29maart 2013 atri 2Domein succesvol met lean renoveren Kasstromen sturen energiebesparing Warmtewet eist gedegen voorbereiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "29maart 2013 atri 2Domein succesvol met lean renoveren Kasstromen sturen energiebesparing Warmtewet eist gedegen voorbereiding"

Transcriptie

1 29maart atrivisie Domein succesvol met lean renoveren Luc Reusken van het Eindhovense Domein: De extra inspanning in de voorbereiding verdienden we dubbel en dwars terug tijdens de uitvoering. Een openbaring voor mij. Kasstromen sturen energiebesparing Niet de bedrijfswaarde, maar de winst- en verliesrekening bepaalt leningsmogelijkheden. Energiebesparende maatregelen zonder verslechtering van de actuele kasstroom. Warmtewet eist gedegen voorbereiding De Tweede Kamer is inmiddels akkoord. Ook bestaande gasgestookte blokverwarmingsinstallaties vallen onder het regime van de wet. Gevolgen zijn groot. Zonnepanelen wel of niet in kale huur Een hausse aan plannen momenteel. Moeten zonnepanelen wel of geen onderdeel van de kale huur uitmaken? Drie opties met hun gevolgen op een rij. Omslag van intra- naar extramuraal De komende jaren verdwijnen alle verzorgingshuizen. Is ombouw naar zelfstandige woonruimte het antwoord? Wat betekent dit voor de energiehuishouding? WoonFriesland zet in op slim en snel Columnist Bindert Kloosterman van WoonFriesland. Om de gebouwde omgeving vóór 2040 energieneutraal te renoveren is een enorme innovatie nodig. t h u i s i n w o n e n

2 in gesprek Patrimonium in gidsrol bij biomassa Landelijk geniet het Veenendaalse Patrimonium veel bekendheid vanwege collectieve installaties met biomassa. Eric Roodnat is verantwoordelijk voor de exploitatie van deze installaties: Het is zeker niet zo dat wij exclusief voor collectieve installaties met biomassa kiezen. In iedere situatie bekijken wij opnieuw wat de meest verstandige optie is. Al onze installaties voor duurzame energie exploiteren wij vanuit onze eigen energie onderneming. Zoals de ongeveer zonnepanelen, die onze flatgebouwen van zonnestroom voorzien voor collectieve installaties. Inderdaad hebben wij inmiddels ook 3 collectieve verwarmingsinstallaties op biomassa in nieuwbouw draaien. Luc Reusken Domein Domein succesvol met lean renoveren Waarom een pilot met ketensamenwerking? Aan het woord is Luc Reusken van de Eindhovense corporatie Domein. Ook wij volgen ontwikkelingen in de markt op de voet. Veelvuldig daagden bedrijven ons uit om de voordelen van ketensamenwerking te ondergaan. Sneller, meer kwaliteit voor minder geld en een hogere klanttevredenheid. Eerst zien en dan geloven. Als pilot selecteerden wij daarom een pittig renovatieproject. Een mix van grondgebonden koop- en huurwoningen. Het casco en de binnenpakketten vroegen om veel onderhoud. Daken moesten eraf. Asbestsanering binnen en buiten de woningen. Ketensamenwerking kent vele verschijningsvormen. Hoe kijkt Luc Reusken hier tegenaan? Voor mij gold als doel om de hele keten in zo n renovatieproces te optimaliseren. Dus niet elke afzonderlijke schakel. Wel om alle schakels als één eenheid te beschouwen. Wij zijn gestart met het samenstellen van een projectteam. Een externe begeleider trainde ons in lean samenwerken. Alle uitvoerende partijen meteen aan tafel. Geen onderaannemers, maar gespecialiseerde ondernemers. Lean samenwerken stond steeds centraal. Wij staken veel tijd in verdieping van de vraagstelling. Verantwoordelijkheden legden we laag in organisaties. Het projectteam nam binnen kaders de beslissingen. Er ontstond vanzelf begrip voor elkaars doelen, randvoorwaarden en invloedsfeer. Door committent was er veel focus en inzet. De extra inspanning in de goede voorbereiding verdienden we dubbel en dwars terug tijdens de uitvoering. Een openbaring voor mij. Elders selecteert men bij nieuwbouw vaak warmte koudeopslag. Waarom deze verrassende keuze in Veenendaal? Eric Roodnat heeft een plausibele verklaring: Bij warmte koudeopslag is meestal nog fossiele brandstof in de vorm van gas of elektra nodig tijdens koude perioden. Wij draaien volledig op houtpellets. Geheel duurzaam, omdat bij dit product de bij verbranding vrijkomende CO 2 door het hout tijdens de groei al vastgelegd is. Maar doorslaggevend om geen warmte koudeopslag toe te passen, was dat er simpelweg niet in de grond geboord mocht worden, omdat het om een waterwinningsgebied ging. Buiten Nederland komen installaties op basis van biomassa veelvuldig voor. In hoeverre heeft Patrimonium van die kennis gebruik gemaakt? Roodnat: Wat in Duitsland gebruikelijk is, kan in Nederland tot volstrekt nieuwe uitdagingen leiden. De wet- en regelgeving is hier op gasgestookte installaties afgestemd en niet op biomassa. Hoe garandeer je dat de rookgasafvoer op voldoende afstand van ventilatietoevoer zit? Toon maar aan dat er niet teveel fijnstof in de lucht komt. Brandveiligheid met het oog op de opslag van houtpellets? Het was een pittige voorbereiding. Maar inmiddels draaien de installaties tot tevredenheid. Kortom, wij hebben veel geleerd. Wat kan de corporatiesector met deze expertise? Eric Roodnat sluit af: Wij voelen ons goed bij de gidsrol op het gebied van biomassa in de woningbouw. Dat hebben wij er voor over. Onze kennis stellen wij graag ter beschikking aan geïnteresseerde corporaties. Onze website lijkt wel het Wikipedia voor houtpelletinstallaties. Eric Roodnat Patrimonium Zijn er concrete voordelen aan te wijzen in de pilot van Domein? Luc Reusken lepelt in hoog tempo een scala aan resultaten op: De planning is volledig waargemaakt. De doorlooptijd van de werkzaamheden binnen de woningen is door de optimale onderlinge afstemming verkort van 14 naar 10 werkdagen. Er kwamen geen telefoontjes over het project meer op kantoor binnen. De uitvoerder kreeg veel meer tijd voor bewonerscontacten. Ik merkte dat er veel meer plezier op de bouw was. De gerealiseerde klanttevredenheid middels het rapportcijfer 9 was bijzonder hoog. Wij hebben 14% lagere kosten gerealiseerd dan bij vergelijkbare projecten met een traditionele aanpak.

3 Energienota naar nul bij HEEMwonen De fonkelnieuwe corporatie HEEMwonen ontstond uit een fusie van Hestia groep, Land van Rode en Ubach over Worms. Actief aan de oostkant van de regio Parkstad Limburg. Een krimpgebied bij uitstek. En daarmee een enorme uitdaging op het gebied van transformatie. In dat licht past ook de renovatie van 153 ééngezinswoningen in Kerkrade. Maurice Vincken is verantwoordelijk voor het technische deel. Edith Costongs verzorgt de bewonersbegeleiding. Waarom passief renoveren? Maurice Vincken trapt af: De uitstraling, uitrusting, energiezuinigheid en het wooncomfort waren volstrekt gedateerd. Om de woningen een nieuwe toekomst te geven hadden wij geen andere keuze dan een forse ingreep. Geen half werk. Die investering verdienen wij absoluut terug tijdens de exploitatieperiode. Waarom de keuze voor passief renoveren op basis van een prestatie-overeenkomst? Vincken vervolgt: Wij stelden zeer hoge eisen. Een zo laag mogelijke energiebehoefte en optimale benutting van duurzame energie. Vanwege het milieu en beheersing van woonlasten. Dat leidde bij dit woningtype bijvoorbeeld tot compleet nieuwe daken en gevels. Tegelijk eisten wij een maximale uitvoeringsperiode van 2 weken. Ga er maar aan staan. Dat lukt alleen als alle ketenpartners, en ook de bewoners, in een zo vroeg mogelijk stadium van het planproces optimaal samenwerken en al hun creativiteit inbrengen. De renovatie naar passiefhuisniveau gebeurt in bewoonde toestand in 2 weken. Er rolt als het ware een lopende band door de straat. Terwijl bij het ene huis de gevel wordt vervangen door een prefab gevel, gaat bij de buren het nieuwe scharnierdak over het bestaande dak. Aanzienlijke isolatiediktes, in het dak geïntegreerde zonnepanelen, zonneboiler en warmteterugwinning. Zitten de veelal oudere bewoners wel op zulke ingrijpende plannen te wachten? Edith Costongs: Natuurlijk moesten wij goede uitleg geven over de verlaging van de energienota versus de huurverhoging. Op de opbrengst van de zonnepanelen hebben we op individueel niveau een woonlastengarantie afgegeven. Toch gaf de modelwoning bij veel bewoners de doorslag. Kom liever vandaag dan morgen. Nu we een paar wintermaanden erop hebben zitten krijg ik leuke reacties. Ik heb geen last van tocht meer. Ik loop nu met een ochtendjas het hele huis door zonder het koud te krijgen. Een bewoner gaf zelfs aan pas begin januari voor het eerst de verwarming aangezet te hebben. De komende jaren volgen we het energieverbruik op de voet. Mensen zijn trots op hun huis. Maurice Vincken sluit af met een advies; Projecten met zo n hoog ambitieniveau ontstaan niet vanzelf. Alleen corporaties met de filosofie om daadwerkelijk aan duurzaamheid invulling te geven slagen hierin. Je moet hoe dan ook bij de koplopers willen horen. Maurice Vincken en Edith Costongs HEEMwonen

4 visie Energiebesparing met zo n gering mogelijk negatief effect op de kasstroom? Allereerst scherp aan de wind zeilen. Slimme plannen met hoge energiebesparing. Optimaal inkoopvoordeel. Benut de blijvende faciliteit van lage btw voor schilderwerk, dak-, vloeren muurisolatie. Gebruik de tijdelijke faciliteit van lage btw voor onderhoud en renovatie. Kijk tegelijk ook goed naar de integrale kosten. Zoek slimme combinaties met andere geplande ingrepen en minimaliseer toekomstig onderhoud. Beperk de overhead en vermijd huurderving. Aan de ene kant zijn er de investeringen voor voorzieningen die onderdeel worden van de kale huur (DAEB). Dit kan variëren van schilisolatie tot zuinige installaties en zonnepanelen. Stel de huurverhoging voor de zittende huurder niet veel lager vast dan de verwachte gemiddelde energiebesparing. Hierdoor ontstaat geen onnodig negatief effect voor de actuele kasstroom. Benut bij voorkeur de lage rente van een via het WSW geborgde lening. Kasstromen sturen energiebesparing Er was eens een tijd dat corporaties altijd geld konden lenen voor hun plannen om de bestaande voorraad op te knappen. Door de borging via het WSW kregen zij bovendien leningen met een zeer lage rente. Het volstond om aan te tonen dat kosten in de verre toekomst terugverdiend werden. Dus vooral toetsing op verhoging van bedrijfswaarde door investeringen in de bestaande voorraad. Levensduurverlenging omdat woningen langer mee zouden gaan. Hogere huren bij toekomstige huurders. Meer verkoopopbrengst bij eventuele verkoop. Hoe anders is de werkelijkheid van vandaag de dag. De winst- en verliesrekening staat in het brandpunt. Steeds meer corporaties hebben problemen om zwarte cijfers te schrijven. De afgelopen jaren volgden de huren slechts de inflatie, terwijl bedrijfslasten veel forser stegen. Verkoop stagneerde. Momenteel laat de verhuurdersheffing om de Haagse begroting sluitend te krijgen de emmer overlopen. De regering biedt compensatie voor die heffing door corporaties ruimte te geven om de huren over de volle linie te verhogen in combinatie met herintroductie van de huursombenadering. Extra huurverhoging voor iedereen bovenop de inflatie en een aanvullend percentage voor hogere inkomens. Een groot deel van de nota komt daarmee bij huurders terecht. Door de lastenverzwaringen op meerdere terreinen staat het besteedbare inkomen van huurders onder forse druk. Verlaging van de energienota is dan een van de weinige mogelijkheden voor corporaties om de stijging van woonlasten te matigen. Welke mogelijkheden zijn er voor corporaties om het energieverbruik te drukken zonder de kasstroomsituatie onnodig te verslechteren? De nieuwe werkwijze van het WSW legt de nadruk op kasstromen. De bedrijfswaardeberekening heeft alleen bij maatwerk nog een functie bij risicotoetsing en borging van leningen. Een negatief saldo operationele kasstroom wordt niet geborgd. Een eventueel liquiditeitstekort zal moeten worden bestreden door wijziging van het beleid van de corporatie. Toelichting kasstroommodel, WSW, 2012 Tegelijk zijn er voorzieningen voor energiebesparing, die onder voorwaarden los te koppelen zijn van het vastgoed. Zowel bij nieuwbouw als bij verbetering van bestaande installaties. Denk aan warmte koudeopslag, gasabsorptiewarmtepompen of benutting van biomassa. Financiering en exploitatie door derden behoort tot de mogelijkheden. Geen beroep op de leningscapaciteit van de corporatie zelf en evenmin effect op de kasstroom. Wel veel kostbaarder vanwege de relatief hoge rente in vergelijking met de via het WSW geborgde leningen van corporaties. Een ander voorbeeld van verlegging van de financiering is de aankoop van zonnepanelen door bewoners zelf. De kost gaat bij energiebesparing voor de baat uit. Investeringen in energiebesparing anticiperen op de toekomstige verdere stijging van de energietarieven. Baten liggen verder in de toekomst door extra huurverhoging bij nieuwe huurders, door levensduurverlenging en een gunstigere inschatting van verkoopopbrengsten. Momenteel zijn echter alle blikken op het heden gericht. Kasstromen sturen de investeringscapaciteit voor energiebesparing. Welk effect heeft de investering op de actuele kasstroom? Slim inkopen en de juiste bijdrage meteen bij zittende huurders. Geborgd en goedkoop lenen van wat moet en externe financiering plus opname buiten de kale huur van wat kan. Als dan nog steeds alle mogelijkheden uitgeput zijn, resteert maar één laatste mogelijkheid. Ondersteuning van huurders bij gedragsverandering. Een dikke trui aan, de kamerthermostaat omlaag en een spaardouche. Een kasstroomoverzicht toont de feitelijke geldstromen die in de loop van een boekjaar binnenkomen en uitgaan. Het overzicht bestaat uit kasstromen uit operationele activiteiten (a), kasstromen uit investeringsactiviteiten (b) en kasstromen uit financieringsactiviteiten (c). Wikipedia

5 Warmtewet eist gedegen voorbereiding De Tweede Kamer is inmiddels akkoord met de Warmtewet. Deze wet richt zich niet alleen op stadverwarming en duurzaam opgewekte warmte. Ook de veel voorkomende bestaande gasgestookte blokverwarmingsinstallaties vallen onder het regime van de wet. Ongeveer sociale huurwoningen zijn aangesloten op stadverwarming en ongeveer woningen op een gasgestookte blokverwarming. De Warmtewet is bedoeld ter bescherming van verbruikers en dus ook huurders, die warmte verplicht afnemen van een leverancier en dus ook woningcorporaties. Vanwege die verplichte winkelnering hebben deze verbruikers immers geen keuze. Daarom verdienen zij volgens de wetgever extra bescherming tegen te hoge tarieven, onacceptabele storingen en niet transparante leveranciers. De leverancier sluit een overeenkomst tot levering van warmte af met alle afzonderlijke verbruikers. De leverancier moet kunnen aantonen dat ten hoogste de maximumprijs in rekening gebracht wordt. De leverancier meldt verbruikers tijdig en helder wanneer prijzen voor levering van warmte veranderen. Voorbeelden van vereisten zoals opgenomen in de Warmtewet Drie zaken vormen de kern van de wet. Ten eerste een maximumtarief op basis van niet meer dan anders. Met de Warmtewet wordt de nu bestaande praktijk van transparante afrekening van werkelijke kosten middels servicekosten ondergeschikt gemaakt aan het principe van niet meer dan anders. Een slecht installatierendement kan ertoe leiden dat de corporatie een deel van de gasrekening voor eigen kiezen krijgt. Ten tweede minimumeisen aan kwaliteit van warmtelevering. En ten derde goede en transparante dienstverlening. De nieuw op te richten Autoriteit Consument en Markt voert het onafhankelijke toezicht op naleving uit. De Warmtewet heeft grote gevolgen voor woningcorporaties. Enerzijds zijn er financiële risico s. Anderzijds ontstaat er een forse administratieve lastendruk. Corporaties dienen zich gedegen voor te bereiden op de belangrijkste gevolgen. Daarom 5 adviezen om op korte termijn ter hand te nemen: 1 Inventariseer alle installaties waar de corporatie warmte en/of koude zelf levert of doorlevert 2 Schat de actuele kostprijs in. Plaats daartoe zo nodig en zo snel mogelijk warmtemeters achter de warmteopwekking om zicht te krijgen op de kostprijs in relatie tot het maximumtarief 3 Toets in hoeverre die actuele kostprijs zich boven of onder het maximumtarief bevindt 4 Stel een overzicht op van te verwachten extra administratieve handelingen om aan de Warmtewet te voldoen 5 Stel een plan van aanpak op om alle risico s in beeld te krijgen en om volledig aan de Warmtewet te voldoen. Er bestaan diverse opties om het risico te verkleinen dat maximumprijzen overschreden worden. Koop gas, elektra en stadsverwarming zo goedkoop mogelijk in. Realiseer een hoog installatierendement en vermijd verliezen tussen die installatie en de woningen. En -ten slotte- zorg ervoor bij absolute warmtemeters per woning dat de vaste lasten laag ten opzichte van de variabele lasten zijn.

6 praktijk Zonnepanelen wel of niet in kale huur Corporaties verhuren ongeveer een miljoen grondgebonden sociale huurwoningen. Een enorm potentieel voor toepassing van zonnepanelen. Een hausse aan plannen op dit moment. Aanleiding vormt de spectaculaire daling van de aanschafprijs, terwijl elektratarieven op een blijvend hoger niveau liggen. De meeste corporaties kiezen voor een klantgestuurde aanvliegroute. Huurders maken zelf hun interesse kenbaar. Wel worstelen corporaties met de vraag of de zonnepanelen wel of geen onderdeel van de kale huur moeten uitmaken. Drie opties met hun gevolgen op een rij. De verwachting is dat de prijs van zonnepanelen in 10 jaar nog met 30 tot 50% zal dalen. Bij een stijgende elektraprijs worden zonnepanelen dus in snel tempo commercieel steeds interessanter. Rapport Zonnig Huren, Atrivé, 2012 De eerste optie. Huurders schaffen zelf zonnepanelen aan. Met ondersteuning van de corporatie, die een raamcontract met een leverancier op basis van scherpe inkoop afsluit. Aanvullend kan het raamcontract bedingen dat huurders het geld voor aanschaf lenen bij diezelfde leverancier. Voordeel is dat er geen beslag op de leencapaciteit van de corporatie is. Nadelen zijn aanzienlijk. In hoeverre is deze constructie interessant voor huishoudens met een laag inkomen? Lenen voor zonnepanelen? Rente is hoog en de corporatie krijgt een klant met een extra betalingsverplichting. Geen recht op huurtoeslag en bij mutaties verdwijnen de zonnepanelen van de daken. De tweede optie vormt koppeling van zonnepanelen aan een leveringscontract voor elektra. De corporatie selecteert een groene energieleverancier. De overeenkomst meldt aanbieding van zonnepanelen als onderdeel van de levering van elektra aan huurders. Geïnteresseerde huurders sluiten een leveringscontract met die groene energieleverancier. Deze levert de elektra middels de te plaatsen zonnepanelen en het jaarlijkse tekort via het net. De huurder vergoedt tegen het overeengekomen elektratarief de afgenomen elektra van zowel zonnepanelen als het net. Ook hier is het voordeel is dat de corporatie niet hoeft te financieren. Daarnaast lopen de kosten voor de huurder volledig synchroon met de hoeveelheid afgenomen energie. Hier staat het nadeel tegenover dat er geen recht op huurtoeslag is. Bij een mutatie verdwijnen panelen waarschijnlijk van het dak vanwege keuzevrijheid van nieuwe huurders voor een energieleverancier. Er moet opstalrecht gevestigd worden. De derde en meest voor de hand liggend optie is aanschaf, exploitatie en verhuur door de corporatie zelf. Door de geborgde lening voor de sociale huurwoningen zijn financieringslasten relatief laag. Vanaf aanschaf is zelfs klein positief kasstroomeffect mogelijk bij een huur die iets lager dan de besparing op elektrakosten ligt. Grote winnaar is de huurder met de kleine portemonnee, omdat er recht op huurtoeslag is. Daarbij blijven de panelen bij mutaties op het dak liggen. Zij dragen bij aan een vergroening van het energielabel en daarmee de hogere vraaghuur bij nieuwe huurders. Let bij selectie van een leverancier wel op de kwaliteit van de zonnepanelen en garanties op het functioneren op langere termijn. Vermijd extra exploitatielasten.

7 Omslag van intra- naar extramuraal Steeds hogere zorgkosten door vergrijzing, ontgroening en een stijgend niveau van zorgverlening. Ingrijpen door de overheid was natuurlijk onvermijdelijk. Langer zelfstandig thuis wonen als vertrekpunt in combinatie met meer zelfredzaamheid en een groter beroep op mantelzorg. Na een lange aanloop is het einde van de zogenaamde intramurale zorg in klassieke verzorgingshuizen afgekondigd. Het handelt om ongeveer plaatsen in heel Nederland. Vastgoedexploitanten zijn meestal zorginstellingen, maar soms ook woningcorporaties. Is behoud van het vastgoed denkbaar door keuze voor een gewijzigde doelgroep en exploitatie? En wat zou dit voor de energiehuishouding betekenen? Hoe ziet dat aangekondigde einde eruit? Ouderen krijgen simpelweg geen indicatie meer voor intramuraal wonen, tenzij bij verdergaande dementie of zeer zware lichamelijke klachten. Bij alle lichtere vormen van zorgbehoefte is thuis- en mantelzorg het vertrekpunt. Hierdoor komen alle verzorgingsplaatsen binnen enkele jaren vrij. Binnen het totale budget van een zorginstelling zijn de energiekosten relatief beperkt. Uit onderzoek blijkt dat bij zorginstellingen met eenvoudige maatregelen al snel 15% op het energieverbruik bespaard kan worden. Website Agentschap NL Op hoofdlijnen zijn er drie keuzen bij afbouw van verzorgingshuisplaatsen. De eerste is om de verzorgingshuisplaatsen om te bouwen tot verpleeghuisplaatsen. De tweede is om het vastgoed volledig af te stoten. Een relatief gemakkelijke keuze als het gebouw afgeschreven is, vraag ontbreekt en de boekwaarde praktisch nihil is. De derde keuze is om verzorgingsplaatsen om te zetten naar zelfstandige en beschermde woonruimte. Van intra- naar extramuraal wonen. Vaak is dit de meest wenselijke oplossing. Veel ouderen komen dan wel niet meer in aanmerking voor intramuraal wonen in de setting van een verzorgingshuis. Maar toch zoeken zij een beschermde woonvorm met nabije zorg op afroep. Terug naar de vraag wat ombouw van intra- naar extramuraal vastgoed voor de energiehuishouding betekent. Berekeningen wijzen uit dat het karige inkomen van de doelgroep onvoldoende is voor huur, servicekosten en het dienstenpakket. Forse inspanningen zijn nodig om met name de verplichte servicekosten te drukken. De energienota is hierbinnen de belangrijkste kostenpost. Voorheen binnen de intramurale exploitatie minder dan enkele procenten van de totale begroting en oninteressant voor de zorginstelling. Bovendien geen thema voor de intramurale bewoner. Als het maar warm genoeg was. Alle kosten waren bovendien al gedekt. Voor de extramurale bewoner beslaat diezelfde energienota soms wel 10% of meer van het totale inkomen. De operatie om verzorgingshuisplaatsen om te zetten naar zelfstandige en beschermde woonruimte heeft aanzienlijke consequenties. Corporaties en zorginstellingen dienen zich snel en gedegen voor te bereiden. Energielevering en -kosten vormen een belangrijk vraagstuk. Zijn er voldoende individuele regelvoorzieningen om het energieverbruik zelf te beïnvloeden? Vindt er meting en kostenverdeling plaats van het individuele gas-, stroom-, water- en warmteverbruik? Zijn energielabels beschikbaar en zijn deze onderdeel van de woningwaardering? Voldoen de warmteinstallaties en de administratie hiervan aan de Warmtewet? Sluit de werkwijze aan bij het Besluit servicekosten? Zijn kosten redelijk, is er een correcte verdeelsleutel en is de administratie op orde? De extramuraal wonende oudere zal zich in het voormalige verzorgingshuis niet anders opstellen dan huurders in flatgebouwen met collectieve verwarming. Deze derde keuze van het ombouwen van verzorgingshuisplaatsen naar zelfstandig wonen is geen sinecure. Een volledig gebouw ombouwen? Of een vleugel of verdieping binnen een gebouw? Of een hybride vorm? Afhankelijk van de indicatie van de bewoner verandert dezelfde woonruimte in de toekomst zonder technische wijziging van verpleeghuis in zelfstandige en beschermde woonruimte en andersom. Op organisatorisch vlak zijn consequenties groot. Van regels voor toewijzing tot opstelling van huurcontracten. Uitwerking van alle facilities is nodig: van verplicht af te nemen servicekosten tot facultatief af te nemen diensten, zoals de maaltijden en wasvoorziening.

8 column WoonFriesland zet in op slim en snel Columnist Bindert Kloosterman is beleidscoördinator vastgoed & innovatie bij WoonFriesland. Deze woningcorporatie exploiteert ruim verhuureenheden in de provincie Friesland. Bindert Kloosterman is regisseur van het project Slim en Snel bij WoonFriesland. Slim en Snel is een programma van de Energiesprong. Om de gebouwde omgeving vóór 2040 energieneutraal te renoveren is een enorme innovatie nodig van het renovatieen verbeterproces. Met de huidige traditionele werkwijzen is het onmogelijk om jaarlijks het gewenste aantal woningen te verbeteren, deze operatie te betalen en de gewenste kwaliteit te behalen. Daarom is er een ingrijpende verandering nodig van het proces om wel dat gewenste resultaat te bereiken. En gek genoeg is het juist nu de tijd -de corporatiesector staat min of meer tegen de muur en het water staat de bouwsector tot aan de lippen- om die innovatie te stimuleren. De bestaande werkwijze, waarbij de opdrachtgever bedenkt wat en vooral hoe het moet gebeuren en de opdrachtnemer het werk zo goedkoop mogelijk moet uitvoeren, heeft grote nadelen. Het is niet innovatief, leidt tot bouw- en faalkosten, veroorzaakt veel dubbel werk en leidt niet tot de laagste kostprijs en de gewenste kwaliteit. Dit proces kan veel beter. Bijvoorbeeld als de opdrachtgever zich beperkt tot het formuleren van de vraag wat en de markt de vraag hoe invult. Wij zijn bij WoonFriesland een trektocht Slim en Snel gestart om samen met marktpartijen een projectoverstijgende aanpak te ontwikkelen. Het doel is de energieprestatie van de gebouwde omgeving te verbeteren op een slimme en snelle wijze. Het slimme aspect moet vorm krijgen door de marktpartijen aan de voorkant te betrekken bij de zoektocht naar de beste oplossing. Dan handelt het zowel om het plan als om de aanpak. Het snelle aspect moet vorm krijgen door de eis te stellen dat de aanpak over de gehele linie reproduceerbaar is. We zijn al behoorlijk op weg. Met drie brede consortia -met daarin ook bedrijven die niet tot de bouwkolom behorenzitten we inmiddels samen in de planfase. Hoewel er over het eindresultaat op dit moment nog niets is te vertellen, levert dit proces een schat aan leerervaringen op voor alle betrokkenen. En het genereert vooral veel energie. En was dat niet wat we allemaal zo nodig hebben? Bindert Kloosterman WoonFriesland Bedrijfsnieuws Maart 2013 Atriensis b.v. Postbus AV Eindhoven Telefoon Fax Atriensis ondersteunt woningcorporaties. De focus ligt hierbij op energie & milieu, met daarbij veel aandacht voor de bedrijfsvoering. Voor opdrachtgevers waarvoor Atriensis jaarlijks energielabels actualiseert is vanaf 1 januari 2013 het afgeschermde webaccount Atriloket als kenniscentrum beschikbaar. Veel praktische toepasbare informatie op het gebied van energiebesparing. Van rekenmodellen tot werkomschrijvingen, kosteninformatie en modelbrieven voor bewonerscommunicatie. Atriensis werkt samen met diverse specialisten aan het Handboek exploitatie van duurzame energie door woningcorporaties. Het komt medio 2013 uit. Geïnteresseerd? Neem contact met ons op: Benieuwd naar de gevolgen van de Warmtewet voor uw corporatie? Vraag het rapport Goed voorbereid op de Warmtewet op: Met vaste regelmaat treft u op voor corporaties relevant nieuws aan. Of interviews met uw collega s uit de corporatiebranche. Abonneer u hierop door aanmelding op De foto s betreffen het door Atriensis voorbereide verbeterproject aan de Hooilaan en omgeving in Breda in opdracht van WonenBreburg. De foto van Bindert Kloosterman is gemaakt door Henk Veenstra. Hoewel bij deze uitgave van Atrivisie de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaardt Atriensis b.v. geen enkele aansprakelijkheid.

armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Warmtewet

armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Warmtewet Warmtewet armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Onderwerp Warmtewet: meer vragen dan antwoorden Het eerste voorstel is alweer bijna tien jaar oud. Ook de beoogde invoeringsdatum van 1 januari 2013 staat

Nadere informatie

Vraag en Antwoord over de Warmtewet

Vraag en Antwoord over de Warmtewet Vraag en Antwoord over de Warmtewet Vraag Antwoord 1 Wat is de Warmtewet? De Warmtewet is er om huurders te beschermen tegen het betalen van te hoge kosten voor energieverbruik en meer inzicht te geven

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Achtergrond Warmtewet

Achtergrond Warmtewet Achtergrond Warmtewet Bron: AEDES Handreiking Warmtewet voor Woningcorporaties (VERSIE 1, dd 21 oktober) 1. Achtergrond: De Warmtewet is ontstaan als initiatiefwet vanuit de Tweede Kamer. Het heeft tien

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

Energie bv. Thema uitgewerkt voor de corporatiesector: >> Als het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal

Energie bv. Thema uitgewerkt voor de corporatiesector: >> Als het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal Thema uitgewerkt voor de corporatiesector: Energie bv >> Als het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal Een flink aantal corporaties heeft collectieve ketels, blokverwarming en/of Warmte- en

Nadere informatie

Warmtewet vervolg. implementatie proces

Warmtewet vervolg. implementatie proces Warmtewet vervolg implementatie proces Indien Verhuurder ook Warmte-leverancier is, verandert de structuur /afwikkeling van de gemaakte kosten naar de huurder! => Advies- e/o Instemmings-plichtig! Landelijke

Nadere informatie

WONINGTRANSFORMATIECONCEPTEN

WONINGTRANSFORMATIECONCEPTEN Bepalende overwegingen voor de toepassing bij corporaties! Maarten van den Berg 19-12-2012 1 Het toepassen van innovaties in de bestaande bouw? Welke overwegingen spelen bij woningcorporaties een bepalende

Nadere informatie

Themablad Energie B.V.

Themablad Energie B.V. Molenwei 2 Postbus 63 5680 AB Best tel: 030 693 60 00 fax: 0499 33 83 88 KvK nr. 31042832 E: info@atrive.nl I: www.atrive.nl Themablad Energie B.V. Agentschap NL Maarten Corpeleijn D a t u m 27 november

Nadere informatie

Rendement duurzame energie verklaard

Rendement duurzame energie verklaard 1 Rendement duurzame energie verklaard Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt,

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? oktober 2012 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Doet scheiden lijden?

Doet scheiden lijden? Doet scheiden lijden? Extramuralisering na Zorgakkoord en Kamerbrief Jasper Klapwijk Strateeg Espria Woonzorg Nederland Apeldoorn, 30 mei 2013 Extramuralisering voor zorgaanbieders Waar staan we? Zorgakkoord

Nadere informatie

De Energie BV. 4 maart 2013

De Energie BV. 4 maart 2013 De Energie BV 4 maart 2013 Agenda Aanleiding De Businesscase Financieringsvraagstuk Juridische kaders 1 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit

Nadere informatie

Energie besparen met uw huurders

Energie besparen met uw huurders Energie besparen met uw huurders Mijn e-loket helpt u: uw energiebeleid te communiceren energielabels inzichtelijk te maken CO2 uitstoot met uw huurder te verminderen Mijn e-loket helpt uw huurders: bewust

Nadere informatie

Regiobijeenkomst Warmtewet. 29 januari 2015

Regiobijeenkomst Warmtewet. 29 januari 2015 Regiobijeenkomst Warmtewet 29 januari 2015 Inhoud Doel Warmtewet Wat en wie vallen onder de Warmtewet Gevolgen Praktisch Risico s Grootste uitdagingen Wat kan Hellemans Consultancy voor u doen? Doel Warmtewet

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

De wet is met name ingevoerd om de consumenten (afnemers of gebruikers) te beschermen tegen te hoge tarieven.

De wet is met name ingevoerd om de consumenten (afnemers of gebruikers) te beschermen tegen te hoge tarieven. Gevolgen Warmtewet Waarvoor dient de Warmtewet? De wet is met name ingevoerd om de consumenten (afnemers of gebruikers) te beschermen tegen te hoge tarieven. Voor wie geldt de Warmtewet? Voor iedereen

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Voor wie geldt de Warmtewet eigenlijk? Waarom wordt de Warmtewet ingevoerd? Waarom komt de informatie zo laat? Wie is mijn warmteleverancier?

Voor wie geldt de Warmtewet eigenlijk? Waarom wordt de Warmtewet ingevoerd? Waarom komt de informatie zo laat? Wie is mijn warmteleverancier? Sinds 1 januari 2014 is de Warmtewet van kracht. De Warmtewet heeft voor iedereen die geen eigen cv-installatie heeft gevolgen in de afrekening van de servicekosten. De invoering van de Warmtewet is veel

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Praktijkvoorbeelden Corporaties

Praktijkvoorbeelden Corporaties Praktijkvoorbeelden Corporaties Passiefrenovatie Dahliastraat, Kerkrade, Hestia groep Thema s: Passiefhuis, Proces, Innovatief aanbesteden Proefwoningen als test voor compleet nieuw concept Meer kennis

Nadere informatie

Presentatie Warmtewet. Marijn Huijbers VBTM Advocaten m.huijbers@vbtm.nl 06-48 54 46 51

Presentatie Warmtewet. Marijn Huijbers VBTM Advocaten m.huijbers@vbtm.nl 06-48 54 46 51 1 Presentatie Warmtewet Marijn Huijbers VBTM Advocaten m.huijbers@vbtm.nl 06-48 54 46 51 Beschermingsinstrumenten Warmtewet 2 Maximumprijs Leveringsovereenkomst Verplichting tot zo nauwkeurig mogelijk

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Benut alle kansen van zonnepanelen

Benut alle kansen van zonnepanelen 1 Benut alle kansen van zonnepanelen 2 5 voorbeelden: Pitch 1 3 Vabi Assets dag 2015 Klik om een thema te maken Vabi Assets dag 2015 Goed Wonen Joris Wismans 2650 woningen Toekomst Duurzaam woningbezit

Nadere informatie

Beleidsvoorstel Warmtewet

Beleidsvoorstel Warmtewet Beleidsvoorstel Warmtewet Aan : Stichting Huurdersalliantie De Brug Betreft : Beleidsvoorstel Warmtewet Opdrachtgever : Peter van Lieshout Opsteller : Werkgroep Warmtewet: Havensteder: Vera Beuzenberg,

Nadere informatie

Welkom! Programma. 18 juni 2015. Welkom. Presentatie visitatierapport. Voor welke uitdagingen staan we? Kort filmpje. Borrel en informeel contact

Welkom! Programma. 18 juni 2015. Welkom. Presentatie visitatierapport. Voor welke uitdagingen staan we? Kort filmpje. Borrel en informeel contact Welkom! 1 Programma Welkom Presentatie visitatierapport Voor welke uitdagingen staan we? Kort filmpje Borrel en informeel contact 2 1 van bekend naar nieuw van naar 3 Waar gaat het naar toe? Verkleining

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Investeren in groen en betaalbaar wonen

Investeren in groen en betaalbaar wonen Verkort Beleidsplan Het Gooi en Omstreken 2013-2018 Investeren in groen en betaalbaar wonen Activiteiten in 2015 In Baarn, Bunschoten, Blaricum, Bussum, Hilversum en Wijdemeren Investeren in groen en betaalbaar

Nadere informatie

Investeren in groen en betaalbaar wonen

Investeren in groen en betaalbaar wonen Beleidsplan van Het Gooi en Omstreken 2013-2018 Investeren in groen en betaalbaar wonen Activiteiten in 2013 In Baarn, Bunschoten, Blaricum, Bussum, Hilversum en Wijdemeren Investeren in groen en betaalbaar

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Scenario's voor huurverhoging bij energiebesparing

Scenario's voor huurverhoging bij energiebesparing 1 Scenario's voor huurverhoging bij energiebesparing Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of

Nadere informatie

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING Dilemma s en (on)mogelijkheden Henk Heeger (Havensteder en OTB, TU DELFT) 12 november 2014 13-11-2014 1 INLEIDING Voorstellen Henk Heeger: werkt zowel bij het OTB (TU-Delft)

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Gevolgen van de Woningwet voor huurders en woningzoekenden vraag- en antwoordlijst

Gevolgen van de Woningwet voor huurders en woningzoekenden vraag- en antwoordlijst Gevolgen van de Woningwet voor huurders en woningzoekenden vraag- en antwoordlijst Op 1 juli 2015 is de nieuwe Woningwet ingegaan. U leest hier wat deze nieuwe wet mogelijk voor u betekent. We hebben de

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Rendement duurzame energie verklaard

Rendement duurzame energie verklaard Afdrukdatum 06 01 2011 1 Rendement duurzame energie verklaard Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand

Nadere informatie

Resolutie Corporatiesector

Resolutie Corporatiesector Resolutie Corporatiesector Indiener: Woordvoerder: Auteurs: David Struik (PC Wonen en Ruimtelijke Ordening) David Struik (PC Wonen en Ruimtelijke Ordening) Maarten van t Hek, Paul Le Doux, David Struik,

Nadere informatie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie Flexibele & Rendabele Zonne-energie Voor Verenigingen van Eigenaren Herman is een product van LENS Inleiding Zonne-energie is duurzaam én winstgevend. Wij geloven in een wereld waar mensen hier samen de

Nadere informatie

Energiebesparingspact met bewoners

Energiebesparingspact met bewoners Afdrukdatum 09 06 2009 1 Energiebesparingspact met bewoners Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand

Nadere informatie

Scheiden van wonen en zorg

Scheiden van wonen en zorg in essentie geen vastgoedvraagstuk René Hendriks In essentie geen vastgoedvraagstuk Effect op de zorgexploitatie vele malen groter Zorg ontvangen in een wooncomplex Ga ik zelf verhuren? Wonen in een OF

Nadere informatie

Ondernemingsplan 2014 2017. Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken

Ondernemingsplan 2014 2017. Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken Ondernemingsplan 2014 2017 Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken Missie QuaWonen QuaWonen is dé woningcorporatie voor de Krimpenerwaard. Wij bieden goede huisvesting aan mensen die

Nadere informatie

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies?

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Nul op de meter Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Waarom zou je dat willen? omdat de buitenschil lek en tochtig

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

GEVOLGEN VERHUURDERSHEFFING investeringsmonitor corporaties 2013. Stec Groep B.V. 25 Februari 2013

GEVOLGEN VERHUURDERSHEFFING investeringsmonitor corporaties 2013. Stec Groep B.V. 25 Februari 2013 GEVOLGEN VERHUURDERSHEFFING investeringsmonitor corporaties 2013 Stec Groep B.V. 25 Februari 2013 INHOUDSOPGAVE INVESTERINGSMONITOR WONINGCORPORATIES 2013: VERHUURDERSHEFFING 1 3 Uitgaven verlagen 6 Inkomsten

Nadere informatie

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering 1 Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol Theun Toering Even voorstellen Theun Toering ComforTrend Samenwerkingsverband 40 installateurs Centrale organisatie tbv Commerciële ondersteuning

Nadere informatie

Investeringskosten energiebesparing gedekt

Investeringskosten energiebesparing gedekt Datum 28 september 09 Afdrukdatum 27 09 09 1 Investeringskosten energiebesparing gedekt Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een

Nadere informatie

Bouwlokalen: Energieplus Bouwen en Renoveren. Haico van Nunen

Bouwlokalen: Energieplus Bouwen en Renoveren. Haico van Nunen : Energieplus Bouwen en Renoveren Haico van Nunen 2013 BOUWHULPGROEP: advies en architectuur Architectuur en stedenbouw: de bestaande stad Advisering: wijk- en locatieontwikkeling Innovatie: energie, milieu

Nadere informatie

de huurders van verschillende inkomensgroepen met het rninimale huishoudbudget rond kunnen

de huurders van verschillende inkomensgroepen met het rninimale huishoudbudget rond kunnen Woningstichting Rochdale Raad van Bestuur Mevrouw H. van Buren Postbus 56659 1040 AR Amsterdam AM STERDAM ONSKENMERK 12 maart 2015 COSM/15.005 UW KEKMERK BEHANOEIO DOOR Dagelijks Bestuur ONDERV/ERP TELEFOON

Nadere informatie

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 Risico s voor borgstelsel nemen toe Corporaties nemen maatregelen om de financiële conti - nuïteit te waarborgen. Dit is het gevolg van de overheidsmaatregelen

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Plan van Aanpak Huurderskoepels Het grote voordeel van collectieve opwek door huurders is dat het laagdrempelig, schaalbaar, betaalbaar en snel uit te voeren is. De aanpak bestaat uit de volgende stappen:

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Welkom. Stakeholdersdag. 27 mei 2015

Welkom. Stakeholdersdag. 27 mei 2015 Welkom Stakeholdersdag 27 mei 2015 Programma 12.45 uur Opening & voorstellen dagvoorzitter (Andries Greiner) door Truus Sweringa (directeur-bestuurder OFW) Terugblik Stakeholdersdag 2014 & Actualiteiten

Nadere informatie

Beste netwerkpartner,

Beste netwerkpartner, Beste netwerkpartner, Vorig jaar, op 17 november tijdens onze belanghoudersbijeenkomst, spraken wij met u over de koers van Woningstichting Bergh. Centraal stonden de vragen of wij de juiste dingen doen

Nadere informatie

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis Gereguleerde huren in de commerciële sector Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis AANLEIDING Corporaties en commerciële verhuurders bieden beiden

Nadere informatie

Masterclass Warmtewet. Marijn Huijbers VBTM Advocaten m.huijbers@vbtm.nl 06-48 54 46 51

Masterclass Warmtewet. Marijn Huijbers VBTM Advocaten m.huijbers@vbtm.nl 06-48 54 46 51 1 Masterclass Warmtewet Marijn Huijbers VBTM Advocaten m.huijbers@vbtm.nl 06-48 54 46 51 Onderwerpen 2 Leveringsovereenkomst + algemene voorwaarden Warmtewet in relatie tot servicekosten Geschillenbeslechting

Nadere informatie

Woningbezit per gemeente 140

Woningbezit per gemeente 140 Betaalbaarheid en in Fryslân 2016 HUURKLASSE Aantal 403,06 403,07 en 576,87 576,88 en 618,24 8,7 65 HUURPRIJS IN NIEUWBOUW Investering (x miljoen ) Woningbezit per gemeente 140 Schiermonnikoog WONINGVERBETERINGEN

Nadere informatie

Potentieel zon corporatiesector 25-11-2013 1. Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl

Potentieel zon corporatiesector 25-11-2013 1. Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl ODE Voorzitter zon-sectie zon@duurzameenergie.org 06-31685246 25-11-2013 1 Potentieel zon corporatiesector 1,2 Miljoen eengezinswoningen 0.6 Miljoen goed

Nadere informatie

Memo. Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen

Memo. Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen Memo Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen Onderwerp > Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen bestaande bouw Opsteller > Niels van Vliet & Ellen van Acht met

Nadere informatie

Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven

Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven Beschrijving van de in het consortium deelnemende partijen en hun rol tijdens het ontwikkelen van het concept. Roscobouw heeft in het

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Nieuws. Jaarlijkse uitgave. Huurverhoging. Uitleg en achtergronden Wat betekent het voor u? Zo werkt het De meest gestelde vragen En meer...

Nieuws. Jaarlijkse uitgave. Huurverhoging. Uitleg en achtergronden Wat betekent het voor u? Zo werkt het De meest gestelde vragen En meer... Nieuws Jaarlijkse uitgave Huurverhoging Uitleg en achtergronden Wat betekent het voor u? Zo werkt het De meest gestelde vragen En meer... Info Algemeen Postbus 1502 320 BA Oud-Beijerland Lamborghinilaan

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Aanleiding. Waarom de Warmtewet

Aanleiding. Waarom de Warmtewet Warmtewet Inhoud Aanleiding Algemeen Status Leverancier, toezicht, systeem Tarief Bemetering Leveringsovereenkomst, geschillen Storingen Handhaving Inventarisatie en dilemma s Aanleiding Waarom de Warmtewet

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

9-5-2014 B.v.d.Hoek Driebergen 0655965653

9-5-2014 B.v.d.Hoek Driebergen 0655965653 Zonnepanelen op het dak van uw VvE? Draagvlak creëren en offertes aanvragen en communiceren met de VvE (Nieuwsbrief) Kosten en baten analyse Berekenen terug verdien tijd Spreadsheet offerte gegevens Communicatie

Nadere informatie

Servicekosten. Inhoud. Servicekosten...2 wijzigingen...2 Administratiekosten, leegstandskosten en huurtoeslag...3

Servicekosten. Inhoud. Servicekosten...2 wijzigingen...2 Administratiekosten, leegstandskosten en huurtoeslag...3 Servicekosten Inhoud Servicekosten...2 wijzigingen...2 Administratiekosten, leegstandskosten en huurtoeslag...3 De belangrijkste servicekosten op een rij...4 Begrippenlijst...6 Wilt u meer weten?...6 Servicekosten

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Energiesprong. @greenspirator. bouwlokalen

Energiesprong. @greenspirator. bouwlokalen Energiesprong @greenspirator bouwlokalen Somewhere in the North of Paris...extreme urban fuel poverty OPWARMING VERGRIJZING 13 miljard ENERGIEVERBRUIK WONINGBOUW Bron: PHI Bij 2000 m3 gasverbruik en

Nadere informatie

Is Nederland duurzaam kabinetsbeleid?

Is Nederland duurzaam kabinetsbeleid? De mogelijkheden en onmogelijkheden om als corporatie op wijkniveau over een energie-aanpak te denken, dat was recent onderwerp van gesprek toen het Roadshow-team op bezoek was bij woningcorporatie OFW

Nadere informatie

BVR RENOVATIECONCEPT DOORZONWONINGEN. Presentatie 10 febr. 2011 Bouwbeurs Utrecht door mr. ir. A.J.P.M.G. (Ad) Wirken Algemeen directeur BVR Groep

BVR RENOVATIECONCEPT DOORZONWONINGEN. Presentatie 10 febr. 2011 Bouwbeurs Utrecht door mr. ir. A.J.P.M.G. (Ad) Wirken Algemeen directeur BVR Groep BVR RENOVATIECONCEPT DOORZONWONINGEN Presentatie 10 febr. 2011 Bouwbeurs Utrecht door mr. ir. A.J.P.M.G. (Ad) Wirken Algemeen directeur BVR Groep Presentatie Voorstellen BVR Groep Uitleg Concepten 2 BVR

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Nieuwsflits 16 september 2015

Nieuwsflits 16 september 2015 reacties@hbvzflats.nl Gisteren, op de derde dinsdag van september maakte het Kabinet zijn beleidsvoornemens voor het komende jaar (en de jaren daarna) bekend. In de Rijksbegroting 2016 is over (de te sturen

Nadere informatie

DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo

DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo Inhoud 1. Inleiding 2. Wat is een ESCo? 3. Wat is de meerwaarde van een ESCo? 4. Organisatie en positionering 5. Belemmeringen en risico s 1.1 DEventer Energieke

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Zorgvastgoed zonder energiekosten

Zorgvastgoed zonder energiekosten b u BLOS ITY Zorgvastgoed zonder energiekosten Verkennend aanbod Mei 2014 1 Deze inzending voor Zorgvastgoed zonder energiekosten is ontwikkeld door een samenwerking van en. Contactpersoon Jorick Beijer

Nadere informatie

CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING

CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING Onroerende zaken in exploitatie, bestemd voor verkoop Bij het bepalen van de bedrijfswaarde van voor verkoop bestemde huurwoningen verwijst de richtlijn voor woningcorporaties (RJ 645) naar de richtlijn

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Onze financiën in 2014

Onze financiën in 2014 Jaa r 20 beric h 14/ 20 t 15 Onze activiteiten in 2014 Onze financiën in 2014 Onze plannen in 2015 Zicht op 2014/2015 Financieel gezien was 2014 een goed jaar. Dat lijkt een vreemde opmerking, omdat in

Nadere informatie

Warmtewet als aanjager voor verduurzaming sociaal vastgoed corporaties. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower

Warmtewet als aanjager voor verduurzaming sociaal vastgoed corporaties. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Warmtewet als aanjager voor verduurzaming sociaal vastgoed corporaties Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Over Unica Technische dienstverlener 14 vestigingen door heel Nederland 11 gespecialiseerde bedrijven

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over:

Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over: Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over: 1. Opbrengst zonnepanelen 2. Huurverhoging en energiekosten 3. Teruglevering 4. Techniek 5. Plaatsing 6. Gebruik 7. De slimme meter 1. Opbrengst zonnepanelen

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie