DEEL I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem (POM West-Vlaanderen)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DEEL I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem (POM West-Vlaanderen)"

Transcriptie

1 Interreg IVA-project: p. 1 Inhoudstafel DEEL I (POM West-Vlaanderen) DEEL II Kwantificatie van mogelijke elektriciteitsoverschotten in België en Nederland (Avans Hogeschool en UGent-Lemcko) DEEL III State-of-the-art van de omzetting elektriciteit naar waterstofgas en methaan III.1 III.2 Elektrolyse en chemische omzetting van CO 2 en H 2 in methaan (Sabatier reactie) (Avans Hogeschool) Biologische methaanproductie (UGent-Liwet) DEEL IV Benutting van waterstofgas en methaan voor mobiele toepassingen (Boerenbond) DEEL V Case-studies V.1 Case-study P2G en vergisting in midden West-Vlaanderen (UGent-Liwet) V.2 Case-study P2G en windenergie in noord West-Vlaanderen (UGENT-Lemcko) V.3 Case-study P2G in Zuid-Nederland (Avans Hogeschool) V.4 Case-study P2G voor een landbouwbedrijf (Boerenbond) DEEL VI Stakeholdersbevraging energieopslag West-Vlaanderen (POM West-Vlaanderen)

2 Interreg IVA-project: p. 2 Deel I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem Opgesteld door Peter Clauwaert, POM West-Vlaanderen

3 Interreg IVA-project: p Situering van het project Dit rapport werd opgemaakt in het kader van Grensregio Vlaanderen-Nederland Interreg IVA-project CO 2 en CH 4 als dragers voor regionale ontwikkeling, van probleem naar kans. Dit project is opgezet om de transitie naar duurzamer ondernemen in de grensregio te ondersteunen en te faciliteren. Deze transitie is noodzakelijk vanwege de stijging van de kosten voor fossiele brandstoffen en om de effecten van de klimaatverandering zoveel als mogelijk te beperken. Om dit te realiseren is het nodig om de omslag van lang cyclische energie (aardolie en aardgas) naar kort cyclische (zon, wind, biomassa) energie te faciliteren en grondstoffen cyclisch in te zetten. Dit project is gericht op twee gassen, CO 2 en CH 4 (methaan). De nadruk bij CO 2 ligt op het gebruik van onzuivere CO 2 uit de industrie voor de teelt in de glastuinbouw. De nadruk bij het CH 4 ligt op het genereren van methaan met periodieke stroomoverschotten van duurzame energie via waterstofgas. Om van waterstofgas methaan te kunnen maken is tevens CO 2 nodig. 2. Uitdagingen voor het energiesysteem Net als in andere regio s staat de Grensregio Vlaanderen-Nederland voor grote uitdagingen op het vlak van klimaatverandering en transitie naar een duurzame economie. In deze context is de verduurzaming van het energiesysteem in de Grensregio een kritiek onderdeel. Drie belangrijke uitdagingen voor het energiesysteem kunnen vooropgesteld worden: i. Voorzien in de toekomstige energiebehoefte voor bedrijven, overheden en particulieren ii. De luchtvervuiling maximaal beperken iii. De uitstoot van broeikasgassen maximaal beperken Er zijn bindende engagementen aangegaan op het vlak van de productie van hernieuwbare energie door de verschillende Europese overheden. De daaruit volgende overheidsondersteuning heeft geleid tot een stijging van de productie aan hernieuwbare energie voor de verschillende toepassingen (elektriciteit, warmte/koeling en transport). De evolutie van de productie aan hernieuwbare energie in verschillende Europese landen (België, Nederland en Duitsland), alsook in Vlaanderen wordt weergegeven in onderstaande figuren. Het vooropgestelde te volgen traject tot 2020 wordt eveneens per land weergegeven in deze figuren (ENOVER/CONCERE (2010), Ministerie Economische Zaken (Nederland) (2010), Eurostat (2014)). Aangezien er medio 2014 nog steeds geen verdeling gemaakt werd tussen de Belgische Federale overheid en de regio s, worden de Belgische doelstellingen weergegeven in Figuur 2.

4 Interreg IVA-project: p % 20, ,6 Groene warmte/koeling (doel BE) 18,2 15 Groene stroom (doel BE) Groen transport (doel BE) Groene energie (doel BE) 14,8 16, ,7 2,3 2,2 Groene warmte/koeling (gereal BE) Groene stroom (gereal BE) Groen transport (gereal BE) Groene energie (gereal BE) 6,2 4,8 4,2 4,4 3,8 3,8 3,5 9,5 7,8 5,8 5,2 5,1 4,7 4,8 4,8 12,7 11,3 7,5 6,8 6,6 5,9 5,7 5,8 9,5 8,6 8,5 7,5 6,3 6,5 10,7 9,6 7,9 11,9 10,7 9,0 13,0 11,9 10,1 0 0, Figuur 1: Evolutie van de productie aan hernieuwbare energie in de verschillende vormen en van het vooropgestelde traject tot in 2020 voor België. 25 % 20, ,6 Groene warmte/koeling (doel BE) 18,2 15 Groene stroom (doel BE) Groen transport (doel BE) Groene energie (doel BE) 14,8 16, ,7 2,3 2,2 Groene warmte/koeling (gereal Vl) Groene stroom (gereal Vl) Groen transport (gereal Vl) Groene energie (gereal Vl) 6,2 4,8 4,2 4,4 3,8 3,8 3,5 9,5 7,8 5,8 5,2 5,1 4,7 4,8 4,8 12,7 11,3 7,5 6,8 6,6 5,9 5,7 5,8 9,5 8,6 8,5 7,5 6,3 6,5 10,7 9,6 7,9 11,9 10,7 9, ,9 10,1 0 0, Figuur 2: Evolutie van de productie aan hernieuwbare energie in de verschillende vormen in Vlaanderen en van het vooropgestelde traject tot in 2020 voor België.

5 Interreg IVA-project: p % 37, , ,8 Groene warmte/koeling (doel NL) Groene stroom (doel NL) 27,6 25 Groen transport (doel NL) Groene energie (doel NL) 24,4 20 Groene warmte/koeling (gereal NL) Groene stroom (gereal NL) Groen transport (gereal NL) 19,0 21,0 Groene energie (gereal NL) ,0 2,5 9,1 8,6 3,7 4,1 4,2 4,2 4,6 12,5 5,6 4,4 4,6 15,3 6,6 4,8 5,1 7,7 5,2 5,6 8,5 5,6 6,0 9,7 6,8 6,2 10,9 7,7 6,9 12,1 8,5 7,5 13,3 9,4 8,1 14,5 10,3 8,7 0 0, Figuur 3: Evolutie van de productie aan hernieuwbare energie in de verschillende vormen en van het vooropgestelde traject tot in 2020 voor Nederland 45 % 40 38, , Groene warmte/koeling (doel DE) Groene stroom (doel DE) Groen transport (doel DE) Groene energie (doel DE) Groene warmte/koeling (gereal DE) 24,7 26,8 28,8 31,0 33,3 Groene stroom (gereal DE) 22, ,2 6,6 6,5 3,9 Groen transport (gereal DE) Groene energie (gereal DE) 20,9 19,3 17,4 11,4 10,8 10,1 10,0 9,0 9,4 7,3 7,5 7,6 14,4 13,5 12,8 12,0 12,4 11,7 11,1 10,5 7,0 7,0 7,0 7,1 17,7 16,7 15,7 14,7 13,9 13,1 9,3 9,4 9,7 19,6 15,5 13, Figuur 4: Evolutie van de productie aan hernieuwbare energie in de verschillende vormen en van het vooropgestelde traject tot in 2020 voor Duitsland

6 Interreg IVA-project: p. 6 Uit bovenstaande figuren kan besloten worden dat Nederland en Duitsland ambitieuze doelstellingen gekozen hebben op het vlak van groene stroom tegen Duitsland en België volgen vooralsnog hun vooropgestelde traject, terwijl Nederland de komende jaren een grote stap voorwaarts dient te zetten om het vooropgestelde doel van 37% te halen. In 2012 bedroeg het aandeel groene stroom in Duitsland ruim 23%, terwijl dit in België en Nederland tussen 10 en 11% lag. De uitdagingen waar het Duitse elektriciteitsnet nu voor staat, zijn wellicht een goede afspiegeling voor de uitdagingen waar België en Nederland binnen een aantal jaren voor zullen staan. Voor Europa (EU28) bedroeg het aandeel aan groene stroom in ,5%. Het feit dat de productie voor een stuk verschuift van centrale opwekking naar decentrale opwekking, in combinatie met een fluctuerend aanbod aan weersafhankelijke opwekking door zon en wind, zorgt ervoor dat het huidige elektriciteitsnet herdacht en aangepast moet worden. Het gebrek aan leveringszekerheid van elektriciteit en hogere meerkosten voor het verbruik van elektriciteit zijn bedreigingen voor het economische weefsel, meer in het bijzonder voor de energieintensieve industrie. 3. Flexibiliteit in het energiesysteem Het toverwoord voor het toekomstige elektriciteitssysteem blijkt flexibiliteit te zijn. Die flexibiliteit kan op verschillende manieren tot uiting komen. i. Verbeteren elektrische transmissie en distributie Er wordt verwacht dat de omschakeling naar een koolstofarm elektriciteitsnet gepaard gaat met hogere investeringskosten, maar dat deze hogere investeringen terugverdiend zullen worden door lagere operationele kosten (ECF, 2011). Volgens deze studie dient er zwaar geïnvesteerd te worden in het elektrische transmissienet (up-grading), en meer bepaald in de periode om op schema te blijven om in % aan hernieuwbare elektriciteit op het net te kunnen transporteren. Ook volgens Agora Energiewende (2013) is de goedkoopste oplossing het investeren in een beter (sub)transmissienetwerk (>30 kv) en distributienetwerk (< 30kV). Het uitgangspunt is dat een lokaal overaanbod nog een lange tijd het kosten-efficiëntst via het transmissienet weggewerkt wordt naar andere regio s en bestaande energieopslag inrichtingen in Europa (bijv. hydro-elektrische pompopslag) (Agora Energiewende, 2013). Deze aanname veronderstelt weliswaar dat er geen vertraging komt op de (grensoverschrijdende) expansie van het elektrische net, dat er goede internationale marktwerking en samenwerking is en dat er zich geen doorbraken voordoen op het vlak van kosten-efficiënte energieopslag. Er wordt op gewezen dat de benodigde aanpassingen op vlak van infrastructuur naar aanleiding van de zogenaamde Energiewende in Duitsland eigenlijk relatief beperkt zijn ten opzichte van de grote expansie van het hoogspanningsnet die zich voordeed tussen 1977 en 1989 (Baake, 2013). Er dient anderzijds bemerkt te worden dat transport van elektriciteit een significant energetisch verlies met zich meebrengt en dat dit de energiekosten bij de eindklant ook doet oplopen. Uit berekeningen door GERG-leden zou evenwel blijken dat de combinatie van Power-To-Gas, een bepaalde vorm van energieopslag onder de vorm van waterstofgas of methaan, in combinatie met kwalitatieve warmtekrachtkoppeling veel kosteneffectiever (6-30 euro per ton CO 2-reductie) zou zijn dan de versterking van het elektrische transmissiesysteem (120 euro per ton CO 2-reductie) (Judd en Pinckbeck, 2013).

7 Interreg IVA-project: p. 7 In de onderstaande figuren wordt gesimuleerd welke aanpassingen aan het interregionale elektrische transmissienetwerk wenselijk zijn om de groei van de productie aan hernieuwbare energie niet af te remmen in Europa tegen respectievelijk 2020 en 2030 volgens een on-track scenario, waarbij in 2020 het aandeel aan hernieuwbare elektriciteit 35% is in Europa, en in %. Figuur 5: Simulatie van veronderstelde extra transmissiecapaciteit in Europa tegen 2020 en 2030 (Bron: ECF, 2011) Voor België en Nederland betekent dit dat er tegen 2020 werk dient gemaakt te worden van een connectie (1-5 GW) tussen België en het Verenigd Koninkrijk en dat de bestaande elektrische verbinding tussen Nederland en Noorwegen (< 1 GW) versterkt dient te worden tot 1-5 GW. Tegen 2030 zou bestaande directe connectie tussen Nederland en België (< 1 GW) significant versterkt dienen te worden (5-10 GW) en een directe connectie tussen België en Duitsland (1-5 GW). De netconnectie tussen België en het Verenigd Koninkrijk zou tegen 2030 ook mogelijks bijkomend versterkt (5 10 GW) moeten worden, maar indien bepaalde acties ter stimulering van flexibele stroomafname (demand response) kunnen doorgevoerd worden zou deze versterking mogelijks niet noodzakelijk zijn. In het rapport van ECF (2011) wordt gesteld dat, naast flexibele stroomafname, ook een verhoogde energie-efficiëntie de benodigde toename aan transmissie en back-up significant kan beperken. De verwachte toename aan elektriciteitsverbruik (1,8% per jaar) door elektrificatie van transport en verwarming (warmtepompen) zou beperkt kunnen worden tot 0,3% per jaar indien de vooropgestelde Europese energiebesparingsdoelstellingen tot 2020 op gelijkaardige wijze doorgetrokken worden tot Dit zou resulteren in een daling van 50% in de benodigde investeringen op het vlak van transmissie en 31% op vlak van back-up (ECF, 2011).

8 Interreg IVA-project: p. 8 ii. Verhogen van de flexibele elektriciteitsproductie Gezien het fluctuerende, weersafhankelijke karakter van elektriciteitsopwekking door zon en wind, is er een duidelijke nood aan bijkomende flexibele elektriciteitsproductie aangezien vraag en aanbod in het elektriciteitsnet per definitie in balans moeten zijn. Aardgas wordt aanzien als een bijzonder interessante energiebron voor het snel aan en afschakelen van elektriciteitscentrales om die balans te gaan waarborgen. Nucleaire elektriciteitsopwekking, WKK s die stroom leveren aan de industrie en energiecentrales die ook warmte leveren aan een stadsverwarmingsnet kunnen als must-run installaties beschouwd worden. Productie-eenheden van hernieuwbare energie worden in principe ook als must-run eenheden beschouwd indien ze op het hoogspanningsnet aangesloten zijn, maar de productie van windmolens kan mogelijks op vraag van de hoogspanningsnetbeheerder verlaagd worden, wat in feite neerkomt op een netto energieverlies door een falende wisselwerking tussen vraag en aanbod. Volgens simulaties van Kema zou de extra beschikbare opwekking weliswaar slechts 2,5% hoger zijn indien er een grootschalige energieopslag is in Nederland in 2020, en dit zou wellicht nog steeds zo zijn in 2030 (Innovatie Zuid, Roadmap Energieopslag, 2012). Nieuwe regelbare steenkoolcentrales zouden ook kunnen gebruikt worden voor dit doel. Steenkool is op dit moment goedkoper dan aardgas, maar de hogere CO 2-emissie geassocieerd met de elektriciteitsopwekking met steenkool pleit momenteel in het voordeel van aardgas. Door een (mogelijks tijdelijke) oninteressante verhouding tussen de aardgas- en de elektriciteitsprijzen op de markt worden investeringen in flexibele gasgedreven back-up installaties zeker niet gestimuleerd. Integendeel, veel dergelijke back-up installaties zijn niet langer rendabel en worden buiten bedrijf gesteld (Baake, 2013). Deze situatie doet inzien dat er voor de verdere ontwikkeling van de productie aan hernieuwbare energie wellicht een billijke vergoeding moet komen voor (gasgedreven) flexibele elektriciteitsopwekking (Schlatmann, 2013). Indien deze situatie niet door marktwerking verholpen kan worden, dan zijn black-outs niet ondenkbaar, waardoor een ingrijpen door de overheid mogelijks nodig zal zijn (Baake, 2013). Er blijft een belangrijke rol weggelegd voor aardgas de komende decennia volgens de studie van ECF (2011). Er wordt verwacht dat de daling van het aardgasverbruik voor gebouwenverwarming gecompenseerd zal worden door een hogere vraag naar aardgas voor elektriciteitsopwekking. Waar op Europees niveau 22% van de elektriciteitsopwekking afkomstig was van aardgas, verwacht men dat dit zal stijgen tot 25% in 2020 en 28% in 2030 (ECF, 2011). Volgens een studie van ECF (2011) zou de aardgasinfrastructuur in de meeste regio s in Europa voldoende ontwikkeld zijn. Het aansturen van een cluster decentrale energie-opwekkingseenheden met gesofisticeerde software wordt aangeduid met de term virtual power-plant, waardoor een hogere graad van flexibiliteit bereikt wordt. Ook het sturen van de vraagzijde (demand respons) kan een onderdeel vormen van het concept van een virtual power-plant iii. Verhogen van de flexibiliteit bij elektriciteitsverbruikers (demand response) Een andere vorm van flexibiliteit om vraag en aanbod dichter bij elkaar te brengen is de vraag zoveel mogelijk te laten volgen op het aanbod, wat een andere manier van sturing is dan dat het vandaag het geval is. Er liggen opportuniteiten vervat in bepaalde industriële activiteiten waarbij het verbruik aan elektriciteit zonder operationele problemen uitgesteld of vervroegd kunnen worden (bijv. koeling in diepvriessector, aanmaak ijswater, ovens, verpompen van vloeistoffen, ). Anderzijds zal het in de toekomst wellicht zo zijn dat een aantal (huishoudelijke) toestellen ( smart devices ) communiceren met een smart grid opdat ze op het gepaste moment in werking zouden treden. Daarbij kan gedacht worden aan wasmachines, droogkasten maar ook het laden van elektrische wagens en het tijdelijke opslaan van warmte afkomstig van een warmtepomp in een

9 Interreg IVA-project: p. 9 warmtebuffer behoort tot de toekomstige mogelijkheden. Het voorzien van een batterij op het decentrale niveau van een huis of wijk, wordt aangegeven als een voorbeeld van demand response, wat, net zoals het voorafgaande voorbeeld, aanduidt dat de grens tussen demand response en energieopslag soms vaag is. Volgens een studie van ECF (2011) zou een afname-verschuiving van 10% van de dagelijkse vraag in navolging van het aanbod, wat aanzien wordt als een realistische inschatting, een daling van 10% van de netcapaciteit tot gevolg hebben en een daling van 35% van de back-up capaciteit. De prijsvolatiliteit zou op deze manier met 10 tot 30% dalen. iv. Voorzien van energieopslag Opslag van energie wordt gezien als een sluitstuk, voor het geval het lokale overaanbod aan elektrische stroom niet kan getransporteerd worden naar andere regio s en er geen lokale flexibele elektriciteitsklanten beschikbaar zijn. Energieopslag is niet nieuw, want met de komst van kernenergie bleek bijvoorbeeld hydro-elektrische pompopslag een interessante optie te zijn. In een studie van Agora Energiewende (2013) wordt geschat dat significante (bijkomende) energieopslag pas noodzakelijk zal zijn vanaf het moment dat het aandeel aan hernieuwbare energie op het net 70% bedraagt. Indien de decarbonisatie van de elektriciteitsproductie zich verderzet zoals vooropgesteld, zou zich dit wellicht niet voor 2040 voordoen. Er wordt namelijk gesteld dat (additionele) energieopslag de komende decennia nog te duur zal zijn (ten opzichte van netversterking) en dat er nog heel wat R&D nodig zal zijn om tot marktconforme concepten te komen. In het rapport van ECF (2013) stelt dat bij een goede marktintegratie, conventionele technologieën de prijs gaan bepalen voor het grootste gedeelte van de tijd. Men gaat er dan ook van uit dat de perioden waarbij de elektriciteitsprijs erg laag is (overaanbod) tegen 2020 beperkt zal zijn en quasi niet meer zullen voorkomen in 2030 bij een on-track scenario (35% in 2020 en 50% in 2030). Indien de decarbonisatie van het elektriciteitsnet sneller zou gaan, dan zouden er in 2030 ook nog een beperkt aantal draaiuren zijn met een erg lage stroomprijs (Figuur 6). Figuur 6: Prijs-duur curves voor het on-track -scenario (35% in 2020 en 50% in 2030) en higher RES -scenario (60% in 2030)

10 Interreg IVA-project: p. 10 Maar, zoals eerder vermeld, gaat men er van uit dat er geen vertraging komt op de (grensoverschrijdende) expansie van het elektrische net, dat er goede internationale marktwerking en samenwerking is en dat er zich geen snellere doorbraken voordoen op het vlak van kostenefficiënte energieopslag. Ook een versnelde intrede van elektrische wagens die aan het net gekoppeld worden (energie opslag en demand response) en grootschalige warmtepomp-projecten met warmteopslag kunnen game-changers worden. Ook de rol van warmtekrachtkoppeling (WKK) kan een belangrijke rol gaan spelen. Als er op termijn WKK-warmte kostenefficiënter opgeslagen zou worden, dan kunnen de combinatie van WKK s (bij stroomtekort) en warmtepompen (bij stroomoverschotten) met warmteopslag (zeker in het stookseizoen) gebruikt worden voor netbalansering. De wisselwerking tussen warmteopslag en fluctuerende productie aan hernieuwbare energie kan mogelijks al sneller leiden tot een integratie van energieopslag in het energiesysteem. Anderzijds wordt in een rapport van TNO (2013) gesteld dat er tussen experts geen overeenstemming is over het niveau van integratie van hernieuwbare elektriciteit in het elektriciteitsnet waarbij energieopslag interessant wordt. The Directoraat-Generaal (DG) Energie stelt in het document The future role and challenges of energy storage dat een verstoring van het elektriciteitsnet kan verwacht worden vanaf dat het aandeel hernieuwbare elektriciteit op het net 25% bedraagt, tenzij er energieopslag voorzien wordt (TNO, 2013). Er is wellicht geen twijfel over het feit dat een toekomstig elektriciteitsnet dat volledig gevoed wordt met hernieuwbare energie enkel mogelijk is met behulp van energieopslag. 4. Wisselwerking tussen energievormen: conversie en opslag Het huidige energiesysteem is vooralsnog sterk gebaseerd op het gebruik van fossiele en nucleaire energiebronnen voor de opwekking van elektriciteit, warmte, beweging en productie van grondstoffen. Opslag van elektriciteit is momenteel nog erg beperkt (vnl. hydro-elektrische pompopslag en batterijen). Naast het gebruikt van aardolieproducten is aardgas (hoofdzakelijk methaan - CH 4) een belangrijke en breed inzetbare energiebron. Naast verwarming wordt aardgas ingezet voor elektriciteitsopwekking, transport en voor de productie van grondstoffen (bijvoorbeeld waterstofgas en ammoniak). Het aandeel aan transport op basis van aardgas (CNG en LNG) is op dit moment nog beperkt, maar verwacht wordt dat dit aandeel de komende jaren sterk zal stijgen. Op dit moment is er weinig interactie tussen de verschillende energiesystemen, maar de opslag van energie kan daar verandering in brengen (Figuur 7). Figuur 7 is per definitie onvolkomen, maar geeft de belangrijkste connecties weer tussen de verschillende energievormen tot aan de finale energiebehoeftes (warmte, elektriciteit, beweging en grondstoffen) voor de energievragers (landbouw, industrie, residentieel en transport).

11 Interreg IVA-project: p. 11 Figuur 7: Een schematisch overzicht van de belangrijkste connecties tussen verschillende energievormen in het huidige energiesysteem In het kader van dit project, werden verschillende technologieën geïnventariseerd die relevant zouden kunnen zijn in toekomstige concepten rond energieopslag. De verschillende vormen van energieopslag kunnen opgedeeld worden in vijf groepen, volgens de fysisch-chemische eigenschappen van de energieopslag: 1) Mechanische energieopslag 2) Elektrische energieopslag 3) Elektrochemische energieopslag 4) Thermische energieopslag 5) Chemische energieopslag Deze technologieën en de bijhorende connecties worden schematisch voorgesteld in onderstaande figuur (Figuur 8). Ook dit schema is per definitie niet volledig, maar geeft in grote lijnen de samenhang weer die er zou kunnen zijn tussen verschillende energiedragers (methaan, H 2, ammoniak, biomassa, warmte), CO 2 en de verschillende energiebehoeftes. Hieruit blijkt dat het energiesysteem veel complexer en veelzijdiger zou kunnen worden en dat er veel meer interactie en integratie tussen de verschillende systemen mogelijk kan worden.

12 Interreg IVA-project: p. 12 Figuur 8: Een schematisch overzicht van de belangrijkste connecties tussen verschillende energievormen in een toekomstig energiesysteem Er werd, voor de helderheid van dit rapport, een arbitrair onderscheid gemaakt tussen energieopslag technologieën vertrekkende van elektrische energie die geassocieerd kunnen worden met Power- To-Gas (P2G), een vorm van chemische energieopslag en andere technologieën. Deze andere technologieën werken doorgaans als loutere reversibele opslag van elektriciteit onder een andere fysieke of (elektro)chemische toestand, met uitzondering van de omzettingen die geassocieerd worden onder de term Power-To-Heat (P2H) en die een omzetting van elektrische energie naar warmte inhouden, waarbij de energie onder de vorm van warmte opgeslagen wordt voor toekomstige benutting als warmte. Deze technologieën en omzetting worden in Figuur 9 in het blauw aangeduid en worden hieronder verder besproken.

13 Interreg IVA-project: p. 13 Figuur 9: Een schematisch overzicht van de belangrijkste vormen van opslag van elektrische energie die niet geassocieerd worden met Power-To-Gas 1) Mechanische energieopslag a. Hydro-elektrische pompopslag [Kema, 2013] Op dit moment is hydro-elektrische opslag wereldwijd de belangrijkste technologie die gebruikt wordt voor de opslag van elektriciteit (aandeel van 99%; 127 GW, Decourt, B., & Debarre, R. (2013). Het principe is gebaseerd op het verpompen van water naar een hoger gelegen plaats op het moment dat elektriciteit goedkoop is om dan later het water te laten terugstromen naar een lager gelegen gedeelte. De potentiële energie die vrijkomt als kinetische energie bij het terugstromen, wordt met een turbine terug omgezet in elektriciteit. De energetische efficiëntie ligt typisch tussen 70 en 85%. In België kunnen hiervan voorbeelden gevonden worden in Coo-Trois-Ponts en Plate-Taille, waar respectievelijk MW en 144 MW aan geïnstalleerd vermogen beschikbaar is door het benutten van een hoogteverschil van respectievelijk meter en 45 meter. De installatie in Coo-Trois- Ponts werk aan een efficiëntie van 75% en kan maximaal 5 GWh aan energie opslaan (gemiddeld 1600 GWh per jaar). De installatie in Plate-Taille kan 0,8 GWh opslaan.

14 Interreg IVA-project: p. 14 De voordelen: Volwassen technologie, betrouwbaar Hoge opslagcapaciteit Snelle opstart mogelijk (minuten) Lage zelfontlading Lange technische levensduur (> 30 jaar) Vele cyclussen mogelijk ( ) De nadelen: Hoge investeringskosten ( euro/kw > 500 MW; euro/kw < 500 MW) Lange doorlooptijd tot ingebruikname (oa. voor vergunningen) Lage energie-densiteit Groot ruimtegebruik Geografische limitaties Grote milieu-impact Ook in plaatsen waar van nature geen grote hoogteverschillen zijn, worden plannen gemaakt om dit principe toe te passen in bijvoorbeeld een meer of zee ( open coast sea concept in Japan). In Nederland is er het Plan Lievense en in België is er een (voorontwerp van een) marien ruimtelijk plan waarbij twee zones aangeduid worden voor een concessie voor energieopslag. De voordelen van hydro-elektrische pompopslag op zee, zijn de beschikbaarheid van ruimte, water en zand (bouwmateriaal) in combinatie met het ontbreken van bewoning. Er zijn twee concepten gangbaar. In het ene concept wordt een hoge dijk aangelegd als stuwmeer, waarbij het water boven het zeewaterniveau opgeslagen wordt. Hierbij dient zand aangevoerd te worden. In het andere concept wordt een lagere dijk aangelegd waarbij binnen de dijk zand weggegraven wordt waarmee de dijk kan aangelegd worden. Dit tweede concept levert ook geen overstromingsgevaar op aan land indien het in een meer aangelegd wordt, bij het doorbreken van de dijk (Plan Lievense). Nog een ander alternatief voor vlakke regio s is een zogeheten Ondergrondse Pomp Accumulatie Centrale (OPAC), waarbij water met behulp van elektriciteitsoverschotten verpompt worden van een ondergronds meer naar een bovengronds meer. Later stroomt het water dan terug naar het ondergronds meer waarbij een turbine gebruikt wordt om terug elektriciteit te genereren. Een dergelijk OPAC-systeem voor Zuid-Nederland wordt geschat op 1,8 miljard euro (Innovatie Zuid, Roadmap Energieopslag, 2012). Een dergelijk bouwwerk op zee zou ook benut kunnen worden als een (LNG-)haven, voor de bouw van windmolens, offshore infrastructuur, voor aquacultuur in de omgeving en recreatie om zo tot een globale interessante business-case te komen. In heuvelachtige gebieden waar geen water beschikbaar is, kan ook gebruik gemaakt worden van speciale treinstellen gevuld met bijvoorbeeld stenen of cement. Op momenten van lage elektriciteitsprijzen worden de treinstellen elektrisch bergop gereden en bij hoge elektriciteitsprijzen rijden ze terug naar beneden, waarbij de opgebouwde potentiële energie weer omgezet wordt in kinetische energie waarmee opnieuw elektriciteit geproduceerd wordt. In de VS wordt dit toegepast en de verantwoordelijken stellen dat deze vorm van elektriciteitsopslag slechts half zo duur is als hydro-elektrische pompopslag [Scientific American.com, 2014].

15 Interreg IVA-project: p. 15 b. Opslag van elektrische energie met behulp van perslucht Elektriciteit kan mechanisch opgeslagen worden door een tijdelijke omzetting van elektriciteit in samengedrukte lucht. Nadien wordt de samengedrukte lucht gebruikt om elektrische turbines aan te drijven. Tijdens het samendrukken van de lucht komt er warmte vrij, terwijl tijdens de expansie er warmte nodig is aangezien de lucht afkoelt [Kema, 2013]. Er bestaan momenteel 3 varianten: i) Diabatische energieopslag met perslucht [Kema, 2013] Bij diabatische energieopslag met perslucht is het noodzakelijk dat de lucht wordt opgewarmd met een aardgasturbine tijdens de decompressiefase. De perslucht wordt opgeslagen onder 50 tot 70 bar in ondergrondse opslaglagen, en de warmte die vrijkomt bij de compressie wordt niet gebruikt. De voordelen: Volwassen technologie die commercieel beschikbaar is Lange levensduur (30 jaar) Grote productiecapaciteit (5-300 MW) Snelle opstarttijd (10-14 minuten) Bijna geen zelfontlading Relatief lage investerings- en onderhoudskosten De nadelen: Afhankelijkheid van aardgas Beperkte beschikbaarheid in ondergrondse opslag-sites Lage efficiëntie (42-54%) Slechts 2 sites wereldwijd (Duitsland en USA) ii) Adiabatische energieopslag met perslucht [Kema, 2013] Bij de adiabatische energieopslag wordt de warmte die vrijkomt tijdens de compressiefase in verschillende tussenstappen opgeslagen in vaste, vloeibare of gesmolten zoutoplossingen ( C). Tijdens de decompressie wordt deze warmte dan hergebruikt en verwacht wordt dat de efficiëntie zo kan stijgen tot 70%. In Duitsland wordt een dergelijke pilootinstallatie getest. Op dit moment zijn de benodigde warmteopslag als de compressor op hoge temperatuur nog niet commercieel beschikbaar in de noodzakelijke dimensies, waardoor de demonstratie en commercialisatie niet verwacht wordt voor Er wordt verwacht dat de investeringskost tussen 600 en 1200 euro/kw zal liggen. iii) Isotherme energieopslag met perslucht [Kema, 2013] Isotherme energieopslag met perslucht is in feite een geavanceerde variant van de adiabatische energieopslag met perslucht, met dit verschil dat de warmte niet in stappen, maar continu uitgewisseld wordt. De isotherme energieopslag zou een energetische efficiëntie bereiken van 70-80% en zou ook makkelijk schaalbaar zijn en de opslag zou ook bovengronds kunnen, al zou de bovengrondse energieopslag significant duurder zijn. De investeringskost wordt geschat op euro/kw.

16 Interreg IVA-project: p. 16 c. Vliegwielen [Kema, 2013] Elektrische energie kan tijdelijk opgeslagen worden in een vliegwiel door het roteren van de massa van het wiel om een as. Een elektrische motor zet de elektriciteit om in kinetische energie door het draaien van het wiel. Hoe sneller het wiel draait (tot tpm), hoe meer energie kan opgeslagen worden. Het ontladen gebeurt doordat het draaiende wiel een generator aandrijft die terug elektriciteit produceert. Een klassiek vliegwiel is uitgevoerd in staal, maar ook composieten zijn mogelijk. Een vliegwiel uitgevoerd in koolstof zou tot 5 keer meer energie kunnen opslaan, al zijn er (mogelijks tijdelijk) nog veiligheidsissues opgedoken [Thoolen, 2013]. De grootste installatie (Japan) heeft een geïnstalleerd vermogen van 160 MW voor een periode van 30 seconden. Vliegwielen werden ook succesvol toegepast om variaties door windmolens in kleine netten af te zwakken. De voordelen: Hoge efficiëntie (90-95%) Snelle inzetbaarheid (seconden), frequentie-regulatie mogelijk Weinig onderhoud nodig Erg betrouwbaar Modulaire opbouw mogelijk (kw 160 MW) De nadelen: Hoge zelfontladingssnelheid (minstens 20% per uur) korte termijnopslag Hoge investeringskosten ( euro/kw) 2) Elektrische energieopslag a. Super condensatoren (elektrochemische condensatoren, supercapacitors ) [Kema, 2013] Elektrische energie kan (na omvorming in gelijkstroom voor wisselstroom) opgeslagen worden in een zogenaamde supercondensator door twee simultaan optredende fenomenen. Enerzijds word energie tijdelijk opgeslagen als een statisch elektrisch veld door de opbouw van een elektrische dubbellaag ter hoogte van de grenslaag van de elektrodes met het elektrolyt gescheiden door één laag elektrolyt-solvent molecules (diëlectricum). Anderzijds wordt er tijdelijk energie opgeslagen door redoxreacties aan de ene elektrode, waar kationen de solventlaag (diëlectricum) doorbreken en aan de elektrode gaan kleven, waardoor er elektronen langs het elektrisch circuit kunnen vloeien naar de andere elektrode, waar de elektronen op het elektrode-oppervlak achterblijven in de transitiemetalen, en dus niet overgaan op de anionen. Supercondensatoren voor toepassingen met hernieuwbare elektriciteitssystemen zijn nog onder ontwikkeling, doorgaans in combinatie met batterijen die, in tegenstelling tot de supercondensatoren, de energie wat langer kunnen opslaan. De investeringskost ligt tussen euro/kw. Gewone condensatoren kunnen minder energie opslaan per gewichtseenheid, maar kunnen wel een hoger vermogen leveren per gewichtseenheid. Er wordt gesteld dat supercondensatoren te situeren

17 Interreg IVA-project: p. 17 zijn tussen condensatoren en batterijen in een vermogensdichtheid-energiedichtheidsplot (Kotz en Carlen, 1999). De voordelen: Hoge efficiënties (85-95%) Hoge laadsnelheden Lange levensduur Snelle responstijd (< 1 seconde) De nadelen: Hoge zelfontlading (14% per maand) Voorlopig nog in een R&D-fase voor hernieuwbare energie b. Supergeleidende magnetische energieopslag [Kema, 2013] Supergeleiding treedt op in bepaalde geleiders die gekoeld worden onder hun superkritische temperatuur. Dit houdt in dat de gelijkstroom in deze spoelen geen weerstand meer ondervindt en oneindig blijft stromen zonder te degenereren en tegelijk ook een sterk magnetisch veld opwekt, waarin de energie opgeslagen wordt. Het voordeel van deze technologie is dat er erg snel geschakeld kan worden (milliseconden). Er zou een uitgesteld hoog vermogen kunnen geleverd eerder dan dat er grote hoeveelheden energie opgeslagen zouden worden. Deze technologie is nog in ontwikkeling, maar zou in principe aan een efficiëntie van meer dan 95% kunnen werken. Enkel de omzetting van wisselstroom naar gelijkstroom en terug gaat gepaard met energieverlies. Het nadeel van deze technologie is dat de supergeleider extreem diep gekoeld moet worden en dat er ook mogelijks problemen kunnen zijn door de hoge magnetische straling die opgewekt wordt. 3) Elektrochemische energieopslag a. Batterijen [Kema, 2013] Batterijen kunnen elektrische energie tijdelijk opslaan door een reversibele omzetting van de elektrische gelijkstroom-energie in chemische energie, met behulp van bepaalde redoxreacties. i) Lood-batterijen De loodbatterij is een van de meest voorkomende soort batterij voor elektrochemische opslag van elektriciteit. 70% van alle lood-batterijen worden gebruikt in voertuigen. Ze zijn gekend omwille van hun betrouwbaarheid (reeds 130 jaar operationele ervaring), kunnen in een tiental seconden benut worden en werken aan een efficiëntie van 70-85%. Ze ontladen aan ongeveer 2% per maand. De nadelen: Relatief beperkt aantal laadcyclussen mogelijk en korte levensduur (4-8 jaar) Hoge onderhoudsvereisten Slechte performantie bij lage temperatuur

18 Interreg IVA-project: p. 18 Veiligheidsrestricties ter voorkoming van zure dampen en explosieve gassen Snelle degradatie bij volledige ontlading ii) Nikkel-batterijen Er worden hoofdzakelijk drie types gebruikt (NiCd, nickel-metaal hydride NiMH en NiZn), waarvan de NiCd de enige is commercieel gebruikt wordt voor grootschalige energieopslag van hernieuwbare electriciteit. De investeringskost ligt tussen euro/kw. Net als loodbatterijen zijn ze robuust, commercieel beschikbaar, kunnen ze in enkele seconden benut worden en is veelvuldige volledige ontlading niet wenselijk. In vergelijking met loodbatterijen hebben ze een langere levensduur (20 jaar - maar nog steeds een lage cycle lifetime van cyclussen). Het grote voordeel ten opzichte van loodbatterijen is dat ze lage onderhoudsvereisten hebben. Maar er zijn ook een aantal nadelen ten opzicht van de loodbatterijen: Snellere ontlading (6-18% per maand) Doorgaans lagere energetische efficiëntie (60-91%) Relatief duur productieproces Mogelijke toxiciteit van het zware metaal cadmium (bij NiCd-batterijen) na de gebruiksfase iii) Lithium-batterijen Lithium batterijen worden gekenmerkt door een hoge energetische efficiëntie (90-95%), een hoge energetische densiteit, snelle oplading en een lage zelfontlading (< 5% per maand). Op dit moment worden ze voornamelijk voor kleinschaligere toepassingen gebruikt (elektronische toestellen, PV en voertuigen). Om ook een toepassing te vinden in de grootschalige energieopslag dient de productiekost ( euro/kw) naar beneden te gaan, dient de opslagcapaciteit te verhogen en de veiligheid verhoogd te worden (oververhitting). Volgens verschillende studies zou de kostprijs van een lithiumbatterij jaarlijks met 10% dalen (presentatie Jos Blom, Alliander, 2013). De levensduur van de lithiumbatterij is gevoelig aan hoge temperaturen en diepe ontlading. Op dit moment bevindt dit soort batterij zich in een pre-commercieel stadium voor deze toepassing. Recent kondigde het bedrijf Power Japan Plus (PJP) aan een nieuwe batterij ontwikkeld te hebben die de voordelen van een Lithium-batterij heeft, maar veel sneller oplaadt, geen oververhittingsgevaar zou veroorzaken en geen zeldzame materialen nodig heeft: de Ryden dual carbon battery. Het concept zou gepatenteerd zijn, en het is wachten op onafhankelijke testen om bevestiging te krijgen van de unieke eigenschappen (Engineering.com, 2014). iv) NaS-batterijen Natrium-zwavel batterijen lijken beloftevol om de wisselende productie van hernieuwbare energie te ondersteunen aangezien ze enerzijds in de megawatt-range toepasbaar zijn en anderzijds omdat ze de energie zo n 7 uur goed kunnen opslaan en dit aan een hoge efficiëntie (85-92%). Voor lange termijnsopslag zijn ze evenwel niet geschikt, aangezien de zelfontlading 100% per maand bedraagt.

19 Interreg IVA-project: p. 19 In tegenstelling tot veel andere soorten batterijen zijn er geen dure noch toxische componenten nodig. De werkingstemperatuur van de batterijen ligt tussen 300 en 350 C. Eens het proces op gang gebracht is, dan zorgt de warmteproductie van het laden en ontladen er voor de temperatuur behouden blijft. Het nadeel is evenwel dat door deze hoge temperaturen natrium erg corrosief is, waardoor het niet toepasbaar is op kleine schaal. Deze batterijen zijn in een pre-commercieel stadium, zijn momenteel nog relatief duur ( euro/kw) en er is nog maar weinig operationele ervaring mee. Nochtans heeft de NaS-batterij op dit moment het grootste aandeel in opgestelde energieopslag met batterijen wereldwijd (316 MW, 53%; Electricity Storage Association, 2013). Er zijn nog een hele range aan andere soorten batterijen in ontwikkeling (bijv. natrium-ion batterijen, Natrium Nickel Chloride batterijen, herlaadbare metaal-lucht batterijen (Li-air, Al-air), ) en verwacht wordt dat deze ontwikkelingen zich de komende jaren nog verder zullen doorzetten. b. Flow batterijen In een flow batterij wordt de elektriciteit chemisch opgeslagen in een elektrolyt, dat in grote tanks kan opgeslagen worden. Op deze manier zijn flow batterijen interessant om de wisselende productiecapaciteit van windmolens op te vangen en de technologie zo te ondersteunen. De flow batterijen zitten nog in een precommercieel stadium. Een voordeel van de flow batterijen is dat de zelfontlading in principe onbestaand is (0% per maand). De vanadium redox flow batterij haalt efficiënties tussen 70 en 85%, heeft een cyclus levensduur van cycli en de investeringskost ligt tussen euro/kw en euro/kw. De zink-broom flow batterij is dan een stuk goedkoper ( euro/kw) en heeft een hogere specifieke energie, maar de efficiëntie ligt iets lager (70-75%) en de cyclus levensduur ligt tussen cycli. Er zijn nog andere soorten (redox) flow batterijen in ontwikkeling, zoals polysulfide bromide redox flow batterijen of zinc cerium redox flow batterijen. Ook batterijen met vloeibare metalen schijnen mogelijks een doorbraken te kunnen betekenen op het vlak van opslag van elektriciteit (Nature.com, 2014) 4) Thermale energieopslag a. Cryogene opslag Elektrische energie kan opslagen worden door lucht af te koelen tot -200 C waardoor het vloeibaar wordt. Nadien kan door het toevoegen van warmte, bij voorkeur omgevingswarmte of restwarmte (bijvoorbeeld van een vorige koelcyclus), de vloeibare lucht terug gasvormig gemaakt worden om een turbine met generator aan te drijven. Er werd aan het begin van de 20 e eeuw reeds aangetoond dat de motor van een wagen op deze wijze kan aangedreven worden. Onderzoekers van de Leeds University presenteerden recent naar eigen zeggen een modulair schaalbaar, relatief goedkoop (< euro/kw) en energiedens opslagsysteem om elektrische energie uit het net op te slaan. De gekoelde vloeistof kan makkelijk overzee getransporteerd worden als een verhandelbare energiedrager aangezien dergelijke infrastructuur reeds beschikbaar is. De

20 Interreg IVA-project: p. 20 energetische efficiëntie is slechts 50% maar zou stijgen tot 70% indien goedkope en laagwaardige restwarmte beschikbaar is (theengineer.co.uk, 2011). Goedkope elektrische stroom kan aangewend worden om ijs te maken voor de koelbehoefte die bijvoorbeeld uren later volgt. Dit is een voorbeeld van demand side management waarbij de vraag naar elektriciteit uitgesteld wordt en de elektrische energie opgeslagen wordt in een ander medium. Zuivere CO 2-gasstromen kunnen door elektrische koeling vloeibaar gemaakt worden met een lagere energiebehoefte dan lucht vloeibaar maken. Vloeibare CO 2 kan, net zoals vloeibare lucht of N 2, naast opslag van elektrische energie ook gebruikt worden als een geluidsarmer en energiezuiniger alternatief voor de koeling van vrachtwagens en bestelwagens aangezien de motor niet hoeft te werken om de klimatisatie van de lading te bewerkstelligen. Dit is geen voorbeeld van opslag van elektrische energie, maar de energie nodig om het gas vloeibaar te maken kan gebeuren op interessante momenten (demand response) en houdt in dat energie een tijdje onder een andere vorm opgeslagen wordt (zonder re-elektrificatie). b. Warmte-elektriciteitsopslag De warmte uit elektriciteit wordt in principe niet meer terug omgezet in elektriciteit wegens een laag rendement met een stoomcyclus of organische rankine cyclus (ORC) door het Carnot rendement, al is dit in principe wel mogelijk. Met behulp van isentropische warmte-elektriciteitsopslag kan elektriciteit omgezet worden in hoge druk- en temperatuursverschillen in twee opslagtanks gevuld met een inert gas en stenen om de warmte op te slaan (tot 12 bar en 500 C) waarbij dan later terug elektriciteit kan opgewekt worden aan een efficiëntie die blijkbaar tussen 70 en 80% zou liggen. Zonne-energie kan ook in een collector, waar gesmolten zout doorstroomt, gecapteerd worden als warmte op hoge temperatuur. Deze warmte kan dan opgeslagen worden in buffervaten en zo kan er op momenten van een hoge elektriciteitsvraag flexibele en hernieuwbare elektriciteit opgewekt worden. Dit is dan geen voorbeeld van elektriciteitsopslag of van power-to-heat, maar van flexibele elektriciteitsopwekking, dat aantoont dat het in principe mogelijk is om hoogwaardige warmte op te slaan voor uitgestelde (re-)elektrificatie. c. Power-To-Heat (P2H) in combinatie met warmteopslag Elektriciteit kan omgezet worden in warmte en verder direct als warmte gebruikt of opgeslagen worden voor later verbruik. In dat opzicht is power-to-heat geen technologie voor opslag van elektriciteit, maar een omzettingstechnologie van elektrische energie naar thermische energie. In dit onderdeel wordt ook een kort overzicht gegeven van hoe deze energie dan verder als thermische energie kan opgeslagen worden voor later gebruik. Bij power-to-heat met behulp van een elektrische weerstand wordt hoogwaardige energie (elektriciteit) omgezet in laagwaardigere energie (warmte). De energetische efficiëntie van deze omzetting is in principe bijzonder hoog, maar het exergetische rendement daalt en ook de economische waarde daalt onder standaard omstandigheden. Toch kan het in bepaalde omstandigheden interessant zijn om overschotten die ontstaan door niet regelbare elektriciteitsproductie-eenheden te gaan benutten voor warmteproductie. In gebieden waar een warmtenet aanwezig is en er ook (regionaal) relatief veel draaiuren met overschotten aan elektriciteit optreden, kan power-to-heat een kosteneffectieve manier zijn om dure netbalancering te minimaliseren (Böttger et al., 2014). De investeringskost voor de omzetting van elektriciteit is in principe relatief laag en de technologische implicaties lijken beperkt.

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag R. de Boer Oktober 2013 ECN-L--13-068 Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Workshop flexibele BioWKK op de energiemarkt 2 oktober 2013 Robert de Boer

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Early morning toast kiemt Hoenderloo 8-10-2014 www.ecn.nl R&D programma s ECN Policy Studies Energy Engineering Environment Energy Efficiency & CCS

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE Wat is het? Warmtekrachtkoppeling (WKK) is een verzamelnaam voor veel verschillende technologieën waarbij warmte en mechanische energie gelijktijdig worden opgewekt.

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Alle ins en outs van warmtepompen

Alle ins en outs van warmtepompen Alle ins en outs van warmtepompen nu en in de toekomst Rimme van der Ree Zonder (lucht)warmtepomp geen 0 op de meter! Nul op de meter Standaard elektriciteitsverbruik + verbruik warmtepomp = capaciteit

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 Welkom Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 : probleemstelling Meer lokale productie Lokale injectie zorgt voor opwaartse stroom Fluctuerend en weinig controleerbaar Het netwerk

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Hernieuwbare energie en WKK in de praktijk

Hernieuwbare energie en WKK in de praktijk Hernieuwbare energie en WKK in de praktijk Alex Polfliet Zaakvoerder 1. Inleiding 2. WKK 3. Hernieuwbare energie 1. Photo-voltaïsche zonne-energie 2. Waterkracht 1. Inleiding 2. WKK 3. Hernieuwbare energie

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Warmtekrachtkoppeling Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Waarom ecopower? Eenvoudigweg omdat het de moeite waard is! Bij een traditionele productie van energie

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Ing. Marco J. Bijkerk, Manager innovative technologies Business development Remeha NWE

Ing. Marco J. Bijkerk, Manager innovative technologies Business development Remeha NWE Ing. Marco J. Bijkerk, Manager innovative technologies Business development Remeha NWE 2050 alles duurzaam CO 2 Brandstof gebruik en CO2 in centraal vermogen 700000 600000 500000 400000 300000 200000 100000

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Haalbaarheidsonderzoek uitbreiding warmtenet Brugge. Peter Clauwaert Brugge - 17/06/2013

Haalbaarheidsonderzoek uitbreiding warmtenet Brugge. Peter Clauwaert Brugge - 17/06/2013 Haalbaarheidsonderzoek uitbreiding warmtenet Brugge Peter Clauwaert Brugge - 17/06/2013 1 2 Broeikasgasreductie en productie hernieuwbare energie op bedrijventerreinen Activiteiten ECO 2 PROFIT-project

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken Koos Kerstholt Tobias Platenburg Introductie Koos Kerstholt Stichting KIEN thema coördinator 0-energie Onderzoek & presentatie: Tobias Platenburg Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

Capteren en opslaan van thermische energie

Capteren en opslaan van thermische energie Capteren en opslaan van thermische energie Koen Allaerts koen.allaerts@energyville.be Agenda Hybride systemen Wat? Werking Voorbeeld Thermische energieopslag Trends Laatste ontwikkelingen Warmtepompsysteem

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Elektriciteitsopslag en de rol van waterstof in het energiesysteem van de toekomst H2NL symposium NWBA, 9 oktober 2013

Elektriciteitsopslag en de rol van waterstof in het energiesysteem van de toekomst H2NL symposium NWBA, 9 oktober 2013 Elektriciteitsopslag en de rol van waterstof in het energiesysteem van de toekomst H2NL symposium NWBA, 9 oktober 2013 Dr. Remco Groenenberg Business Development Manager - Energy Storage Feiten en Cijfers

Nadere informatie

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers 1) Wie is BeauVent? 2) WKK? 3) Case 1 4) Case 2 5) Samenwerken, kan lonen! Agenda BeauVent Hernieuwbare energiecoöperati Wil tegen 2050 een 100% hernieuwbare

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e

elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e Onze visie De visionairen van de pelletverwarmingsindustrie: Herbert en Stefan Ortner ELEKTRICITEIT EN WARMTE UIT HOUTPELLETS

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

SMART GRID: NAAR EEN DUURZAAM EN BETROUWBAAR EL EKTRISCH NET

SMART GRID: NAAR EEN DUURZAAM EN BETROUWBAAR EL EKTRISCH NET 1 SMART GRID: NAAR EEN DUURZAAM EN BETROUWBAAR EL EKTRISCH NET Welk soort grid? Keuzes: 1.. Men kan maximale autonomie stimuleren per verbruiker/producent of..men kan de eilandfunctie ontmoedigen ( wat

Nadere informatie

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit DE RYCK Klima LUWAGAM : pomp lucht-water aangedreven met gasmotor PAUL DE RYCK Werking op laag niveau (buitenlucht min. 0 C) omzetten naar warmte op hoog niveau (buiswater max. 50 C) Serreverwarming buis

Nadere informatie

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd Spreker: Marius Klerk ZONDER F-GASSEN STAAT UW DATACENTER STIL! F-gassen? gefluoreerde broeikasgassen,

Nadere informatie

DE ENERGIE TRANSITIE

DE ENERGIE TRANSITIE DE ENERGIE TRANSITIE 1 DE ENERGIETRANSITIE In de huidige Europese energie sector zijn drie parallelle trends waar te nemen. Ten eerste decentralisatie, waarbij steeds groter wordende hoeveelheden decentrale

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema E.On kolencentrales, Maasvlakte, Rotterdam. G.P.J. Dijkema 5 mei 2014 Faculty of Technology, Policy and Management

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Jean-Pierre Lemmens COGEN Vlaanderen easyfairs Industrie & Milieu 2010 Seminarie Bio-energie

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie