat ons dat op een gegeven moment ook opbreekt omdat de Duitsers goed zijn voorbereid op grootschalige toepassing in hun eigen land. In Nederland moeten we dat nog allemaal gaan uitvinden. De Duitsers hebben daarin een voorsprong. Als Duitsland er niet was geweest, dan schat ik in dat we ongeveer 10 jaar terug in de tijd waren geweest wat de ontwikkeling van zonneenergie betreft. Het probleem is dat Duitsland miljarden per jaar betaalt aan die marktstimulering en in tijden van financiële schaarste is dat natuurlijk veel geld. Er is daar nu veel publiekdebat over de vraag of dat nu niet een beetje minder moet. Ik denk ook dat de oplossing zou zijn dat dat wat Duitsland nu niet meer kan doen, opgepakt wordt door de rest van de wereld. Op die manier kan een veel robuustere markt gecreëerd worden dan een markt die in feite afhankelijk is van een enkel land. Wanneer Duitsland de investeringskraan dichtdraait, dan zie je dat meteen op wereldschaal terugkomen. Dat is geen wenselijke situatie. De prijs van zonnestroom De kosten van zonnestroom is onder andere afhankelijk van de hoeveelheid inkomende zonnestraling. In figuur 2 is de gemiddelde hoeveelheid zonnestraling die in Europa en Noord-Afrika wordt ontvangen weergegeven. 47

10 Figuur 2 Inkomende jaarlijkse hoeveelheid zonnestraling per m 2 in Europa (bron: PVGIS, European Communities, Het verschil tussen Nederland en Spanje is niet groter dan ongeveer een factor 2. Dit betekent wel dat het toepassen van zonne-energie in Spanje op dit moment 2x zo goedkoop is dan toepassing in Nederland, er vanuit gaande dat alle andere factoren hetzelfde zijn. De verwachting voor de kosten van zonne-energie in de loop van de tijd variëren natuurlijk, maar over het algemeen zijn mensen het daar wel over eens. De opwekkosten van zonnestroom in 2010 zitten in Nederland tussen de 20 en 30 cent per kwh. De meeste mensen betalen nu zo n 20 tot 25 cent per kwh voor conventionele stroom. Dat betekent dat zonne-energie nog slechts marginaal duurder is dan conventionele energie. Ik schat dat over een jaar of 2 een punt wordt bereikt waarbij het opwekken van stroom met behulp van zonnepanelen op je eigen dak net zoveel kost als het inkopen van stroom van het energiebedrijf voor een gewone consument in Nederland. Wanneer je er rekening mee houdt dat de stroom uit het stopcontact waarschijnlijk duurder gaat worden in de komende 15 tot 20 jaar, dan zou je kunnen zeggen dat een investering in zonne-energie veilig is. In financiële termen zou je kunnen spreken van hedging, het jezelf indekken tegen toekomstige prijsstijgingen. Op die manier zou je ook naar zonne-energie kunnen kijken. De verwachting is dat de prijs voor zonne-energie in 2020 in Nederland ruwweg tussen de 10 en 15 cent per kwh zit. In 2030 zal de prijs wellicht onder de 10 cent per kwh zakken. Dat betekent dat zonneenergie op dat moment niet alleen kan concurreren met de prijzen die een consument betaalt, maar ook met de prijzen die bedrijven en andere grootgebruikers van stroom betalen. Op de nog langere termijn kan zonne-energie concurreren met alle energiebronnen die we op dit moment kennen. Zeker wanneer we rekening houden met de kosten die gepaard gaan met klimaatverandering of beveiliging van de beschikbaarheid van fossiele energie. 48

11 De boodschap is dus dat zonnestroom binnenkort kan concurreren met stroom uit het stopcontact. Over 10 jaar kan zonnestroom concurreren met stroom voor bedrijven. Op het moment dat u zonder extra subsidie de zonnepanelen kunt terugverdienen, dan gaat er toch iets gebeuren. Op dit moment is er geen subsidie op zonnepanelen in Nederland. Wel is het zo dat wanneer u via uw eigen zonnepanelen stroom levert aan het elektriciteitsnet, u in feite de stroom die u levert mag verrekenen met de stroom die u afneemt. Dit heet salderen. Wanneer u op jaarbasis zowel 3000 kwh verbruikt als levert, dan is uw nettoverbruik nul en hoeft u dus ook niets te betalen. Dit is toegestaan in Nederland. Dit is een manier om in de loop van de tijd uw installatie terug te verdienen. Over een paar jaar zullen zonnepanelen voor eigen gebruik in grote delen in Europa toegepast gaan worden. De verwachting is vervolgens dat de markt alleen nog maar sneller zal gaan groeien. Zonne-energie staat erom bekend dat het een variabel aanbod heeft. Wanneer de zon schijnt kun je stroom opwekken en als de zon niet schijnt kun je geen stroom opwekken. Het zou om die reden lastig zijn om met behulp van zonne-energie het elektriciteitsnet te voeden en daar een betrouwbaar systeem op te bouwen. Duitsland heeft daar veel ervaring mee. Het stroomverbruik vertoont gedurende de dag een piek die voornamelijk wordt vervuld door fossiele brandstoffen en kernenergie. Wanneer je zonne-energie en windenergie gaat inzetten, dan begin je in feite iets van die piek weg te eten, omdat zonne-energie stroom opwekt op het moment dat er overdag een piek in het verbruik optreedt. Het toevoegen van zonne-energie aan het elektriciteitsnet zorgt voor een netto-afname van het gebruik van fossiele brandstoffen en kernenergie. We noemen dit het scheren van de piek. Dit proces verloopt goed voor een bepaalde hoeveelheid stroom, maar het toevoegen van grote hoeveelheden zonnestroom verlaagt niet alleen de piek in het dagverbruik maar zorgt voor concurrentie met fossiele brandstoffen en kernenergie. Dit is in Duitsland een heet politiek debat. Je wilt kolencentrales en kerncentrales eigenlijk niet uitschakelen omdat dat een snelle afschrijving zou betekenen. Je moet in dat geval dus óf de hoeveelheid zonne-energie reduceren óf tot een andere maatregel overgaan. Een voorbeeld van dat laatste zou bijvoorbeeld kunnen zijn het grootschalig opladen van elektrische auto s met zonnestroom. Je hoeft deze stroom dan niet meer in het net te stoppen. Een andere maatregel is het slim afstemmen van vraag en aanbod met behulp van slimme elektronica. Zo zijn er talloze voorbeelden te bedenken die vraag en aanbod beter op elkaar afstemmen en zo het probleem van het inpassen van zonne-energie in het elektriciteitsnet reduceert. Er zijn mensen die zeggen dat je zonne-energie wel op moet slaan. Dat is ten dele waar en zal pas over een langere tijd moeten gaan plaatsvinden wanneer het aanbod steeds groter wordt. Tot die tijd kunnen we veel intelligentere, nuttigere en goedkopere maatregelen toepassen dan het botweg opslaan van zonnestroom. Ik vind het debat in Nederland omtrent dit onderwerp soms iets te simplistisch. Discussies en misverstanden Er is een hardnekkige mythe dat het meer energie kost om een zonnepaneel te maken dan dat het paneel tijdens zijn levensduur aan energie oplevert. Er zijn nog steeds gepensioneerde hoogleraren die deze mythe verder verspreiden. De feitelijke situatie echter op dit moment is dat een compleet zonne-energiesysteem op je eigen dak, ongeveer 1,5 tot 3 jaar nodig heeft om die energie op te wekken die het heeft gekost om het systeem te fabriceren en te installeren. De levensduur van zulke systemen bedraagt 20 tot 30 jaar en misschien nog wel langer. Na de eerste 1,5 tot 3 jaar begint het systeem dus netto energie te leveren. Deze beginperiode duurt steeds korter en de 49

12 verwachting is dat deze periode uiteindelijk rond een half jaar zal liggen. In dat geval is deze beginperiode vergelijkbaar met de beginperiode van een windmolen. Een windmolen verdient de energie in het fabricageproces terug in 3 tot 6 maanden om vervolgens 15 jaar netto energie te leveren. Wat je ook van windenergie vindt, dit is in ieder geval dus geen argument om hier niet in te investeren. Er zijn meer misverstanden en serieuze discussiepunten. Vorig jaar is er in Duitsland een organisatie opgericht genaamd The Non-Toxic Solar Alliance. Deze organisatie is van mening dat de zonnepanelen waarin cadmium is verwerkt moeten worden verboden. Dit wordt uiteraard fel weersproken door de fabrikanten van zonnepanelen. Ze hebben hier goede argumenten voor. Cadmium is een bijproduct en wanneer je dat niet zou gebruiken in zonnepanelen zou het wellicht in andere toepassingen worden gebruikt waar het zware metaal niet zo netjes wordt opgeborgen. Dit is dus een veel genuanceerder verhaal dan het domweg verbannen van een giftig element. Dit is een belangrijk debat op dit moment. Ik noemde net al de beschikbaarheid van materialen voor de productie van zonnepanelen en zonnecellen. Dit geldt ook voor windmolens. In generatoren in windmolens, maar ook in motoren in elektrische auto s worden materialen gebruikt die schaars zijn. Men ziet de bui al hangen want het is China dat zich op de berg van deze materialen bevindt. Wanneer China de kraan van deze materialen dichtdraait, heeft dat direct effect op de beschikbaarheid en de prijs van deze materialen in de rest van de wereld. We mogen de Chinezen hier eigenlijk dankbaar om zijn want sindsdien maken we nu serieus werk van het zoeken naar alternatieven voor deze schaarse materialen. Er is in Nederland sinds een tijdje een platform materiaalschaarste, waar wordt gekeken naar wat je vanuit duurzaamheidoverwegingen en militair-strategische overwegingen moet doen om te voorkomen dat je straks afhankelijk bent van andere landen voor essentiële materialen. Er zijn een heleboel kleurrijke voorbeelden te geven van materialen en grondstoffen in die categorie. Tenslotte is er ook een associatie opgericht die ten doel heeft alle zonneenergiesystemen te recyclen. Er wordt nu een soort statiegeld gegeven en opgepot. Wanneer een bedrijf vervolgens over 20 jaar niet meer bestaat, dan worden uit een pot de kosten voor de recycling betaald. Dit is een mooi en tevens vrijwillig systeem, maar alle fabrikanten zijn daar inmiddels lid van geworden. Dit is ook een goede trend naar duurzaamheid. Het maatschappelijk draagvlak is ook een onderdeel van duurzaamheid in brede zin. Veel mensen denken dat er weinig maatschappelijk draagvlak is voor windenergie, maar dat iedereen zonne-energie wel ziet zitten. Dit is echter niet het geval. Vooral vanuit bestaande conventionele energiesectoren, zoals de kolenmijnen en kolencentrales, is men bang voor verlies van banen wanneer zonne-energie grootschalig gaat worden toegepast. Hetzelfde zie je met de bruinkoolindustrie in Duitsland. Toch kun je zonne-energie ook verkeerd toepassen. In Tsjechië bijvoorbeeld is in 2009 de markt voor zonne-energie enorm snel gegroeid. Deze groei werd voornamelijk bewerkstelligd doordat mensen door de subsidieregeling, die vrij royaal was, kleinschalige systemen in akkers en weilanden hebben geïnstalleerd. Men dacht hier rijk van te worden door een stuk akker of ander stuk grond te huren en vol te zetten met zonnepanelen. De Tsjechen hebben het nu echter helemaal gehad met zonne-energie. Ze hebben een mooi romantisch landschap dat nu op sommige plaatsen helemaal vol is 50

13 gebouwd met zonnepanelen. De mensen die werkelijk in deze gebieden wonen hebben er bovendien geen euro aan overgehouden. Andere mensen zijn er rijk van geworden. Het maatschappelijk draagvlak voor zonne-energie is in Tsjechië in ongeveer 3 maanden volledig verschrompeld. De komende 10 jaar hoef je dus geen poging te doen om in Tsjechië te investeren in zonne-energie. Laten we dus voorzichtig zijn en niet denken dat hoe meer zonnepanelen hoe beter. Ik ben er een voorstander van om meervoudig ruimtegebruik toe te passen op zonne-energie. We moeten verstandig omgaan met de schaarse ruimte die we in Nederland hebben. Nederland is een dichtbevolkt land en landschap en open ruimten zijn van grote waarde. Laten we dus niet direct zonnepanelen neerzetten in het open landschap, maar eerst op een nette manier op daken, gevels, boven spoorlijnen en in geluidswallen. Ik kan talloze voorbeelden geven van het prachtig verwerken van zonnepanelen in bestaande constructies zodat niemand er last van heeft. Wanneer meervoudig ruimtegebruik is benut, dan kunnen we het maatschappelijk debat aanzwengelen over het gebruik van zonnepanelen op bijvoorbeeld vuilstortplaatsen of andere plekken. Wat staat ons nog te wachten? Zonne-energie wordt de komende jaren 5 maal zo goedkoop. De opbrengst zal per vierkante meter met een factor 2 toenemen en zonne-energie wordt nog minstens 100 maal zo groot als het vandaag de dag is. De vraag is dus niet of zonne-energie een succes wordt, maar in welke vormen, waar en hoe snel. 51

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop Zon in de Kop Wees slim en investeer in zonnepanelen Zon in de Kop! Zon in de Kop is een samenwerkingsverband van de gemeenten met HVC, Ontwikkelingsbedrijf NHN, Millennium Comité Schagen en de Noordhollandse

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

10 Mythes over zonne-energie

10 Mythes over zonne-energie 10 Mythes over zonne-energie 1. Energie opwekken met zonnepanelen is alleen iets voor zonnige landen Zonne-energie is de meest gelijkmatig verdeelde bron van energie op de wereld. Feit is dat zonnepanelen

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

ZON PRIVE ZONNIG VOORDEEL. Informatiebrochure over de zonnepanelenactie exclusief voor medewerkers van gemeente Utrecht

ZON PRIVE ZONNIG VOORDEEL. Informatiebrochure over de zonnepanelenactie exclusief voor medewerkers van gemeente Utrecht ZONNIG VOORDEEL ZON PRIVE 2013 Informatiebrochure over de zonnepanelenactie exclusief voor medewerkers van gemeente Utrecht De actie loopt tot en met 30 september 2013 2 Zon-Privé Utrecht Schoon, Slim

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Zonnestroom in Enspijk

Zonnestroom in Enspijk Zonnestroom in Enspijk Waarom zonnestroom? Wat is zonnestroom? Wat levert zonnestroom op? Hoe begin ik er aan? De zon straalt in 1 uur evenveel energie op aarde als het jaarlijkse wereldwijde energieverbruik

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction

Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction Recent spraken in Tegenlicht 1 experts over Duurzame Energie in Nederland. In een Masterclass met Hermann Sheer, de politicus uit Duitsland die in de

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

HAAL ELEKTRICITEIT UIT DE ZON! Fotovoltaïsche zonne-energie

HAAL ELEKTRICITEIT UIT DE ZON! Fotovoltaïsche zonne-energie HAAL ELEKTRICITEIT UIT DE ZON! Fotovoltaïsche zonne-energie EEN FOTOVOLTAÏSCHE INSTALLATIE VERDIENT ZICHZELF TERUG! Op momenten dat het systeem meer opwekt dan u zelf verbruikt, draait de elektriciteitsteller

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012 Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal Waalre, 28 november 2012 Pieter Brouwers Voorzitter Agenda Doel van deze avond Hoe is de coöperatie geboren Wat kan er momenteel op het gebied

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

RENT-A-ROOF : verhuur je dak en geniet van goedkope groene stroom

RENT-A-ROOF : verhuur je dak en geniet van goedkope groene stroom RENT-A-ROOF : verhuur je dak en geniet van goedkope groene stroom Veel mensen schrikken terug voor investeringen in zonneboilers, fotovoltaïsche zonnepanelen, kleine windturbines, maar bijv. ook warmtepompen.

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

Elk raam is straks een zonnepaneel

Elk raam is straks een zonnepaneel 14wonenetc. Elk raam is straks een zonnepaneel Wie zonnepanelen koopt, investeert niet alleen in een lagere energierekening en een duurzamer toekomst. Ook in het mogelijk maken van solar-sciencefiction.

Nadere informatie

Zonne-energie financieel

Zonne-energie financieel Zijtak OZ 39 7833 AN Nieuw Amsterdam Tel: 0591 532347 E mail: info@zon-panelen.nl Zonne-energie financieel Deze handleiding geeft een overzicht van het financiële plaatje van zonnestroom voor particulieren,

Nadere informatie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie Flexibele & Rendabele Zonne-energie Voor Verenigingen van Eigenaren Herman is een product van LENS Inleiding Zonne-energie is duurzaam én winstgevend. Wij geloven in een wereld waar mensen hier samen de

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie