Sotsji De Russische homo s zijn teleurgesteld in Nederland. Populisme in Europa De boze man dreigt cynisch te worden en dat is nóg erger

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sotsji De Russische homo s zijn teleurgesteld in Nederland. Populisme in Europa De boze man dreigt cynisch te worden en dat is nóg erger"

Transcriptie

1 Onafhankelijk weekblad sinds januari 2014 Jaargang 138 / Nr. 4 4,50 Sotsji De Russische homo s zijn teleurgesteld in Nederland Populisme in Europa De boze man dreigt cynisch te worden en dat is nóg erger Zelfzuchtige seks Filosoof Ad Verbrugge over het verlies van echte verbondenheid Geweld en hoop in Afghanistan

2 MG1404_adv_WTKOUT_NieuweAmsterdammer.indd :47

3 In dit nummer Met het sluiten van het boerenbedrijf is het gezin niet alleen zijn werk kwijt, maar zijn hele levenswijze pagina geen gay-avond in Sotsji Russische homo s zijn teleurgesteld in de Nederlandse opstelling. Voor ons een klap in het gezicht Helga Salemon 14 Het faillissement van aldel Hoe Duitse groene stroom de Groningse aluminiumsmelter de das om deed Jelmer Mommers, Belia Heilbron, Thomas Muntz & Huib de Zeeuw 16 Gewone populisten Boze teleurgestelde mannen vinden elkaar op internet en sluiten zich aan bij nationalistische partijen Yvonne Zonderop 20 Hopen op burgerkracht Natuurlijk moeten we de verzorgingsstaat hervormen, erkennen Evelien Tonkens en Justus Uitermark. Maar wel zonder hallelujaverhalen over wat burgers allemaal zouden moeten. Deel 4 in de serie De stad als sociaal laboratorium Nico de Boer & Jos van der Lans 24 klein Ankara doet het zelf In de Zaanse wijk Poelenburg werken bewoners en professionals aan een nieuw soort bekommernis. Deel 5 in de serie De stad als sociaal laboratorium Nico de Boer & Jos van der Lans 26 De eeuwige slagvelden van Afghanistan Kabul is een afkalvend eiland in een zee van woeste opstandelingen. Toch is nog niet alle hoop verloren Joeri Boom 32 boerenzelfmoord, een onderschat verschijnsel Gedwongen bedrijfssluitingen leiden vaak tot persoonlijke drama s op het platteland Lizzy van Leeuwen 38 religie en wetenschap In God geloven is een volstrekt redelijke optie voor volstrekt redelijke mensen Marcel ten Hooven 42 Nymphomaniac: Een onverbiddelijke film Het vrouwelijk geslachtsdeel is in Lars von Triers film een alles opslokkend monster Marja Pruis Essay 44 Nymphomaniac: kwaadaardige seks In onze wereld vol pornografie en vluchtige contacten heeft seksualiteit haar rituele context verloren Ad Verbrugge 48 Een man en zijn computer Het Internationaal Film Festival Rotterdam opent met Spike Jonze s Her. Hoe echt is de liefde als het object geen lichaam heeft? Nina Polak Kroniek van kunst & cultuur 50 Popmuziek Against Me! Film Ender s Game Kunst Portret Willem-Alexander Televisie Na de bevrijding Toneel Hideous (wo)men Dichters & Denkers 54 vsb poëzieprijs 2014 Piet Gerbrandy 57 Merijn de Boer Joost de Vries 59 e.l. doctorow Graa Boomsma 60 Huub Mous Kees t Hart Columns 6 Joep bertrams 7 H.J.A. HOFLAND Bitcaves 8 Anone Economie Ewald Engelen 9 Gorilla 10 Media Rob Wijnberg 61 marja pruis 65 Perquin Opheffer Rubrieken 5 Commentaar 6 In de Wereld 11 In Den Haag 53 Kijken Rudi Fuchs 63 Post 64 Sciencepalooza Cryptogram 66 HET EINDE Juan Gelman ( ), dichter zonder vaderland Cees Zoon Omslag Sotsji. Beeld: Aislin / Cagle De Groene Amsterdammer 3

4 Staat van verwarring Het offer van liefde Staat van verwarring. Het offer van liefde is het langverwachte nieuwe boek van Ad Verbrugge, negen jaar na zijn filosofische bestseller Tijd van onbehagen. Het is een hernieuwde bezinning op onze tijd, waarin sprake is van strijdige waarden, verbleekte idealen en onzekerheid over de toekomst. Ad Verbrugge ISBN: Paperback 14 x 22 cm 264 blz. 23,50 Een van de meest intrigerende boeken die ik dit jaar heb gelezen (Wim Brands, Brands met boeken) Ad Verbrugge toont zich een van de meest toonaangevende filosofen die Nederland rijk is (De Groene Amsterdammer)

5 Commentaar Fossiele feiten Direct na de ministerraadvergadering spoedde minister Henk Kamp van Economische Zaken zich vorige week vrijdag naar het kleine gemeentehuis van Loppersum, episch centrum van aardbevingen en volkswoede. Voor de tweede keer in een maand tijd was Kamp de kop van jut. Toen aluminiumsmelter Aldel vlak voor de jaarwisseling failliet ging, kreeg de minister de hele provincie ook al over zich heen. Afgelopen vrijdag sprak Kamp stoïcijns de pers toe, zelfs toen een groep woedende Groningers door de hekken brak, op de glazen wanden van het gemeentehuis bonkte en de politie hen met wapenstokken bij het zaaltje vandaan moest houden. Zowel voor de huizenbezitters van Loppersum als voor de werknemers in Delfzijl deed de minister wat hij kon. Zo regelde hij in recordtempo een structurele korting van tien miljoen euro per jaar op de energierekening van de aluminiumsmelter. In Loppersum kondigde de minister aan de gaswinning onder het dorpje met tachtig procent terug te dringen en een jaarlijkse limiet te stellen aan de totale Groningse gaswinning. Haalde de nam in 2013 nog 54 miljard kubieke meter gas uit de grond, dit jaar schroeft de overheid de winning terug tot 42,5 miljard. Dat komt precies overeen met het jaarlijkse gemiddelde dat volgde uit afspraken die al in 2010 gemaakt waren. Volgens experts is dat nog steeds te veel. Zo geeft Kamp geen gehoor aan het advies van het onafhankelijke Staatstoezicht op de Mijnen dat al in januari 2013 voorstelde om de gasproductie in z n geheel met veertig procent te verminderen. Feitelijk kon de minister niet anders beslissen. Aan de ene kant is hij gebonden aan de rijksbegroting: een draai aan de gaskraan heeft directe gevolgen voor de miljoenennota. Aan de andere kant zijn er afspraken met onze buurlanden. Voor de komende jaren hebben we al 36 miljard kuub gas per jaar aan hen verkocht. De cv-ketels, boilers en fornuizen in België, Duitsland en Frankrijk zijn afgestemd op de unieke moleculaire samenstelling van het Groninger gas. Die apparaten bouw je niet zomaar om. Gas uit de Noordzee of uit Rusland De tijd dat de overheid ieder energieof begrotingsprobleem kon oplossen met aardgas is definitief voorbij kan worden bewerkt zodat het dezelfde eigenschappen heeft, maar dat is kostbaar en gebeurt daarom niet op grote schaal. De langetermijncontracten en de stevige afhankelijkheid van de rijksbegroting van de aardgasbaten kan Kamp simpelweg niet ongedaan maken. Bij Aldel bleken de problemen eveneens een maatje te groot. De aluminiumsmelter draaide vroeger aardige winsten omdat de overheid via sterk gereduceerde gastarieven voor goedkope stroom zorgde. Die controle over de energierekening voor de industrie heeft het ministerie van Economische Zaken goeddeels uit handen gegeven toen het jaren geleden de energiemarkt liberaliseerde. De Duitse concurrenten van Aldel genieten ondertussen van gigantische hoeveelheden goedkope stroom uit Duitse windparken (zie pagina 14). Het gevolg van een duidelijke Duitse industriepolitieke keuze, iets wat Nederland het afgelopen decennium heeft nagelaten. We worden nu met de neus op de fossiele feiten gedrukt. De tijd dat de overheid ieder energie- of begrotingsprobleem kon oplossen met aardgas is definitief voorbij. Voor het eerst in vijftig jaar zal een Nederlandse minister van Economische Zaken een keuze moeten maken voor een nieuwe energiepolitiek. Duitsland subsidieert met miljoenen euro s stroom uit wind, Engeland financiert de bouw van een nieuwe kernreactor en Brussel presenteert deze week een uitgebreide visie op energie. Het is tijd dat ook Nederland komt met één aanpak voor de industrie, de energievoorziening en het klimaat. Dan weten de Groningers ook waar ze aan toe zijn. thomas muntz & huib de zeeuw beeld milo De Groene Amsterdammer 5

6 In de Wereld Glimlachen op de Thaise blokkades Bangkok De bezetting van een verkeersplein door duizenden antiregeringsbetogers oogt in de Thaise hoofdstad vriendelijker dan elders. Een cnn-ploeg doet rond de blokkade bij het Lumpini-park pogingen de volkswoede in beeld te krijgen. Maar als Thai een camera zien, toveren ze als vanzelf hun beroemde glimlach te voorschijn. Zelfs als ze boos zijn. En boos zijn ze. Op de corrupte premier, die niet van wijken weet. Die, eveneens glimlachend naar camera s, internationaal goede sier maakt door te herhalen dat er geen geweld gebruikt wordt tegen demonstranten. Bang zijn ze ook, nadat onbekenden granaten hadden gegooid. Bijna honderd actievoerders raakten gewond; eentje overleed. De meeste pleinbezetters slapen slecht. Toch staan ze op voor het licht wordt. Rond zes uur moet er eten zijn voor passerende bedelmonniken. Die zijn in deze zaken- en toeristenwijk nog nooit zo gemakkelijk aan de kost gekomen. Dat geldt ook voor de expats. Voor aanvang van de totale blokkade van Centraal-Bangkok hamsterden ze voedsel en water, op dringend advies van de Amerikaanse ambassade. Nu wonen ze opeens aan een kilometers lange markt waar je onbeperkt kunt eten en drinken. Even vergeten dat Thai van elke gebeurtenis, hoe serieus ook, een feestje maken. Compleet met rood-wit-blauwe hoedjes, vlaggetjes en toeters. Volgens onderzoekers doen drie miljoen inwoners van Bangkok aan de acties mee, bijna twintig procent. Duizenden marcheren dagelijks naar ministeries om ambtenaren het werken te beletten. Honderdduizenden bezoeken trouw de zeven blokkades. Vooral tijdens lunchtijd en s avonds. Want de meeste demonstranten behoren tot de werkende, stedelijke middenklasse. Vijand is premier Yingluck, gekozen dankzij massale steun van arme boeren in het noordoosten en minder bedeelde Bangkokkers. Domme stemmen, zeggen de betogers. Gekocht met loze beloften en vooral geld. Geld van haar broer, de wegens corruptie afgezette en gevluchte biljonair Thaksin. Ze zal ook de verkiezingen van 2 februari winnen, weet iedereen. Die mogen dus niet doorgaan, stellen de betogers. Eerst moet een te benoemen volksraad politieke hervormingen doorvoeren en corruptie uitbannen. Liever geen democratie dan een Thaksindemocratie, staat op het shirt van de fruitverkoper. Een vaste klant kijkt vies, sist en loopt door. Thai denken in goed en slecht, zegt psychiater Kavi. Ze hebben niet geleerd het oneens te zijn en elkaar toch te accepteren. Hoe langer de acties duren, hoe groter de onderlinge haat. JOS CAMPMAN joep bertrams De kleur van Today Londen Zo rood als een kreeft. Dat is de bbc volgens haar critici. De publieke omroep doet er weinig aan om dit vooroordeel te ontkrachten. Het kantoor van de politieke redactie van de bbc lijkt een beetje op de burelen van een studentenvereniging of een vakbondsorganisatie. Stop de bezuinigingen! schreeuwt een poster op de muur. Schietgraag Conservatief Kamerlid: Conservatief Kamerlid droeg geen broek toen hij door de politie aangehouden werd, grapt een namaak krantenkop daarnaast. Voor het Conservatieve Kamerlid Rob Wilson was het reden om een klaagbrief naar de bbc te sturen. Die Wilson kan wel aan de gang blijven. Zo was er onlangs ophef over de nieuwe Sherlock Holmes-verfilming waarin de Londense burgemeester Boris Johnson te kakken werd gezet. Een paar dagen was de gevreesde Today-interviewer Evan Davies poeslief tegenover Peter Mandelson tijdens een gedachtenwisseling over een EU-referendum. Hoe stom zou Labour zijn om zo n referendum te steunen? luidde een van Davis kritische vragen. Hij complimenteerde Mandelson met zijn antwoorden. De luisteraars van Today, het toonaangevende actualiteitenprogramma op de radio, waren nog maar net bekomen van het gasthoofdredacteurschap van PJ Harvey, een 44-jarige beoefenaar van de populaire muziek die vorig jaar door de koningin was verheven tot Member of the Order of the British Empire. Het was haar voornemen om extreem interessante mensen aan het woord te laten, mensen wier stem ten onrechte nogal eens het slacht offer zou zijn van censuur. Bij haar Today mochten ze zeggen wat ze willen. Op hun eigen manier. De monoloogvorm bleek het populairst. Zonder lastig te worden gevallen door kritische vragen kon de journalist John Pilger beweren dat Barack Obama tijdens zijn bezoek aan Mandela s cel op Robben eiland krokodillentranen liet. Immers, hijzelf heeft geweigerd Guantánamo Bay te sluiten. De historicus Mark Curtis meldde dat de koningin een sleutelrol speelt bij de wapenexport. En zo ging het drie uur door. Advocaat Phil Shiner beweerde dat Britse soldaten op routineuze wijze mensen martelden in Irak en Julian Assange kreeg vanuit de Ecuadoraanse ambassade het laatste woord, waarin hij beweerde dat westerse overheden voor God spelen. Tegen die tijd waren veel luisteraars naar kantoor gevlucht. The Guardian prees Harvey s bijdrage aan een robuust debat, maar de meeste reacties waren negatief. Zelfs de politiek verslaggever van de bbc, Nick Robinson, schaamde zich voor zijn omroep, terwijl het sociaal-democratische Kamerlid Ian Austin sprak over de slechtste uit- 6 De Groene Amsterdammer

7 H.J.A. Hofland Drie jaar Syrië In Zwitserland praten op het ogenblik afgevaardigden van de grote mogendheden en nog een aantal betrokken staten over het Syrische probleem. Intussen heeft president Assad in een interview met Agence France Presse laten weten dat hij er niet over denkt om af te treden. Deed hij dat wel, dan zou dat de toestand nog veel ernstiger maken. Is dat nog mogelijk, na doden, het gebruik van gifgas, miljoenen vluchtelingen en een beginnende hongersnood in verwoeste steden? Assad denkt het wel. In zijn land begint het erop te lijken dat iedereen tegen iedereen vecht, zijn leger tegen de Vrije Syriërs, soennieten tegen sjiieten, al-qaeda tegen de resten van de gevestigde orde. Maar Assad gelooft dat het nog erger zou worden als hij aftrad. Wie weet. Binnen drie jaar is Syrië op het gebied van de oorlog het land van de onbegrensde mogelijkheden geworden. In de buitenlandse politiek van het Westen ontwikkelt Syrië zich langzamerhand tot een nieuw verschijnsel. Daar vervolmaakt de oorlog zich tot een nieuw stadium. Aan het begin van deze eeuw is het begonnen in Afghanistan. Langzamerhand heeft de ervaring daar geleerd dat georganiseerde legers, met alles wat de moderne techniek te bieden heeft, niet zijn opgewassen tegen de godsdienstig gemotiveerde guerrilla s die in een verband dat voor westerse ogen onzichtbaar blijft opereren met bermbommen, zelfmoordaanslagen en alles wat totale doodsverachting vereist. De oorlog in Afghanistan rommelt na bijna dertien jaar in zijn vaak aangekondigde eindstadium nog vruchteloos verder. Nadat Osama bin Laden dit type oorlog op 9/11 in de Verenigde Staten had geïntroduceerd, kregen we als gevolg daarvan de strijd in Afghanistan. Toen die nog in zijn beginstadium was, kwam de aanval op Irak waar de Amerikanen en hun bondgenoten ook hoofdzakelijk de oude strategie en tactiek toepasten. Ook die expeditie is uitgedraaid op een mislukking, waarbij Amerika een nieuw strijdtoneel heeft achtergelaten, dat langzamerhand wel enigszins aan het Syrische doet denken. Toen kwam de Arabische lente, waarvan de resultaten in het Westen in het begin geweldig zijn overschat. En intussen hebben we drie jaar ervaring met Syrië. Het Westen heeft deze eeuw wel iets geleerd. Na de ongelooflijk kostbare mislukkingen in Afghanistan en Irak is aan deze kant van de wereld geen regeringsleider, geen partij meer bereid om militaire interventie op de grond voor te stellen. Dat heeft twee oorzaken. De kiezers, welke politieke overtuiging ze ook zijn toegedaan, willen geen militaire experimenten meer. Ze hebben genoeg van loze beloften die enorme offers vergen. En ten tweede, dat wordt door het publiek instinctief begrepen, weten onze deskundigen niet hoe ze de strijd in de betrokken gebieden tot een goed einde zouden moeten brengen. Eigenlijk zou er eens een Assad gelooft dat het nog erger zou worden als hij aftrad. Wie weet grondige studie moeten worden gedaan naar de ontwikkeling van de westerse krijgskunde in de 21ste eeuw. Een eigentijds vervolg op Vom Kriege, het klassieke boek van Carl von Clausewitz. Daarin zou dan die aaneenschakeling van hooggestemde plannen worden beschreven, die op rampen zijn uitgelopen, in ieder opzicht. Nergens is een democratie gevestigd en deze oorlogen hebben ontelbaren het leven gekost terwijl er miljarden zijn weggesmeten. Toch kon de westelijke maatschappij het zich veroorloven. De nederlagen zijn niet openlijk, officieel en nationaal als zodanig erkend, maar in een moeras van vals optimisme, verbeteringen die niet bleken te werken en conferenties zonder resultaat verdwenen. De publieke opinie legde zich er, soms na enig gesputter, bij neer. De eerste oorzaak daarvan is het consumentisme dat al meer dan een halve eeuw in ons deel van de wereld depolitiserend werkt. Daarover is langzamerhand een bibliotheek volgeschreven. En verder hebben we sinds een jaar of zes de crisis, die aan de effecten van het consumentisme geen afbreuk heeft gedaan, maar de westelijk centrische beweging in de buitenlandse politiek heeft versterkt. Onder deze omstandigheden is de internationale conferentie in Mon treux over Syrië begonnen. Met geharrewar. Iran, bondgenoot van Assad, doet niet mee. De secretarisgeneraal van de Verenigde Naties Ban Ki-moon heeft zijn uitnodiging ingetrokken, wat weer tot boosheid in Moskou leidde. Zo n conferentie zou alleen resultaat kunnen hebben als de internationale gemeenschap het eens werd en tot dwingende maatregelen kon besluiten. Dat wordt met de dag onwaarschijnlijker. De moordpartij in Syrië gaat voort en daarvan zien we de fotografische bewijzen op de televisie. Dat is het, meer niet. zending in dertig jaar. Conservatieven op hun beurt vroegen zich of de euroscepticus Nigel Farage ooit de kans zal krijgen om drie uur te vullen vanuit de kroeg, met een pint en een peuk. PATRICK VAN IJZENDOORN NSA De bewering dat massale controle van telefoon- en internetgegevens in hoge mate bijdraagt aan terrorismebestrijding is sterk overdreven. Belangrijke aanwijzingen komen vooral uit andere bronnen. Erdogans censuur op internet leidt tot verzet Istanbul Turkse demonstranten vochten afgelopen zomer maandenlang tegen de kap van een aantal bomen in het Gezi-park bij het Taksimplein in Istanbul. Een half jaar later trotseren ze al weer het traangas en de waterkanonnen van de politie. Nu leidt het plan van de regering om censuur toe te passen op internet tot verzet. Zaterdagavond wilde de Turkse politie geen twijfel laten bestaan over haar vastberadenheid om elke demonstratie in de kiem te smoren. Overal in het land waren agenten met duizenden op de been om de menigten uit elkaar te slaan. In het Istanbulse Taksim raakten de activisten en de politie slaags. De Turkse regering wil het internet, dat al behoorlijk onder de duim wordt gehouden, middels een nieuwe wet verder BITCAVES / Bron: new AMErICA FoUnDATIon Tips van buren of familie 17.8 % Complot niet verhinderd 5.3 % rapportage van verdachte activiteiten 8.4% nsa datacontrole van internet- en telefoonverkeer 1.8 % nsa controle van niet-amerikanen 4.4 % normale rechtshandhaving 5.3 % Gegevens van CIA, FBI, etc. 8 % onbekend 27.6 % nsa surveillance van onbekenden 1.3 % Informanten 16.0% Activist die over zijn eigen daden publiceert 4 % De Groene Amsterdammer 7

8 Economie Ewald Engelen Vergelding Eens in de zoveel tijd lees je een boek dat je wereld op z n kop zet. En dan bedoel ik niet het inkleuren van kennis lacunes waarvan je het bestaan niet wist. Nee, dan heb ik het over het volledig binnenstebuiten keren van wat daarvoor evidenties waren. Dat de eerste helft van de twintigste eeuw was roodgekleurd door Duitse agressie en dat van de weeromstuit de tweede helft in het teken stond van de inkapseling van Duitsland was zo n in steen gebeitelde vanzelfsprekendheid. Tot ik tijdens Kerst het onvolprezen Sleepwalkers van de Australiër Christopher Clark las. Clark reconstrueert op minutieuze wijze de aanloop naar de Eerste Wereld oorlog; beginnend met een schets van de roerige Balkan, vervolgens uitzoomend naar de Europese geopolitieke constellatie, om te eindigen met een bijna microsociologische netwerkanalyse van de pakweg honderdvijftig ambtenaren, militairen, vorsten, diplomaten en politici die er door ideologie, stupiditeit en strategische manipulatie niet in slaagden hun burgerlijke wereld te behoeden voor de hel van de loopgraven. Hoewel Clark in de epiloog uitdrukkelijk stelt niet geïnteresseerd te zijn in de schuldvraag maar alleen in hoe het zo ver heeft kunnen komen, doemen uit zijn boek wel degelijk de contouren van een schuldverdeling op. En die verdeling verschilt aanzienlijk van de versie die in de lekenhistoriografie van middelbare school, media, publieke beeldvorming en borreltafel rondzingt en die, zo weet ik sinds Kerst, in hoge mate op het conto moet worden geschreven van Duitse zelfhaat in de vorm van een ex-wehrmacht-soldaat, Fritz Fischer, die in 1961 in Griff nach der Weltmacht de schuld voor de Eerste Wereldoorlog volledig toeschreef aan Duits expansionisme. Daar blijft in de vertelling van Clark weinig van over: Duitsland blinkt uit in terughoudendheid, Oostenrijk- Hongarije in wijs multiculturalisme en gematigdheid, Groot-Brittannië in arrogantie en ambivalentie, Frankrijk en Rusland in ressentiment en agressie en de desperate schurkenstaat Servië figureert hier slechts als lont voor wat Clark het Balkan inception scenario heeft gedoopt: de casus belli die Frankrijk en Rusland zochten om het Europese munitiepakhuis tot ontploffing te brengen en in de geopolitieke chaos die daarop zou volgen hun gebiedsaanspraken te herstellen (Frankrijk) of te vergroten (Rusland). Daarmee kantelt echter onherroepelijk het perspectief op wat er sindsdien is gebeurd. Als Duitsland in Merkel botst frontaal met het Parijse alfa en omega augustus 1914 het slachtoffer was van Franse en Russische agressie wordt het ressentiment jegens wat in Duitsland in de jaren twintig en dertig steevast het dictaat van Versailles werd genoemd plots een stuk begrijpelijker. Dat riep Duitsland namelijk eenzijdig uit tot agressor en legde het een oorlogsschuld op van drie maal zijn vooroorlogse bruto binnenlands product. In het licht van Clarks boek is deze transfer van Duitsland naar Frankrijk een doelbewuste poging geweest om de Duitse economie zo veel mogelijk te schaden. En daarmee is de germanofobe Raymond Poincaré indirect verantwoordelijk voor de machtsgreep van Hitler in 1933 en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in Maar ook het naoorlogse geopolitieke machtsspel in Europa komt hiermee in een ander licht te staan. Van De Gaulle s voorstel in 1945 om Duitsland te transformeren in een pastorale staat en Monnets vijfjarenplan uit 1946 om Frankrijk te moderniseren door Duitsland te plunderen tot aan Robert Schumanns Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal uit 1951, Jacques Delors Verdrag van Maastricht uit 1992 en de Blauwdruk voor een hechte economische en monetaire unie van de Franse zetbaas Barroso uit 2012 het zijn allemaal uitgekookte pogingen tot Duitse kleinering uit de koker van Parijse enarques, zoals de alumni van de elitaire Ecole Nationale d Administration (Monnet, Schumann, Delors) liefkozend worden genoemd. Dat Clarke s Sleepwalkers nu al zeven weken onafgebroken de Duitse non-fictie-bestsellerlijst aanvoert, is veelzeggend. Het past in een groeiend rijtje Duitse aanvaringen met Parijs: over begrotingscontracten, over de bankenunie, over de rol van de Commissie. Zoals Der Spiegel begin dit jaar constateerde: Duitsland wil meer Europa en minder Brussel, meer intergouvernementaliteit en minder communautairisme en daarmee botst Merkel frontaal met wat al ruim zestig jaar het Parijse alfa en omega is: politieke integratie onder Franse vlag en Duitse knechting. Door de eurocrisis is het Parijse vergeldingsproject ontspoord. De normalisering van Duitsland, geïllustreerd door het verkoopsucces van Die Schlafwandler, markeert het einde van zestig jaar Franse overheersing via Europese integratie. En daarmee zijn we terug bij de Grote Staten Diplomatie van voor Ja, Duitsland zal de euro blijven steunen. Niet uit historisch schuldbesef, maar uit eigenbelang. En alleen als de baten groter zijn dan de kosten. Hollande is gewaarschuwd. aan banden leggen. De wet die de akp-regering produceert maakt het een censuurcommissie mogelijk om zonder rechterlijke uitspraak websites binnen vier uur uit de lucht te halen. Onder premier Erdogan zijn de Turkse media al behoorlijk monddood gemaakt. Honderden kritische journalisten zijn onder druk van de regering ontslagen. De angst voor de sterke man van het land is zo groot dat de nieuwszenders op de eerste dagen van de Gezi-rellen kookprogramma s en natuurdocumentaires uitzonden. Internet bood in die dagen soelaas. En nu moet het net dus aan banden gelegd worden. De vraag is of de Turken het gaan pikken dat Erdogan een soort China van het land gaat maken. Want, ook al was de Turkse democratie altijd al kreupel, de Turken kennen wel de smaak van de halve vrijheid. Schrijver en analist Cinar reageert cynisch: Laat ik voorop stellen dat premier Erdogan erg ver zal gaan om de macht te behouden. De enige manier om een volledige autocratie te stichten is de democratie om zeep helpen. Daar is de regering nu mee bezig. De nieuwe internetregeling is niets anders dan een nieuwe stap in die richting. 8 De Groene Amsterdammer

9 Turkije is echter deel van de westerse wereld, is lid van de Navo en voert gesprekken voor volledig lidmaatschap van de Europese Unie, erkent Cinar. Het zal niet makkelijk worden voor Erdogan om zijn plannen door te voeren. Turkije is een ander land dan China en heeft andere politieke tradities. Maar de prijs van dit beleid van Erdogan gaat het Turkse volk in economisch en sociaal opzicht wel betalen. ERDAL BALCI Meer zelfmoord onder Amerikaanse soldaten door giftige leiders Boston De oorlog in Afghanistan loopt langzaam af voor de VS, maar nog steeds sneuvelen er Amerikaanse troepen in dat land: in 2012 waren het er 301, vorig jaar 120, volgens de site icasualties.com, waarvan 85 door vijandelijk vuur. In de eerste helft van januari kwamen er zeven mensen om het leven. Maar als het om verliezen gaat, is dat niet de eerste zorg van de strijdkrachten van de VS. In 2012 stierven er 350 Amerikaanse militairen door zelfmoord, en in 2013 zijn het er vermoedelijk meer geweest. Want het aantal zelfmoorden in het leger stijgt al jaren gestaag, en niemand weet precies waarom. Je zou denken dat de oorzaak voor de hand ligt: gevaarlijk werk, waarbij je soms gruwelijke dingen moet doen of zien, dat is vast niet goed voor je geestelijke gezondheid. Dat laatste klopt, er is in 2012 bij een kleine zeventienduizend militairen een post-traumatische stressstoornis vastgesteld bij ruim veertienduizend gebeurde dat na een tour of duty in oorlogsgebied. Maar dat verband is veel minder duidelijk als het om zelfmoord gaat: van degenen die in de afgelopen jaren een eind aan hun leven maakten, was de helft nooit naar Irak of Afghanistan geweest. Tien jaar geleden kon de Amerikaanse krijgsmacht zich erop beroemen dat er relatief weinig militairen zelfmoord pleegden. Maar sinds 2001 zijn er kennelijk andere factoren aan het werk en inmiddels heeft een militair een grotere kans om door zelfmoord te overlijden dan een burger. Een van de verklaringen die zijn geopperd is dat de VS toen oorlog begonnen te voeren, en dat in een leger in oorlogstijd iedereen zwaarder belast wordt. Een bijkomende factor is dat het leger in die tijd maar moeilijk aan rekruten kon komen. Er zijn duizenden soldaten aangenomen die in vredestijd ongeschikt zouden zijn bevonden. Voor komend jaar is de hoop gevestigd op het verbeteren van het leidinggeven. Onderzoek wees uit dat overledenen door zelfmoord vaak superieuren hadden die hun gezag vestigden door ondergeschikten te vernederen, bijvoorbeeld door ze vervelende klussen te laten doen. Zulke giftige leiders krijgen op korte termijn het nodige van de troepen gedaan, maar jagen mensen op lange termijn de vernieling in. Dat gebeurt ook in niet-militaire organisaties, maar in het leger valt het allicht minder op. De Amerikaanse krijgsmacht probeert dit jaar dus een zeer niet-militaire aanpak: ondergeschikten mogen anoniem hun superieuren beoordelen. Zijn die van het giftige type, dan vliegen ze eruit. BAS DEN HOND Bundesliga uit de kast Berlijn Thomas Hitzlsperger, die meer dan vijftig keer in het nationale voetbalelftal speelde, maakte vorige week publiek dat hij van mannen houdt. Voetbalminnend Duitsland werd massaal op hem verliefd. Terecht, want hij mag er zijn, qua man. Hij heeft een mooie, zachte uitstraling, ook al heette hij der Hammer, vanwege zijn loeiharde schot vanaf het middenveld. Onlangs beëindigde de 31-jarige speler vanwege doorzeurende blessures zijn loopbaan. Een goed moment om uit de kast te komen, vond hij. Tot dan had hij verstoppertje gespeeld. Acht jaar leefde hij samen met een vrouw. Van haar is hij al enige tijd gescheiden. Hij scheidde daarmee tegelijk van al het homofobe gedoe in de professionele voetbalwereld. In die wereld heet een slappe voorzet een Schwulenpass, een mietjesbal. Hitzlspergers coming out blijkt een goed voorbereide actie. Met zorg koos hij twee journalisten van weekblad Die Zeit uit en liet hij zich begeleiden door een mediadeskundige. Tegelijk verscheen een perfect geregisseerd filmpje op YouTube, waarin hij zegt dat homofobe voetbalfans nu een extra sterke tegenstander hebben. Duitsland had overigens al een homoseksuele topvoetballer. Marcus Urban speelde voor het nationale jeugdelftal van de ddr. Na de val van de Muur brak hij zijn carrière af omdat hij geen toekomst voor zichzelf zag als homoprof. Ik viel van mijn stoel, zegt Urban over de avond dat Hitzlsperger op de televisie uit de kast kwam. Een geluksmoment. Dat beleefde ook Tatjana Eggeling, wetenschappelijk onderzoekster van homo s in de sport. Toen beiden voor een gesprek met de buitenlandse pers opdraafden, vielen ze elkaar gelukzalig in de armen. Eggeling ziet bij het vrouwenvoetbal een omgekeerde ontwikkeling. Dat is zich juist aan het bevrijden uit het cliché dat vrouwelijke voetballers allemaal lesbo s zijn. Zie het Duitse nationale elftal, de Europese kampioenen. Allemaal paardenstaarten en geverfde nagels. De tijd van de jongensachtige lesbokapsels is voorbij. Beiden verwachten dat Hitzl spergers coming out grote gevolgen zal hebben. Eggeling denkt dat in het vrouwenvoetbal de heteroseksuele trend zal doorzetten, terwijl Urban het mannenvoetbal meer de metroseksuele kant ziet opgaan. Zie Beckham, zie Ronaldo. Het is onvermijdelijk: voetbal wordt steeds meer een modeshow. ANTOINE VERBIJ De Groene Amsterdammer 9

10 Media Rob Wijnberg Verdacht In het SBS6-programma Pas oplichters, het eerste seizoen goed voor tussen de zeshonderdduizend en bijna een miljoen kijkers per week, lichten professionele oplichters nietsvermoedende voorbijgangers op om te laten zien hoe goedgelovig mensen wel niet zijn. De presentatie is in handen van Jochem van Gelder een man die vroeger nog geweldige kinderprogramma s als Willem Wever en Praatjesmakers presenteerde, maar inmiddels door baas John de Mol gedegradeerd is tot onderbuik voedende pulpverkoper. Voor het oog van de verborgen camera licht ons team landgenoten op met dezelfde trucs die echte oplichters gebruiken, zodat u weet waar u in het vervolg alert op moet zijn, orakelt Van Gelder. Blijf kijken en de kans is groot dat u nooit meer ergens intrapt! Want dat is de zelfverklaarde missie van Pas oplichters (ondertitel: Het kan ook jou gebeuren! ): Met dit programma hopen we de kijkers bewust te maken van oplichters praktijken en geven we tips en tricks hoe ze dit kunnen doorzien en voorkomen. Vervolgens zien we hoe een man zijn auto afhandig wordt gemaakt terwijl hij een vrouw met pech langs de weg probeert te helpen en hoe een vrouw wordt wijsgemaakt dat haar hond een gat in de broek van de oplichter heeft gebeten: of ze even vijftig euro schadevergoeding wil overhandigen. Wat ze sjonge jonge natuurlijk doet. De moraal van het verhaal: wie anderen vertrouwt, is naïef en dom, want stiekem staat achter elke boom een beer. Hoe diep kun je zinken? De stap naar de NSA lijkt groot, maar in feite gaat achter deze uit de klauwen gegroeide inlichtingendienst precies dezelfde paranoïde gedachtegang schuil. We moeten iedereen wel surveilleren, want in potentie is ieder mens een gevaar. Zoals Jochem van Gelder wil dat je over straat loopt, zo zijn sinds 9/11 overheden en hun inlichtingendiensten de hele wereld gaan zien: als een verzameling van zes miljard potentiële criminelen. 9/11 heeft vruchtbare grond gekweekt voor geïnstitutionaliseerd wantrouwen op ongekende schaal. Het meest basale principe van elke samenleving die zich een rechtsstaat wenst te noemen is in feite omgedraaid: tegenwoordig ben je verdacht tot je onschuld is bewezen. Overheden en media vinden elkaar eendrachtig in dit wereldbeeld. Media, omdat angst en wantrouwen nu eenmaal de snelste route naar kliks en kijfcijfers zijn: probeer maar eens een krantenkop te brouwen van het feit dat 99,99 procent van alle mensen het goed met anderen voor heeft. En overheden, omdat het de makkelijkste manier is om hun machtsbasis te vergroten: uit angst en wantrouwen wordt de behoefte aan controle en bescherming door autoriteiten geboren. Meer toezicht, meer maatregelen, meer surveillance als je eenmaal gelooft dat in ieder mens een terrorist schuilt, is de rechtvaardiging ervoor zo gevonden. Aan dit paranoïde wereldbeeld wordt ook door president Obama niet getornd, zo bleek Angst en wantrouwen zijn de snelste route naar kijfcijfers afgelopen week. In zijn langverwachte speech over de NSA kondigde de president een reeks maatregelen aan om de macht van de NSA in te perken, maar het moreel meest problematische en fundamenteel ondemocratische aspect van het inlichtingenapparaat blijft gewoon bestaan. De NSA mag systematisch data blijven verzamelen van miljoenen mensen wereldwijd, zonder dat er ook maar enige verdenking tegenover hoeft te staan. Zoals Glenn Greenwald, de journalist van The Guardian die de onthullingen van klokkenluider Edward Snowden naar buiten bracht, terecht constateerde, blijft de radicale essentie van de NSA fier overeind. De uitdrukking wil weliswaar dat de weg naar de hel geplaveid is met goede bedoelingen, maar voorzover die hel een totalitaire samenleving is, zijn die goede bedoelingen ver te zoeken: geïnstitutionaliseerd wantrouwen en de politieke en journalistieke exploitatie van angst en onveiligheid zijn de werkelijk drijvende krachten achter de gestage opmars van het moderne totalitarisme. Westerse samenlevingen zijn de afgelopen jaren in rap tempo geëvolueerd tot wat de Amerikaanse denker Francis Fuku yama ooit low trust societies noemde: samenlevingen waarin controle en achterdocht voortdurend de voorkeur genieten boven vertrouwen. Niet zo vreemd, als je bedenkt dat onze massamedia en politiek haast nergens anders om draaien dan om overal op de loer liggende gevaren. Kijk één avondje SBS6 en je durft je huis niet meer uit (Pas oplichters), de weg niet meer op (Wegmisbruikers), geen hotel meer in (Red mijn vakantie!) en geen restaurant meer binnen (De smaakpolitie). En dan moet het nieuws terreur!, misdaad!, oplichterij!, corruptie! nog beginnen. Iedere keer als ik ga pinnen lees ik vlak voordat ik mijn pincode invoer: Pas op voor meekijkers! Dat zouden ze eigenlijk op elke televisie moeten plakken. Stemmen tegen de Moslimbroeders Caïro Aan de ingang van het Tahrirplein wappert Ismael Heikel (48) samen met een groep mannen met de Egyptische vlag. Het plein werd afgezet gedurende de tweedaagse stembusgang voor een nieuwe grondwet; de eerste stap in een meervoudig stappenplan dat werd uitgestippeld door de interim-regering met het leger als voornaamste raadgever. Die grondwet zou een verbetering betekenen voor vrouwenrechten in Egypte, maar ook een versterking van de militaire macht. Drie jaar nadat het Egyptische volk massaal de straat op was gegaan tegen de militaire dictator Hosni Mubarak stemde het even massaal voor die nieuwe grondwet die datzelfde leger ongeziene macht toekent. De grondwet zelf heb ik niet gelezen, geeft Heikel toe, maar het enige punt waarover mensen struikelen, is dat het leger meer macht krijgt. Juist daarom stemde ik voor. Rondom Heikel staat een tiental mannen voorzien van pamfletten met een heldere boodschap: Ja. Na de telling van de stemmen bleken zij niet de enige enthousiastelingen over de grondwet. 98 procent van de Egyptenaren die naar de stembus gingen, stemde Ja. Daarmee heeft het land voor de derde keer in drie jaar een grondwet. De mannen scanderen pro-sisi-leuzen, terwijl voorbij rijdende auto s met luid getoeter de menigte aanmoedigen. Ook toen een jaar geleden over de grondwet van voormalig president Morsi werd gestemd, overwon het Ja-kamp en overheersten claxons het straatgeluid. De meerderheid van de Egyptenaren is ervan overtuigd dat een grondwet de eerste stap is naar stabiliteit. Of die grondwet onder een seculier, islamitisch of een militair regime wordt voorgesteld, lijkt geen verschil te maken. Bij de stemlokalen stonden lange rijen. Om wachttijden nuttig in te vullen, werden vreugdedansjes gedaan en zongen vrouwen en kinderen pro-sisi-liederen. Fatma Abdellatif stond ertussen. Ik heb het volste vertrouwen in de nieuwe grondwet, zegt ze. Die is noodzakelijk voor een stabiel Egypte. Een eindje verderop bezingen haar kinderen generaal Sisi. Bovendien hebben we nog nooit zo n goede grondwet gehad. Vrouwen kunnen zich nu kandidaat stellen bij de presidentsverkiezingen én het probleem van seksueel geweld wordt eindelijk erkend. In de net goedgekeurde grondwet is een volledig artikel gewijd aan vrouwenrechten, waarbij men zich ertoe verbindt elke vorm van geweld tegen vrouwen te bestrijden. Al is niet elke vrouw het met Abdellatif eens. Marwa Zein, een 26-jarige activiste, stelt dat dit referendum niet gaat over de inhoud van de grondwet, maar veeleer over de symboliek van de stem. De staatsmedia prentten ons in dat je door Nee te stemmen akkoord gaat met de Moslimbroeders die ons land afgelopen jaar tot een puinhoop maakten, zegt ze. Niemand wil met hen geassocieerd worden. Dus stemde iedereen voor. Zein ging niet naar het stembureau. Ik verafschuw de sluwheid waarmee Sisi zich populair maakt, voor zoiets stem ik niet. Met een opkomst van zo n dertig procent lokte deze grondwet stemming iets meer mensen naar de stem bureaus dan vorig jaar. De stemming werd gezien als een populariteitstest voor generaal Abdel Fattah Al-Sisi, die beloofde zich kandidaat te stellen als het volk dat wilde. Maar wat Sisi concludeert uit deze opkomst blijft nog gissen. ANNABELL VAN DEN BERGHE 10 De Groene Amsterdammer

11 In Den Haag Wingewest Met de toezeggingen van minister Kamp in Loppersum is het vertrouwen in de politiek niet zomaar hersteld. Want het wantrouwen zit diep, en niet alleen in Groningen. door Aukje van Roessel beeld Milo Het nieuwe jaar is nog jong en wie weet wat 2014 nog in petto heeft. Toch denk ik dat de beelden van de persconferentie van minister Henk Kamp van Economische Zaken in het Groningse Loppersum al niet meer weg te denken zijn uit de geschiedenis van het jaar dat nog grotendeels moet komen. Op die beelden zien we koele kikker Kamp die zich in het gemeentehuis door zijn op papier gestelde tekst heen praat, terwijl buiten emotionele Groningers joelen en tieren en een van hen zelfs letterlijk met de megafoon tegen het raam aan tikt. Heel symbolisch beeft en trilt dan even het doek dat achter de minister is opgehangen, alsof de kerktoren die daarop is afgebeeld door een aardbeving is getroffen. Het lijkt wel een beving met een kracht van 4.1 op de schaal van Richter, het officieel nieuw voorspelde maximum, waarvan veel Groningers buiten het gemeentehuis denken: ja, ja, het zal wel. Wat er vorige week vrijdag in Loppersum gebeurde, staat voor meer dan alleen de clash tussen de Groningers die zich achtergesteld voelen en de Haagse politiek die daar jarenlang van heeft weggekeken. Hier protesteerden mensen wier veiligheid letterlijk is opgeofferd voor economisch gewin in vooral de rest van het land. Hier waren gewone burgers kwaad omdat ze zich ten diepste miskend en gebruikt voelen door Den Haag. Hier joelden mensen hun gevoelens van machteloosheid uit hun lijf tegenover een minister die twee dagen later in het tv-programma Buitenhof zou zeggen dat hun dorpen er toch goed uitzien en Groningen er toch niet verloederd bij ligt. De politicus Kamp kwam dan eindelijk wel met een zak geld en ook met de toezegging van een beetje minder gaswinning, maar hij toonde geen enkel moment daadwerkelijk begrip voor de emoties van de Groningers. Hier werd een gapend gat zichtbaar dat ook elders door veel burgers wordt gevoeld: we hebben geen grip meer op ons leven, dat is wat ons zo kwaad maakt, en de politiek laat ons in de kou staan. Het is dit gapende gat dat de politiek al ruim een decennium doet schudden en beven. In het geval van de gaswinning in Groningen zal het verweer in Den Haag zijn dat de regio nu toch 1,2 miljard euro krijgt. En dat er nu toch ook een dialoogtafel waar halen ze het woord vandaan in het leven wordt geroepen waaraan de bevolking mag meepraten over de investeringen die met een deel van dat geld in de economie van de provincie kunnen worden gedaan. Maar als de politiek verwacht dat daarmee het vertrouwen is hersteld vergeet ze dat een jarenlang en terecht opgebouwd wantrouwen niet zo maar weg is. En vergeet ze eveneens dat ook elders het wantrouwen diep zit. Eén opmerking van minister Kamp in Buitenhof was extra opmerkelijk. Hij vond dat je nu niet moest redeneren dat de besluitvorming We hebben geen grip meer op ons leven, en de politiek laat ons in de kou staan rondom het Groningse gas in het verleden anders had gemoeten. Het was destijds immers democratisch besloten. Alsof democratische besluiten geen besluiten kunnen zijn die in het licht van de gevolgen achteraf als verkeerd kunnen worden beoordeeld. Met zijn opmerking veegt Kamp in één keer alle reeds gehouden en toekomstige parlementaire enquêtes en onderzoeken naar democratische besluiten uit het verleden van tafel. Alsof het achteraf zinloos was dat Tweede-Kamerleden constateerden dat ze in de jaren voorafgaand aan de financiële crisis onvoldoende actief waren geweest en onvoldoende financiële kennis van zaken in huis hadden gehad. Alsof het eveneens achteraf zinloos was dat de Kamer concludeerde dat de onderwijsvernieuwingen uit voorgaande decennia mede het gevolg waren van een tunnelvisie bij de verantwoordelijke bewindspersonen. Mogelijk maakte Kamp zijn opmerking om de discussie over het overnemen van de Britse één-procentsregeling in de kiem te smoren. In de Tweede Kamer gaan stemmen op om naar Brits voorbeeld regio s waar economische bedrijvigheid, zoals het winnen van schaliegas, zowel gewin als schade en ongemak oplevert een procent van de opbrengst te geven. Dat geld kan worden gebruikt om te investeren in de regionale economie en om geleden schade te compenseren. Met een dergelijke éénprocentsregeling zou de Nederlandse politiek dan indirect erkennen geleerd te hebben van een verkeerd besluit uit het verleden, namelijk dat in ons land daarover tot nu toe niks is afgesproken. De grootste regeringspartij, de vvd, ziet niks in een één-procentsregeling. Die zou Noord- Oost-Groningen namelijk veel meer geld kunnen gaan opleveren dan wat vorige week is afgesproken, zeker als de regeling met terugwerkende kracht zou gelden. Ook de regio rond Schiphol zou bij het rijk kunnen gaan aankloppen, want de bedrijvigheid rond de luchthaven levert eveneens zowel inkomsten voor het gehele land als schade en ongemak voor de regio op. Mogelijk steekt dan ook de regio rond de Maasvlakte de vinger op. Of die gebieden waar ze last hebben van horizonvervuiling door windmolens. Of die gemeenten waar in de toekomst overlast zou kunnen ontstaan als de rijksoverheid toestemming zou geven voor het winnen van schaliegas. Aan een één-procentsregeling kleven inderdaad haken en ogen. De politiek moet daar goed over nadenken voordat ze een besluit neemt. Maar voorbijgaan aan de schade die economische activiteiten een regio bezorgen, kan uiteindelijk leiden tot opgekropte woede en emotie. Zoals in Groningen, dat zich terecht een wingewest ging voelen. Hetgeen niet alleen daar schade berokkende aan de politiek, maar ook in de rest van het land De Groene Amsterdammer 11

12 De Russische homobeweging moet in Sotsji voorzichtig opereren Op glad ijs Sint-Petersburg, 27 oktober Minister van Cultuur Vladimir Medinsky geeft de Olympische vlam door aan Olympisch kampioene tatyana kazankina. Vlakbij staat er een man met de regenboogvlag (links), die even daarna zal worden gearresteerd Sergei Kachanov / Demotix / Corbis / HH Het had zo leuk kunnen zijn: een gay-avond in het Holland House in Sotsji. Maar NOC*NSF wees het verzoek van de Russische homobeweging af. En ook de komst van de Nederlandse koning en premier is een afknapper voor de homoactivisten. door Helga Salemon De Olympische Winterspelen in Sotsji in februari zijn natuurlijk een belangrijk internationaal platform om homodiscriminatie in Rusland onder de aandacht te brengen, erkent Polina Andrianova, woordvoerder van de Petersburgse lgtb-organisatie Vychod ( Coming Out ). Maar op dit moment hebben we nog onze handen vol aan de Wet op buitenlandse agenten. Sinds november 2012 moet iedere Russische organisatie die geld ontvangt uit het buitenland zich registreren als buitenlandse agent. Omdat deze maatregel draconische overheidsinspectie met zich meebrengt en de term buitenlandse agent sinds de Stalin-tijd in het collectieve Russische bewustzijn synoniem is voor spion probeert Vychod deze registratieplicht aan te vechten. We werden onlangs nog op de Russische staats-tv neergezet als vijand van het volk, vertelt voorzitter Igor Kotsjetkov van het Rusland-brede lgtb (Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender)-netwerk, waarvan het hoofdkantoor zich een verdieping boven het kantoor van Vychod bevindt, in hartje Sint-Petersburg. Als we ons registreren wordt gezegd: Kijk, ze erkennen nu zelf dat ze voor het Westen werken! En dan is er nog het gebruik én misbruik van de Wet op homopropaganda. Die wet, in heel Rusland van kracht sinds juni vorig jaar, verbiedt de zichtbaarheid van homoseksualiteit voor minderjarigen. Zoals Vychod al vreesde toen in maart 2012 de antihomowet in Petersburg werd aangenomen, geeft deze wet de Russische machthebbers een stok om de homobeweging mee te slaan. Hoe ver dat kan gaan, bleek tijdens de Petersburgse 1 mei-demonstratie in 2012, toen een jongen werd gearresteerd wegens het dragen van regenboogbretels. Nu worden er bijvoorbeeld minderjarigen naar ons kantoor gestuurd, waarna iemand de politie belt, vertelt Kotsjetkov. Op het jaarlijkse Roze Film Festival Zij aan Zij in Petersburg ontving de organisatie zelfs bommeldingen. De twee organisaties wijzen erop dat de intimidatie van homoseksuelen niet op zichzelf staat maar onderdeel is van het beleid onder Poetin III om de Russische burgers de duimschroeven aan te draaien. Zo tracht het Kremlin iedere kritiek op het autoritaire bewind de kop in te drukken. Vechten om te overleven staat nu voorop, zegt Andrianova. Vychod en alle andere Russische homo-organisaties hebben een coalitie gevormd om de gang van zaken rond Sotsji te volgen en buitenlandse sympathisanten te adviseren over constructieve manieren om hun kritiek te uiten op de Russische antihomowet. De coalitie is tegen de boycot, waartoe bijvoorbeeld de Engelse schrijver Stephen Fry opriep. Internationale solidariteit is noodzakelijk voor ons. Het is zelfs zo dat alle internationale rumoer rondom de Russische wet voormalige sovjetlanden als Oekraïne, Wit- Rusland, Moldavië en Armenië er vooralsnog van hebben weerhouden om homofobe wetten 12 De Groene Amsterdammer

13 aan te nemen, zegt Andrej Obolenski, president van deze regenboogassociatie. Dat de Amerikaanse president Obama en zijn Franse en Duitse collega s Hollande en Gauck niet naar Sotsji komen, vinden de activisten echter prima. Dat is precies de juiste reactie, stelt Kotsjetkov. Ondanks alle verhalen over het handhaven van traditionele waarden heeft Rusland namelijk de pretentie tot de internationale gemeenschap te behoren. En het is uitstekend dat leiders in andere landen de Russische machthebbers duidelijk maken dat het erkennen van mensenrechten een voorwaarde is voor die deelname. Met verbazing is daarom het nieuws ontvangen dat zowel de Nederlandse koning en koningin als de Nederlandse premier de Winterpelen zullen bijwonen. Dat premier Rutte en de minister van Sport, Edith Schippers, zeggen dat ze in Sotsji de mensenrechten bespreekbaar willen maken, brengt Andrianova van Vychod niet op andere gedachten. De Olympiade is niet het toneel voor discussie. Door daar naartoe te gaan tonen regeringsleiders zich vooral van hun diplomatieke kant. Obolenski roept de Nederlandse delegatieleden op om bij het Kremlin en in de media openlijk de schending van de homorechten in Rusland te bekritiseren. Rechtstreeks contact tussen homoactivisten en buitenlandse deelnemers aan de Winterspelen zal echter moeilijk zijn, omdat dit tot de beschuldiging kan leiden dat de homo-organisaties inderdaad buitenlandse agenten zijn. Andrianova: Rusland heeft als lid van internationale instellingen als de Raad van Europa en de Verenigde Naties de plicht op zich genomen om de mensenrechten te respecteren. Dus alle geluiden in ons land dat het opkomen voor mensenrechten het werk is van buitenlandse agenten zijn volstrekt idioot. Ondersteuning uit het buitenland is heel belangrijk voor ons, opdat wij voelen dat er in de hele wereld mensen zijn die niet onverschillig staan tegenover wat er bij ons gebeurt. Daarnaast oefent dit druk uit op onze machthebbers. In Amsterdam, vorig jaar april, voelde Poetin zich door de protesten tegen de Russische antihomowet bijvoorbeeld gedwongen te verklaren dat hij bereid is om de dialoog aan te gaan met de lgtb-gemeenschap. Het is duidelijk dat hij dat niet serieus van plan is, maar toch geeft het ons een mogelijkheid om naar zijn eigen woorden te verwijzen. Ook Russische sporters hebben last van de homofobe wetgeving, benadrukte kunstschaatser Konstantin Jablotski eind november tijdens een ontmoeting in Parijs met voorzitter Thomas Bach van het Internationaal Olympisch Comité (ioc). Hij wees erop dat Russische sponsors homoseksuele sporters dreigen met het stopzetten van de financiering als ze openlijk voor hun geaardheid uitkomen. Dat geldt onder meer voor een Russische skiester die ook aan de Winterspelen zal deelnemen. Het ioc stelde dat men erop toeziet dat op de Spelen zelf niet wordt gediscrimineerd, op wat voor grond dan ook. Zodra de internationale pers vertrekt, zijn de mensenrechtenactivisten weer vogelvrij Andrianova, eveneens aanwezig in Parijs, vindt dat hypocriet: Ik vind de uitspraak van de Russische machthebbers dat er tijdens de Spelen geen sprake zal zijn van discriminatie volstrekt absurd. Het is natuurlijk idioot te zeggen dat de wetgeving tijdelijk wordt opgeschort. Die wetten moeten worden afgeschaft als ze niet aan de mensenrechten voldoen. De strikte ioc-kledingvoorschriften voor de sporters maken zelfs het dragen van regenboogspeldjes of iets dergelijks, wat Jablotski en de andere lgtb-activisten graag zouden zien, onmogelijk. Daarom roepen de Amerikaanse organisatie Pride House International en de Russische lgtb-sportfederatie alle aanwezigen in Sotsji op tot de campagne Same-sex Handholding. Dat houdt in dat mensen van hetzelfde geslacht waar en wanneer het maar kan elkaars hand vasthouden. Het zou geweldig zijn als de homoseksuele sporters openlijk over zichzelf zouden vertellen, bijvoorbeeld over het belang van de steun van hun partner en over de noodzaak te kunnen zijn wie je bent, meent Andrianova. Luidruchtige protesten vinden de activisten veel minder zinnig. Van de speciaal ingerichte protestzones moeten ze helemaal niets hebben. Dat zijn een soort getto s. We hebben die ook gezien bij de Spelen in Beijing in Om toegang te krijgen tot die zones moesten de demonstranten zich registreren, en zodra het evenement voorbij was, werden ze massaal opgepakt, vertolkt Jablotski de mening Sponsoren zouden daadwerkelijk invloed moeten uitoefenen op het Kremlin, menen de activisten. Maar tot nu toe heeft het benaderen van de belangrijkste sponsors, waaronder Coca- Cola, McDonald s en Procter & Gamble, niets opgeleverd. Jablotski: Het ioc is nergens bang voor, behalve voor negatieve berichtgeving door de media en het wegvallen van sponsors. Bij de Olympische Spelen van 1988 in Zuid-Korea hebben we bijvoorbeeld gezien dat er, mede onder druk van de sponsors, democratische verkiezingen kwamen. In Londen werd vorig jaar op die manier Saoedi-Arabië gedwongen om ook vrouwen te laten deelnemen aan de Olympische Spelen. Maar in Rusland willen de sponsors schijnbaar niets doen. Dat stelt ons erg teleur. Ook de hoop om in Sotsji zelf voor homorechten op te komen, is inmiddels bij de activisten vervlogen. Tijdens de Spelen in Londen en Vancouver was er een Pride House, een ontmoetingsplek voor de lgtb-gemeenschap. De bekende Russische homoactivist Nikolaj Aleksejev vroeg daar twee jaar geleden een vergunning voor aan, maar de Russische overheid wees die direct af. Een verzoek van homoactivisten aan verschillende nationale Olympische comités om als alternatief een lgtb-avond te organiseren in hun eigen ontmoetingsplaatsen op de Spelen leverde tot op heden ook niets op. Het Nederlands Olympisch Comité (noc*nsf) wees het verzoek af. Dat was voor ons een grote klap in het gezicht, zegt Jablotski. Wij konden ons niet voorstellen dat Nederland, hét regenboogland in de wereld, dat had kunnen doen! Woordvoerder Geert Slot van noc*nsf geeft als verklaring dat het Holland House er is voor Nederlandse sporters en hun aanhang, en niet voor andere doelgroepen. Als reactie op de mislukte initiatieven in Sotsji concentreert de lgtb-coalitie zich nu op het organiseren van de eerste Russian Open Games, die van 26 februari tot 2 maart moeten plaatsvinden in Moskou. Dit evenement, naar het voorbeeld van de Gay Games elders in de wereld, moet een combinatie worden van sportieve, culturele en maatschappelijke programmaonderdelen, zoals de paneldiscussie Olympische Spelen, mensenrechten en hoe nu verder?. Die periode tussen de Olympische Winterspelen en de Paralympische Spelen van 7 tot 16 maart hebben we bewust gekozen, omdat er dan nog aandacht is van de internationale media voor de Spelen in Rusland, zegt Jablotski. We ondervinden nu al tegenwerking. Zo kunnen we bijvoorbeeld moeilijk locaties huren. Maar wij zullen de Open Games organiseren. Een andere keuze hebben wij niet, want we weten niet hoe het verder gaat als de Winterspelen voorbij zijn. De meeste mensen zijn daar zeer pessimistisch over en vrezen dat de Wet op homopropaganda wordt opgenomen in het strafrecht. Zodra de internationale pers vertrekt, zijn de mensenrechtenactivisten weer vogelvrij, net als in China in 2008 na de Olympische Spelen. Hij wijst erop dat er in de Russische Doema een wetsvoorstel ligt om homoseksuele ouders de zeggenschap over hun kinderen te ontnemen. Het is heel goed mogelijk dat deze wet wordt aangenomen zodra de Spelen voorbij zijn en de internationale aandacht zich weer van Rusland heeft afgewend. De Olympische Zomerspelen in 1980 in Moskou verliepen traumatisch voor de Russische machthebbers omdat een reeks westerse landen niet kwam opdagen vanwege de door de Russen begonnen oorlog in Afghanistan. Of de Russische antihomowetgeving ook een smet gaat werpen op de eerste post-sovjet-spelen weten we pas in februari, zegt Jablotski. Niemand weet hoe het zal lopen in Sotsji, of bijvoorbeeld homoseksuele sporters die interviews geven of de media die hierover schrijven worden aangeklaagd. Wij leven in een land met een dubbele standaard. Deze wet is populistisch, hij is er niet om uitgevoerd te worden maar om mensen bang te maken, zodat ze zich weer terugtrekken in de kast De Groene Amsterdammer 13

14 De ondergang van aluminiumsmelter Aldel Failliet door Duitse wind Als de zon schijnt of de wind flink waait, duiken de Duitse stroomprijzen meteen omlaag. De Nederlandse industrie blijft echter het volle pond betalen met dank aan de eigen kolenlobby. Het Groningse aluminiumbedrijf Aldel is het eerste slachtoffer. door Jelmer Mommers, Belia Heilbron, Thomas Muntz & Huib de Zeeuw Het faillissement van Aldel is de afgelopen weken in overzichtelijke schema s geïnterpreteerd. Bedankt minister Kamp voor het niet openhouden van de aluminiumfabriek in Delfzijl, schreef een bewoner uit Middelstum begin januari in de Volkskrant. Want nu is het in elk geval helder. Het Noorden van Groningen interesseert u niks. Wie vond dat de EZ-minister wel voldoende zijn best had gedaan, wees naar de eigenaar van de fabriek: de durfinvesteerder Gary Klesch. Stond die niet bekend als aasgier met een spoor van vernieling achter zich? Klesch gaf op zijn beurt de astronomische stroomprijs de schuld die alle industrie in Nederland nog eens te gronde zou richten. Het verhaal had alles; volkswoede, slachtoffers en vooral: schuldigen. De belangrijkste verklaring voor het faillissement van Aldel is echter tot nog toe onbesproken gebleven: de politieke keus voor grootschalige duurzame energie in combinatie met bescherming van de industrie. Het is een keus die Duitsland wel maakte en Nederland niet. Aldel werd in 1966 geopend, drie jaar nadat we aardgas begonnen te winnen bij Slochteren in Groningen. Een deel van dit gas werd tegen een sterk gereduceerd tarief aangeboden aan nieuwe energie-intensieve industrie, die voor werkgelegenheid in het noorden moest zorgen. Die gebruikte het gas om goedkope stroom te produceren en de aluminiumproductie, waar veertig procent van de kosten in energie zit, floreerde. Eind jaren negentig maakte deze vorm van staatssteun plaats voor een andere: Aldel kreeg geen goedkoop gas meer, maar een speciaal stroomcontract met de Nederlandse energiebedrijven die toen nog in staatshanden waren. Onder toeziend oog van toenmalig EZminister Hans Wijers werd in 1996 een tienjarig contract gesloten. Het moest de laatste keer zijn dat de staat de aluminiumsmelter zou steunen: men voorzag faillissement in 2006, als Aldel zijn stroom moest gaan inkopen op de geliberaliseerde energiemarkt. Overheid en bedrijfsleven sloten een convenant om te investeren in vervangende werkgelegenheid in de regio. Maar tussen 2003 en 2005 trok de markt voor aluminium tijdelijk aan en bleken de investeringen die moederbedrijf Corus had gedaan in meer efficiënte machines zich terug te verdienen. Aluminiumgieterij en -smelterij Aldel bij Delfzijl De fabriek bleef open. Achteraf is duidelijk dat het aflopen van het speciale stroomcontract in 2006 het begin van het einde betekende. Sindsdien maakte het bedrijf alleen nog maar verlies, tot en met 2012 bijna 120 miljoen euro. In 2009 nam Gary Klesch de zaak over, een investeerder die pas instapt als alle anderen er geen brood meer in zien. (Een van zijn uitspraken: A problem is just an opportunity spelt differently. ) Hij leende het bedrijf twintig miljoen euro. Een rechtszaak aangespannen tegen netbeheerder TenneT leverde Aldel in een meevaller Kees van de Veen / HH 14 De Groene Amsterdammer

15 op van 24 miljoen euro. In oktober 2013, toen het bijna mis ging, volgde nog een noodkrediet van zeven miljoen euro van de provincie. Het bleek allemaal onvoldoende: eind december, toen een laatste reddingspoging vastliep en de achterstand op de stroomrekening in de miljoenen liep, restte geen andere optie dan het faillissement. De curator heeft begin dit jaar 280 mensen ontslagen; in de aanleverende industrie gaan nog ongeveer driehonderd banen verloren. Of een doorstart met nieuwe overheidssteun succesvol kan zijn, is op het moment van schrijven nog niet duidelijk. In de afgelopen tien jaar zijn tien andere Europese aluminiumfabrieken Aldel voorgegaan, onder meer in Engeland, Italië en Polen. Allemaal waren zij de dupe van een majeure verschuiving op de wereldmarkt. Japan, West- Europa en Noord-Amerika produceerden in 2000 nog veertig procent van alle aluminium. In 2010 was dat aandeel teruggelopen naar twintig procent. Het verschil werd geabsorbeerd door de opkomende economieën van Brazilië, Rusland, India en China, waar energie veel goedkoper is, waar de nodige grondstoffen beter voorradig zijn, en waar de economieën harder groeien. Enorme overschotten van aluminium op de wereldmarkt en toenemende prijsschommelingen deden de rest. In Europa ging dit proces gepaard met consolidatie van aluminiumproductie in Duitsland, Frankrijk en Spanje, en krimp in bijna alle andere landen. Zelfs Klesch is de aluminium-business aan het verlaten: Aldel was zijn laatste smelterij. Het is een standaardreactie om nationale overheden de schuld te geven bij faillissementen in de maakindustrie. Maar in dit geval is het terecht om te concluderen dat individuele Europese lidstaten niet kunnen opboksen tegen mondiale verschuivingen. Voor een concurrerende industrie hebben de lidstaten, zeker de kleintjes, elkaar nodig. Meer specifiek: ze hebben één Europese energiemarkt nodig. Een bedrijf als Aldel, dat produceert voor prijzen die op de wereldmarkt worden bepaald, heeft vele concurrenten. Maar niet alle concurrenten zijn gelijk. In de praktijk concurreren aluminiumproducten niet alleen op mondiaal niveau met elkaar, maar ook regionaal: voor specifieke producten op regionale markten. Aldel leverde vooral aan walserijen in België en Duitsland en extrusiebedrijven in Zweden, Duitsland en Noorwegen. (Zij verwerken vervolgens het aluminium voor producenten in onder meer de auto-industrie en de vliegtuigbouw.) In Noord-West-Europa waren Duitse smelters de belangrijkste concurrenten van Aldel. En juist zij hebben een markant voordeel op het gebied van energie: goedkopere stroom. Op de groothandelsmarkt voor stroom betaalde de Nederlandse energie-intensieve industrie vorig jaar drie tot twaalf procent meer voor stroom dan de Duitse concurrentie. Ook in jaren dat de kale stroomprijs in Nederland lager dan of gelijk was aan die in Duitsland in betaalde de Nederlandse industrie meer voor de energierekening. Duitsland voert namelijk al jaren een duidelijke industriepolitiek. Zo zijn vanaf 2011 Duitse industriële grootver bruikers vrijgesteld van de transport kosten voor elektriciteit. Hun Nederlandse evenknieën moesten de transportkosten wél gewoon betalen. Valse concurrentie van de Duitsers, concludeerde de Nederlandse overheid. In 2012 vroeg EZ-minister Verhagen in Europa om een onderzoek. Pardoes stelden de Duitsers hun korting wat bij van honderd naar negentig procent en ondanks afkeurende blikken uit Brussel bleef deze bestaan. Jarenlang klaagde de Nederlandse industrie hierover in Den Haag. Eind vorig jaar zag EZ-minister Kamp zich genoodzaakt de korting zelf ook door te voeren. In een recordtempo vloog de wet door het parlement. Bovendien regelde Kamp eerder in 2013 extra compensatie voor indirecte kosten van het Europese emissiehandelssysteem voor CO 2. Hiermee heeft Nederland alle grote kortingen van de Duitsers gekopieerd, en daarmee het speelveld rechtgetrokken. Voor Aldel zouden de maat regelen samen ongeveer tien miljoen euro per jaar opleveren. Voor een concurrerende industrie hebben de lidstaten elkaar nodig. Ze hebben één Europese energiemarkt nodig Maar de last minute-pleisters van Kamp kunnen een veel fundamenteler probleem niet oplossen, namelijk het probleem van totaal verschillende energiemarkten. De Duitsers halen hun stroom van oudsher uit bruinkool en kernenergie, terwijl wij vooral gas gebruiken, en hoewel dat beter is voor het klimaat is het ook veel duurder. Sinds de eeuwwisseling hebben de Duitsers bovendien vol ingezet op duurzame energie. In 2013 was bijna een kwart van de Duitse stroom groen; ruim de helft van die duurzame energie kwam van windmolens en zonnepanelen. Nederland bleef steken op tien procent groene stroom, en wij haalden dat voor meer dan de helft uit (kostbare) biomassa. De grap is als volgt: wind en zon zijn gratis. Als het in Duitsland hard waait of de zon flink schijnt, duiken de stroomprijzen omlaag. Sinds 2010 ging de kale stroomprijs in Duitsland ruim twintig procent naar beneden. Belangrijkste oorzaak: recordhoeveelheden wind en zon. Voor 2014 wordt een nieuwe daling van zes procent verwacht. Juist de Duitse industrie profiteert. Opnieuw heeft de Duitse overheid een keuze gemaakt in het voordeel van de energie-intensieve industrie: de installatie van de windmolens en de zonnepanelen wordt betaald met een heffing op alle stroomrekeningen, behalve die van de industriële grootverbruikers. Stroomslurpers die nu op de groothandelsmarkt stroom inkopen voor het komende jaar betalen in Duitsland 36 euro per MWh en in Nederland 49 euro. De opkomst van duurzame energie in Duitsland is dé reden dat het voor bedrijven als Aldel de afgelopen jaren steeds moeilijker werd om te concurreren met Duitse industrie. Ze werden van de markt geblazen door Duitse wind. Dit probleem zou niet bestaan als er één Europese energiemarkt was. Wij zouden profiteren van de groene Duitsers. Aldel-eigenaar Gary Klesch gokte daar ook op toen hij de fabriek overnam. Hij claimt dat hij het bedrijf winst gevend had kunnen maken als hij voor Duitse prijzen kon produceren. Die situa tie raakte het afgelopen jaar steeds verder uit zicht. Tussen 2009 en 2012 kropen de stroomprijzen in Nederland en Duitsland steeds verder naar elkaar toe, maar sinds maart 2012 neemt het prijsverschil juist weer toe. Dat komt door onvolkomenheden in de marktkoppeling tussen beide landen, in combinatie met het snel groeiende aandeel duurzame energie in Duitsland. Dit jaar zal het prijsverschil nog verder oplopen. Ironisch genoeg zette een omvangrijke lobby van Nederlandse grootverbruikers zich in 2005 in voor nieuwe kolencentrales, niet voor de windmolens die de Duitse industrie nu zo van pas komen. Gevolg van deze lobby: maar liefst drie grote nieuwe kolencentrales, enorme overcapaciteit op de Nederlandse stroommarkt en een sterk verslechterd investeringsklimaat voor duurzame energie. Zo bezien zit de Nederlandse industrie dus ook op de blaren van de eigen kolenlobby. Door de overcapaciteit is het veel duurder geworden om nu alsnog eenzelfde aandeel aan duurzame energie te behalen als de Duitsers. Henk Kamp weet dat het ontbreken van een Europese markt een probleem is. In de Kamer zei hij onlangs nog dat hij met zijn Duitse ambtgenoten echt bezig is om de markten dichter op elkaar te plakken. Maar dat is een kwestie van lange adem. In de tussentijd grijpt hij, op verzoek van de industrie, naar noodmaatregelen. Helaas wordt met dat soort ingrepen korting hier, uitzondering daar de Europese eenwording alleen maar verder uitgehold. Karsten Pronk, directeur van het failliete Aldel, is dan ook kritisch over het optreden van Kamp. Deze minister heeft op een aantal belangrijke punten voortgang gemaakt, vooral wat betreft de aanpassing van de transportkosten voor de industrie in Nederland. Maar dat blijft symptoombestrijding zolang het basisprobleem van de energieprijzen niet is opgelost. In de Volkskrant noemde zie groene.nl/energie Klesch de pogingen om één Europese energieprijs te krijgen mislukt. Klesch: Die conclusie heb ik met heel wat Europese ministers van Economische Zaken besproken. Guys: you failed, miserably De Groene Amsterdammer 15

16 Populisme in Europa Radicalen tegen wil en dank Meer dan de helft van de populistische aanhang in Europa bestaat uit gewone mensen die zich in de steek gelaten voelen door hun elites. Wat te doen? vragen Europese schrijvers en wetenschappers zich af op een conferentie in Finland. door Yvonne Zonderop beeld Milo 16 De Groene Amsterdammer

17 Het is een zachte najaarsavond in het beschaafde Berlijn-Mitte. Keurig opgeknapte regeringsgebouwen staan in het gelid. Samen met de Finse journaliste Johanna Korhonen loop ik terug naar ons hotel. We hebben zojuist gegeten met een bont gezelschap van schrijvers en wetenschappers. Morgen zullen we ons samen buigen over de opkomst van het populisme in Europa, tijdens een openbare conferentie op de Hertie School of Governance, een internationaal georiënteerde elite-universiteit. Maar vanavond is de uitwisseling al begonnen. Korhonen vertelt over recente incidenten in Helsinki. Demonstranten maakten nazigebaren op de trap voor het Finse parlement, anderen hielden een hetero pride. En toen een Fin op de parlementaire publieke tribune de Hitlergroet bracht, zette een populistisch Kamerlid dit pontificaal op zijn Facebookpagina. De atmosfeer wordt steeds agressiever. Ik maak me zorgen, zegt ze. Ik vraag haar: Wat zou er kunnen gebeuren? Dat de populisten wel twintig procent van de stemmen krijgen, zegt ze. En wat als dat inderdaad gebeurt? vraag ik. Ze kijkt verrast op. Rijzend populisme roept toch automatisch angst en weerzin op? Waarom reageer ik dan zo koel? Een kwestie van praktijkervaring, vertel ik haar. 11,5 jaar na de moord op Pim Fortuyn is Nederland deskundige bij uitstek op het vlak van het nieuwe populisme. We lopen voor in (Noord-)Europa. Twintig procent van de stemmen naar populistische partijen is bij ons het nieuwe normaal. Dat nieuwe bewegingen een stevig stempel drukken op het politieke klimaat is oud nieuws. Sterker, wie de term populisme laat vallen krijgt een grote gaap als antwoord. Nu blijkt dat het populisme vooralsnog niet uit de hand loopt, is de belangstelling in Nederland verslapt. We dreigen zelfs te vergeten hoezeer we ons al hebben aangepast aan een nieuw populistisch discours. Hoe gaat het met Nokia? vraag ik Korhonen. Als ik in Finland woonde, maakte ik mij zorgen. Er is geen politicus die iets kan ondernemen tegen de vrije val waarin dit enorme bedrijf recentelijk nog de trots van Finland is terechtgekomen. Is het vreemd dat mensen beschutting zoeken bij andere dan de gebruikelijke partijen? Korhonen knikt voorzichtig. Het inzicht dat populisten wel degelijk een valide reden hebben om te protesteren los van hun methodes dringt langzaam door in Europa. De organisatoren van de conferentie, de Britse denktank Counterpoint en het Open Society Institute van George Soros, hopen weliswaar mensen te waarschuwen voor het nakende populisme bij de komende Europese verkiezingen, de deelnemers aan de conferentie zien het probleem een slag anders, zo blijkt tijdens ons voorafgaande diner. De parlementaire democratie vertoont zorgelijke gebreken, vindt men. Wat is nu helemaal het probleem als straks een kwart van de europarlementariërs populistisch is? vraagt mijn Slowaakse tafelgenoot Peter Ucen, om de discussie eens flink op gang te brengen. Ze praten meer dan ze doen en ze zullen het onderling niet snel eens worden. Maar al doet hij alsof cynisme hem als Slowaak nu eenmaal is aangeboren, in de praktijk is hij wel degelijk bezorgd. Niet vanwege het oprukkende populisme, zo zegt hij, maar voor wat zich mogelijk daarna aandient. Hoe groot zal de kater zijn als blijkt dat ook de populisten Europa niet wezenlijk weten te veranderen? De Deense journalist Anders Rasmussen stelt vergelijkbare ongemakkelijke vragen. Hij vertelt over een recente nationale affaire die veel stof deed opwaaien. Feministen eisten dat zij topless mogen zwemmen in het gemeentelijke zwembad van Kopenhagen. Ze betitelden dit als een identiteitskwestie. Ruimhartige seksuele mores horen nu eenmaal bij Denemarken, jammer voor immigranten die zich daaraan storen, maar als mannen topless mogen zwemmen, mogen vrouwen dat ook. Uitgerekend van de Deense populisten kregen de feministen luidkeels bijval: een alliantie die tot voor kort ondenkbaar was geweest. De populisten kapen de liberale agenda en maken hem sterker, zegt Rasmussen met licht schuddend hoofd. Ik moet denken aan Amsterdamse homo s die zich al lang niet meer schamen om pvv te stemmen. De overeenkomsten in de opmars van het (nieuwe) populisme zijn treffend, ook al verschillen de voorbeelden. Korhonen vertelt over de aanhoudende hat die ze kreeg als vooraanstaand progressief journaliste. Toen ben ik ze maar gaan interviewen en vroeg ik ze waarom ze mij hat zonden. Ze zeiden: je hebt de opdracht om naar mij te luisteren. Ik ben gelijk aan jou, ook al hoor jij tot de elite en ik niet. Hate mail als protest tegen een ongelijke positie en dus niet als een feitelijk dreigement. Het komt bekend voor. Vroeger, zegt ze, waren mensen misschien ook wel boos op de elite. Maar nu geven digitale mogelijkheden ze veel meer gelegenheid om dit ongegeneerd te tonen. De Finse populisten bestaan grotendeels uit boze, teleurgestelde mannen, die elkaar online vinden Hoeveel de populisten in Europa gemeen hebben, ondanks nationale verschillen, blijkt als Catherine Fieschi, directeur van Counterpoint, de volgende ochtend het symposium inleidt. Zo n honderd mensen hebben plaatsgenomen in een groot lokaal waar het daglicht langzaam binnenstroomt: de internationale schrijvers en wetenschappers aan een brede tafel, studenten en onderzoekers in de zaal. Fieschi schetst hoe in Europa meer dan de helft van de populistische aanhang bestaat uit gewone mensen. Ze heeft ze de reluctant radicals gedoopt. Deze radicalen tegen wil en dank voelen zich in de steek gelaten door hun elites. Ze hebben moeite met een geglobaliseerde politiek die geen inhoudelijke meningsverschillen toelaat. En ze beroepen zich met nadruk op de democratie. Populistische partijen doen mee aan verkiezingen, ze nemen het parlement serieus. Populisme steekt de kop op als een democratische belofte is gebroken, zegt Fieschi. Sommigen haken dan af en dat worden er meer, zoals blijkt uit de dalende opkomst bij verkiezingen. Maar populisten doen juist mee: ze willen gehoord worden. Uit de verhalen van ons internationale gezelschap stijgt een herkenbaar beeld op. Allemaal schreven we een essay over het populisme in ons eigen land, daartoe uitgenodigd door Counterpoint. Vandaag houden we onze visies tegen elkaar. Praktijk en cultuur mogen van elkaar verschillen, in de grond komen veel klachten overeen. Neem het voorbeeld van Griekenland. Er is in Europa veel huiver voor de Gouden Dageraad. Maar hun opkomst komt niet uit de lucht vallen, vertelt Manos Matsaganis, hoogleraar sociale economie in Athene. De huidige elite in Griekenland is al sinds 1975 aan de macht. Dit gaat gepaard met wijdvertakt cliëntelisme, onder het motto: ik help je mits je op mij stemt. Sinds de eurocrisis staan de machthebbers echter met lege handen, zegt Matsaganis. Dat geen van de partijen een alternatief opwierp voor de opgelegde bezuinigingen van de trojka heeft hun geloofwaardigheid aangetast en de opkomst van het populisme bespoedigd. Johanna Korhonen knikt: ze herkent het beeld uit Finland. Door te doen alsof er geen alternatief is voor het gevoerde beleid roept het establishment het populisme juist over zich af, zegt ze. In haar beschrijving is Finland een soort Nederland, maar dan tien jaar terug. De bestuurlijke elite beraadslaagt onderling en houdt het volk voor dat meer, beter onderwijs, technologie en internationale concurrentie banen moeten brengen. De lager opgeleide Finnen vragen zich onderwijl af: wat rest er dan voor mij? Dat is vooral een mannenprobleem, betoogt Korhonen. Vrouwen zijn in de Finse samenleving alleen maar sterker geworden: ze zijn vaker financieel onafhankelijk en kiezen hun eigen weg. De Finse populisten bestaan grotendeels uit boze, teleurgestelde mannen. Op eenzame winteravonden vinden ze elkaar online op het populaire Hommaforum. Daar klagen ze over de bezoekregeling met hun kinderen, over buitenlanders, en zijn ze het erover eens dat vroeger alles beter was. Ze zijn nostalgisch, zoals de Zweden. Want waar is hun veilige huis gebleven? Auteur Göran Rosenberg, die in Berlijn de Zweedse inbreng verzorgt, noemt de populaire detective Kurt Wallander als sprekend voorbeeld. Naarmate de reeks boeken (en televisieprogramma s) vordert, valt Wallanders depressie niet meer te scheiden van diens verdriet over het afscheid van het Zweedse welvaartsparadijs, dat geborgenheid bracht voor iedereen, althans, voor iedere Zweed. Globalisering heeft een einde gemaakt De Groene Amsterdammer 17

18 Mexicaanse Hond Welkom in het Bos tekst en regie Alex van Warmerdam met Pierre Bokma Hadewych Minis Tiny Bertels ORKATER dinsdag 28 januari t/m zondag 2 februari STADSSCHOUWBURG AMSTERDAM

19 aan de verzorging van wieg tot graf in Zweden zijn tegenwoordig het welzijnswerk en delen van het onderwijs in handen van private equity. Dat is vooralsnog aanleiding voor nostalgie, niet voor boosheid, vertelt Rosenberg. Over immigranten wordt (nog) niet geklaagd. Maar we hebben wel een probleem met de elite. Ze gaan voor zichzelf en ze hebben de Zweedse samenleving de rug toegekeerd. Dat leidt tot fragmentatie, en daar moeten veel Zweden erg aan wennen. Uit de verhalen van Korhonen en Rosenberg rijst een voor ons herkenbaar beeld op: de consensus is als een zeepbel uiteengebarsten en dat gaat gepaard met veel onrust, want iedereen moet zich opnieuw beraden. In Italië speelt dat niet. Daar zijn ze al sinds de jaren negentig vertrouwd met de populisten van Forza Italia. Maar sinds kort zijn de bordjes verhangen, zegt Piero Totola, econoom aan de Universiteit van Turijn. Niet het rechtse maar het linkse populisme onder leiding van Beppe Grillo viert succes. Dan gaat het wel om nieuw links, want de gebruikelijke linkse partijen hebben in de ogen van veel Italianen gefaald. Volgens Totola hadden ze geen overtuigend antwoord op Berlusconi s belofte dat hij het disfunctionerende overheidssysteem zou aanpakken al loste hij die belofte nooit in. Nu zijn ze moreel welhaast medeplichtig aan een systeem dat alleen maar slechter is geworden, zegt hij. Hij en zijn vrienden sympathiseren daarom openlijk met de nieuwe Vijf Sterren Beweging. Zelfs het Verenigd Koninkrijk ontspringt de dans niet langer. In Berlijn houdt de Britse filosoof Julian Baggini een interessant betoog over de opmars van ukip in een land dat niets van racisme moet hebben. Zowel linkse als rechtse kiezers zijn diep ontevreden over de politieke elites, want die bekommeren zich vooral om die paar kiesdistricten waarvan de winst niet op voorhand vast staat. Baggini schetst het beeld van een leger beroepspolitici, zowel van Labour als van Tory, die mikken op swing seats door zich te richten op de Mondeo Man en de Worcester Woman, archetypen van gemiddelde Britten die niet eens bestaan. Dit leidt tot een trek naar het midden. Baggini: De grote politieke partijen spreken voor niemand in het bijzonder. Dat maakt ze ongeloofwaardig. Het politieke bedrijf van zetels winnen is zo sterk geprofessionaliseerd dat het de inhoud heeft uitgehold. De Duitsers, ruim aanwezig in deze studiezaal, horen het licht geamuseerd aan. Zij prijzen zich gelukkig; bij hen geen opkomend populisme. En het lijkt zowaar alsof de Duitsers samen met de Spanjaarden immuun zijn voor teleurstelling in het democratisch systeem, voor woede of voor sterk nationalistische sympathieën onder gewone mensen. Inleider Thomas Klau, hooggeplaatst bij de Europese denktank European Council on Foreign Relations, prijst zich gelukkig; hij ziet de komende Europese verkiezingen voor wat betreft Duitsland met vertrouwen tegemoet. Maar in het publiek heerst twijfel. Ulrika, een felle academica, vertelt dat ook in Duitsland sinds de jaren negentig de bovenlaag voor zichzelf heeft gekozen. De best and brightest gingen werken voor Goldman Sachs in plaats van voor de overheid. Nu betalen ze een schijntje aan belastingen. Het zit haar hoorbaar dwars. De Europese middenklasse gelooft niet langer in vooruitgang dat is het echte probleem van links Verlies, achteruitgang, angst, verraad; de aanwezige West-Europese auteurs gebruiken verwante termen bij hun schets van het populisme in hun land. De een knikt begrijpend als de ander het woord voert mij valt op dat Zweden en Nederland veel gemeen hebben. Toch legt een handvol Oost-Europeanen vandaag het scherpste oog aan de dag. Analyseren ze scherper omdat hun oordeel niet wordt gekleurd door verinnerlijkte parlementair-democratische waarden? De Slowaak Peter Ucen wekt op z n minst die indruk. Hij zegt: West-Europeanen mogen dan teleurgesteld zijn in de democratie, de Oost- Europeanen hebben er niet eens aan kunnen wennen. Oost-Europa was het heartland van het socialisme, zegt hij. Het leven was er eerlijker en veiliger, echt waar. Nu is dat verdwenen. In Slowakije is het populisme al weer op de terugtocht, maar er komt iets gevaarlijks voor in de plaats: cynisme. Het idee dat je alleen nog verantwoordelijk bent voor je eigen familie leeft sterk. Dan kun je maar beter populisme hebben, want dat doet tenminste nog een beroep op de democratie en op de staat, betoogt Ucen. Eigenlijk vraagt hij: maken we ons wel zorgen over de juiste kwesties? Is populisme het grootste gevaar? Het is koren op de molen van de Bulgaarse politiek denker Ivan Krastev. Hij zit als hevig knikkende toehoorder in de zaal. Krastev, die toevallig vanuit Wenen op bezoek is in Berlijn, verrast iedereen met zijn opmerking dat hij alle essays van de aanwezigen daadwerkelijk heeft gelezen. Mooi werk, zegt hij, maar jullie beschrijven de crisis in de democratische samenleving, niet het populisme. Want populisme is volgens hem slechts een vorm die de crisis aantoont. Krastev meent dat we op de drempel staan van een tijdperk vol wantrouwen. Hij vraagt niet hoe we beter naar de populisten kunnen luisteren of hoe we ze kunnen afremmen. Hij zegt: De Europese middenklasse gelooft niet langer in vooruitgang dat is het echte probleem van links. Hoe vertaalt zich dat? Hebben de burgers nog wel het gevoel dat hun stem iets uitmaakt? Krastev raakt een gevoelige snaar. Dat de opkomst van het populisme eerder terugslaat op traditioneel links dan op rechts is misschien wel een ware, maar daarmee nog geen leuke boodschap. De meeste aanwezigen zijn onmiskenbaar van beschaafd linkse signatuur. Counterpoints Catherine Fieschi pakt de handschoen op en maakt een interessante historische vergelijking. De industriële revolutie bracht het socialisme internationaal tot bloei. Misschien is er nu een nieuwe tijd in aankomst en duidt de opkomst van het populisme op een aardverschuiving in onze systemen. Piero Tortola zou het niet verbazen. De Italiaanse centrum-linkse partij had in 2006 een verkiezingsprogramma van 120 pagina s. Dan weet je niet wat je wilt, zegt hij. Maar zo gemakkelijk is het niet, roept de Griekse Manos Matsaganis uit. De crisis van de democratie is reëel. Het komt door de globalisering. De populisten maken bezwaar tegen het verlies van controle. Maar als het op oplossingen aankomt, staan ze net als de rest met lege handen. De Zweedse Göran Rosenberg is dat met hem eens. De huidige democratische leiders missen macht. Het enige wat ze kunnen doen is zich aanpassen aan de omstandigheden. De populisten doen net alsof we nog steeds onze eigen koers kunnen kiezen. We zijn de gevangene van onszelf, want we laten ons gijzelen door angst. Terwijl de schemer over Berlijn valt, neemt een lichte mismoedigheid bezit van ons gezelschap. De Europese verkiezingen naderen in rap tempo, maar veel bruikbare suggesties heeft onze studiedag niet opgeleverd. Verklaringen voor het populisme te over. Het idee dat het populisme hard moet worden bevochten is op losse schroeven komen te staan. Maar daadwerkelijke oplossingen voor het ongenoegen? Uit de zaal komt een aardige suggestie: laat de Europese regeringsleiders live met elkaar in debat gaan op tv, dan kunnen de burgers de verschillende belangen van de verschillende landen tenminste in het echt zien botsen. En blijft belangenstrijd niet de essentie van politiek? Johanna Korhonen pakt naast mij haar tas in. Ze wil de ontwikkeling van het populisme in Nederland als voorbeeld beschrijven, vertelt ze ter afscheid. Ik weet niet of ik nu vereerd moet zijn. Want de boodschap dat je heus kunt wennen aan populisten en dat ze ook nog een punt hebben, mag mensen geruststellen, maar is daarmee het probleem van tafel? Ik durf het niet te beloven. Want hoe gaan we nu verder? Zal het cynisme groeien en blijft het aantal nietstemmers toenemen? Of blijft de parlementaire democratie zoals we die nu kennen probleemloos overeind? De inbreng uit Slowakije en Bulgarije dreunt na in mijn hoofd. We mogen denken dat we in Nederland het populisme hebben gepacificeerd, maar als we niet oppassen, en de ervaringen van burgers niet goed verstaan, raken we misschien wel van de regen in de drup. Ik durf het Korhonen nog maar niet te bekennen. Voor de verzamelde essays over het populisme in Europa zie: counterpoint.uk.com/media-centre/ populist-fantasies-european-revolts-in-context De Groene Amsterdammer 19

20 De stad als sociaal laboratorium (4) De overheid: een server Evelien Tonkens en Justus Uitermark willen hervormen zonder hallelujaverhalen over wat burgers allemaal zouden moeten Het rijk schuift jeugdhulp, zorg en sociale zekerheid door naar de gemeenten. Om de klus te klaren mobiliseren de gemeenten burgerkracht. Een gesprek met Evelien Tonkens en Justus Uitermark, erkende critici van de participatiesamenleving. door Nico de Boer & Jos van der Lans beeld Bob Bronshoff Burgerkracht mobiliseren zodra de uitdrukking valt, trekt Justus Uitermark een vies gezicht. Hij is daar sceptisch over, heel erg sceptisch zelfs. Uitermark is hoogleraar samenlevingsopbouw aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en veelgevraagd spreker over actuele kwesties als zelforganisatie en zelfbeheer van burgers. Versta hem goed, hij is niet pessimistisch. Integendeel: Ik zie een aantal grote ontwikkelingen in de technologie, internet, energieproductie, flexibilisering van de arbeidsmarkt. Die dragen er allemaal toe bij dat mensen buiten het traditionele raamwerk van hiërarchische instituties met elkaar dingen gaan ondernemen. Dat gebeurt niet alleen door de bezuinigingen, dat is ook wat mensen willen. Zo ontstaat een zeer interessant speelveld voor burgerinitiatieven. Daar krijg ik een warm gevoel van, maar dat verdwijnt ogenblikkelijk als ik ambtenaren met elkaar in de slag zie om na te denken hoe zij die burgerkracht gaan organiseren. Daar maak ik mij zorgen over. Dan denk ik: jongens, houden jullie je nu gewoon bezig met goed ambtenaar zijn en doe dat op een fatsoenlijke manier. Dan regelen die burgerinitiatieven zichzelf wel. Evelien Tonkens heeft eveneens haar bedenkingen bij de nieuwe beleidstrend. Ook zij is een veelgevraagd spreekster voor conferenties waar beleid makend Nederland zich buigt over de drie decentralisaties, de nieuwe inrichting van het sociaal domein en dan vooral de rol van burgers daarbinnen. Tonkens is hoogleraar actief burgerschap aan de Universiteit van Amsterdam. Halverwege 2013 bracht zij met haar onderzoeksgroep twee spraakmakende bundels uit waarin de grenzen worden onderzocht van wat burgers kunnen: De affectieve burger en Als meedoen pijn doet. Volgens Tonkens is er een stille sociale revolutie gaande, die zich in kleine stapjes voltrekt. Elk jaar worden er rechten van burgers geschrapt en doet de overheid een emotioneler beroep op burgers. Elkaar helpen wordt zo een morele plicht en affectief burgerschap langzaam maar zeker de norm: De overheid is uit op het creëren van zorgzame burgers die door affectieve banden in beweging komen. Die positieve gevoelens koesteren voor elkaar en hun omgeving en door die gevoelens betrouwbare vervangers van betaalde krachten zullen zijn. En: die zich schuldig voelen als ze in gebreke blijven. Om maar meteen een misverstand uit de weg te ruimen, Uitermark en Tonkens zijn best voor een grotere rol van burgers in het publieke domein: betrokkenheid en engagement van burgers vormen de kern van hun wetenschappelijk werk. En precies om die reden stuiten de ronkende beleidsverhalen over burgerkracht bij hen op steeds meer achterdocht. Hoe reëel zijn de veronderstellingen in al die gemeentelijke nota s die zonder blikken of blozen stellen dat de gevolgen van de decentralisaties op het terrein van zorg, jeugd en sociale zekerheid goed opgevangen kunnen worden door gebruik te maken van de sociale veerkracht van de bevolking? Ze zijn natuurlijk niet de enigen die zo hun bedenkingen hebben. De kritiek op de ontmanteling van de verzorgingsstaat wordt heftiger. pvv, sp en fnv spreken van een botte bezuinigingsbijl, van afbraakpolitiek, maar op de een of andere manier klinkt hun retoriek toch als een wat late echo van de jaren zeventig van de vorige eeuw, toen collectieve voorzieningen nog heilig waren. Daar moest je vanaf blijven. Op zo n houding zul je Tonkens en Uitermark niet betrappen. Hun kritiek is daarom misschien wel radicaler; ze willen hervormen zonder hallelujaverhalen over wat burgers allemaal zouden moeten. Waar liggen de grenzen van burgerkracht? Evelien Tonkens ziet ze vooral opdoemen op het terrein van de zorg. Wat mensen kunnen en willen doen voor anderen loopt enorm uiteen. Burgerkracht is in feite een weinig zeggende abstractie. Over wie hebben we het? Waar, wanneer, onder welke voorwaarden? Dat blijft vaak volslagen onduidelijk, terwijl je eigenlijk heel precies zou moeten bepalen over wie en wat we het hebben. In een poging orde te scheppen maakt Tonkens onderscheid tussen het publieke domein (de openbare ruimte) en het private domein (de privé-wereld). In het publieke domein kunnen burgers van alles met elkaar, dat kunnen ze vaak ook veel beter dan de instituties. Daar kun je van zeggen: hoe meer, hoe beter, hoe leuker. In het private domein gaat het om verzorging in huis, aan het lichaam. Dat is intiemer, kwetsbaarder. Daar spreekt het niet zomaar vanzelf dat je voor je buren gaat zorgen. Je moet daar sowieso een scherp onderscheid maken tussen hulp en zorg. Hulp gaat dan over klusjes doen, helpen met boodschappen, de heg snoeien. Daar valt zeker het nodige te organiseren. Burenhulpcentrales doen dat overigens al jaren. Het lijkt mij echter een gewaagde veronderstelling dat dit soort initiatieven de bezuinigingen op de awbz kunnen opvangen. Tonkens preciseert: De grens ligt bij het lichaam, daar wordt het intiem, niet alleen voor de zorgbehoevende, ook voor de eventuele buur die die zorg zou moeten leveren. Dat type zorg kun je niet aan de welwillendheid van mensen overlaten. Daar moet je vooral niet gemakzuchtig over praten, en toch is dat precies wat er nu gebeurt. Zorg bieden, zo redeneert Tonkens, is van een andere orde dan energiecoöperaties opzetten of moestuinen in de stad aanleggen. Het is volgens haar dan ook niet vreemd dat er eigenlijk ook maar weinig burgerinitiatieven zijn op het terrein van de zorg. Het scp telde er in een recent rapport strikt genomen maar vier, waaronder de in elke nota opduikende Zorgcoöperatie Hooge loon en Stadsdorp Zuid in Amsterdam, niet toevallig allebei initiatieven waarin bepaald niet onbemiddelde mensen zelf zorg gaan organiseren en inkopen. Die kunnen dat. Dat wordt anders in wijken waar meer mensen leven die afhankelijk zijn van een uitkering, waarin overleven de meeste energie vergt. Bewoners van zo n wijk hebben niet het vermogen om echt zorgzaam te zijn en om dat ook vol te houden. Mensen hebben voordat ze om zorg vragen hun netwerken al uitgewoond. Het idee dat deze buurten ook nog eens een rol kunnen spelen in de opvang van psychiatrische patiënten of mensen met een verstandelijke beperking lijkt mij illusoir. Ze vervolgt: Een van mijn promovendi, Femmianne Bredewold, heeft in Zwolle heel precies onderzoek gedaan naar contacten in de buurt met deze groepen. Haar proefschrift heet Lof der Burgerkracht is in feite een weinig zeggende abstractie. Over wie hebben we het? Waar, wanneer, onder welke voorwaarden? 20 De Groene Amsterdammer

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert'

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' DOSSIER 4 UUR NIEUWSBREAK Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' Door: Irene de Zwaan 05/09/13, 16:07 YOUTUBE. Koos van Dam tijdens een optreden in Pauw&Witteman. NIEUWSBREAK

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Die welle of de golf

Die welle of de golf Die welle of de golf naam: klas: schooljaar: - vak: GODSDIENST leerkracht: 1 Vooraleer we naar de film kijken, zijn er eerst een aantal dingen waar we het over moeten hebben. In dit eerste deeltje: Wat

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB KB-0125-a-16-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een poster (1848): Leve de! Weg met Willem. Hij is een bloedzuiger.

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld..

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld.. Hollaback! (= Roep terug) betekent : Reageren Tegen straatintimidatie, op jouw manier. Of je nu iemand vertelt wat je overkwam, je verhaal deelt online, het in kaart brengt via de Hollaback app, op het

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. Geen Amerikaanse aanval op Syrië

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. Geen Amerikaanse aanval op Syrië PrO -weekkrant Week 38 september 2013 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 16-22 september 2013 Geen Amerikaanse aanval op Syrië Foto: ANP Foto: Shutterstock Amerika valt Syrië voorlopig niet aan. Want

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen FACTSHEET Thema: Veiligheid, Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen Publicatiedatum: oktober 2010 Bron: Bureau O+S Toelichting Ingevoegd rapport geeft goed weer hoe Amsterdammers

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer e Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school.

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school. Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij Opdrachtenblad Naam film: Aanduidingen Kijkwijzer: Regie: Jaar: Duur: Eventueel website van de film: Leerdoelen 1. Je kunt op een kaart aanwijzen

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

8. De waarheid achter de waarheid.

8. De waarheid achter de waarheid. 8. De waarheid achter de waarheid. Ik zou graag de dingen die ik persoonlijk heb mogen meemaken van de daken willen schreeuwen, maar soms heb ik de indruk dat anderen daar nauwelijks geloof (willen) aan

Nadere informatie

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen columbus brengt het beste uit twee werelden samen lesbrief HAVO/V leerjaa WO r3 Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika columbus Inleiding Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Zuid-Afrika. Allerlei

Nadere informatie

Proeftoets E1 vwo 4. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht.

Proeftoets E1 vwo 4. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht. A. I en II zijn waarden; III en IV zijn normen. B. I en III zijn waarden; II en IV zijn normen. C. I en II zijn

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Projectrapportage noodhulp Syrie

Projectrapportage noodhulp Syrie Introductie Deze rapportage geeft een beeld van de voortgang en de resultaten van het noodhulpproject Syrië, waaraan de Generale Diaconale Commissie van de Hersteld Hervormde Kerk een bijdrage van 25.000,-

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

1 augustus 2014. Onderzoek: Sancties tegen Rusland

1 augustus 2014. Onderzoek: Sancties tegen Rusland 1 augustus 2014 Onderzoek: Sancties tegen Rusland Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-15-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een spotprent over de SDAP naar aanleiding van de verkiezingen

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam: Werkblad Ω Na 945 Ω Les : Dertig jaar verschil In de Tweede Wereldoorlog is er veel vernield in Nederland. Na de oorlog is er Na de Tweede Wereldoorlog geen geld meer om het land op te bouwen. De Verenigde

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten.

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten. Opdracht Bespreek met je klas deze stellingen. Dit kan met alle leerlingen tegelijkertijd of jullie kunnen in groepjes antwoord geven, deze opschrijven en ze kort presenteren voor de klas. Bedenk in ieder

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1)

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Preek van 31 december 2015, Oudejaarsavond, gehouden in de Bethlehemkerk in Papendrecht door Piet van Die OP DE DREMPEL Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Synagoge Oud en Nieuw

Nadere informatie

In Beeld: Cartoons over de Europese houding over vluchtelingen

In Beeld: Cartoons over de Europese houding over vluchtelingen In Beeld: Cartoons over de Europese houding over vluchtelingen Korte omschrijving werkvorm Leerlingen analyseren cartoons over de gastvrijheid van Europese landen Leerdoel Leerlingen leren spotprenten

Nadere informatie

16 november 2015. Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs

16 november 2015. Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs 16 november 2015 Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

Leerlingenblad Dossier Maatschappijleer

Leerlingenblad Dossier Maatschappijleer Leerlingenblad Dossier Maatschappijleer AFLEVERING 19 Parlementaire democratie: Europa KIJKVRAGEN 1a. Hoeveel lidstaten heeft de Europese Unie? O 15 O 28 O 25 O 30 b. Hoeveel EU-landen hebben de gemeenschappelijke

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

In Beeld: verkiezingsthema s

In Beeld: verkiezingsthema s In Beeld: verkiezingsthema s Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van verschillende afbeeldingen beantwoorden leerlingen vragen over zaken die met de Bondsdagverkiezingen te maken hebben. Leerdoel:

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië Gebruik bron 1. Bij elk bronfragment past één van de volgende, in willekeurige volgorde staande, onderwerpen: 1 de Bersiap-tijd; 2 de Napoleontische

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Dames en heren, Oorlog. Dat lijkt iets van generaals. Van presidenten en wereldleiders. Van Napoleon, Hitler

Nadere informatie

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft.

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Gie Goris, Mondiaal Magazine (MO), 20 februari 2010 Malalai Joya: 'In de ware wereld leven de Afghaanse vrouwen

Nadere informatie

Danny s Parade. Bronnenblad. Inhoud. Regie: Anneke de Lind van Wijngaarden Jaar: 2007 Duur: 15 minuten Website: www.allesovergay.

Danny s Parade. Bronnenblad. Inhoud. Regie: Anneke de Lind van Wijngaarden Jaar: 2007 Duur: 15 minuten Website: www.allesovergay. Danny s Parade Bronnenblad Regie: Anneke de Lind van Wijngaarden Jaar: 2007 Duur: 15 minuten Website: www.allesovergay.nl Inhoud - Wat is homoseksualiteit? blz. 3 - Wanneer is iemand homo of lesbisch?

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt.

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt. MdV, De terreur in Parijs heeft in heel Europa afschuw gewekt. Nietsontziende moslimradicalen hebben met hun aanslagen op Charlie Hebdo en op de Joodse supermarkt onze westerse samenleving in het hart

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Afghanistan. NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan

Afghanistan. NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan Afghanistan NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan KABUL - In het zuiden van Afghanistan is dinsdag een militair van de internationale vredesmacht ISAF gedood. Dat maakte een woordvoerder van de troepen

Nadere informatie

MODULE V. Ben jij nou Europees?

MODULE V. Ben jij nou Europees? MODULE V Ben jij nou Europees? V.I Wat is Europees? Wat vind jij typisch Europees? En wie vind jij typisch Europees? Dat zijn moeilijke vragen, waarop de meeste mensen niet gelijk een antwoord hebben.

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Bij deze opgave horen figuur 3 en de teksten 7 tot en met uit het bronnenboekje. Gebruik tekst 7. Er zijn twee vormen van dictaturen: autoritaire en totalitaire

Nadere informatie

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer aisha kindsoldaten Kindsoldaten, ik ruik haat. Dat gebeurt, als je kinderen niet spelen

Nadere informatie

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Zondag 10 / gehouden op 21-06-2009 / p.1 ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Liturgie Votum en groet Zi: Psalm 118:1.5 Gebed Schriftlezing: Gen. 22:1-19 Zi: Psalm 33:2 Schriftlezing:Gen: 50:17-21:

Nadere informatie