ONDERZOEKSRAPPORT WAPENING IN BIM. Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch. Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONDERZOEKSRAPPORT WAPENING IN BIM. Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch. Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen"

Transcriptie

1 ONDERZOEKSRAPPORT WAPENING IN BIM Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 2.0 Status : Definitief Datum : 12 juni 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

2 VOORWOORD Voor u ligt het afstudeeronderzoek van Hank Janssens en David van Kampen. Om de titel Bachelor of Built Environment (BBE) te behalen, dienen wij als laatste opdracht van onze studie een afstudeeronderzoek uit te voeren. Wanneer deze met een voldoende wordt beoordeeld is onze opleiding Civiele Techniek aan de Avans Hogeschool in 's-hertogenbosch afgerond. Het onderwerp BIM boeide ons enorm (en nog steeds), omdat het een nieuwe manier van werken is welke steeds meer toegepast wordt binnen de civiele wereld. We wilden met iets innovatiefs bezig zijn en een onderzoek uitvoeren waar de markt baat bij heeft. Nu ons onderzoek ten einde is, is gebleken dat vanuit het werkveld veel interesse in het onderzoeksonderwerp is en dat de markt hier zeker iets aan heeft. Op 13 mei 2014 heeft een succesvolle bijeenkomst plaats gevonden op het kantoor van Wagemaker te Rosmalen. Hierbij waren verschillende wapeningsleveranciers, aannemers, softwareleveranciers en ingenieursbureaus aanwezig. Tijdens en na de bijeenkomst klonken veel positieve geluiden vanuit de markt. We willen alle betrokken partijen dan ook hartelijk bedanken voor hun medewerking aan ons afstudeeronderzoek. Zonder de openheid die alle bedrijven hebben gegeven hadden we geen realistisch beeld kunnen verkrijgen van de huidige gang van zaken in de markt. Ook het meedenken van alle partijen in eventuele oplossingen voor in de (nabije) toekomst heeft ons geholpen. Verder willen wij ons afstudeerbedrijf Wagemaker en onze bedrijfsbegeleiders Johan de Groot en Dennis Gubbels bedanken voor de geboden faciliteiten en hulp tijdens ons afstudeeronderzoek. Ook onze afstudeerbegeleiders van Avans Hogeschool, Rutger van Oosten en Bart Dankers, willen we bedanken voor hun bijdrage aan dit afstudeeronderzoek. Hank Janssens en David van Kampen Rosmalen, 12 juni 2014 Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad II

3 SAMENVATTING Over het optimaal toepassen van een BIM (Bouw Informatie Model) binnen het wapeningsproces in de civiele techniek is nog geen duidelijk beeld. De voordelen, zoals reductie van faalkosten en verkorting van bouwtijd, zijn bij de meeste partijen wel bekend, maar daarnaast zijn nog vele onduidelijkheden over het optimaal toepassen van een BIM in het wapeningsproces. Om meer duidelijkheid te scheppen en een advies te geven over hoe BIM efficiënt toe te passen wordt in dit rapport de onderzoeksvraag "Hoe kan het huidige wapeningsproces binnen de civiele techniek verbeterd worden met behulp van BIM?" beantwoord. Het onderzoek is gebaseerd op een literatuurstudie met betrekking tot de software en wapening en mondeling gestructureerde interviews met verschillende partijen van ingenieursbureau tot wapeningsleverancier en van aannemer tot softwareleverancier betrokken bij het wapeningsproces. Met vragen als " Hoe gaat het wapeningsproces nu in zijn werk?" en "Waar liggen eventuele kansen binnen het huidige wapeningsproces? " is een representatief beeld over het huidige wapeningsproces gevormd. De hieruit naar voren gekomen knelpunten en kansen zijn uitgebreid beschreven. De kansen tot verbetering zijn na de data analyse in een (werkbaar) beoogd proces beschreven. Aan de hand van een casus is de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens tussen verschillende partijen, in het beoogde proces, getoetst en is een bijeenkomst georganiseerd om de resultaten terug te koppelen. Uit de interviews kwam al snel naar voren dat verschillende knelpunten binnen het huidige wapeningsproces nog tot optimalisatie van het proces kunnen leiden. Deze knelpunten zijn geordend, gereduceerd en gelabeld volgens de gefundeerde theoriebenadering (Glaser en Strauss). Op dezelfde wijze als de knelpunten zijn ook kansen tot verbetering verkregen. Met behulp van de verkregen kansen zijn de eerder gevonden knelpunten weerlegt. Aan de hand van het beoogde proces, opgesteld door implementatie van de kansen, zijn algemene en branche specifieke (opdrachtgevers, aannemers, ontwerpbureaus, wapeningsleveranciers en softwareleveranciers) aanbevelingen gegeven. De grootste aanbevelingen zijn om vroegtijdig een bouwteam (met daarin een aannemer, ontwerpbureau en wapeningsleverancier) op te richten, investeren in kennis, flexibel zijn met het interne proces, zodat ingehaakt kan worden bij andere bedrijven, en het gebruik en uitwisselen van 3D-modellen stimuleren. Dit rapport geeft een antwoord op de eerder gestelde onderzoeksvraag door een duidelijk beeld over de aanwezige kansen binnen het wapeningsproces te geven. De aanbevelingen over hoe BIM optimaal toegepast kan worden binnen het wapeningsproces zorgen voor een stap in de goede richting. Daarnaast zijn suggesties gegeven voor verder onderzoek om de specifieke voordelen van BIM, zoals de grootte van de faalkostenreductie en de tijdsreductie waarmee een project uitgevoerd kan worden, inzichtelijker te maken. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad III

4 VERKLARENDE WOORDEN- EN BEGRIPPENLIJST Begrip 4D-BIM 5D-BIM Bouwteam BVBS CAD Cloud computing COINS-container DO Dwg EMVI ERP-systeem Faalkosten Intentieovereenkomst Long term relationship Mindset Modelleren Omschrijving 4D Bouw Informatie Model. Het verwijst naar de koppeling van 3D-componenten met tijd- of schemagerelateerde informatie. Het gebruik van de term 4D is bedoeld om te verwijzen naar de vierde dimensie: tijd. 4D is dus: 3D + tijd. 5D Bouw Informatie Model. Het verwijst naar de koppeling van 3D-componenten met kostengerelateerde informatie. Het gebruik van de term 5D is bedoeld om te verwijzen naar de toevoeging op de vierde dimensie tijd, namelijk: kosten. 5D is dus: 3D + tijd + kosten. Hiermee wordt in dit rapport de driehoekssamenwerking tussen aannemer, wapeningsleverancier en ontwerpbureau bedoeld. Standaardprotocol voor het uitwisselen van wapeningsgegevens. Voor een nadere toelichting zie Bijlage B Software. Computer-aided design. Vrij vertaald in het Nederlands betekent dit "met behulp van de computer tekenen en/of ontwerpen" of "computergesteund ontwerpen". Cloud computing is het op aanvraag beschikbaar stellen van gegevens via een niet lokale server, het internet. De COINS-container is een ZIP-bestand waarin naast een BIM alle basisgegevens voor een project op een gestructureerde wijze zijn opgeslagen. Denk hierbij aan rapporten, berekeningen, 3D-modellen, planningen enzovoorts. Definitief ontwerp. Bestandsformaat voor het opslaan van 2D- en 3D-ontwerpgegevens vanuit CAD-pakketten. Economisch Meest Voordelige Inschrijving. Aannemers krijgen een fictieve korting op hun inschrijfprijs wanneer ze voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen. Hierdoor kan een inschrijving op kwaliteit en prijs beoordeeld worden. Enterprise Resource Planning. ERP brengt de automatische afhandeling van logistieke, administratieve en financiële bedrijfsprocessen onder in één bedrijfsbreed informatie- en managementsysteem. Alle kosten die ten behoeve van het eindproduct zijn gemaakt, ontstaan door fouten in het ontwerp of tijdens de uitvoering. Een intentieovereenkomst is een overeenkomst waarin twee of meer partijen de intentie uitspreken om samen een doel/resultaat te bereiken. Vrij vertaald: Lange termijn relatie. Hiermee wordt een samenwerkingsverband over een langere termijn tussen verschillende partijen bedoeld. Manier van denken. Het virtueel bouwen van een project. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad IV

5 PTS-server PXML Tender Unitechnik UO Visualiseren VO Wapeningsleverancier Wapeningsproces Production Test Service. Maakt het mogelijk om een wapeningsontwerp te controleren op maakbaarheid voordat de opdracht naar de productiemachine wordt gestuurd. Standaardprotocol voor het uitwisselen van wapeningsgegevens. Voor een nadere toelichting zie Bijlage II Software. Een tender (=aanbesteding) is een procedure waarbij door middel van inschrijving getracht wordt een bepaald bouwproject te verkrijgen, die op basis van factorenafweging wordt verleend of verstrekt. Bepalende factoren zijn vaak prijs en/of kwaliteit. Standaardprotocol voor het uitwisselen van wapeningsgegevens. Voor een nadere toelichting zie Bijlage II Software. Uitvoeringsontwerp. Het virtueel weergeven van een project. Voorlopig ontwerp. Hiermee worden in dit rapport de wapeningsproducent (buigcentrale) én de vlechters bedoeld. Het gehele wapeningsproces. Van ontwerp tot productie en uiteindelijk aanbrengen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad V

6 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING AFBAKENING ONDERZOEKSVRAAG LEESWIJZER ONDERZOEKSMETHODEN LITERATUURONDERZOEK VELDONDERZOEK CASUS BIJEENKOMST HUIDIGE PROCES KNELPUNTEN LABELS RESULTATEN INTERVIEWS CONCLUSIE KNELPUNTEN KANSEN LABELS TOEPASSING KANSEN BEOOGD PROCES PROCES BESCHRIJVING CASUS GEOMETRISCH MODEL EX- EN IMPORTEREN VAN GEOMETRISCH MODEL WAPENEN VAN HET GEOMETRISCH MODEL EXPORTEREN DIGITALE BUIGSTAAT IMPORTEREN VAN DIGITALE BUIGSTAAT ANALYSEREN VAN GEGEVENS BIJEENKOMST "WAPENING IN BIM" PRESENTATIE WORKSHOP INFORMELE AFSLUITING SUGGESTIES VANUIT WERKVELD CONCLUSIE BIJEENKOMST AANBEVELINGEN ALGEMEEN OPDRACHTGEVER AANNEMER ONTWERPBUREAU WAPENINGSLEVERANCIER SOFTWARELEVERANCIER...62 Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad VI

7 10 SUGGESTIES VOOR NADER ONDERZOEK CONCLUSIE BRONNENLIJST Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad VII

8 BIJLAGEN BIJLAGE A BIJLAGE B BIJLAGE C BIJLAGE D BIJLAGE E BIJLAGE F BIJLAGE G BIJLAGE H BIJLAGE I BIJLAGE J BIJLAGE K WAT IS WAPENING? SOFTWARE VRAGENLIJSTEN BETROKKEN PARTIJEN HUIDIGE WAPENINGSPROCES TIJDSBALK HUIDIGE WAPENINGSPROCES AUTOCAD-TEKENING REVIT-MODEL BUIGSTAAT ALLPLAN EN BFW BUIGSTAAT TEKLA EN BFW BIJEENKOMST "WAPENING IN BIM" Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad VIII

9 1 INLEIDING BIM is booming (vrij vertaald: een sterk opkomend begrip) in de civiele bouwwereld. BIM staat voor Bouw Informatie Model en wordt steeds vaker gezien als toekomstige methode van ontwerpen en communiceren tussen verschillende partijen binnen een bouwteam. BIMmen is 'virtueel bouwen'. Van het ontwerp wordt een digitaal prototype (3D-model) gemaakt, zodat dat bouwwerk gevisualiseerd en gecontroleerd kan worden, voordat één steen gelegd is. Alle controleberekeningen, toetsingen, buigstaten et cetera hebben het 3D-model als basis en zijn aan het model gekoppeld. Dat betekent dat alle informatie eenduidig en op één plaats aanwezig is. Op deze manier kunnen geen misverstanden ontstaan over verschillende definities van bouwdelen en worden fouten en het langs elkaar heen werken voorkomen. Vooral alle afspraken en informatie welke aan het model gekoppeld worden maken een belangrijk onderdeel uit van BIM. Daarnaast moeten duidelijke afspraken gemaakt worden over het digitaal uitwisselen van het 3Dmodel tussen de verschillende partijen. Dit maakt BIM een nieuwe manier van werken en niet alleen het modelleren van het ontwerp in 3D. Het werken volgens een BIM-methodiek vereist een structureel andere aanpak bij het vastleggen van het ontwerp. De software is hierbij ondersteunend aan het geheel, maar zeker van belang. In het boek: "BIM handbook. A guide to Building Information Modeling for Owners, Managers, Designers, Engineers and Contractors" (Eastman, 2008) staan de volgende voordelen van een BIM opgesomd: Visualisaties van een ontwerp zijn eerder en nauwkeuriger beschikbaar; Het is mogelijk om automatisch correcties in een ontwerp aan te brengen door parametrisch te modelleren; Verschillende ontwerpdisciplines kunnen eerder met elkaar samenwerken; Kostenschattingen zijn automatisch mogelijk tijdens de ontwerpfase; Met behulp van clash detection zijn fouten vóór de daadwerkelijke bouw op te sporen; Een ontwerpverandering kan snel doorgevoerd worden; Ontwerpproblemen kunnen in een vroeg stadium opgelost worden. De bovenstaande voordelen zijn bij alle partijen reeds bekend. Bij diverse partijen in de civiele markt (aannemers, ontwerpbureaus, wapeningsleveranciers et cetera) is dan ook al een begin gemaakt met het implementeren van BIM in het interne proces. Daarnaast worden ook al kleine stappen gezet in het uitvoeren van een project met BIM. Hier en daar worden enkele pilots gedraaid om uit te proberen hoe werken met BIM in de praktijk uitpakt. Binnen de civiele techniek is het nog niet voorgekomen dat een groot project geheel wordt uitgevoerd met BIM. Het niet voorkomen van gestandaardiseerde vormen, zoals wel het geval is in de woning- of utiliteitsbouw, bemoeilijkt de integratie van BIM binnen de civiel wereld. Een probleem is dat nog veel onduidelijkheid bestaat over het optimaal toepassen van BIM binnen de civiele markt. Bedrijven zijn op dit moment bezig met het zoeken naar de juiste manier om BIM te implementeren maar lopen ondertussen tegen verschillende knelpunten aan. De softwaretechnische knelpunten vormen steeds minder een struikelblok, maar toch zijn er nog veel knelpunten welke de overgang van het traditionele proces naar het beoogde proces belemmeren. In hetzelfde boek als hiervoor genoemd zijn een aantal redenen hiervoor gegeven (Eastman, 2008): Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 9

10 Obstakels in het samenwerken met partijen welke nog geen of weinig gebruik maken van BIM wat de implementatie van BIM bemoeilijkt; Obstakels met betrekking tot het vastleggen van verantwoordelijkheden en rechten op producties met BIM; De gang van zaken in een project is anders dan wat al jaren de standaard is. De bovenstaande redenen zijn slechts enkele knelpunten die de overgang naar het beoogde proces belemmeren. Dit onderzoek richt zich op het inventariseren van alle knelpunten binnen het huidige wapeningsproces. Met behulp van interviews bij verschillende partijen wordt de benodigde informatie verzameld om het huidige proces in kaart te brengen. Vervolgens worden de benoemde knelpunten en kansen eruit gehaald om het beoogde proces op te stellen. Uiteindelijk wordt een advies gegeven hoe BIM efficiënt toegepast kan worden binnen het wapeningsproces. 1.1 AFBAKENING Het onderzoek is afgebakend op enkel het wapeningsproces en de hierbij betrokken partijen en dan specifiek gericht op betonstaal. Het onderzoek is relevant voor alle partijen betrokken bij het wapeningsproces (aannemers, ontwerpbureaus en wapeningsleveranciers) binnen de civiel technische wereld. Daarnaast kan het onderzoek als basis dienen bij nader onderzoek naar specifieke bijkomende aspecten, zoals te lezen in hoofdstuk ONDERZOEKSVRAAG De hoofdvraag die wordt gesteld in dit rapport is gebaseerd op bovenstaande paragrafen en luidt als volgt: Hoe kan het huidige wapeningsproces binnen de civiele techniek verbeterd worden met behulp van BIM? Deelvragen De deelvragen welke eveneens beantwoord dienen te worden in dit rapport om tot beantwoording van bovengenoemde hoofdvraag te komen zijn de volgende: Wat is wapening en waarvoor wordt het gebruikt?; Hoe werkt de communicatie tussen verschillende softwarepakketten binnen een BIM?; Welke partijen zijn betrokken bij het wapeningsproces?; Hoe ziet het huidige wapeningsproces van ontwerp tot uitvoering er uit?; Wat zijn de knelpunten in het huidige wapeningsproces?; Waar liggen de kansen in het huidige proces om BIM toe te kunnen passen?; Wat is het beoogde wapeningsproces met toepassing van BIM?; Wat moet er nog gebeuren om efficiënt te kunnen wapenen in BIM?; Is het beoogde proces toepasbaar in de praktijk? Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 10

11 1.3 LEESWIJZER Het onderzoeksrapport is als volgt opgebouwd: in het volgende hoofdstuk zijn de toegepaste onderzoeksmethoden uitgebreid beschreven. Vervolgens is op basis van vergaarde kennis tijdens het vooronderzoek het huidige proces in kaart gebracht. Opvolgend worden de knelpunten en bijbehorende kansen die voortkomen uit het huidige proces en veldonderzoek benoemd. Aan de hand van deze kansen wordt een beoogd proces opgesteld. Hoofdstuk 7 en 0 beschrijven respectievelijk de casus en bijeenkomst waarin bevindingen getoetst en gedeeld worden. Als laatste zijn aanbevelingen gegeven om af te sluiten met suggesties voor nader onderzoek en een conclusie. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 11

12 2 ONDERZOEKSMETHODEN Het onderzoek naar de optimalisatie van het huidige wapeningsproces met behulp van BIM is gestart met een literatuuronderzoek. De literatuurstudie is bedoeld voor het vergaren van basiskennis over de onderwerpen wapening in het algemeen en de bestaande softwarepakketten en uitwisselingsprotocollen. Vervolgens is een veldonderzoek uitgevoerd bij partijen betrokken bij het wapeningsproces van ingenieursbureau tot wapeningsleverancier en van aannemer tot softwareleverancier. Het huidige interne proces bij de betrokken partijen, de samenwerking tussen deze partijen en de bestaande (verschillende) onduidelijkheid over BIM, maakt het interessant om dit onderzoek bij verschillende partijen uit te voeren. Door het analyseren van de interviews zijn het huidige proces, de knelpunten en kansen naar voren gekomen en uiteindelijk een beoogde wapeningsproces opgesteld. Aan de hand van deze vergaarde informatie worden aanbevelingen gegeven aan de huidige markt (marktbreed en per branche) om BIM toe te kunnen passen op het wapeningsproces. Naast het veldonderzoek, en de analyse van het huidige proces, is ook een casus uitgevoerd om de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens te testen. Dit is gedaan in samenwerking met softwareleveranciers en een wapeningsleverancier. De casus geeft een beeld van wat wel en niet mogelijk is. Als laatste is een bijeenkomst georganiseerd, voor zowel de geïnterviewde partijen als andere geïnteresseerden, om de resultaten van het onderzoek te presenteren en bespreken. In de volgende paragrafen wordt een nauwkeurigere beschrijving van de literatuurstudie, het veldonderzoek, de casus en de workshop gegeven. 2.1 LITERATUURONDERZOEK Allereerst is een literatuuronderzoek uitgevoerd. Het doel van het literatuuronderzoek was het vergaren van basiskennis om zo voorbereid aan het veldonderzoek te beginnen. Tijdens het verkennende literatuuronderzoek is ook een aan het onderwerp gerelateerd onderzoek, de 'DDDmethode' (uitgevoerd door een werkgroep samengesteld door VWN (Vereniging Wapeningsstaal Nederland)), ter kennis genomen. Verschillende partijen welke betrokken waren bij het uitvoeren van het onderzoek 'DDD-methode' zijn ook meegenomen in het veldonderzoek ( 2.2). Het literatuuronderzoek heeft twee producten opgeleverd, namelijk: Wat is wapening (zie Bijlage A - Wat is wapening?) en een beschrijving van de bestaande softwarepakketten en uitwisselingsprotocollen (zie Bijlage B - Software). 2.2 VELDONDERZOEK Na de literatuurstudie zijn interviews gehouden bij verschillende partijen betrokken bij het wapeningsproces. Het veldonderzoek valt onder te verdelen in een tweetal onderzoeken: Interviews bij direct betrokken partijen: aannemers, wapeningsleveranciers en ontwerpbureaus om het huidige proces en de knelpunten te inventariseren; Interviews ter informatie, bij prefableveranciers en softwareleveranciers. De data afkomstig uit de interviews worden geanalyseerd om zo de relevante knelpunten inzichtelijk te krijgen. Ook het huidige proces en het beoogde proces (gebaseerd op genoemde kansen) zullen uit Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 12

13 de gespreksdata worden opgesteld. Het analyseren van de data is gebeurd op basis van de gefundeerde theoriebenadering van Glaser en Strauss (1967). In deze paragrafen wordt eerst ingegaan op de gekozen betrokken partijen, daarna worden de interviews toegelicht en als laatste wordt de verwerking van de data besproken Betrokken partijen Voor het veldonderzoek zijn diverse partijen geïnterviewd. Om een duidelijk beeld van het huidige wapeningsproces te kunnen creëren en de knelpunten en kansen hierin te kunnen inventariseren is het van belang dat alle bij het wapeningsproces betrokken branches benaderd worden. Omdat het onderzoek wordt uitgevoerd vanuit een ontwerpbureau zal naast het interne proces bij het ontwerpbureau ook worden gekeken naar de interne processen bij de wapeningsleveranciers en aannemers. Het externe proces zal ook in kaart worden gebracht door het stellen van vragen over de samenwerking tussen deze drie betrokken branches. Naast de partijen welke geïnterviewd zijn om het huidige proces, de knelpunten en kansen in kaart te brengen, zijn ook interviews afgenomen bij prefabcentrales en softwareleveranciers. Dit is gedaan omdat in prefabcentrales al geautomatiseerd (vanuit modelleerpakketten vanaf de engineeringafdeling) wapening wordt geproduceerd. Bij de prefableveranciers intern wordt al op een efficiënte manier gebimd, aangezien alle verschillende disciplines (van engineering tot productie) onder één dak zitten en daardoor een gemeenschappelijk belang hebben. Een bemoeilijkte samenwerking tussen partijen met verschillende belangen is hierdoor niet aan de orde. Om aan te horen wat softwaretechnisch mogelijk is zijn er gesprekken geweest bij softwareleveranciers. Door de gesprekken bij de softwareleveranciers is duidelijk geworden wat qua modelleren en digitale uitwisseling van wapening allemaal (on)mogelijk is. Het afnemen van deze interviews is ter info gedaan om de juistheid van de genoemde knelpunten en kansen te kunnen bepalen Steekproef Doordat er sprake is van een kwalitatief onderzoek zijn interviews afgenomen totdat geen nieuwe knelpunten en kansen meer werden genoemd (Baarda 2009).Om deze informatie te vergaren zijn uiteindelijk drie wapeningsleveranciers, twee aannemers en verschillende functies binnen het ontwerpbureau geïnterviewd. Na het afnemen van de interviews was sprake van verzadiging van de informatie. Gekozen is om drie wapeningsleveranciers te bezoeken, omdat bij het tweede bezoek nog veel vragen waren met betrekking tot de mogelijkheden van BIM. In het derde interview zijn deze vragen weggenomen en was de informatie verzadigd. Daarnaast zijn twee aannemers geïnterviewd, omdat ook hier na het eerste gesprek nog enkele vragen waren over de mogelijkheden van BIM en de samenwerking hieromheen. Na het tweede gesprek waren deze vragen weggenomen en werden geen nieuwe knelpunten en kansen meer genoemd. Dat de verzadiging al na twee interviews was behaald komt mede doordat het ontwerpbureau regelmatig met aannemers samenwerkt en dus al enigszins kennis over de gang van zaken bekend is. Binnen het ontwerpbureau is gesproken met interne specialisten en managers welke regelmatig contact met externe partijen hebben. Binnen het ontwerpbureau zijn verschillende functies geïnterviewd totdat de interne- en externe procesinformatie verzadigd was. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 13

14 Mate van implementatie van BIM Bij de keuze van de specifieke partijen is gekeken naar de mate waarin BIM geïmplementeerd is. Zo is de keuze gevallen voor een aantal partijen waar BIM al redelijk ver geïmplementeerd is binnen het interne proces en partijen die hier nog niet aan begonnen zijn. Hierdoor wordt vanuit verschillende oogpunten op het implementeren van BIM gekeken en kan een representatief beeld van de markt gevormd worden. Gekozen is voor maar één ontwerpbureau, omdat binnen het ontwerpbureau verschillende functies aanwezig waren welke wel met BIM te maken hebben en welke niet met BIM te maken hebben Functies Bij alle benaderde partijen is contact gezocht met personen met een functie relevant voor het onderzoek. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen mensen die vooral bezig zijn met het interne proces (tekenen, werkvoorbereiding, productie et cetera) en functies welke bezig zijn met het externe proces (directie, verkoop, projectleiders et cetera). De volgende functies zijn bij de verschillende partijen ondervraagd: Directie; Divisiemanager; Disciplinemanager; Projectleider; Commercieel manager; Verkoop; (Hoofd) werkvoorbereiding; Groepsleider ontwerpers/tekenaars; Constructeur; 3D-modelleur; Constructief tekenaar Interviews Gekozen is om een mondeling gestructureerd interview (volgens Baarda 2009) af te nemen bij de betrokken partijen. Het doel van de interviews is om complete openheid over het gehele interne- en externe proces bij alle betrokken partijen te creëren. Hierdoor kan een representatief beeld worden gevormd over de knelpunten in het huidige proces en de kansen die aanwezig zijn om BIM toe te kunnen passen. Gekozen is om mondelinge interviews af te nemen, omdat hierdoor face-to-face contact met de geïnterviewde(n) plaats vindt. Doordat interviewer en geïnterviewde bij elkaar zitten zal de geïnterviewde een stuk opener zijn dan wanneer alleen telefonisch contact plaats vindt of per mail wordt gecommuniceerd. Aan de interviews zijn vooraf randvoorwaarden gesteld: Minimaal twee interviews per branche direct verbonden aan het wapeningsproces, met de voorkeur voor meerdere interviews. De reden hiervoor is dat er minstens twee interviews nodig zijn om te bepalen of de informatie vanuit deze branche verzadigd is; Minimaal elke vraag beantwoord te krijgen. Indien hier geen tijd voor is tijdens het eerste gesprek dient een tweede gespreksafspraak gemaakt te worden of deze vragen telefonisch beantwoord te krijgen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 14

15 De interviews bestaan enkel uit open vragen onderverdeeld in de volgende zeven hoofdaspecten: 1. Huidige proces; 2. Knelpunten; 3. Kansen; 4. Perspectief BIM; 5. Ideale proces; 6. Ervaringen; 7. Algemene opmerkingen. De vragen over de knelpunten en kansen vormen de hoofdlijn tijdens de interviews en hebben voor het onderzoek de grootste waarden. Voor de complete vragenlijsten wordt verwezen naar Bijlage C - Vragenlijsten. Hierdoor kon een beeld gevormd worden over het huidige en beoogde proces bij alle branches (intern en extern). Deze data is gebruikt als basisinformatie voor het onderzoek. Naast deze algemene vragen zijn per hoofdcategorie een aantal branchespecifieke vragen gesteld die per branche en/of functie verschillen. Bij de specifieke vragen is sprake van een focus op onderwerpen die verbonden zijn met de verschillende branches of functies. Zo was een branchespecifieke vraag bij de wapeningsleveranciers gericht op het productiematerieel, bij de aannemers gericht op het moment dat een wapeningsleverancier wordt betrokken in het proces en bij het ontwerpbureau op de controle van een 3D-model. Deze specifieke vragen zijn gesteld om een inzicht te krijgen in alle mogelijkheden en onmogelijkheden bij de partijen intern. Het doel om totale openheid te verkrijgen is geslaagd. Alle betrokken partijen waren enthousiast en merkte dat ze door open te zijn het meeste kans hadden dat hun knelpunten en kansen werden gehoord en ook daadwerkelijk worden meegenomen in het onderzoek. Direct na de interviews zijn de gemaakte aantekeningen verwerkt in gespreksverslagen. De gespreksverslagen zijn vervolgens geverifieerd bij de geïnterviewden, om zo zeker te weten dat hetgeen dat gezegd is juist is geïnterpreteerd. Eventuele op- / aanmerkingen op de gespreksverslagen zijn vervolgens hierin verwerkt Dataverwerking Nadat alle interviews afgerond waren is met behulp van de gefundeerde theoriebenadering (ontwikkeld door B. Glaser & A. Strauss, 1967) de data uit de gespreksverslagen verwerkt. Het verwerken van data volgens de gefundeerde theoriebenadering bestaat uit drie stappen: Data-ordening: ordening van informatie-eenheden; Relevantie: in de volgende stap is de data beoordeeld op relevatie voor het onderzoek; Datareductie: het fragment van een label voorzien. Ook wel labeling genoemd Data-ordering Tijdens de eerste stap (data-ordering) zijn alle gespreksverslagen verwerkt tot (Microsoft (MS) Excel- )tabellen. Deze tabbellen zijn gevuld met alle quotes (informatie-eenheden) welke tijdens de interviews zijn genoemd. Per branche is een aparte tabel opgezet. Het opsplitsen van de knelpunten per branche wordt gedaan om inzicht te krijgen in welke knelpunten voor welke branche het grootste euvel zijn om niet te gaan/kunnen BIMmen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 15

16 Relevantie De tweede stap van de gefundeerde theoriebenadering is het bepalen van de relevantie van de quotes met betrekken tot het onderzoek. Tijdens deze stap zijn alle quotes geordend in een vijftal groepen: 1. Huidige proces; 2. Beoogde proces; 3. Knelpunten; 4. Kansen; 5. Algemene kennis. Door deze ordening te maken kan een duidelijk onderscheidt gemaakt worden tussen alle vijf de punten, welke een deelvraag van het onderzoek omvatten of ter informatie dienen Labeling Tijdens het labellen van de knelpunten wordt aan elk knelpunt een label gehangen. Knelpunten met hetzelfde onderwerp krijgen dezelfde labels waardoor deze in een later stadium van het onderzoek eenvoudig samen te nemen zijn. Door uiteindelijk de labels te waarderen op relevantie (hoeveel weet heeft de geïnterviewde over de partij/persoon waar hij iets over zegt?) en originaliteit kan bepaald worden hoe groot de impact van een knelpunt is. 2.3 CASUS Naast het veldonderzoek is ook een casus uitgevoerd om de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens gedurende het wapeningsproces te testen. Tijdens de casus is gebruik gemaakt van een zelf ontworpen (niet aan een daadwerkelijk project gerelateerde) betonnen vorm. In samenspraak met een wapeningsleverancier is gekozen voor een asymmetrische betonvorm met verschillende aflopende vlakken. Dit is gedaan omdat hierdoor unieke wapening wordt uitgewisseld, maar welke in werkelijkheid wel voor kan komen. Er worden een groot aantal verschillende staafvormen, met verloop van lengtes en hoogtes, gemodelleerd. De betonnen balk en wapening hoeven beide niet constructief te voldoen omdat de casus puur om de digitale uitwisseling van de wapening gaat en zijn daarom niet berekend. De betonnen balk zal eerst zonder wapening worden gemodelleerd om vervolgens naar twee modelleerpakketten geëxporteerd worden. Dit wordt gedaan om de uitwisseling tussen verschillende modelleerpakketten te testen. Vervolgens wordt in deze twee modelleerpakketten de wapening in de betonnen balk gemodelleerd, waarna de wapening digitaal gecommuniceerd zal worden richting de wapeningsleverancier. Gedurende deze stap wordt getest in hoeverre het modelleerpakket bij het ontwerpbureau een (digitale) buigstaat op kan stellen en kan communiceren met het ERP-systeem (productie) van de wapeningsleverancier. Na het uitvoeren van de casus wordt een conclusie getrokken met betrekking tot de digitale gegevensuitwisseling van wapening. In hoofdstuk 7 wordt de casus verder toegelicht. 2.4 BIJEENKOMST Als laatste onderzoeksmethode is gebruik gemaakt van een bijeenkomst. Tijdens deze bijeenkomst waren naast alle geïnterviewde partijen ook verschillende andere belanghebbende partijen aanwezig. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 16

17 De bijeenkomst had een tijdsduur van 2 uur met achteraf de gelegenheid ter discussie. De indeling van de bijeenkomst zag er als volgt uit: Presentaties over het wapeningsproces, BIM in het algemeen, de bevindingen uit het veldonderzoek en de digitale uitwisseling van wapening; Workshop waarin door middel van oefeningen gezamenlijk wordt bepaald hoe van het huidige proces naar het beoogde proces te komen; (Groeps)discussie over het onderwerp wapening in BIM. De presentatie was bedoeld om de mensen op de hoogte te stellen van het onderzoek en welke resultaten uit de data van de interviews naar voren waren gekomen. De grootste knelpunten met bijhorende kansen zijn benoemd en de voordelen van het beoogde proces zijn benadrukt. Het tweede deel van de bijeenkomst bestond uit een workshop. Tijdens de workshop werd gevraagd aan een van de aanwezige zijn beeld van het huidige wapeningsproces uit te beelden door het plaatsen van personen in een opstelling. Vervolgens werd gevraagd aan de verschillende branches te overleggen en vervolgens één persoon in het geheel te verplaatsen. Het doel van deze opstelling was het zichtbaar maken welke stap als eerste gezet dient te worden om het wapening in BIM gemeengoed te maken. Na de workshop was nog tijd tot overleg en discussie tussen alle betrokken partijen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 17

18 3 HUIDIGE PROCES Zoals in 2.2 is beschreven zijn tijdens het veldonderzoek interviews geweest bij verschillende partijen betrokken bij het wapeningsproces. Op basis van de interviews uit het veldonderzoek is een duidelijk beeld gevormd van het huidige wapeningsproces. In Figuur 1 is het wapeningsproces schematisch weergegeven. Figuur 1: Informatie-uitwisseling gedurende het wapeningsproces De genummerde stappen in Figuur 1 zijn de volgende: 1. De opdracht wordt door de opdrachtgever aan een aannemer verstrekt; 2. De aannemer schakelt een ontwerpbureau in om het wapeningsontwerp uit te werken. Het uitwerken van de wapening gebeurt al regelmatig in de vorm van een 3D-model; 3. Het ontwerpbureau levert het wapeningsontwerp in de vorm van 2D-tekeningen aan de aannemer; 4. De aannemer schakelt een wapeningsleverancier in, welke aan de hand van het 2D-ontwerp de wapening produceert en aanbrengt. Voor een zeer uitgebreidere beschrijving van het huidige wapeningsproces wordt verwezen naar Bijlage E - Huidige wapeningsproces. De focus van de bijlage ligt op de informatie-uitwisseling in het huidige wapeningsproces. In het huidige proces is sprake van een proces bij de aannemer, het ontwerpbureau en de wapeningsleverancier. In de bijlage worden deze drie processen los van elkaar beschreven, omdat deze drie processen ook in de praktijk (redelijk) los van elkaar staan. Tussen het proces bij de wapeningsleverancier en ontwerpbureau vindt zelfs geen samenwerking plaats. In Bijlage F - Tijdsbalk huidige wapeningsproces zijn deze losse processen naast elkaar weergegeven in de tijd. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 18

19 4 KNELPUNTEN In dit hoofdstuk wordt de data afkomstig uit de interviews geanalyseerd om de relevante knelpunten binnen het huidige proces inzichtelijk te krijgen. De data is geordend, gereduceerd en gelabeld (zoals beschreven in hoofdstuk 2) om uiteindelijk de knelpunten per branche en voor de gehele branche als resultaat uit de data te verkrijgen. 4.1 LABELS Alle uitspraken bestempeld als knelpunt zijn uit de gespreksverslagen gefilterd om hier een duidelijk overzicht van te maken. Deze knelpunten zijn vervolgens gelabeld met de meest voorkomende onderwerpen tijdens de interviews. Deze labels zijn in Tabel 1 weergegeven: Tabel 1: Gelabelde knelpunten Nr. Label 1 Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen 2 Interne optimalisatie wapeningsleverancier 3 Aannemer is tussenschakel 4 Wapeningsleverancier te laat betrokken 5 Inefficiëntie van software 6 Onvoldoende kennis van software bij wapeningsleverancier 7 Onvoldoende kennis van software bij aannemer 8 Onvoldoende kennis van software bij ontwerpbureau 9 Aannemer kiest wapeningsleverancier op basis van geld 10 Buigstaat kost energie en risico 11 Mindset gehele branche 12 Mindset wapeningsleverancier 13 Mindset aannemer 14 Mindset ontwerpbureau 15 Mindset opdrachtgever 16 Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk 17 Geen feedback na samenwerking 18 Controle 3D-model 19 Verdeling verantwoordelijkheden De labels welke genoemd worden in Tabel 1 worden hieronder verder toegelicht Label 1: Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen Een knelpunt dat een belemmerend effect heeft op het werken volgens BIM is het ontvangen en versturen van 2D-tekeningen door de aannemer. De grootste reden waarom de aannemer terugwerkt naar 2D-tekeningen is het feit dat de opdrachtgever nog altijd 2D-tekeningen wil ontvangen. Doordat een aannemer 2D-tekeningen wil ontvangen of versturen wordt vanuit een rijk gevuld 3D-model teruggewerkt naar platte "domme" tekeningen. Er wordt dus onnodig werk gedaan bij het opstellen van een 3D-model, omdat de erin gestopte informatie uiteindelijk verloren gaat. Het digitaal uitwisselen van wapeningsgegevens wordt op deze manier belemmerd. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 19

20 4.1.2 Label 2: Interne optimalisatie wapeningsleverancier Om digitale uitwisseling plaats te laten vinden, dienen alle betrokken partijen binnen het wapeningsproces hiermee te kunnen werken. Bij de wapeningsleverancier wordt echter nog vaak handmatig een buigstaat opgesteld en daarna in het ERP-systeem ingevoerd. Vanuit een model is het echter mogelijk om een digitale buigstaat te exporteren en in het ERP-systeem in te lezen. Hierdoor zal het handmatig uitwerken van de buigstaten vervallen. Om digitaal wapening uit te kunnen wisselen, dient een wapeningsleverancier de modellen of de digitale buigstaten te kunnen verwerken. Ook is interne optimalisatie binnen de wapeningsleveranciers mogelijk met betrekking tot de aansturing van de productiemachines, zoals het online aansturen van het machinepark in plaats van met behulp van labels of barcodes. Door het online aansturen van de machines is minder kans op fouten, aangezien menselijke handelingen (het invoeren van labels of het scannen van barcodes) uit het proces worden gehaald. Dit is echter niet van belang voor het gehele BIM-proces, maar zou een optimalisatie kunnen zijn alleen voor het interne proces bij de wapeningsleverancier Label 3: Aannemer is tussenschakel Doordat de aannemer de tussenschakel is tussen het ontwerpbureau en de wapeningsleverancier, vindt geen overleg plaats tussen beide partijen. Het digitaal uitwisselen van wapeningsgegevens wordt hierdoor tegengehouden. Het ontwerp zal niet aan de richtlijnen zoals de juiste volgorde van modelleren of het uitwisselprotocol welke het beste aansluit op het interne proces van de wapeningsleverancier van de wapeningsleverancier voldoen, omdat deze simpelweg niet bekend zijn bij het ontwerpbureau. De aannemer wil de tussenschakel zijn, omdat de inkopers en projectleiders de financiële cijfers in orde moeten houden en hierdoor de touwtjes niet graag uit handen geven. Doordat de aannemer de "portemonnee van het project" beheerd, verloopt alle communicatie via de aannemer Label 4: Wapeningsleverancier te laat betrokken De wapeningsleverancier wordt te laat in het proces betrokken, blijkt uit het veldonderzoek. Hierdoor kan de praktische kennis van de wapeningsleverancier niet meegenomen worden in het ontwerp, omdat het ontwerp al vast ligt wanneer de wapeningsleverancier wordt ingeschakeld. Het ontwerp zou een stuk praktischer en veiliger kunnen worden ontworpen wanneer de uitvoeringskennis van de wapeningsleverancier wordt meegenomen in het ontwerpproces. De reden dat een wapeningsleverancier zo laat wordt betrokken is dat de aannemer lang wacht met het kiezen van de definitieve wapeningsleverancier. De aannemer wacht hier mee zodat meerdere wapeningsleveranciers de kans krijgen zich in te schrijven. Op deze manier ontstaat een grotere concurrentiestrijd waardoor de prijs van de te leveren en aan te brengen wapening zal dalen Label 5: Inefficiëntie van software Het grootste mankement aan de softwarepakketten is de communicatie tussen verschillende softwarepakketten. Aangegeven werd dat de vorm van het gemodelleerde objecten wel uitgewisseld kan worden, maar dat de slimmigheden uit het model verdwijnen. Hierdoor is een gemodelleerde wapeningsstaaf geen wapeningsstaaf meer in het andere softwarepakket, maar slechts een vorm zonder slimmigheden. De toegevoegde informatie gaat dus verloren. Door de gesprekken bij de softwareleverancier is bepaald in hoeverre bepaalde uitspraken juist waren over inefficiëntie van de software. Indien de uitspraken onjuist waren is de quote gelabeld als 'Onvoldoende kennis van software' (zie 4.1.6). Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 20

21 In een casus is getoetst in hoeverre de uitspraken van de softwareleveranciers waar zijn, door digitaal wapeningsgegevens uit te wisselen tussen het ontwerpbureau en een wapeningsleverancier Label 6-8: Onvoldoende kennis van software Om te kunnen BIMmen is software benodigd en men dient hier ook mee te kunnen werken. Echter is dit nog niet altijd het geval bleek tijdens het afnemen van de interviews. De labels zijn opgesplitst in onvoldoende kennis bij de wapeningsleverancier, aannemer en ontwerpbureau. Hierdoor kan aangegeven worden of een specifieke branche verder achterloopt in de ontwikkeling met betrekking tot de software dan een andere. Met behulp van de opgedane basiskennis in het literatuuronderzoek en in de gesprekken bij de prefableveranciers en softwareleveranciers is bepaald of een knelpunt daadwerkelijk onvoldoende kennis is van software of dat het knelpunt in de softwarepakketten zit Label 9: Aannemer kiest wapeningsleverancier op basis van geld Doordat een aannemer een wapeningsleverancier alleen op basis van geld kiest, zoals een van de wapeningsleveranciers beweert, kan BIM nooit aanslaan. Echter werd dit knelpunt door andere wapeningsleveranciers en de aannemers tegen gesproken. Hier werd gezegd dat een aannemer altijd op basis van een prijs-/kwaliteitverhouding kiest. Wanneer een werk 'rechttoe rechtaan' is zal voor een goedkopere wapeningsleverancier gekozen worden, aangezien het risico van het werk minder groot is. Wanneer complexe wapening geplaatst moet worden, wordt het risico groter. In dit geval zal voor een (eventueel duurdere) wapeningsleverancier gekozen worden die in het verleden al heeft bewezen complexe werken tot een goed einde te hebben gebracht. Dit knelpunt zal niet verder als knelpunt worden meegewogen, omdat de aannemer altijd op basis van geld, kwaliteit en eerdere ervaringen kiest. In het beoogde proces zullen de laatste twee criteria belangrijker worden, maar ook dan wordt naar de juiste prijs-/kwaliteitsverhouding gekeken door de aannemer. Keuze voor de wapeningsleverancier op basis van het criteria geld komt dan dus nog steeds voor Label 10: Buigstaat kost energie en risico Het kost veel energie en brengt risico met zich mee om een buigstaat op te stellen in het huidige proces. Deze uitspraak werd ook als knelpunt genoemd tijdens het veldonderzoek. Dit zal echter altijd zo blijven, aangezien wanneer digitaal uitgewisseld zal worden, ook energie in het opstellen van een model gestoken dient te worden. Een buigstaat kan uit het model geëxporteerd worden, maar hier zit nog steeds een risico aan. Het risico zal wel minder worden, omdat menselijke handelingen uit het proces van model (tekening) naar buigstaat worden gehaald. Dit knelpunt zal dan ook niet verder als knelpunt worden meegewogen Label 11-15: Mindset Er kwamen knelpunten naar voren met betrekking tot de mindset van de gehele branche, wapeningsleverancier, aannemer, ontwerpbureau en de opdrachtgever. Alle partijen moeten een andere manier van denken krijgen met betrekking tot het bouwproces. Iedereen is vooral te afwachtend. Men wil eerst zekerheid voordat men durft te investeren in "iets nieuws". Dit is een knelpunt, omdat veel partijen straks niet mee kunnen als de rest van de bouwwereld wel klaar is om te BIMmen. Doordat men niet weet wat BIM precies is, blijft men terugwerken naar (oude) beproefde werkmethodes. Dit uit zich vooral in het willen ontvangen en produceren van 2D-tekeningen (oorzaak label 1). Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 21

22 Label 16: Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk Tijdens het veldonderzoek werden verschillende praktijkvoorbeelden aangehaald welke aangeven dat bepaalde zaken (in de ontwerp- tot en met de uitvoeringsfase) verkeerd zijn gegaan doordat een 2Dontwerp niet inzichtelijk was of verkeerd geïnterpreteerd werd. Hoge faalkosten ontstaan doordat de uitvoering van de wapening niet vlekkeloos verloopt omdat fouten niet opgemerkt zijn in de ontwerpfase Label 17: Geen feedback na samenwerking Na een project is geen tijd voor feedback, omdat het volgende project al gestart dient te worden. Dit kan als knelpunt worden gezien, omdat de fouten die in een project worden gemaakt het volgende project weer gemaakt kunnen worden. Dit komt omdat verschillende partijen niet de tijd nemen elkaar te wijzen op dat het project/ontwerp veiliger, sneller of praktischer had gekund Label 18: Controle 3D-model Dit is een knelpunt welke vooral voorkomt bij het ontwerpbureau. Het grootste euvel is dat de 3Dmodellen beheersbaar moeten blijven gedurende het gehele ontwerpproces. Men heeft nu nog niet goed in beeld hoe een 3D-model goed gecontroleerd en beheersbaar kan worden. Voor een hoge kwaliteit van het (wapenings)ontwerp is een goede controle noodzakelijk Label 19: Verdeling verantwoordelijkheden Wanneer volgens de BIM-methode gewerkt gaat worden kunnen digitale buigstaten rechtstreeks tussen ontwerpbureau en wapeningsleverancier uitgewisseld worden. Door deze digitale uitwisseling is het lastig om te bepalen wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor de te produceren wapening. Het is belangrijk dat bekend is bij wie de verantwoordelijkheden liggen. Wanneer dit niet bekend is, zullen er bij eventuele fouten juridische discussies ontstaan. Dit is niet bevorderlijk voor de uiteindelijke kwaliteit van het eindproduct. Daarnaast dient iemand die meer verantwoordelijkheid (en dus risico's) draagt ook beter beloond te worden. 4.2 RESULTATEN INTERVIEWS De labels, zoals vermeld in 4.1, zijn tijdens de interviews meerdere malen benoemd door verschillende personen. In deze paragraaf worden de knelpunten gewaardeerd en verwerkt om uiteindelijk de relevante knelpunten eruit te kunnen filteren Waardering labels Omdat niet alle quotes met betrekking tot de knelpunten even relevant of correct zijn voor het onderzoek, zijn alle quotes gereviewd op relevantie, originaliteit en correctheid. Door het waarderen van de labels ontstaat een beeld waarmee de meest dringende knelpunten aan het licht komen. Om de relevantie van de labels te beoordelen zijn alle quotes gewogen met een waardering van 0, 1, 2 of 3. In Tabel 2 is een toelichting op de waardering gegeven: Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 22

23 Tabel 2: Toelichting waardering Waardering Omschrijving 0 Wanneer een quote onjuist of niet relevant is, zal deze een waardering krijgen van 0. Hierdoor vervalt de quote in de uiteindelijke conclusie. Een quote wordt onjuist bestempeld wanneer deze direct weerlegt wordt door experts op het bepaalde onderwerp. De mogelijkheid een quote niet relevant te bestempelen wordt gebruikt wanneer een uitspraak altijd zo zal blijven. 1 Wanneer een persoon iets zegt over een partij/persoon waar hij niet mee in contact staat, zal de waardering van de quote 1 zijn. Dit omdat de quote een beeld is van wat bij andere partijen gebeurt, maar wat de geïnterviewde zelf niet heeft ondervonden. 2 Wanneer een persoon iets zegt over een partij/persoon waar hij direct mee in contact staat, maar het is niet zijn eigen partij of zichzelf, dan zal de quote een waardering van 2 krijgen. Doordat de geïnterviewde wel in contact staat met een partij of persoon, maar niet precies weet wat intern gebeurt, wordt deze waardering wel meer dan 1 maar geen 3. 3 Betreft de quote een uitspraak over de persoon zelf of het bedrijf waar hij werkt, dan zal een waardering van 3 worden gegeven. Dit is de maximale waardering die gegeven kan worden. Aangezien de geïnterviewde precies weet wat hij of zij doet en wat binnen zijn of haar organisatie gebeurt. Op basis van opgedane kennis gedurende het literatuuronderzoek en het veldonderzoek (ook bij de prefabbranche en softwareleveranciers) is bepaald of een quote als juist mag worden geïnterpreteerd. Naast de waardering wordt ook gekeken naar de originaliteit van de quotes. Zo kan een quote welke slecht enkele keren of zelf maar eenmaal gezegd is toch meegenomen worden als een relevant knelpunt Kneplunten per branche Om een beter beeld te krijgen van wat de knelpunten per branche (wapeningsleverancier, aannemer en ontwerpbureau) zijn, zijn de knelpunten opgedeeld per branche (zie Tabel 3 op bladzijde 24). Om een representatieve waarde te krijgen zijn alle waardering gedeeld door het aantal geïnterviewde partijen (wapeningsleveranciers (3), aannemers (2), specialisten (5), managers (3)). Hierdoor ontstaat een gemiddelde waardering per partij per branche. Het ontwerpbureau is opgesplitst in specialisten (zoals tekenaars, modelleurs en constructeurs) en management. Dit omdat de specialisten veel te maken hebben met de software en het tekenwerk/ontwerp, terwijl het management juist veel te maken heeft met de samenwerking en het proces. Beide hebben dus op een ander gebied te maken met het huidige wapeningsproces. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 23

24 Tabel 3: Verdeling gewaarde labels per branche Nr. Knelpunt Wapeningsleveranciers Aannemers Specialisten Managers Totaal per knelpunt 1 Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen Interne optimalisatie wapeningsleverancier Aannemer is tussenschakel Wapeningsleverancier te laat betrokken Inefficiëntie van sofware Onvoldoende kennis van software bij wapeningsleverancier Onvoldoende kennis van software bij aannemer Onvoldoende kennis van software bij ontwerpbureau Aannemer kiest wapeningsleverancier op basis van geld Buigstaat kost energie en risico Mindset gehele branche Mindset wapeningsleverancier Mindset aannemer Mindset ontwerpbureau Mindset opdrachtgever Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk Geen feedback na samenwerking Controle 3D-model Verdeling verantwoordelijkheden In Figuur 2 op de volgende bladzijde zijn de gewaardeerde labels per branche in een staafdiagram uitgezet. Dit laat de verhoudingen zien tussen de knelpunten per branche. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 24

25 Figuur 2: Staafdiagram met gewaardeerde labels per branche Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 25

26 Om in beeld te krijgen welke knelpunten per branche het meest benoemd worden, zijn per branche cirkeldiagrammen gemaakt. Deze worden in onderstaande paragrafen toegelicht Knelpunten wapeningsleveranciers De gewogen knelpunten voor alleen de wapeningsleverancier geven de volgende procentuele verdeling, zie Figuur 3: Figuur 3: Gewaardeerde knelpunten voor de wapeningsbranche De drie grootste knelpunten voor de wapeningsleveranciers zijn: Wapeningsleverancier te laat betrokken (24%); Aannemer is tussenschakel (17%); Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen (12%). Andere knelpunten welke in verhouding niet vaak genoemd worden maar wel relevant zijn, zijn: Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk: Het niet inzichtelijk zijn van 2D-tekeningen heeft als gevolg dat faalkosten ontstaan. Deze faalkosten worden als dusdanig belangrijk beschouwd, dat dit knelpunt als relevant wordt beschouwd; Geen feedback na samenwerking: dit wordt als origineel knelpunt gezien, omdat de fouten die in een project worden gemaakt het volgende project weer gemaakt kunnen worden indien geen feedback plaats vindt; De verdeling van verantwoordelijkheden: het vermijden van juridische discussies wordt als dusdanig belangrijk beschouwd, dat dit knelpunt als relevant wordt meegenomen; Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 26

27 Interne optimalisatie van de wapeningsleverancier: voor de wapeningsleverancier valt nog redelijke winst te behalen met betrekking tot dit knelpunt Knelpunten aannemers De gewogen knelpunten voor alleen de aannemers zijn in het volgende cirkeldiagram weergegeven, zie Figuur 4: Figuur 4: Gewaardeerde knelpunten voor de aannemers De drie grootste knelpunten voor de aannemers zijn: Aannemer ontvangt/verstuurd 2D-tekeningen (26%); Wapeningsleverancier wordt te laat betrokken (10%); Onvoldoende kennis van de software bij de aannemer (10%). Qua originaliteit worden 'inefficiëntie van software', 'ontwerp (2D) is niet inzichtelijk' en 'verdeling van de verantwoordelijkheden' als relevant knelpunt gezien voor de aannemers. Voor een toelichting op de originele knelpunten wordt verwezen naar Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 27

28 Knelpunten specialisten De verhouding van de gewogen knelpunten voor de specialisten zijn in Figuur 5 weergegeven: Figuur 5: Gewaardeerde knelpunten voor de specialisten van het ontwerpbureau De drie grootste knelpunten voor de specialisten zijn: Inefficiëntie van de software (16%); Mindset ontwerpbureau (15%); Controle 3D-model (11%). De knelpunten 'ontwerp (2D) is niet inzichtelijk' en 'verdeling verantwoordelijkheden' worden ook als relevant gezien, ondanks dat deze slechts enkele malen genoemd worden. Voor een toelichting op de originele knelpunten wordt verwezen naar Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 28

29 Knelpunten managers In Figuur 6 is de procentuele verdeling van de knelpunten genoemd door de managers van het ontwerpbureau weergeven in een cirkeldiagram. Figuur 6: Gewaardeerde knelpunten voor de managers van het ontwerpbureau De drie grootste knelpunten volgens de managers van het ontwerpbureau zijn: Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen (29%); Aannemer is tussenschakel (23%); Mindset aannemer (19%). Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 29

30 4.2.3 Knelpunten gehele branche In Figuur 7 is de procentuele verdeling van de gewaardeerde labels voor de gehele branche uitgezet. Figuur 7: Gewaardeerde knelpunten voor de gehele branche De drie grootste knelpunten volgens de gehele branche zijn: Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen (18%); Aannemer is tussenschakel (13%); Wapeningsleverancier te laat betrokken (12%); Verder zorgen de mindset van de gehele branche, de wapeningsleverancier, de aannemer, het ontwerpbureau en de opdrachtgever samen voor 25% van de knelpunten. Andere knelpunten welke in verhouding niet vaak genoemd worden maar wel relevant zijn, zijn: Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk; Geen feedback na samenwerking; De verdeling van verantwoordelijkheden. Voor een korte toelichting waarom deze knelpunten origineel zijn wordt verwezen naar Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 30

31 4.3 CONCLUSIE KNELPUNTEN Het doel is het in filteren van de relevante knelpunten uit de interviews gehouden tijdens het veldonderzoek. Het in kaart brengen van deze relevante knelpunten is gedaan door toepassing van de gefundeerde theoriebenadering van Glaser en Strauss (1967). Zo zijn alle quotes uit de gespreksverslagen geordend, gereduceerd en gelabeld om uiteindelijk de knelpunten binnen het wapeningsproces inzichtelijk te krijgen. Door vervolgens een waardering aan de knelpunten te hangen op basis van de relevantie en originaliteit zijn de grootste knelpunten uit het huidige proces naar voren gekomen. Bij het verwerken van de knelpunten is zowel per partij als naar de gehele branche gekeken. De meest relevante knelpunten verkregen door het waarderen van alle knelpunten op basis van relevantie geeft de volgende uitkomst (zie Tabel 4). Tabel 4: De grootste knelpunten op basis van relevantie. Wapeningsleverancier Aannemer Specialisten Managers Gehele branche 1 Wapeningsleverancier te laat betrokken 2 Aannemer is tussenschakel 3 Aannemer ontvangt/verstuurt 2Dtekeningen Aannemer ontvangt/verstuurt 2Dtekeningen Wapeningsleverancier wordt te laat betrokken Onvoldoende kennis van de software bij de aannemer Inefficiëntie van de software Mindset ontwerpbureau Controle 3Dmodel Aannemer ontvangt/verstuurt 2Dtekeningen Aannemer is tussenschakel Mindset aannemer Aannemer verstuurt/ontvangt 2Dtekeningen Aannemer is tussenschakel Wapeningsleverancier te laat betrokken De mindset van de mensen (alle branches bij elkaar opgeteld) is het grootste knelpunt voor de gehele branche. Men wil/durft nog niet om te schakelen naar een nieuw proces. De grootste reden hiervan is dat mensen teveel terug willen werken naar (oude) beproefde methodes. Om te kunnen BIMmen dienen alle neuzen dezelfde kant op te staan en moet men aan een bouwwerk bezig zijn met een gemeenschappelijk doel. Door prefableveranciers wordt al bewezen dat het wapenen in BIM en de digitale uitwisseling van de wapeningsgegevens dan goed verloopt. Daarnaast zijn ook een aantal originele knelpunten als relevant bestempeld en worden van belang geacht. Deze knelpunten zijn niet vaak genoeg benoemd tijdens het veldonderzoek om hoog te scoren, maar zijn zeker een relevant knelpunt voor de belemmering in de overgang naar het beoogde proces. De volgende knelpunten worden als origineel en relevant bestempeld: Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk; Verdeling verantwoordelijkheden; Interne optimalisatie van de wapeningsleverancier; Er vindt geen feedback plaats na de samenwerking Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 31

32 De relevante knelpunten zijn dus (in willekeurige volgorde): Nr. Knelpunt 1 Aannemer ontvangt/verstuurt 2D-tekeningen 2 Interne optimalisatie wapeningsleverancier 3 Aannemer is tussenschakel 4 Wapeningsleverancier te laat betrokken 5 Inefficiëntie van software 6-8 Onvoldoende kennis van software Mindset 16 Ontwerp (2D) is niet inzichtelijk 17 Geen feedback na samenwerking 18 Controle 3D-model 19 Verdeling verantwoordelijkheden Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 32

33 5 KANSEN In dit hoofdstuk worden alle kansen uit het veldonderzoek kritisch beschouwd. Door de opdeling van de gespreksdata (zoals beschreven in ) zijn de kansen al uit de quotes gefilterd. In dit hoofdstukken worden de kansen gelabeld (zoals beschreven in ), de labels worden toegelicht en de voordelen van de kansen worden beschreven. 5.1 LABELS In de tabel hieronder zijn alle labels behorende bij de genoemde kansen weergegeven: Tabel 5: Gelabelde Kansen Nr. Label 1 De wapeningsleverancier in een zo vroeg mogelijk stadium in het ontwerpproces betrekken 2 Samenwerking tussen de wapeningsleverancier en het ontwerpbureau 3 Opstellen 3D-model 4 Mindset naar denken integraal samenwerken 5 Reviewsessies 6 Afspraken maken over de informatie-uitwisseling en het versturen en ontvangen van 3D-modellen 7 Software kan controles uitvoeren 8 Digitale uitwisseling is mogelijk maar wordt met IFC 4.0 beter 9 Nauwe samenwerking constructeur en modelleur tijdens ontwerpen 10 Vroegtijdig opstellen bouwteam 11 Duidelijkheid creëren over de te behalen winst 12 Opdrachtgever stimuleert gebruik van 3D-modellen 13 Optimalisatie interne proces wapeningsleverancier De labels welke genoemd worden in Tabel 5 worden hieronder verder toegelicht en de voordelen van elk label (kans) wordt benoemd Label 1: De wapeningsleverancier in een zo vroeg mogelijk stadium in het ontwerpproces betrekken Het in een vroeg stadium betrekken van de wapeningsleverancier in het ontwerpproces zorgt ervoor dat onder andere de praktische kennis van de wapeningsleverancier meegenomen wordt in het ontwerp. Hoe eerder de wapeningsleverancier in het ontwerpproces betrokken wordt, des te meer invloed heeft hij op het wapeningsontwerp. Het eerder betrekken van de wapeningsleverancier dient te gebeuren door de aannemer aangezien deze partij de wapeningsleverancier kiest. Het eerder betrekken van een wapeningsleverancier in het ontwerpproces heeft de volgende voordelen tot gevolg: Minder faalkosten gedurende de productie en/of uitvoering; Kortere bouwtijd (door toepassen "slimme" producten en bouwmethoden); Veiliger ontwerp (door arbotechnische uitvoeringskennis vlechters) Label 2: Samenwerking tussen de wapeningsleverancier en het ontwerpbureau Een kans is het mogelijk maken van de samenwerking tussen ontwerpbureau en de wapeningsleverancier. Wanneer sprake is van rechtstreekse communicatie tussen het ontwerpbureau Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 33

34 en de wapeningsleverancier kan een ontwerp beter afgestemd worden op de productie en uitvoering. Hierdoor kunnen de praktische kennis en de eigen producten van de wapeningsleverancier in het ontwerp worden opgenomen. Deze directe samenwerking kan echter enkel tot stand komen wanneer door de aannemer de kans uit is benut en een proactieve houding vanuit het ontwerpbureau en wapeningsleverancier komt. De partijen moeten naar elkaar opzoek gaan om samen een praktischer en veiliger ontwerp op te zetten. Deze kans vergroot de voordelen genoemd in Label 3: Opstellen 3D-model Het opstellen van een 3D-model heeft vele voordelen voor het wapeningsontwerp. Het 3D-modelleren is het virtueel opbouwen van een bouwwerk, waarbij alle bouwfases doorlopen worden. Zo krijgen de constructeur en modelleur een beter beeld bij hetgeen ze ontwerpen en kunnen onmogelijkheden tijdig boven water komen. Naast het 3D-modelleren is het ook mogelijk om een 4D- of 5D-BIM op te stellen. In dit geval worden de aspecten tijd en geld aan het model toegevoegd. De keuze voor de hoeveelheid informatie die aan het model gekoppeld wordt dient aan het begin van de samenwerking (tijdens het startoverleg) vastgesteld te worden. Dit voorkomt dat onnodig informatie gekoppeld wordt of dat een onvolledige BIM ontstaat. Wanneer een compleet model opgesteld is geeft dit de volgende voordelen: Inzicht in hetgeen ontworpen is; Hoeveelheden makkelijk te bepalen; Uitvoerbaar ontwerp; Raakvlakken beheersen; Planning beheersen (4D); Kosten beheersen (5D) Label 4: Mindset naar denken in integraal samenwerken Een kans welke kan ontstaat wanneer integraal samengewerkt wordt, is het ontstaan van long term relationships. Long term relationships ontstaan door het samenwerken in een bouwteam en door tijdens deze samenwerking te overleggen over elkaars wensen. Wanneer een volgend project in dezelfde samenstelling wordt uitgevoerd zijn de wensen van verschillende partijen reeds bekend aan het begin van een project. Door deze ervaring van voorgaande projecten kan soepeler van start gegaan worden. Bij long term relationships zal de investering in de begin-/ontwerpfase van het project toenemen door meer overleg en afstemming tussen verschillende partijen. Deze investering betaalt zich echter uit aan het einde van het project in de vorm van minder faalkosten en een snellere productietijd, zoals is weergegeven in Figuur 8. Long term relationships kunnen alleen ontstaan wanneer de partijen in een bouwteam open met elkaar werken. Het vertrouwen in elkaar speelt hierbij een grote rol. Wanneer deze samenwerking ontstaan zullen voordelen hiervan zijn: Vervolgopdrachten; Weten wat je aan elkaar hebt (inspelen op elkaars wensen en hier je voordeel mee behalen); Afstemmen van processen; Standaardiseren waar mogelijk. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 34

35 Figuur 8: Voordelen van long term relationships (bron: Wagemaker) Label 5: Reviewsessies Door het houden van reviewsessies met het gehele bouwteam tijdens de ontwerpfase kan het ontwerp vroegtijdig vastgesteld worden. Tijdens deze reviewsessies kunnen ontwerpkeuzes onderbouwd worden en is er de mogelijkheid voor de onderaannemers om hun wensen en slimmigheden in het ontwerp te laten verwerken. Hierdoor wordt voorkomen dat in een latere fase van het project nog ingrijpende vormveranderingen doorgevoerd moeten worden, omdat bijvoorbeeld raakvlakken over het hoofd gezien waren. Om deze reviewsessies zo effectief mogelijk te maken is het nodig dat alle onderaannemers bekend zijn en deze aan te laten schuiven. Een gevolg van deze sessies is dat de kosten van de ontwerpfase hoger zullen zijn. Daar in tegen ontstaan de volgende voordelen: Minder faalkosten; Ontwerp wordt vroeg in de ontwerpfase vastgesteld, hierdoor kunnen kosten en hoeveelheden exact(er) bepaald worden; Mogelijkheid voor onderaannemer om hun wensen uit te spreken Label 6: Afspraken maken over de informatie-uitwisseling en het versturen en ontvangen van 3D-modellen Doordat de wapeningsleverancier in het huidige proces niet weet hoe het ontwerpbureau het ontwerp heeft gemaakt en de aannemer 2D-tekeningen wil ontvangen, gaat vaak informatie verloren. Een bijbehorende kans is duidelijk communiceren/afspraken maken met betrekking tot de te gebruiken software en welke informatie op welke wijze wordt uitgewisseld. Hierdoor is het mogelijk om in plaats van of naast de 2D-tekeningen (welke in sommige gevallen volgens het contract aan de opdrachtgever verstrekt moeten worden), 3D-modellen uit te wisselen. De informatie-uitwisseling kan op een beperkt aantal manieren, dus de afspraken met betrekking tot de gebruikte softwarepakketten en uitwisselingsprotocollen kunnen duidelijk en in een korte tijd gemaakt worden. Het uitwisselen van 3D-modellen levert de volgende voordelen op: Geen informatie verlies; Alles komt een keer en eenduidig voor (geen redundantie); Geen dubbel werk; Minder controlerondes voor het ontwerp nodig (door (3D-)gegevensuitwisseling). Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 35

36 5.1.7 Label 7: Software kan controles uitvoeren Door de snelle ontwikkeling van de softwarepakketten worden deze steeds slimmer en gebruiksvriendelijker. De nieuwste versies van de softwarepakketten beschikken over verschillende controlefuncties. Een bekendste controleerfunctie is de 'clash control'. Het grote voordeel van de clash control in een 3D-model is dat het meteen zichtbaar wordt waar de onmogelijkheden in een ontwerp zitten. Deze onmogelijkheden zijn zo zonder uitgebreide controle van de tekenaar of constructeur te constateren. Het aanpassen van deze fouten dient wel door de modelleur zelf gedaan te worden. Andere controle functies die beschikbaar zijn in de softwarepakketten zijn onder andere een check van de benodigde betondekking en de hart op hart afstand van de wapening. Voordelen van deze controle met behulp van software zijn: Onmogelijkheden of fouten worden eenvoudig geconstateerd; Controles kunnen uitgevoerd worden zonder veel energie erin te steken; De zekerheid van het ontwerp gaat omhoog Label 8: Digitale uitwisseling is mogelijk maar wordt met IFC 4.0 verbeterd De digitale uitwisseling tussen verschillende softwarepakketten is met de komst van IFC2.3 veel verbeterd. Helaas missen binnen deze versie van IFC nog redelijk veel punten om de wapening digitaal uit te wisselen. Een mogelijkheid om deze uitwisseling toch te realiseren is het schrijven van add-ins waardoor de uitwisseling verbeterd wordt. Daarbij zal de volgende versie van IFC (IFC4.0 waarvoor vanaf midden 2015 gecertificeerd kan worden 1 ) een grote verbeteringsslag slaan in het uitwisselen van 3D-modellen en specifiek de wapeningsgegevens. Het kunnen uitwisselen van het 3D-model zorgt voor een beter samenwerking tussen de verschillende partijen. Daarnaast wordt ook voorkomen dat met verschillende modellen wordt gewerkt. Naast het uitwisselen van een geheel 3Dmodel is het ook mogelijk om enkel de wapeningsgegevens, via een digitale buigstaat, uit te wisselen. Dit is zeker binnen de wapeningsbranche erg interessant. Voordelen van het digitaal uitwisselen zijn: Er wordt gewerkt uit één 3D-model; Buigstaten hoeven niet meer handmatig opgesteld te worden; Minder kans op fouten Label 9: Nauwe samenwerking constructeur en modelleur tijdens ontwerpen De controle beheersen van een 3D-model is in vergelijking met een 2D-tekening een stuk ingewikkelder. Er ligt dus een kans in het beheersbaar maken van de controle van een 3D-model. Deze kans kan benut worden door nauwe samenwerking te creëren tussen de constructeur en modelleur in de ontwerpfase. Tijdens deze samenwerking dienen de ontwerpkeuzes vastgelegd te worden in bijvoorbeeld een logboek. Aan de hand van dit logboek is de controle te beheersen. Daarnaast kan in een later stadium wanneer een keuze niet duidelijk is terug gevallen worden op het logboek. De optredende voordelen hiervan zijn: De controle van een model wordt beheersbaar; Alle ontwerpkeuzen zijn inzichtelijk en terug te vinden op één plaats. 1 BuildingSMART, Newsletter No. 16. (Mei 2014) Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 36

37 Label 10: Vroegtijdig opstellen bouwteam Wanneer vroegtijdig een bouwteam samengesteld wordt en dus alle betrokken partijen bij een project bekend zijn, kunnen vanaf het begin direct duidelijke afspraken gemaakt worden. De specialisten op een bepaald onderdeel kunnen betrokken worden bij het ontwerp van dit specifieke onderdeel. Hierdoor kan uiteindelijk een praktischer ontwerp aangeleverd worden. Wanneer een bouwteam wordt gevormd, zal aan het einde van het project ook een soort van "feedbackoverleg" plaatsvinden, zodat partijen open met elkaar bespreken hoe het project is verlopen, wat goed is gegaan en wat de volgende keer beter kan. Voordelen die hierbij optreden zijn: Communicatie tussen verschillende partijen wordt eenvoudiger; Beheersen raakvlakken; Ontwerp wordt praktischer; Betere kwaliteit van volgende projecten (door feedback na project) (zie ook Label 4: Mindset naar denken in integraal samenwerken) Label 11: Duidelijkheid creëren over de te behalen winst Op het moment heerst nog veel onduidelijkheid over de te behalen winst in een proces met BIM. Door met werkelijke cijfers duidelijkheid te creëren in de mogelijke winst van BIM, zullen veel partijen zich eerder geroepen voelen om BIM te implementeren binnen het proces. Een mogelijkheid om deze duidelijkheid te creëren is het uitvoeren van pilots. Door deze pilots achteraf kritisch te analyseren en te vergelijken met het huidige proces kan het verschil en de eventuele winst hiervan in kaart gebracht worden. Pas wanneer blijkt dat BIM daadwerkelijk winst oplevert zullen alle partijen hier proactief in worden en een proces met BIM gaan ondersteunen. Voordelen hiervan zijn: Duidelijkheid over de financiële gevolgen van een proces met BIM; Een stimulans om BIM in het proces te gaan implementeren Label 12: Opdrachtgever stimuleert gebruik van 3D-modellen Wanneer de opdrachtgever expliciet vraagt om een 3D-model dient een bedrijf dit te kunnen leveren. Om deze vraag te beantwoorden is het dus nodig om over een 3D-modelleerpakket en een modelleur te beschikken. Het voordeel hiervan is dat bedrijven gaan investeren in modelleerpakketten en het trainen van modelleurs. Hiermee is de eerste stap in de omschakeling naar een proces met BIM gemaakt. De volgende stap: het koppelen van informatie aan dit 3D-model, is hierdoor een stuk kleiner gemaakt. Door middel van deze kans kan de omschakeling naar een proces met BIM versneld worden. Een methode om het gebruik van BIM te stimuleren is het opnemen van BIM als criterium bij het uitbesteden van projecten, zoals bijvoorbeeld de EMVI-criteria. Voordelen die hierbij komen kijken zijn: Opdrachtgever stimuleer het gebruik van 3D-modellen; De omschakeling naar een proces met BIM is verkleind; Door het niet op te nemen als harde eis, maar als een EMVI-criteria, worden kleinere bedrijven welke niet meteen om kunnen naar volledig BIMmen, niet uitgesloten om in te schrijven. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 37

38 Label 13: Optimalisatie interne proces wapeningsleverancier Binnen het proces van de wapeningsleverancier kan het opstellen van de buigstaat vereenvoudigd worden door deze rechtstreek vanuit een 3D-model te exporteren. Met behulp van deze digitale buigstaat kan vervolgens het machinepark eenvoudig aangestuurd worden. Door het aansturen vanuit een digitale buigstaat in plaats van met een label of barcode wordt een kans op fouten uit het proces gehaald. De aansturing gebeurt dan via het interne netwerk, vanuit het kantoor van de wapeningsleverancier. De digitale buigstaat kan zowel BVBS, PXML als Unitechnik zijn. Het voordeel van het op deze manier aansturen van de machines is dat een kans op fouten uit het productieproces wordt gehaald. De reden hiervoor is dat minder menselijke handelingen plaatsvinden (in de vorm van labels invoeren of barcodes scannen) gedurende het proces. Optredende voordelen zijn: Buigstaat wordt eenvoudig geëxporteerd vanuit 3D-model; Aansturen van het machinepark vindt digitaal plaats; Minder kans op fouten door minder menselijke uitvoerende handelingen. 5.2 TOEPASSING KANSEN Met behulp van de kansen welke uit de gespreksverslagen zijn voortgekomen kunnen de relevante knelpunten, bepaald in hoofdstuk 3, worden weerlegd. In Tabel 6 is overzichtelijk weergegeven met welke kansen de knelpunten weerlegt kunnen worden. Tabel 6: Kansen behorend bij relevante knelpunten. (..) geeft het nr. van de labels behorend bij de kansen in hoofdstuk 5 weer. Nr. Knelpunt Kans 1 Kans 2 Kans 3 1 Aannemer ontvangt/verstuurt 2Dtekeningen Afspraken maken over de informatie-uitwisseling en het versturen en ontvangen van 3D-modellen (6) Opdrachtgever stimuleert gebruik van 3D-model (12) Op initiatief van de aannemer kan aangestuurd worden op het ontvangen en versturen van een 3D-model (eigen inzicht) 2 Interne optimalisatie Optimalisatie interne proces - - wapeningsleverancier wapeningsleverancier (13) 3 Aannemer is tussenschakel Samenwerking tussen de wapeningsleverancier en het ontwerpbureau (2) Mindset naar denken in integraal samenwerken (4) Afspraken maken over de informatie-uitwisseling en het versturen en ontvangen van 3Dmodellen (6) 4 Wapeningsleverancier te De wapeningsleverancier in Vroegtijdig opstellen - laat betrokken een zo vroeg mogelijk stadium in het ontwerpproces betrekken (1) van een bouwteam (10) 5 Inefficiëntie van software Digitale uitwisseling is mogelijk, maar wordt verbeterd met de komst van IFC 4.0 (8) - - Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 38

39 6-8 Onvoldoende kennis van Het gebruik van 3D-modelleren Het is een kwestie van tijd - software stimuleren door de opdrachtgever (12) voordat iedereen de softwarepakketten onder de knie heeft (eigen inzicht) Mindset Mindset om naar denken in Duidelijkheid creëren over de te - integraal samenwerken (4) behalen winst (11) 16 Ontwerp (2D) is niet Opstellen 3D-model (3) - - inzichtelijk 17 Geen feedback na Vroegtijdig opstellen bouwteam - - samenwerking (10) 18 Controle 3D-model Reviewsessies (5) Software kan controles uitvoeren (7) Nauwe samenwerking constructeur en modelleur tijdens ontwerpen (9) 19 Verdeling Afspraken maken over de Vroegtijdig opstellen bouwteam - verantwoordelijkheden informatie-uitwisseling en het (10) versturen en ontvangen van 3D-modellen (6) Doordat alle relevante knelpunten zijn omgezet in kansen, kunnen de kansen worden verwerkt in een beoogd proces. Aan de hand van dit beoogde proces kunnen aanbevelingen worden gedaan aan de markt om de huidige knelpunten te verhelpen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 39

40 6 BEOOGD PROCES Het huidige proces wordt met behulp van de kansen uit hoofdstuk 5 geüpgrade naar een beoogd proces. Alle kansen, op de kans duidelijkheid creëren over winsten (11) na, zullen in het beoogde proces worden meegenomen. Deze kans is niet te integreren in het beoogde proces, omdat het een kwestie van tijd is voordat het duidelijk wordt wat de winsten voor de betrokken partijen zullen zijn. In hoofdstuk 9 wordt hier verder op ingegaan. 6.1 PROCES BESCHRIJVING In deze paragraaf is het beoogde wapeningsproces aan de hand van onderstaand stroomdiagram stapsgewijs beschreven. In het stroomschema is weergegeven welke kansen uit hoofdstuk 5 bij welke stap worden toegepast. Een tweetal kansen zal als algemeen voor het beoogde proces worden gezien, namelijk: De mindset moet om naar integraal samenwerken (4); Digitale uitwisseling is mogelijk en met IFC4.0 wordt dit nog verder verbeterd (8). Deze kansen zijn verwerkt in het gehele beoogde proces en daarom niet aan een bepaalde stap toe te kennen. Wanneer de mindset van iedereen om is naar integraal samenwerken en de digitale uitwisseling wordt nog verder verbeterd dan dat hij nu is, dan zal het (werkbare) beoogde proces er als volgt uitzien (tussen haakjes zijn de kansen weergegeven welke in de desbetreffende stap wordt toegepast): Uitvraag opdrachtgever (Kans 12) Aannemer stelt een bouwteam samen voor de tenderfase (Kans 1, 2, 6 en 10) Het bouwteam maakt de tender en dient de inschrijving in (Kans 3, 5, 7 en 9) De opdracht wordt gegund Het bouwteam stelt een DO op (Kans 5, 7 en 9) Het bouwteam werkt het UO uit (Kans 2, 5, 7 en 9) Wapeningsleverancier produceert de wapening (Kans 13) De geproduceerde wapenings wordt aangebracht door de vlechters Controle van de wapening en vrijgave voor de stort (Kans 7) Feedbackoverleg aan het einde van het project (Kans 5) Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 40

41 De nummers voor elke stap geven de paragraaf aan waarin de stap wordt toegelicht (1.1 staat voor 6.1.1, 1.2 staat voor et cetera). De informatie-uitwisselingen tussen de verschillende partijen wordt per stap extra toegelicht Uitvraag opdrachtgever De manier waarop een opdrachtgever een uitvraag openbaar maakt zal in het beoogde proces niet afwijken van het huidige proces, zoals beschreven in Bijlage E - Huidige wapeningsproces. Hier staat het volgende beschreven: Om een opdracht uit te besteden plaatst de opdrachtgever, zoals een ministerie, provincie, gemeente, waterschap of bedrijf, een uitvraag op de aanbestedingskalender (ABK) (http://www.aanbestedingskalender.nl/). Op deze manier maakt een opdrachtgever bekend dat hij een opdracht wil laten uitvoeren en bedrijven een inschrijving (offerte) kunnen indienen. De opdrachten worden op deze manier aanbesteed om concurrentie tussen de verschillende aannemers te stimuleren en alle geïnteresseerde partijen een gelijke kans te geven de opdracht te verkrijgen. Een opdrachtgever kan wel bepaalde eisen stellen aan de partijen die zich in mogen schrijven, zoals eerdere ervaringen met het type werk of de grootte van het project. Vandaag de dag komt de contractsvorm Design & Construct (D&C) het meeste voor. Bij een D&Ccontract is de opdrachtnemer aannemer verantwoordelijk voor het maken van het ontwerp en de uitvoering daarvan. Hierdoor zal de aannemer een ontwerpbureau in dienst moeten nemen. Naast de ontwerpvrijheid die een aannemer krijgt door de intrede van het D&C-contract, zorgen EMVIcriteria ook voor inventievere ontwerpen en bouwmethoden. Hierop wordt verder ingegaan in Als uitbreiding op het huidige manier van uitvragen, zou de opdrachtgever 'BIM' als extra eis of EMVIcriterium op kunnen nemen. Hierdoor wordt de markt gestimuleerd om met BIM bezig te zijn en kan het beoogde (BIM-)proces sneller geïmplementeerd worden binnen de markt Uitwisseling De basisgegevens welke bij de uitvraag worden gedeeld zijn voornamelijk Word-, Excel-, AutoCADen pdf-bestanden. Daarnaast zullen ook 3D-modellen steeds vaker als basisgegevens verstrekt worden. Doordat projecten veelvuldiger in 3D-gemodelleerd en opgeleverd zullen worden, zal de opdrachtgever steeds meer 3D-modellen van de omgeving en gerealiseerde bouwwerken tot zijn beschikking hebben. De basisgegevens worden digitaal verstrekt op de aanbestedingskalender (ABK) (http://www.aanbestedingskalender.nl/) of bijvoorbeeld TenderNed (het aanbestedingssysteem van de Nederlandse overheid). Alle basisgegevens worden aangeleverd in een COINS-container. In Figuur 9 is de uitwisseling in stap 1.1 (Uitvraag opdrachtgever) in een stroomschema weergegeven: Input Knelpunten Kansen 1.1 Uitvraag opdrachtgever Opdrachtgever Output Basisgegevens project Eventueel 3Dmodellen Figuur 9: Stroomschema stap 1.1: Uitvraag opdrachtgever Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 41

42 6.1.2 Aannemer stelt een bouwteam samen Uit de kansen in het huidige proces blijkt dat samenwerking noodzakelijk is om te wapenen in BIM. Het samenstellen van een bouwteam is dus essentieel (kans 10). Voordelen die het opstellen van een bouwteam geeft, zijn onder andere: minder faalkosten en slimmere ontwerpen welke de bouwtijd reduceren. Voor meer voordelen wordt verwezen naar hoofdstuk 5. In het bouwteam zal onder andere een aannemer, ontwerpbureau en wapeningsleverancier plaatsnemen (kans 1). Een geheel bouwteam bestaat uit meerdere disciplines met onder andere ook een installateur en een architect. In dit rapport wordt alleen naar het wapeningsproces gekeken, dus wordt voor het bouwteam de driehoek aannemer-ontwerpbureau-wapeningsleverancier aangehouden. In Figuur 10 is de samenwerking tussen aannemer, ontwerpbureau en wapeningsleverancier in het beoogde proces weergegeven (kans 2). Figuur 10: Het bouwteam voor de wapening. Het samenstellen van dit bouwteam gebeurt op basis van prijs, kwaliteit en eerdere ervaringen met andere partijen. Het ontwerpbureau wordt op dezelfde manier gekozen als in het huidige proces (Bijlage E - Huidige wapeningsproces). De wapeningsleverancier wordt in het beoogde proces naast op basis van geld, meer op basis van eerdere ervaringen en/of vertrouwen gekozen. 2 Alle partijen werken samen aan het VO 3 met de intentie, vastgelegd in een intentieovereenkomst, om ook samen het DO en UO uit te werken (mits de opdracht wordt gegund). In de beginfase van het project dienen afspraken gemaakt te worden omtrent de gebruikte softwarepakketten en de onderlinge uitwisseling van de gegevens (kans 6). 2 De wapeningsleverancier is tijdens de tenderfase relatief weinig tijd kwijt. Hij zal aanschuiven bij enkele bouwteamoverleggen en daar zijn praktische wapeningskennis delen. Doordat het meedenken de wapeningsleverancier weinig tijd kost, geeft hij (meestal) geen prijs op voor het "meetenderen". Aangezien de wapeningsleverancier in een later stadium, door de intentieovereenkomst, de opdracht voor de productie en uitvoering gegund krijgt, zal hij het meedenken in de beginfase alsnog "vergoed krijgen". Daarnaast investeert hij in long term relationships, waardoor hij in de toekomst eerder zal samenwerken met een van de betrokken partijen. 3 Wanneer er met een 3D-model gewerkt wordt is het lastig om onderscheid te maken tussen het VO, DO en UO. Binnen een 3D-model dient tijdens het ontwerpen al snel op de details gelet te worden, terwijl deze details tijdens het VO nog niet altijd bekend zijn. In dit hoofdstuk wordt het onderscheid als volgt aangenomen: VO: Grove afmetingen van de betondoorsnede en de uitvoeringsmethode; DO: Definitieve afmetingen en vorm van de betondoorsnede; UO: Maken wapeningsontwerp. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 42

43 Uitwisseling De aannemer verstrekt de basisgegevens uit digitaal aan het bouwteam. In de beginfase van het project dient ook afgesproken te worden met welke protocollen de gegevensuitwisseling, tussen de verschillende partijen, zal plaatsvinden. In Figuur 11 is de uitwisseling in stap 1.2 (Opstellen bouwteam) in een stroomschema weergegeven: Input Basisgegevens project Eventueel 3Dmodellen 1.2 Opstellen bouwteam Op initatief aannemer Output Afspraken met betrekking tot (software-) uitwisseling Figuur 11: Stroomschema stap 1.2: Opstellen bouwteam Het bouwteam maakt het tenderontwerp en dient de inschrijving in Op basis van door de opdrachtgever verstrekte basisgegevens (zie 6.1.1) wordt een VO opgesteld door het bouwteam. Het VO zal al in de vorm van een 3D-model worden opgesteld (kans 3), omdat het ontwerp zo al in een vroeg stadium inzichtelijk wordt en raakvlakken beheersd kunnen worden. De principes van het ontwerp, zoals in-situ- of prefab-beton, voorspannen of niet voorspannen, worden ook al in deze fase (in bijvoorbeeld reviewsessies (kans 5)) van het ontwerp bepaald. In deze reviewsessies zal de wapeningsleverancier meedenken over slimme uitvoeringsmethodes met betrekking tot de wapening, om zo de productie-effectiviteit te verhogen en de bouwtijd te verkorten. Om het ontwerp beheersbaar te houden en de kwaliteit te kunnen waarborgen is een goede controle van het 3D-model noodzakelijk. Deze controle kan met behulp van de software gedaan (clash controles) (kans 7) worden, maar in deze fase van het ontwerp is het ook aan te raden om de constructeur al samen met de modelleur een ontwerpkeuzelogboek bij te laten houden (kans 9). Qua wapeningshoeveelheid wordt voor het VO (vrijwel) niks uitgewerkt. Er wordt een grove berekening gemaakt op de cruciale (prijsbepalende) betonnen onderdelen. Aan de hand van dit wapeningspercentage wordt een totaalprijs voor alle wapening bepaald. Hierdoor blijft het ontwerp beheersbaar en kan de kwaliteit gewaarborgd worden. Op basis van het VO stelt de calculator een prijs op voor de uitvoering het project. Deze prijs is 'de inschrijving' richting de opdrachtgever Uitwisseling Het bouwteam krijgt de basisgegevens digitaal verstrekt. Deze gegevens kunnen in verschillende bestandsformaten aangeleverd worden, zoals: pdf, Word, Excel, 2D-tekeningen en 3D-modellen. Het bouwteam verstrekt vervolgens het VO in de vorm van een 3D-model aan de calculator van de aannemer. Deze kan op basis van de informatie uit het 3D-model een prijs bepalen voor de inschrijving. De producten welke opgeleverd worden door het bouwteam, zoals een onderbouwing van het ontwerp, 3D-model, een planning en een toelichting op de inschrijfprijs, worden digitaal voor de afgesproken tijd ingediend bij de opdrachtgever. In Figuur 12 is de uitwisseling in stap 1.3 (Tenderen) in een stroomschema weergegeven: Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 43

44 Input 1.3 Tenderen Output Basisgegevens project (eventueel 3Dmodellen) Uitvoeringskennis aannemer Constructieve kennis ontwerpbureau Praktische kennis wapenings-leverancier Gehele bouwteam VO (3D-model), met daarin: Principes; Uitvoeringsmethode. Planning Inschrijfprijs Onderbouwing ontwerp + kosten Figuur 12: Stroomschema stap 1.3: Tenderen Opdracht wordt gegund De wijze waarop de opdrachtgever de opdracht aan een aannemer (lees: bouwteam) gunt zal in het beoogde proces niet afwijken van het huidige proces. In Bijlage E - Huidige wapeningsproces staat het volgende beschreven: De opdrachtgever gunt de opdracht aan een aannemer (bouwteam in het beoogde proces) op basis van prijs. Bij Rijkswaterstaat wordt naast de prijs ook de kwaliteit van het ontwerp meegenomen. De kwaliteit wordt door middel van EMVI-cirteria gewogen. Door goed te scoren op de EMVI-criteria kunnen de aannemers fictieve kortingen verdienen op de inschrijfprijs. Voorbeelden van EMVI-criteria kunnen zijn: Zo min mogelijk hinder/stremming voor de omgeving; Publieksgerichtheid; Duurzaamheid; Risicobeheersing. Zo kan een duurder, maar veel duurzamer ontwerp met een korte bouwtijd toch gegund worden Uitwisseling De ingekomen stukken van de inschrijvers (zie 6.1.3) worden beoordeeld door de opdrachtgever. De onderbouwing van deze beoordeling (pdf of hard copy) wordt gedeeld met alle partijen die zich hebben ingeschreven. In Figuur 13 is de uitwisseling van stap 1.5 in een stroomschema weergegeven. Input VO (3D-model) Planning Inschrijfprijs Onderbouwing 1.5 Gunning Opdrachtgever Output Aangewezen bouwteam voor het werk Onderbouwing Figuur 13: Stroomschema uitwisseling stap 1.5: Gunning Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 44

45 6.1.6 Bouwteam stelt DO op Door de eerder gesloten intentieovereenkomst is het bouwteam dat de tenderfase heeft gedraaid, ook het bouwteam dat het DO opstelt. Het DO wordt vooral opgesteld door het ontwerpbureau, met de aannemer als 'meedenker' in en controleur van het ontwerp. De wapeningsleverancier wordt in deze fase minder betrokken, omdat er qua wapening weinig tot niks wordt uitgewerkt. Ook in deze fase van het ontwerp is het aan te raden om reviewsessies te houden (kans 5) en een keuzelogboek, met daarin alle ontwerpkeuzes, bij te houden (kans 9) om de kwaliteit van het ontwerp te blijven waarborgen. Daarnaast kan ook de software nog (clash) controles uitvoeren (kans 7) Uitwisseling Aangezien het ontwerpbureau al mee heeft gewerkt aan het VO, is het 3D-model al in huis en hoeven verder geen gegevens verstrekt te worden. Wanneer het DO gemodelleerd is, wordt deze in eerste instantie door de aannemer gecontroleerd (in hoeverre dit nodig is, omdat de aannemer meedenkt in het ontwerp). Als de aannemer akkoord geeft op het ontwerp wordt deze als 3D-model aan de opdrachtgever verstrekt, zodat deze akkoord kan geven. Mocht de opdrachtgever niet akkoord gaan, dan dient het DO aangepast te worden net zolang tot het wel akkoord wordt bevonden. Het DO bestaat uit een 3D-model met een tekstuele en rekenkundige onderbouwing van het ontwerp. In Figuur 14 is de uitwisseling in stap 1.5 (Opstellen definitief ontwerp) in een stroomschema weergegeven: Input 3D-model (VO) Constructieve kennis ontwerpbureau 1.5 Opstellen DO Ontwerpbureau Output DO (3D-model), met daarin: Betonvormen. Onderbouwing ontwerp Figuur 14: Stroomschema stap 1.5: Opstellen definitief ontwerp Bouwteam werkt UO uit Wanneer de opdrachtgever akkoord heeft gegeven op het DO wordt er gestart met het uitwerken van het UO. Het ontwerpbureau werkt het UO in overleg met de wapeningsleverancier uit (kans 2). De samenwerking tussen ontwerpbureau en wapeningsleverancier wordt in dit stadium van het ontwerp intensief. De wapeningsleverancier dient aan te geven hoe het ontwerp opgesteld dient te worden zodat het door hem vlekkeloos te produceren en aan te brengen is. Zaken waarover afspraken gemaakt dienen te worden zijn onder andere: Productiegegevens (zoals minimale en maximale buigdoorn en maximaal te produceren lengtes); Toepassing van eigen producten wapeningsleverancier; Arbo-technische zaken; Praktisch wapenen; Afstemming digitale bibliotheek. Afhankelijk van de complexiteit van het ontwerp wordt bepaald hoe intensief de samenwerking tussen het ontwerpbureau en de wapeningsleverancier is. Een werkvoorbereider van de wapeningsleverancier zou zelfs voor een bepaalde periode samen met een modelleur van het ontwerpbureau aan het ontwerp kunnen werken. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 45

46 De aannemer zal gedurende het UO-proces ook (af en toe) meedenken in het ontwerp, om op de hoogte te blijven en zijn ideeën te delen. Ook in deze fase van het ontwerp is het aan te raden om reviewsessies te houden (kans 5) en een keuzelogboek, met daarin alle ontwerpkeuzes, bij te houden (kans 9) om de kwaliteit van het ontwerp te blijven waarborgen. Daarnaast kan ook de software nog (clash) controles uitvoeren (kans 7) Uitwisseling Aangezien het ontwerpbureau al mee heeft gewerkt aan het DO, is het 3D-model al in huis en hoeven er verder geen gegevens verstrekt te worden. Wanneer het UO gemodelleerd is, wordt deze in eerste instantie door de aannemer gecontroleerd (in hoeverre dit nodig is, omdat de aannemer meedenkt in het ontwerp). Als de aannemer akkoord geeft op het ontwerp wordt deze als 3D-model aan de opdrachtgever verstrekt, zodat deze akkoord kan geven. Mocht de opdrachtgever niet akkoord gaan, dan dient het UO aangepast te worden net zolang tot het wel akkoord wordt bevonden. Het UO bestaat uit een compleet 3D-model met een tekstuele en rekenkundige onderbouwing van het ontwerp. In Figuur 15 is de uitwisseling in stap 1.6 (Opstellen uitvoeringsontwerp) in een stroomschema weergegeven. Input 3D-model (DO) Constructieve kennis ontwerpbureau Praktische kennis wapeningslevernacier 1.6 Opstellen UO Ontwerpbureau + wapeningsleverancier Output UO (3D-model), met daarin: Definitieve betonvorm; Definitieve wapeningsontwerp. Onderbouwing ontwerp Figuur 15: Stroomschema stap 1.6: Opstellen uitvoeringsontwerp Wapeningsleverancier produceert de wapening Wanneer de opdrachtgever akkoord is gegaan op het UO kan de wapeningsleverancier gaan beginnen met het produceren van de wapening. Omdat de wapeningsleverancier betrokken is geweest bij het opstellen van het UO, heeft deze ervoor kunnen zorgen dat de wapeningsontwerp naar eigen wens en producten is ontworpen. Hierdoor hoeft de wapeningsleverancier het ontwerp niet nogmaals te controleren en is het mogelijk om de digitale buigstaat rechtstreeks uit het 3D-model te exporteren in de vorm van een PMXL-, BVBS- of Unitechnik-protocol. Deze digitale buigstaat wordt gebruikt als input voor het ERP-systeem van het bedrijf zodat alle bedrijfsprocessen (waaronder de productie) eraan gekoppeld kunnen worden Uitwisseling De wapeningsleverancier kan een digitale buigstaat (PXML, BVBS of Unitechnik) exporteren uit het 3D-model of krijgt deze buigstaat aangeleverd van de ontwerpende partij. Met behulp van deze digitale buigstaat kan het ERP-systeem aangestuurd worden. Vanuit het ERP-systeem van de wapeningsleverancier kunnen vervolgens de buigmachines rechtstreeks aangestuurd worden (kans 13). In de toekomst zouden deze protocollen vervangen kunnen worden door protocollen welke terug kunnen koppelen naar het gehele BIM. Als deze protocollen gestandaardiseerd zijn voor de gehele Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 46

47 wapeningsbranche kunnen productiegegevens in het gehele BIM weergegeven worden. Deze automatische terugkoppeling zou het wapeningsproces ten opzichte van het gehele proces (van het betreffende bouwwerk) beter weergeven. In Figuur 16 is de uitwisseling in stap 1.7 (Produceren wapening) in een stroomschema weergegeven. Input UO (PXML, BVBS of Unitechnik) 1.7 Produceren wapening Wapeningsleverancier Output Wapening: Staven; Beugels; Etc. Figuur 16: Stroomschema stap 1.7: Produceren wapening De geproduceerde wapening wordt aangebracht door de vlechter De geproduceerde wapening zal volgens de afgesproken volgorde op de bouwplaats geleverd worden. Dit kan zijn in de vorm van losse wapeningstaven welke op de bouwplaats gevlochten worden of in de vorm van een geprefabriceerde wapeningskooi. Op de bouwplaats zorgt de vlechter ervoor dat de wapening op de correcte wijze aangebracht wordt in de bekisting. Dit gebeurt al dan niet met behulp van een kraan (afhankelijk van het gewicht van de wapening) Uitwisseling Wanneer de vlechter de wapening nodig heeft op de bouwplaats, wordt deze afgeroepen bij de wapeningsleverancier. De afroeping wordt gedaan door een werkvoorbereider van de aannemer welke afspraken maakt met de werkvoorbereider van de leverancier. Dit gebeurt face to face, per telefoon of per . De transportgegevens zoals laadlijsten, vrachtbrieven en rittenplanningen worden allemaal gecommuniceerd van en naar het ERP-systeem van de wapeningsleverancier. Wanneer de wapening op de bouwplaats is gearriveerd instrueert de uitvoerder de voorman van de vlechters met behulp van een 3D-wapeningsmodel (3D-afbeeldingen op een hard copy tekening of op een tablet). De voorman draagt deze informatie over aan de vlechters, waardoor deze weten wat er moet gebeuren. Buiten wordt door de vlechters met behulp van hard copy of digitale 3D-tekeningen gevlochten. De afroep en registratie van levering een aanbrengen zou in de toekomst ook met behulp van cloud computing kunnen. In het 3D-BIM kan dan worden aangegeven welke wapening wanneer nodig is op de bouwplaats en de wapeningsleverancier kan terugkoppelen wanneer bepaalde wapening is geproduceerd. In Figuur 17 is de uitwisseling van stap 1.8 (Aanbrengen wapening) in een stroomschema weergegeven. Input Wapening: Staven; Beugels; Korven; Etc. 1.8 Aanbrengen wapening Wapeningsleverancier Output Definitief aangebrachte wapening Figuur 17: Stroomschema stap 1.8: Aanbrengen wapening Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 47

48 Controle van de wapening en vrijgave voor de stort Voordat er beton gestort kan worden dient de wapening gecontroleerd te zijn. In eerste instantie controleert de aannemer de door de vlechter aangebrachte wapening. Wanneer deze controle niet akkoord wordt bevonden dient de wapening waar nodig aangepast te worden. Als de wapening door de aannemer akkoord is bevonden, zal er een tweedelijnskeuring plaatsvinden door het ontwerpbureau. Het ontwerpbureau weet waar de constructieve risicopunten zitten en kan hierdoor beter beoordelen of alle wapening op de juiste manier is aangebracht. Mocht het ontwerpbureau niet de capaciteit of kennis in huis hebben om de wapening te beoordelen, zal een derde (onafhankelijke) partij deze tweedelijnskeuring uitvoeren. Tot slot vindt er nog een laatste controle plaats, gedaan door de opdrachtgever. Wanneer ook deze controle akkoord is bevonden kan de wapening vrijgegeven worden voor de stort Uitwisseling Met behulp van een tablet met een BIM-viewer is de controleur in staat het 3D-model van het ontwerp mee te nemen naar de bouwplaats. Op de bouwplaats kan in dit geval het 3D-model naast de geplaatste wapening gehouden worden. Wanneer er door de controleur fouten gevonden worden in de wapeningskooi kan dit aangegeven worden, door een opmerking te plaatsen, in het 3D-model. Dit is gekoppeld aan het gehele BIM, waardoor iedereen inzicht heeft in hoeverre de wapening gereed is en wanneer er gestart kan worden met de betonstort. In Figuur 18 is de uitwisseling van stap 1.9 (Vrijgave wapening) in een stroomschema weergegeven. Input Definitief aangebrachte wapening 1.9 Vrijgave wapening Opdrachtgever Output Akkoord voor betonstort Figuur 18: Stroomschema stap 1.9: Vrijgave wapening Feedback na einde project Na oplevering van de wapening dient een feedbackoverleg met het gehele bouwteam plaats te vinden. Iedereen zal zijn plus- en minpunten met elkaar moeten delen om zo in de volgende projecten beter voor de dag te komen. Dezelfde fouten zullen door de betrokken partijen niet nogmaals begaan worden en de pluspunten zullen onthouden worden. Het kwaliteit van de volgende projecten zal omhoog gaan. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 48

49 7 CASUS Een cruciaal punt in het beoogde proces is het digitaal kunnen uitwisselen van een 3D-model, en specifiek de wapeningsgegevens. Met behulp van deze casus wordt getest in hoeverre het mogelijk is om wapeningsgegevens van een betonnen balk met een niet symmetrische geometrie (welke voor kan komen in een civiel werk) digitaal uit te kunnen wisselen. De balk wordt alleen gewapend met betonstaal. Het toetsen wordt gedaan door een geometrisch model op te stellen, deze in verschillende pakketten te wapenen en vervolgens te importeren in het ERP-systeem van een wapeningsleverancier (gedurende deze casus Van Noordenne). Voor het uitvoeren van deze casus is het niet van belang dat het geometrisch model en wapening constructief voldoen, aangezien de casus alleen om de digitale uitwisseling van de wapening gaat. Er zijn ten behoeve van de casus dus geen constructieve berekeningen gemaakt. Tijdens het veldonderzoek is gebleken dat veel wapeningstekeningen niet op een dergelijke manier worden opgesteld zoals de wapeningsleverancier deze zou willen ontvangen. In het huidige wapeningsproces weet het ontwerpbureau niet wat de wapeningsleverancier qua teken- /modelleerwerk wil ontvangen om intern optimaal te werk te kunnen gaan (knelpunt 3: Aannemer is tussenschakel). Daarom is ervoor gekozen om in overleg met Van Noordenne afspraken te maken over de te modelleren wapening. Gekozen is voor een niet projectgerelateerde betonnen vorm. De reden is om een niet standaard betonvorm te hebben welke in civiele technische projecten kan voorkomen. Daarnaast dient een groot aantal verschillende wapeningsvormen in het model gemodelleerd kunnen worden (rechte staven, gebogen staven, beugels en haarspelden). Zodoende heeft het ontwerp zowel horizontaal als verticaal een verloop zodat wapeningsgroepen ontstaan waarin elke staaf een afwijkende lengte heeft. In het beoogde proces kunnen verschillende softwarepakketten gebruikt worden voor het modelleren en wapenen van een 3D-model. Voor de uitwisseling van een 3D-model is het dus nodig om een "open" bestandsformaat te hebben, welke het mogelijk maakt om tussen de verschillende softwarepakketten als "tolk" te spelen en de informatie over te kunnen geven. Zoals in Bijlage B - Software is beschreven is het bestandsformaat IFC ontwikkeld om deze functie te gaan vervullen. Dit bestandsformaat zal dan ook gebruikt worden tijdens de casus om het model van Revit naar Tekla en Allplan uit te wisselen. Er is gekozen voor deze softwarepakketten, omdat tijdens het veldonderzoek is gebleken dat deze pakketten het meest gebruikt worden in de wapeningbranche. Ook voor het gebruik van het ERP-systeem wordt samengewerkt met wapeningsleverancier Van Noordenne. Bij Van Noordenne wordt Binfos For Windows (BFW) als ERP-systeem gebruikt. LIC is de leverancier van BFW, ook hier is contact mee geweest gedurende deze casus. Dit om mogelijkheden met betrekking tot BFW te bespreken. Hieruit bleek dat een IFC-import in BFW niet mogelijk is. Digitale buigstaten kunnen wel ingeladen worden. Ook in de laatste stappen van het wapeningsproces, het interne proces van de wapeningsleverancier (waar enkel de wapeningsgegevens nodig zijn), dient het mogelijk te zijn om digitaal uit te wisselen. Hiervoor wordt een digitale buigstaat gebruikt. Op het moment zijn er verschillende bestandsformaten die hiervoor kunnen dienen: PXML, Unitechnik en BVBS. Tijdens deze casus wordt gebruik gemaakt van PXML, omdat: Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 49

50 PXML branchebreed ondersteund wordt; De wapening wordt als geheel geëxporteerd (inclusief de betonvorm); De positie van de staven ten opzichte van de betonvorm gehandhaafd blijft; PXML het meeste toekomstperspectief ten opzichte van andere protocollen heeft. Een uitgebreide toelichting van elke bestandsformaat is te vinden in Bijlage B - Software. De casus is samen te vatten in onderstaande flowchart (Figuur 19): Figuur 19: Flowchart casus De laatste stap in het wapeningsproces, het versturen van de digitale buigstaat richting de productiemachines, wordt niet getest tijdens deze casus. Op het moment sturen enkele wapeningsleveranciers de productiemachines al rechtstreeks (online) aan vanuit het ERP-systeem (zonder gebruik te maken van labels/barcodes) en daarom wordt dit voor mogelijk gehouden. In onderstaande paragrafen wordt de casus stap voor stap beschreven. 7.1 GEOMETRISCH MODEL Als opzet voor de casus is een 2D-ontwerp van een geometrische vorm gemaakt in AutoCad. Het 2D-ontwerp is te vinden in Bijlage G - AutoCAd-Tekening. Met behulp van het modelleringpakket Revit is er van dit 2D-ontwerp een 3D-model gemaakt. Dit 3D-model dient als basis van de casus en zal uitgewisseld worden volgens de diverse stappen binnen het wapeningsproces. De tekening van het 3D-model uit Revit is te vinden in Bijlage H - Revit-Model. De betonnen balk zou in de praktijk toegepast kunnen worden binnen een civiel project als bijvoorbeeld een ligger op een niet haaks landhoofd met een helling in de rijrichting van het dek. 7.2 EX- EN IMPORTEREN VAN GEOMETRISCH MODEL In deze stap is gebruik gemaakt van het bestandstype IFC en de IFC-export en import-modules van de softwarepakketten. Tijdens de IFC-export is er geen gebruik gemaakt van extra add-ons of instellingen maar van een standaard IFC-export rechtstreek uit het softwarepakket. Tijdens deze stap is het mogelijk gebleken om het geometrisch model, met behulp van een IFC, tussen verschillende softwarepakketten uit te wisselen. Echter ging het in dit geval alleen om een Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 50

51 geometrisch model. In de praktijk zullen af en toe ook geparametriseerde elementen binnen een model aanwezig zijn, waardoor de uitwisseling tussen twee pakketten ook ingewikkelder wordt. Het was daarnaast niet mogelijk om de geïmporteerde modellen geometrisch aan te passen. De eigenschappen, zoals betonkwaliteit, kunnen wel veranderd worden Importeren in Allplan In Allplan is de IFC-import functie direct te vinden in het start menu. Met behulp van deze functie kan een IFC-bestand eenvoudig ingelezen worden. Het 3D-model wordt in het softwarepakket als een "macro" weergegeven. Dit houdt in dat het model uit een vorm bestaat welke niet aangepast kan worden. Na het importeren van het IFC-bestand kan direct begonnen worden met het modelleren van de wapening in de geïmporteerde balk Importeren in Tekla Het softwarepakket Tekla beschikt niet over een IFC-import functie, maar kan het IFC-bestand als een referentie in het programma geladen worden. Dit houdt echter in dat het niet mogelijk is om iets met het model te doen. Het kan uitsluitend overgetrokken worden met de standaard betonfunctie om er een Tekla-object van te maken. Daarna kan het object wel gewapend worden. Een tweede mogelijkheid om het IFC-bestand in Tekla te laden is een voorgeprogrammeerde betonitem in te voegen en de vorm van het betonitem te wijzigen in de vorm van het IFC-model. Wanneer op deze wijze geïmporteerd wordt, is het mogelijk om het 3D-model te wapenen. 7.3 WAPENEN VAN HET GEOMETRISCH MODEL Het geïmporteerde 3D-model is in Allplan en Tekla gewapend. In beide modellen wordt dezelfde wapening aangebracht met de modelleerfuncties zoals het softwarepakket aanbiedt. De gemodelleerde wapening voldoet niet aan constructieve eisen, er is enkel gekeken of voldoende verschillende wapeningsvormen voorkomen (zoals afgesproken met Van Noordenne) Wapenen in Allplan Engineer Van het geïmporteerde IFC-bestand kunnen in Allplan direct aanzichten en doorsneden gemaakt worden, waarin vervolgens de wapening gemodelleerd kan worden. Het 3D-figuur wordt binnen Allplan automatisch gegeneerd aan de hand van de doorsneden en aanzichten. Dit houdt in dat het tekenen van de wapening uitsluitend in 2D-aanzichten gebeurd en dat hier als output een 3D-model van wordt gegeven. Binnen Allplan is een catalogus met standaardvormen beschikbaar om te kunnen wapenen. In Figuur 20 staat het gewapende 3D-model uit Revit in Allplan weergegeven. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 51

52 Figuur 20: Screenshot van het wapeningsmodel vanuit Allplan Engineer Wapenen in Tekla Zoals eerder vermeld week het importeren van het IFC-bestand in Tekla af vergeleken met Allplan, omdat een IFC-import functie niet direct in het start menu van Tekla verwerkt is. Nadat het 3D-model (via de tweede methode, zie 7.2.2) als betonitem in Tekla geladen was, was het wel mogelijk om deze te wapenen. In tegenstelling tot Allplan is het in Tekla mogelijk, om naast het wapenen in 2D-aanzichten en doorsneden, ook in het 3D-model te wapenen. Net als Allplan, heeft ook Tekla een wapeningsdatabse met de meest gebruikte wapeningsvormen. In Figuur 21 is het wapeningsmodel uit Tekla weergegeven. Figuur 21: Screenshot van het wapeningsmodel vanuit Tekla Structures. 7.4 EXPORTEREN DIGITALE BUIGSTAAT De volgende stap binnen het wapeningsproces is het exporteren van de wapening naar een digitale buigstaat. De digitale buigstaat wordt geëxporteerd naar het bestandsformaat PXML. Het geëxporteerde PXML-bestand dient alle informatie te bevatten van de aanwezige wapening en de betonvormen, om deze vervolgens te kunnen inladen in het ERP-systeem van de wapeningsleverancier. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 52

53 7.4.1 PXML-export uit Allplan Uit Allplan Engineering is het direct exporteren van een PXML-bestand niet mogelijk. Hiervoor is een uitbreiding op Allplan, Allplan Precast, benodigd. Het exporteren van een PXML-bestand heeft dan ook plaatsgevonden met de medewerking van Nemetschek, de leverancier van Allplan. Zij hebben met behulp van Allplan Precast de PXML-export gedaan PXML-export uit Tekla In Tekla is door Construsoft, de leverancier van het softwarepakket Tekla, een functie genaamd "PXML export" toegevoegd. Hierdoor kan een digitale buigstaat (in de vorm van PXML) direct uit Tekla geëxporteerd worden. Helaas is tijdens het exporteren op een probleem opgetreden. Een betonitem kan tijdens het gebruik van de PXML-exportfunctie niet geselecteerd worden, waardoor de functie een foutmelding geeft dat er geen betonvorm wordt gevonden. Eerst werd gedacht dat de oorzaak hiervan was dat het betonitem geïmporteerd was uit een IFC-bestand, maar dezelfde foutmelding werd getoond wanneer een standaard betonitem uit de bibliotheek ingeladen werd. Na verder onderzoek en overleg met de helpdesk van Construsoft is gebleken dat de fout in de PXML-export zit. De PXMLexport herkent een betonitem niet als betonvorm. In de volgende update zal deze fout verwerkt zijn en zal het dus mogelijk zijn direct uit het gewapende IFC-model een digitale buigstaat te exporteren. Om toch een PXML-export van de betonvorm te maken is gekozen om het 3D-model over te tekenen met behulp van standaard beton modelleerfuncties. Een betonvorm, gemodelleerd met de standaard beton modelleerfuncties, wordt door de PXML-export functie van Construsoft wel herkend. Hierdoor is het dus mogelijk om een PXML-bestand uit Tekla te exporteren. 7.5 IMPORTEREN VAN DIGITALE BUIGSTAAT In de laatste stap van de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens dienen beide digitale buigstaten (PXML-bestanden) in een het ERP-systeem van de wapeningsleverancier geïmporteerd te worden. Beide PXML-bestanden worden bij Van Noordenne in het ERP-systeem BFW geïmporteerd. In BFW is het mogelijk om het geïmporteerde PXML-bestand visueel te controleren (zie Figuur 22), maar ook via een PTS-server kan gecheckt worden of de productiemachines in staat zijn de wapeningsstaven te produceren. Tijdens deze casus wordt de PTS-server niet getest, omdat er alleen gebruikt gemaakt wordt van simpele wapeningsvormen. Daarnaast heeft de PTS-server geen rol binnen de digitale uitwisseling. Wanneer de PXML-bestanden correct in BFW worden geladen, betekent dit dat de interne processen aangestuurd kunnen worden en dat de digitale uitwisseling in een wapeningsproces mogelijk is met de gebruikte bestandsformaten. Bij het importeren van het PXML-bestand in BFW is gebruik gemaakt van de voorgeprogrammeerde PXML-importfunctie. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 53

54 Figuur 22: 3D weergave van het geïmporteerde PXML-bestand vanuit Tekla in BFW 7.6 ANALYSEREN VAN GEGEVENS Uit beide softwarepakketten (Tekla en Allplan), is naast de PXML-export, ook rechtstreeks een buigstaat en het bestandsformaat BVBS geëxporteerd. Deze buigstaten (en BVBS-output) worden vergeleken met de buigstaten die worden verkregen door de uitwisseling van een PXML-bestand naar BFW. Deze twee buigstaten zouden overeen moeten komen, aangezien beide dezelfde wapening beschrijven. Wanneer er verschil optreedt kan dit veroorzaakt zijn tijdens de export van het PXMLbestand of bij het inladen van het PXML-bestand in BFW Allplan en BFW Bijlage J - Buigstaat Allplan en BFW bevat twee buigstaten, een verkregen rechtstreek uit Allplan en een geëxporteerd uit BFW. In deze paragraaf worden de verschillen tussen beide buigstaten beschreven en onderbouwd. Er vallen een tweetal verschillen op tijdens het vergelijken van de twee buigstaten: Verschil in totaallengte bij gebogen staven; Verschil in totaal gewicht Verschil in lengte De lengte van de rechte staven is na de PXML-export nog steeds hetzelfde zoals deze was in Allplan. Bij de gebogen staven wordt echter tijdens de PXML-export een buigverkorting aangehouden van 5 mm per buiging ongeacht de diameter van de staaf. Hierdoor wordt de totaallengte van een staaf per buiging dus 10 mm korter in tegenstelling tot de buigstaat zoals deze geëxporteerd wordt vanuit Allplan waar geen rekening gehouden wordt met buigverkorting Verschil in gewicht Voor het gewichtsverschil tussen beide buigstaten zijn meerder oorzaken te geven. De eerste oorzaak is het verschil in lengte (zie ) waardoor de staven logischerwijs een ander gewicht krijgen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 54

55 Echter, het gewicht van de rechte staven wijkt ook af in beide buigstaten. Hieruit kan geconcludeerd worden dat het soortelijk gewicht van wapeningsstaal uit de database van de softwarepakketten niet overeenkomt Tekla en BFW In Bijlage J - Buigstaat Tekla en BFW zijn twee buigstaten te vinden. De eerste buigstaat is rechtstreek geëxporteerd vanuit het Tekla model. De tweede buigstaat is als PXML-bestand in BFW ingelezen en vervolgens geëxporteerd als buigstaat. In deze paragraaf worden beide buigstaten met elkaar vergeleken en naar de oorzaken van eventuele verschillenen gezocht. Net als bij Allplan (zie 7.6.1) vallen er twee verschillen op, namelijk: Verschil in totaallengte van de staven; Verschil in gewicht Verschil in totaallengte Ook bij de export vanuit Tekla ontstaat het verschil in lengte doordat de buigverkorting op verschillende wijzen berekend wordt. Tijdens de PXML-export wordt bij elke buiging een verkorting van 6 mm gerekend (ongeacht de diameter en buigstraal van de wapeningsstaaf). Wanneer uit Tekla rechtstreeks een buigstaat of BVBS wordt geëxporteerd, wordt er wel rekening gehouden met de verschillende staafdiameters en buigstralen. De berekening van de buigverkorting zoals uitgevoerd in Tekla, tijdens het exporteren van een buigstaat of BVBS, houdt rekening met de werkelijke verkorting en geeft dus een nauwkeurigere waarde voor de totale lengte. Hierdoor is het verschil in totaallengte te verklaren. Het verschil in totaallengte wordt groter naarmate een staaf meerdere buigingen heeft. Bij een rechte wapeningsstaaf komt de totaallengte in beide buigstaten wel overeen Het verschil in gewicht: Deze verschillen zijn op dezelfde manier te verklaren als bij de export vanuit Allplan ( 7.6.1). Als eerste het verschil in lengte, zoals beschreven in , en als tweede het verschil in soortelijk gewicht. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 55

56 8 BIJEENKOMST "WAPENING IN BIM" Gedurende de uitvoering van het afstudeeronderzoek kwam het idee om een interactieve bijeenkomst te organiseren. Dit om het onderzoek met de markt te delen. Op 13 mei 2014 heeft deze bijeenkomst, met als onderwerp "Wapening in BIM", plaatsgevonden bij Wagemaker. Tijdens deze bijeenkomst is het afstudeeronderzoek toegelicht en is aan de hand van een interactieve workshop een discussie tot stand gekomen. De opkomst tijdens de bijeenkomst was alleen al uniek, omdat veel verschillende belanghebbende partijen van binnen de branche aanwezig waren. Het betreft hier onder andere aannemers, wapeningsleveranciers, ontwerpbureaus en softwareleveranciers. 8.1 PRESENTATIE Tijdens deze bijeenkomst is er door een vijftal personen gepresenteerd onder begeleiding van de bijeenkomstbegeleidster (Larissa Verbeek). De vijf personen die hebben gesproken zijn te vinden in Tabel 7. Voordat er gestart werd met de presentaties, werd de vraag gesteld of iedereen wilde noteren wanneer hij of zij dacht dat BIM gemeengoed zal zijn, hierop zal in terug worden gekomen. Tabel 7: Presentatoren van de bijeenkomst d.d. 13 mei (in chronologische volgorde) Spreker Bedrijf Onderwerp Erik Wagemaker Wagemaker Welkomstwoord Johan de Groot Wagemaker Algemeen: techniek, proces en samenwerking in BIM. David van Kampen Avans Hogeschool Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" Hank Janssens Avans Hogeschool Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" Matthias Oomens LIC Digitale uitwisseling wapening In Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" wordt de kern van de presentaties kort toegelicht en zijn de presentatie van 13 mei opgenomen. 8.2 WORKSHOP Het tweede gedeelte van de bijeenkomst bestond uit een interactieve workshop geleid door de bijeenkomstbegeleidster. De workshop is te verdelen in drie delen, namelijk: Kleine verandering, grote gevolgen; Opstelling; Tijdslijn. Deze delen worden hieronder kort beschreven, voor nadere toelichting zie Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" Kleine verandering, grote gevolgen Het eerste gedeelte was bedoeld om te laten zien dat door een klein aspect te veranderen, een situatie totaal kan veranderen. Deze oefening werd gedaan om aan te tonen dat kleine veranderingen, grote gevolgen kunnen hebben. Dus kleine aanpassingen in het huidige proces kunnen grote vooruitgang als gevolg hebben Opstelling Het tweede gedeelte van de interactieve workshop was een opstelling. Er werd gevraagd aan een willekeurig persoon om zijn denkbeeld over de samenhang van het huidige proces uit te beelden, door middel van personen een rol te geven en deze in een geheel te plaatsen. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 56

57 Vervolgens zijn mensen uit verschillende branches samen gezet om te overleggen over de mogelijkheid om één iemand (lees: rol) te verplaatsen. Deze verplaatsing zou de eerste stap uit moeten beelden om te kunnen wapenen in BIM. Hierdoor werden de ideeën uit verschillende branches inzichtelijk met betrekking tot wat de eerste stap zou moeten zijn om BIM te integreren. Enkele voorbeelden zijn: Toevoegen 3D-model; Opdrachtgever in het bouwteam; Juridische aansprakelijkheid weg; Aannemer draaien. Uit deze oefening kan geconcludeerd worden dat sommige bedrijven een ander beeld hebben van wat de eerste stappen zullen zijn richting het beoogde proces. Alle partijen zijn het wel eens met de stelling dat samenwerking moet komen tussen de aannemer, het ontwerpbureau en de wapeningsleverancier, met een 3D-model (BIM) als middelpunt. De eerste stap hiertoe zou gezet moeten worden door de aannemer, aangezien deze een bouwteam samen kan stellen Tijdslijn Om de bijeenkomst af te sluiten werd nog een laatste vraag gesteld aan alle aanwezigen. Met deze vraag wordt terug gekomen op de vraag die aan het begin van de bijeenkomst gesteld werd. "Wanneer denk je dat wapening in BIM gemeengoed is?" Er werd gevraagd of iedereen op het tijdstip dat hij of zij denkt dat BIM gemeengoed is, wou gaan staan. Hieruit bleek dat het merendeel van de aanwezigen positiever zijn geworden door de bijeenkomst en zien de tijd wanneer BIM een gemeengoed is dichterbij komen. Een enkeling heeft juist een ander idee hierover en vinden dat andere aspecten moeten veranderen voordat wapening in BIM gemeengoed wordt. Zij denken dat het langer duurt voordat BIM gemeengoed is dan dat ze aan het begin van de bijeenkomst deden. 8.3 INFORMELE AFSLUITING Na de workshop is de bijeenkomst afgesloten met een informele afsluiting. Tijdens deze afsluiting is de gelegenheid voor discussie ontstaan, waar zeker behoefte aan was naar aanleiding van de presentaties en de workshops. De afsluiting duurde uiteindelijk twee uur. Hier zijn ook enkele reacties ontvangen op het verzoek voor suggesties voor nader onderzoek in de resterende periode van het afstudeeronderzoek. 8.4 SUGGESTIES VANUIT WERKVELD Tijdens de bijeenkomst is naar voren gekomen dat er behoefte is aan verder onderzoek. Hieruit kwamen de volgende suggestie naar voren: Checklist opstellen voor tijdens de start van het project; Casus uitvoeren met verschillende betonvormen; Rol van de opdrachtgever onderzoeken; De voor- en nadelen van de uitwisselingsprotocollen opsommen; IFC-uitwisseling (software beoordelen). De voor- en nadelen van de uitwisselingsprotocollen zijn opgesomd in Bijlage B - Software. Voor de andere suggesties is gedurende de onderzoeksperiode van dit onderzoek helaas te weinig tijd beschikbaar. Een aanbeveling voor verder onderzoek is deze suggesties verder te onderzoeken (met dit onderzoek als basisinformatie). Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 57

58 8.5 CONCLUSIE BIJEENKOMST Uit de bijeenkomst kan geconcludeerd worden dat aannemer, ontwerpbureau en wapeningsleverancier, met een ondersteunende rol van de softwareleveranciers, samen dienen te werken om goed te kunnen BIMmen. Binnen deze samenwerking dient een 3D-model (BIM) een centrale rol te vertolken om zo het ontwerp en de kwaliteit daarvan beheersbaar te houden. Verder is uit het rollenspel gebleken dat de eerste stap om deze samenwerking te bereiken gezet zou moeten worden door de aannemer. Deze zou zo vroeg mogelijk een bouwteam, met daarin een wapeningsleverancier en ontwerpbureau, samen moeten stellen. Ook kan geconcludeerd worden dat het algemene beeld van de aanwezigen over de stelling "wanneer is BIM gemeengoed?" positiever is geworden. Door de nieuwe inzichten die zijn opgedaan meent het merendeel dat BIM eerder gemeengoed zal worden binnen de wapeningsbranche dan aanvankelijk werd gedacht. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 58

59 9 AANBEVELINGEN Om de kansen uit het huidige proces te benutten dienen per branche veranderingen doorgevoerd te worden. De benodigde veranderingen gelden zowel voor de interne processen per branche, als voor het gehele proces als bouwteam. De aanbevelingen zijn met name gericht op de samenwerking en de uitwisseling van gegevens. In Figuur 23 en de daaropvolgende paragrafen zijn de algemene aanbevelingen en de aanbevelingen per branche uitgeschreven. Algemeen Van bovenaf (binnen het bedrijf) aansturen op een bedrijfsbrede BIM-mindset; Ben de voorloper, wordt geen achterblijver; Ben op de hoogte van (on)mogelijkheden. Investeer in kennis Opdrachtgever Stimuleren van het gebruik van een 3D-model. Aannemer Vroegtijdig opstellen bouwteam (aannemer, ontwerpbureau en wapeningsleverancier); 3D-modellen hanteren. Ontwerpbureau Zorg dat er ingeplugd kan worden bij verschillende partijen met betrekking tot de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens; Pro-actief zijn om vroegtijdig bekend te krijgen wie de wapeningsleverancier wordt; Controle 3D-model. Wapeningleverancier Meerwaarde bewijzen door vroeg in het ontwerp mee te willen denken in het ontwerp; Zorg dat er ingeplugd kan worden in het BIM-proces; Interne optimalisatie. Softwareleverancier Toegankelijke en gebruiksvriendeijke software/applicaties ontwerpen voor nieuwe gebruikers, maar blijf de software ontwikkelen; Ontwikkelen van een protocol/applicatie om de productiestatus terug te koppelen richting het BIM; Figuur 23: Aanbevelingen per branche Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 59

60 9.1 ALGEMEEN BIM is meer dan alleen het opstellen van een 3D-model. Het is een manier van werken en denken. Door deze manier van denken (zie 1) vanuit de directie binnen een bedrijf te introduceren (of verder te standaardiseren) zullen de werknemers geleidelijk de BIM-mindset krijgen. In plaats van alle werknemers in een keer te laten BIMmen, wordt aangeraden (Verstegen 2011) om een groep enthousiaste mensen, met enige kennis van BIM, te laten starten met het implementeren van BIM. Dit team zou niet terug moeten vallen op de oude en vertrouwde werkmethode, maar volledig volgens de BIM-methodiek projecten moeten draaien. Voor de start van een project dient wel gecontroleerd te worden of het project, of elementen daarin, zich leent voor de BIM-methodiek. Als dit BIM-team de kennis, die zij opdoen gedurende de BIM-projecten, deelt met de overige werknemers van het bedrijf, zal het werken met een BIM-mindset zich steeds verder over het bedrijf verspreiden. Een tweede aanbeveling voor de gehele wapeningssector is om de voorloper te zijn en geen achterblijver te worden. Een manier om dit ervaring op te doen met het wapenen in BIM is pilots draaien. Door nu al volgens de BIM-methodiek te werken, kan men in de toekomst een meerwaarde zijn voor de klant. De klant zal dit onthouden en het zorgt voor long term relationships tussen beide partijen. In de toekomst zal de klant dus eerder bij het bedrijf met de meerwaarde met betrekking tot BIM uitkomen. De laatste aanbeveling voor de gehele branche is het durven investeren in twee soorten kennis: Inzicht met betrekking tot de (on)mogelijkheden; Kennis met betrekking tot het modelleren van wapening. Het inzicht krijgen in (on)mogelijkheden zorgt ervoor dat er meer kansen inzichtelijk zullen worden en interne processen hierop afgestemd kunnen worden. Met het vergaren van kennis met betrekking tot het modelleren van de wapening kunnen 3D-modellen opgesteld (of geïnterpreteerd) worden. Hierdoor kan elke partijen, welke deze kennis in huis heeft, zijn meerwaarde bewijzen door mee te denken in het ontwerp / te ontwerpen. 9.2 OPDRACHTGEVER Uit het veldonderzoek is gebleken dat opdrachtgevers BIM nog niet voor schrijven als eis. Dit omdat de bedrijven welke nog geen ervaring met BIM hebben, hierdoor niet in kunnen/willen schrijven. Gevolgen hiervan zijn dat minder concurrentie op de markt aanwezig is en dus de inschrijfprijs omhoog kan gaan. Daarom zou een aanbeveling zijn om BIM als EMVI-criterium voor te schrijven. Hierdoor worden bedrijven getriggerd om te werken volgens de BIM-methodiek, maar worden ze niet uitgesloten als ze nog niet ver genoeg zijn met betrekking tot BIM. 9.3 AANNEMER De grootste aanbeveling voor de aannemer heeft betrekking op de samenwerking en het vroegtijdig opzetten van een bouwteam. Wanneer de aannemer besluit in de beginfase van een project een bouwteam samen te stellen, met alle partijen uit het wapeningsproces, opent dit direct vele kansen tot optimalisatie in de volgende projectfasen. Een bouwteam zorgt ervoor dat er samenwerking kan ontstaan tussen de wapeningsleverancier en het ontwerpbureau. Hierdoor worden eigen producten en slimme uitvoeringsmethoden van de wapeningsleverancier meegenomen in het ontwerp. Dit zorgt voor een hogere veiligheid op de bouwplaats en een kortere bouwtijd. Het vroegtijdig samenstellen Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 60

61 van een bouwteam zal dan ook de eerste stap zijn om van het huidige proces om te schakelen naar een nieuw proces volgens de BIM-werkmethodiek. Ten tweede dient er meer gebruik gemaakt te worden van 3D-modellen en zal met name uitwisseling van de 3D-modellen toegejuicht moeten worden. In het huidige proces worden door verschillende partijen 3D-modellen opgezet, terwijl deze modellen bij een andere partij ook al zijn opgezet. Er treedt dus redundantie op door slechte communicatie tussen de verschillende partijen. Dit is eenvoudig te voorkomen door afspraken te maken met betrekking tot de informatie-uitwisseling tussen de verschillende partijen. Wel dienen alle partijen flexibel te zijn, als het gaat om uitwisselingsprotocollen en gebruikte modelleringpakketten, om binnen een bouwteam met een BIM te werken. Zo kunnen de verschillende partijen inpluggen bij elkaar. Daarnaast heeft een 3D-model als voordeel dat het veel rijker gevuld kan worden met informatie en geeft het direct meer inzicht in het ontwerp dan een 2D-ontwerptekening. Het inzicht heeft vooral betrekking op het beheersen van de raakvlakken en het bepalen van hoeveelheden. Wanneer deze twee aspecten niet goed inzichtelijk of verkeerd ingeschat zijn, hebben ze hoge faalkosten tot gevolg. 9.4 ONTWERPBUREAU De eerste (en de grootste) aanbeveling voor het ontwerpbureau is het kunnen inpluggen bij alle betrokken partijen. Hiermee wordt bedoeld dat het ontwerpbureau digitaal kan uitwisselen met de aannemer en met de wapeningsleverancier. Dit kan met verschillende modelleerpakketten en in verschillende protocollen. Hierover dienen in de beginfase van een project duidelijke afspraken gemaakt te worden. Om bij zoveel mogelijk partijen in te kunnen pluggen wordt aangeraden om (verschillende) modeleerpakketten ter beschikking te hebben. Hierdoor wordt men flexibel voor de klant en kan men zijn meerwaarde bewijzen bij verschillende partijen. Net zoals bij de aannemers dient ook bij de ontwerpbureaus de werkwijze te veranderen binnen het ontwerpproces. De tweede aanbeveling voor het ontwerpbureau komt dan ook neer op samenwerking. Tijdens de beginfase van een project, wanneer een bouwteam samengesteld wordt, zou het ontwerpbureau al moeten vragen naar de wapeningsleverancier. Wanneer de wapeningsleverancier bekend is tijdens het ontwerpproces, kan deze aanschuiven bij de constructeur. Zo worden zijn wensen en te maken producten bekend en kunnen deze verwerkt worden in het ontwerp. Het ontwerpbureau vergaart op deze manier extra praktische kennis van de wapeningsleveranciers en kan een praktischer ontwerp opleveren. Het voordeel voor het ontwerpbureau, van een praktisch ontwerp, is dat het na oplevering van het ontwerp weinig tot geen vragen terugkrijgt vanuit de uitvoering. Hierdoor kan men zich volledig op nieuwe projecten richten in plaats van vragen uit eerdere projecten terug te krijgen. Verder zorgt het afleveren van een "in-1xgoed-ontwerp" voor tevredenheid bij de klant. Dit zorgt ervoor dat er long term relationships met andere partijen opgebouwd worden. Doordat er in 3D ontworpen gaat worden, zal de controle van het ontwerp anders worden dan dat 2Dtekeningen werden gecontroleerd. Een aanbeveling om het 3D-ontwerp beheersbaar te houden is het samenwerken tussen constructeur en modelleur. Wanneer tijdens deze samenwerking ontwerpkeuzes worden gemaakt, dienen deze vastgelegd te worden in bijvoorbeeld een logboek of met behulp van opmerkingen/labels in het 3D-model/-viewer. Aan de hand van dit logboek is de controle te Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 61

62 beheersen. Daarnaast kan in een later stadium wanneer een keuze niet duidelijk is teruggevallen worden op het logboek. 9.5 WAPENINGSLEVERANCIER Een aanbeveling voor de wapeningsleveranciers is het actief bezig zijn met het eerder in een bouwteam opgenomen te worden. Wanneer de wapeningsleverancier tijdens de ontwerpfase al bij het bouwteam wordt gevoegd kan deze zorgen voor een praktischer en efficiënter wapeningsontwerp. Door mee te denken in het ontwerp kan de wapeningsleverancier zijn meerwaarde bewijzen voor de klant. Hij kan zijn eigen producten en slimme uitvoeringsmethodes in het ontwerp meenemen. Naast het feit dat het interne proces is afgestemd op eigen producten, zorgt het meedenken in het ontwerp ook voor een praktischer en veiliger uitvoerbaar ontwerp. Ten tweede dient ervoor gezorgd te worden dat het interne proces zodanig flexibel is dat het gemakkelijk in kan haken op de processen bij de verschillende partijen en dat de wapeningsleverancier zodoende klaar is om mee te doen met de nieuwe werkmethodiek. Naast het kunnen verwerken van digitale buigstaten in verschillende protocollen zou ook het kunnen ontvangen/opstellen van complete 3D-modellen een aanbeveling zijn. Hiervoor is de aanschaf van een modelleerpakket echter wel noodzakelijk. Dit zorgt er voor dat de wapeningsleverancier in verschillende bouwteams kan inhaken. De wapeningsleverancier kan alleen de productie verzorgen, maar ook zelf 3D-modellen opstellen. De wapeningsleverancier wordt flexibeler naar de klant en kan in verschillende maten meewerken aan het ontwerp. Om aan het begin van een project duidelijk te krijgen wat alle (on)mogelijkheden zijn met betrekking tot de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens is het noodzakelijk om hier in een vroeg stadium afspraken over te maken. Een laatste aanbeveling zou kunnen zijn dat prroductiemachines online worden aangestuurd in plaats van met behulp van labels of barcodes. Hierdoor worden menselijke handelingen uit het productieproces gehaald, wat de kans op fouten verkleind. Deze aanbeveling is niet noodzakelijk om wapeningsgegevens digitaal uit te kunnen wisselen. Vanuit het ERP-systeem gevuld met een digitale buigstaat kan gekozen worden om machines met een label, barcode of digitaal aan te sturen. 9.6 SOFTWARELEVERANCIER Als laatste zijn er nog aanbevelingen voor de softwareleveranciers. Doordat in het beoogde proces meer digitaal wordt gewerkt en uitgewisseld, spelen de softwareleveranciers hier een belangrijke rol. Er zullen veel partijen voor het eerst met de software in aanraking komen, waardoor veel vragen zullen opkomen. Het is dus belangrijk dat gezorgd wordt dat de softwarepakketten toegankelijk en gebruiksvriendelijk zijn voor de (beginnende) gebruikers. Een tweede aanbeveling is het optimaliseren van de digitale uitwisseling tussen verschillende softwarepakketten. Doordat er meerder softwarepakketten binnen een bouwteam aanwezig kunnen zijn, moeten deze ook met elkaar uit kunnen wisselen. Doordat er nog geen protocol is wat de uitwisseling van wapening tussen verschillende softwarepakketten volledig ondersteund, is een tijdelijke oplossing (totdat dit protocol wel zodanig is uitgewerkt) om applicaties te ontwerpen welke deze wapeningsuitwisseling tussen verschillende softwarepakketten mogelijk maakt. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 62

63 Een andere aanbeveling is dat de controle door software, zoals clash controles en het automatisch modelleren volgens Eurocode, nog verder worden geoptimaliseerd en toegankelijker/overzichtelijker zijn. Hierdoor wordt de controle van een 3D-model eenvoudiger, waardoor de kwaliteit van het uiteindelijke ontwerp omhoog zal gaan. Tijdens de uitgevoerde casus is opgemerkt dat het een goede toevoeging zou zijn als de productiemachine bij de wapeningsleverancier in staat zijn de status van de productie terug te koppelen richting het BIM. Hiermee wordt bedoeld dat het ERP-systeem een statusbericht ontvangt wanneer de wapening geproduceerd is of wanneer de productiemachine niet in staat is het desbetreffende wapeningselement te produceren. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 63

64 10 SUGGESTIES VOOR NADER ONDERZOEK Het doel van dit onderzoek is te kijken hoe het wapeningsproces geoptimaliseerd kan worden door het toepassen van de BIM-werkmethodiek. Hiermee wordt geprobeerd een stap in de richting tot minder faalkosten te nemen. Dit zou kunnen door in het wapeningsproces eerder met alle partijen samen te werken om een praktischer ontwerp op te kunnen stellen. Tijdens dit onderzoek zijn bij veel partijen betrokken bij het wapeningsproces gesprekken geweest met de vraag hoe het huidige wapeningsproces geoptimaliseerd kan worden. Aan de hand hiervan zijn de knelpunten en bijbehorende kansen bepaald en door het invullen van deze kansen een beoogde proces opgesteld. Dit beoogde proces heeft echter nader onderzoek nodig om uiteindelijk effectief toegepast te kunnen worden. Het eerste punt dat extra onderzoek vereist is de contractvorming. Door het vroegtijdig samenstellen van een bouwteam is het vaak niet mogelijk om een inschrijving met een definitieve prijsopgave in te dienen. Dit komt simpelweg omdat nog begonnen moet worden met het VO. De wijze waarop partijen een samenwerking aangaan zal hiermee dus veranderen. Een goede mogelijkheid, welke ook tijdens het veldonderzoek ter sprake kwam, is om een intentieverklaring te tekenen. Hierin wordt vermeld dat wanneer de opdracht gegund is, de partijen met elkaar gaan samenwerken. Met behulp van nader onderzoek is hier wellicht een beter uitgedachte oplossing voor te vinden. Een tweede suggestie voor nader onderzoek is de verschuiving van verantwoordelijkheden en de hierbij veranderende geldstromen. Binnen het beoogde proces verschuiven verschillende werkzaamheden naar een andere partij of een ander tijdstip binnen het ontwerpproces. Hierdoor zullen ook de verantwoordelijkheden van een partij verschuiven en tegelijkertijd de geldstroom. De eerste impuls om hier een oplossing voor te vinden, zal van de aannemer moeten komen. De bespaarde faalkosten tijdens de uitvoering zullen verdeeld moeten worden. Hoe deze bespaarde faalkosten worden gemeten en in welke verhoudingen de verdeling van de besparing verdeeld wordt, dient verder onderzocht te worden. Een laatste suggestie waar extra onderzoek aan besteed kan worden is de controle van het 3Dmodel. Op het moment speelt bij veel partijen de vraag hoe een 3D-model efficiënt gecontroleerd kan worden, omdat binnen een 3D-model het overzicht eenvoudig kwijt geraakt kan worden. Op het moment bestaan verschillende modelviewers die zich uitbreiden naar controlepakket. Maar hoe zo een controle beheerst uitgevoerd dient te worden is nog steeds een vraag binnen de bouwwereld. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 64

65 11 CONCLUSIE Tijdens dit onderzoek is gezocht naar antwoorden op de onderzoeksvraag en deelvragen. Dit is gedaan met behulp van een literatuurstudie naar wapening in het algemeen en de (on)mogelijkheden van de software en een veldonderzoek bij alle partijen betrokken bij het wapeningsproces van ingenieursbureau tot wapeningsleverancier en van aannemer tot softwareleverancier. Hieruit is gebleken dat het huidige wapeningsproces al voor een lange tijd hetzelfde is. Het 2D uitwerken van het wapeningsontwerp is in dit proces dan ook ver geoptimaliseerd. Echter zijn tal van voordelen te behalen met het uitwerken van wapening in 3D (BIM), zoals het inzichtelijk krijgen van het principe, verschillende disciplines kunnen eerder met elkaar samenwerken en de raakvlakken kunnen worden beheerst. Daarentegen zijn nog veel knelpunten binnen het huidige wapeningsproces binnen de civiele techniek, waardoor de overgang naar BIM nog niet heeft plaatsgevonden. Het grootste knelpunt is de mindset van de mensen: men blijft te veel in het oude beproefde proces hangen. Aannemers willen 2Dtekeningen blijven ontvangen en versturen (deels ingegeven door eisen van de opdrachtgever, deels omdat het vertrouwd is). Hierdoor wordt de overgang naar het BIM-proces belemmerd. Verder kwam tijdens het veldonderzoek naar voren dat de wapeningsleverancier te laat betrokken wordt en dat de aannemer de tussenschakel is tussen de wapeningsleverancier en het ontwerpbureau waardoor samenwerking tussen deze partijen niet mogelijk is. Hierdoor wordt er geen uitvoeringskennis van de wapeningsleverancier in het ontwerp opgenomen. Dit kan zorgen voor onpraktische of niet uitvoerbare wapeningsontwerpen. Uit deze laatste twee knelpunten komt dan ook de eerst kans tot verbetering naar voren: het vroegtijdig opstellen van een bouwteam. Het zorgen voor integraal samenwerken zal het snelst gerealiseerd worden wanneer de aannemer in een zo vroeg mogelijk stadium een bouwteam samenstelt met daarin naast de aannemer zelf, een ontwerpbureau en een wapeningsleverancier. Door de samenwerking tussen ontwerpbureau en wapeningsleverancier kan de uitvoeringskennis van de wapeningsleverancier mee worden genomen in het ontwerp. Dit heeft onder andere tot gevolg dat de bouwtijd gereduceerd kan worden en dat er veiliger gewerkt wordt op de bouwplaats. Een andere benodigde verandering is het opstellen van een 3D-model. Naast de eerder genoemde voordelen van een 3D-model, kan vanuit het model ook digitaal wapening worden uitgewisseld. Hiermee is een efficiëntieslag te slaan ten opzichte van het huidige proces, aangezien de "slimmigheden" van een 3D-model door het uitwisselen van 2D-tekeningen verloren gaan. Het digitaal uitwisselen van de wapening is getoetst met behulp van een casus en bleek toepasbaar met een praktijkgericht voorbeeld. Daarnaast is het van belang dat alle partijen bezig zijn met het implementeren van BIM. Men moet durven investeren in het vergaren van kennis en de (on)mogelijkheden in beeld krijgen. Hierdoor kan bij verschillende partijen "ingeplugd" worden om digitaal wapening uit te wisselen. Door hier als bedrijf proactief mee bezig te zijn, zal men de voorloper worden en niet de achterblijver blijven. De voorloper zal onthouden worden door de klanten, de achterblijver zal achter blijven. Tijdens het onderzoek is gebleken dat het onderwerp "wapening in BIM" enorm leeft binnen de wapeningsbranche. Dit was te merken aan de openheid en medewerking van de gehele branche Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 65

66 gedurende het onderzoek en de grote opkomst tijdens de bijeenkomst op 13 mei Vanuit allerlei betrokken partijen was aandacht voor het onderwerp, waaruit geconcludeerd kan worden dat de markt toe is aan veranderingen om het wapeningsproces te optimaliseren met behulp van BIM. Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 66

67 12 BRONNENLIJST Boeken: Eastman, C., Teicholz, P., Sacks, R., Liston, K. (2008). BIM Handbook. A Guide to Building Information Modeling for Owners, Managers, Designers, Engineers and Contractors. New Jersey: John Wiley & Sons, Inc. D.B. Baarda (2009) Dit is onderzoek! Den Haag: Noordhoff Uitgevers B.V. Artikelen: Neijssen, R. (2010). Faalkostenreductie in de wapeningsketen, p. 13; Verstegen, S. (2011). Institutions en BIM. Werkgroep COINS-NLCS (2013). De overdracht van as built 2D CAD-tekeningen en 3Dmodellen in de GWW-sector. Werkgroep Vereniging Wapeningsstaal Nederland (2011). Samenwerken in de bouwketen kan véél slimmer, met de digitale 3D-oplossing van DDD. Websites: KwaliWiki. (maart 2010). Gefundeerde Theoriebenadering. Geraadpleegd op 27 mei 2014 van Begrippen: ABK. (z.d.) over Aanbestedingskalender.nl. Geraadpleegd op 27 maart 2014 van Rijkswaterstaat. (z.d.) Design & Construct. Geraadpleegd op 27 maart 2014 van Rijkswaterstaat. (z.d.) Economisch Meest Voordelige Inschrijving (EMVI). Geraadpleegd op 27 maart van Tender (Economie). (april 2013). Geraadpleegd op 27 maart 2014 van Aanbesteding. (februari 2014). Geraadpleegd op 28 maart van MKB. (z.d.) Wat is een ERP-systeem? Geraadpleegd op 31 maart 2014 van (februari 2014). Geraadpleegd op 3 april 2014 van Computer-aided desgin. (oktober 2014). Geraadpleegd op 3 april 2014 van 4D-BIM. (mei 2014). Geraadpleegd op 7 mei 2014 van 5D-BIM. (april 2014). Geraadpleegd op 7 mei 2014 van Cloud Computing. (april 2014). Geraadpleegd op 8 mei 2014 van De twee snoeken (z.d.). Wat is BIM? Geraadpleegd op 14 mei 2014 van Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" 12 juni 2014 blad 67

68 BIJLAGE A WAT IS WAPENING? Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.1 Status : Definitief Datum : 15 mei 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

69 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING WAPENINGSSTAAL BETONSTAAL Fabricage Mechanische eigenschappen Verschijningsvormen Verankering en verlengen VOORSPANSTAAL Fabricage Mechanische eigenschappen Verschijningsvormen Verankering bij voorspanning UITVOERING TRANSPORT OPSLAG KNIPPEN EN BUIGEN Knippen van wapening Buigen van wapening VLECHTEN Losse staven en rolmatten Wapeningsnetten Bijlegwapening Haarspelden en beugels Afstandhouders Supporten WAPENING BIJ STORTNADEN KOSTEN DE MATERIAALKOSTEN BEWERKINGSKOSTEN VERWERKINGSKOSTEN TRANSPORTKOSTEN KOSTEN VAN DE WERKVOORBEREIDING BRONNEN Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 1

70 1 INLEIDING Wanneer een constructie op buiging wordt belast dient deze trek- en drukkrachten op te kunnen nemen. Aangezien beton vrijwel geen trekkracht op kan nemen, wordt de trekkracht opgenomen door de wapening. De wapening, ook wel betonstaal genoemd, zorgt er dus voor dat een betonconstructie de sterkte-eigenschappen heeft welke nodig zijn om te kunnen bouwen (zie Figuur 1a). Naast betonstaal bestaat er ook voorspanstaal. Voorspanstaal zorgt ervoor dat beton constant onder druk blijft (voorgespannen beton). Hierdoor kunnen de optredende trekspanningen ten gevolge van het buigend moment geheel of gedeeltelijk van te voren 'weggedrukt' worden (zie Figuur 1b). Omdat staal en beton goed samenwerken is het gebruiken van wapening mogelijk. Zo hebben beide materialen dezelfde uitzettingscoëfficiënt, hecht beton zich goed aan staal en het beton beschermt het wapeningsstaal weer tegen eventuele corrosie. Figuur 1: Spanningsfiguren bij een gewapende betonnen doorsnede (a) en een voorgespannen betonnen doorsnede (b). 2 WAPENINGSSTAAL Zoals in de inleiding aangegeven zijn er twee soorten wapeningsstaal: betonstaal en voorgespannen staal. Deze twee staalsoorten worden in dit hoofdstuk toegelicht. 2.1 BETONSTAAL In deze paragraaf worden de fabricage, de mechanische eigenschappen, de verschijningsvormen en de verankering en verlenging van betonstaal behandeld Fabricage In het dagelijks 'taalgebruik' wordt nauwelijks onderscheid gemaakt tussen ijzer en staal. In de techniek wordt ijzer echter alleen gebruikt om het element ferrum (Fe) aan te duiden. Zuiver ijzer is ongeschikt om als constructiemateriaal gebruikt te worden. Vooral het koolstofgehalte beïnvloedt de eigenschappen van ijzer en het koolstof bepaalt dan ook het onderscheid tussen ijzer en staal. Wanneer het koolstofgehalte kleiner is dan 1,9% betreft het staal. Wanneer het koolstofgehalte 1,9% of meer is, is er sprake van gietijzer of ruwijzer. In Figuur 2 is het productieproces van betonstaal weergegeven: Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 2

71 Figuur 2: Productieproces betonstaal (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Hoogovenproces IJzererts wordt op tal van plaatsen op aarde gewonnen en is een chemische verbinding van ijzer (Fe) met andere elementen, vooral zuurstof (O). Het ijzergehalte in de meest voorkomende ertsen (magnetiet (Fe 3 O 4 ), hematiet (Fe 2 O 3 ) en sideriet (FeCO 3 )) is ongeveer gelijk aan 50% à 70%. Het ijzer uit ijzererts wordt gewonnen in een hoogoven. In een hoogoven wordt in een bepaalde verhouding cokes en toeslagstoffen aan het ijzererts toegevoegd. Tijdens het verbrandingsproces in de hoogoven, waar temperaturen tot ± 2000 ºC worden gehaald, ontstaan ruwijzer en schroot (ijzerafval) Staalfabricage Het ruwijzer, dat ontstaat tijdens het hoogovenproces, is de beginvorm van alle ijzer- en staalvormen. Het meeste ruwijzer uit de hoogoven wordt in de staalfabriek omgezet in staal. De rest van het ruwijzer wordt samen met de schrot omgesmolten tot gietijzer (geschikt voor de productie van onder andere putdeksels en motorblokken) Walserijen Vanuit de staalfabriek wordt vloeibaar staal geleverd. Dit staal wordt in (continu)gietinstallaties direct tot knuppels gegoten (van 80 x 80 mm tot 130 x 130 mm en 12 m lengte). Bij het walsen wordt onderscheid gemaakt tussen draadwalsen en staafwalsen Draadwalsen Draadwalserijen produceren voornamelijk draad met een diameter van Ø6 mm tot Ø 16 mm. De walssnelheden van de productie liggen van 50 tot 80 m per seconde. De knuppels worden tot circa 1100 ºC verhit en uitgewalst. Direct na het walsen wordt de walsdraad met water gekoeld tot circa 800 ºC Staafwalsen Staafwalsen gebeurt op dezelfde manier als draadwalsen, alleen wordt tijdens de laatste walsbehandeling de profilering aangebracht. Direct na het walsen wordt het betonstaal op lengte geknipt en via een rollenbaan naar het koelbad getransporteerd. Hier wordt de staaf gekoeld vanaf 950 ºC in de buitenlucht. Een alternatief voor de koeling in buitenlucht is koeling in water. Hierbij wordt het staafoppervlak snel gekoeld tot 200 ºC. Hierdoor wordt de buitenschil op dat moment zeer sterk, maar bros. De staafkern is na het verlaten van het waterbad rond de 640 ºC. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 3

72 Met de waterkoeling ontstaat een structuurverbetering (fijnkorrelige hardingsstructuren) waardoor de vloeigrens toeneemt met circa 100 N/mm² à 250 N/mm². De treksterkte stijgt met 50 N/mm² à 200 N/mm² ten opzichte van het betonstaal dat in rustige lucht is gekoeld Koudvervormen door trekken en koudwalsen Naast het warmwalsen van betonstaal is het mogelijk betonstaal te vervaardigen door middel van koudvervormen. Het staal wordt tijdens dit proces opgerekt tot voorbij de vloeigrens (zie Figuur 4) en tegelijkertijd gewalst. Hierna zal het staal niet meer terugkeren in de oorspronkelijke vorm en de diameter zal afnemen. Door het koudvervormen en walsen is de vloeigrens toegenomen tot circa 550 N/mm² à 650 N/mm², terwijl de treksterkte is opgelopen tot 600 N/mm² à 700 N/mm² Kenmiddellijn Door het profileren van staal verliest de staaf zijn ronde vorm. Bij geprofileerd staal wordt daarom gesproken van een kenmiddellijn (Ø k ) in plaats van een 'zuivere diamater'. De kenmiddellijn is de diameter van een denkbeeldige cirkel waarvan de lengte, inhoud en massa gelijk zijn aan de werkelijke staaf met een geprofileerde omrek (zie Figuur 3). Figuur 3: Kenmiddellijn (---) van geprofileerd betonstaal (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Mechanische eigenschappen Kenmerkende mechanische eigenschappen van betonstaal (middels een trekproef te bepalen) zijn: Treksterkte; Vloeigrens (of: 0,2%-rekgrens); Rek bij maximale belasting; Elasticiteitsmodulus Spanning-rekdiagram van staal Het resultaat van de trekproef wordt vastgelegd in een spanning-rekdiagram. Op de verticale as van dit diagram wordt de staalspanning (σ s ) uitgezet en op de horizontale as staat de rek (ε s ) in procenten weergegeven. Een voorbeeld van een spanning-rekdiagram is weergegeven in Figuur 4: Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 4

73 Figuur 4: Spanning-rekdiagram betonstaal (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Het spanning-rekdiagram kan in de volgende stappen verdeeld worden: 0-1: Elastisch gebied; 1-2: Gebied waarin bij vrijwel gelijkblijvende spanning grote plastische vervormingen optreden (vloeien); 2-3: In dit gebied moet voor een toename van de rek de spanning weer toenemen (versteviging); 3-4: Gebied waarin de rek zonder belangrijke spanningsverhoging doorgaat tot 15 à 20%; 4-5: Begin van insnoering, een vervorming, waarbij de doorsnede van de staaf plaatselijk sterk vermindert. Op deze plaats zal de staaf uiteindelijk breken Rek bij maximale belasting Het meest gebruikte betonstaal is B 500 (B staat voor betonstaal en het getal 500 geeft de karakteristieke treksterkte aan). Binnen B 500 (voorheen FeB 500) bestaan nog drie verschillende 'soorten' betonstaal (A, B en C), afhankelijk van de totale rek bij maximale belasting (A gt / ε su* ) zie Tabel 1. Verder staan in de tabel: De karakteristieke treksterkte (R e / f y *); De rekenwaarde van de treksterkte (f yd ); De elasticiteitsmodulus (E s ); De totale rek bij maximale belasting (A gt / ε su *). *De symbolen in de staalwereld (R e en A gt) zijn verschillende met die van de Eurocodes (f y en ε su ). Tabel 1: Materiaaleigenschappen van betonstaal R e (f y ) [N/mm²] f yd [N/mm²] E s [N/mm²] A gt (ε su ) (%) B 500 A B 500 B B 500 C ,5 Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 5

74 2.1.3 Verschijningsvormen Het betonstaal dat in Nederland gebruikt wordt, moet voldoen aan de norm NEN 6008 'Betonstaal'. Deze norm bevat eisen waaraan de beproevingsmethoden en bepalingen (keuringen) moeten voldoen. In Eurocode 2 wordt betonstaal aangeduid met B 500 A, B of C (zie Tabel 1 voor de verschillen). Er zijn vier manieren om het betonstaal aan te leveren, namelijk: Warmgewalst betonstaal luchtgekoeld (HWL); Warmgewalst met water gekoeld betonstaal (HWL); Warmgewalst en koud nagerekt betonstaal (HK); Koud vervormd betonstaal als wapeningsnetten en staven (HKN) Leveringsvorm In deze paragraaf wordt de leveringsvorm van staven, rollen, wapeningsnetten en rolmatten beschreven Staven Wapening wordt in Nederland geleverd op handelslengten van 12 en 14 meter, met een toelaatbare maatafwijking van 100 mm. Het is ook mogelijk om andere lengtes te walsen, indien deze op tijd besteld worden. Deze staven worden geleverd met een meerprijs afhankelijk van: De hoeveelheden per doorsnede; De lengte; De levertijd; Enzovoort. Door bij het uittekenen van de wapening rekening te houden met de handelslengten, is het mogelijk om op de knipkosten te besparen. Betonstaal B500 A is leverbaar in de diameters tussen 5 mm en 16 mm, B 500 B en C zijn verkrijgbaar in diameters van 8 mm tot en met 40 mm. Figuur 5: Wapeningsstaaf (bron: Rollen Rollen zijn in principe lange opgerolde wapeningsstaven (zie Figuur 6). Rollen B 500 A en B zijn verkrijgbaar in de kwaliteiten HKN en HK met de diameters van 6 mm tot en met 16 mm. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 6

75 Figuur 6: Voorbeeld van wapeningsrol (bron: Wapeningsnetten Er zijn twee verschillende soorten wapeningsnetten: Standaardnetten; Pasnetten. Figuur 7: Wapeningsnet (bron: Standaardnetten Standaardnetten zijn uit voorraad leverbaar. De voordelen hiervan zijn een korte levertijd, het ontbreken van een minimumhoeveelheid en gemakkelijk verwerkbaar. Dit maakt het mogelijk om ook kleine projecten met wapeningsnetten uit te voeren. Nadeel van de standaardnetten is dat door de beperkte keuzemogelijkheden soms zwaardere netten (of als alternatief een lichter wapeningsnet met bijlegwapening) toegepast worden dan nodig is. De standaardafmetingen van de netten leiden soms ook tot meer knipverlies. Vanwege eventueel knipwerk of bijlegwapening kan extra arbeid nodig zijn om de netten te verwerken. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 7

76 Pasnetten Pasnetten worden op bestelling gemaakt. Een voordeel is de betere afstemming op de afmetingen van een bouwdeel en op de hiervoor berekende hoeveelheid wapening (mm²). Het gebruik van pasnetten vermindert in het algemeen de hoeveelheid wapening en het knipverlies. Doordat het knippen vervalt, besparen ze veelal ook op arbeidskosten. Een nadeel kan zijn dat de levertijd langer is dan die van standaardnetten. In principe dient een minimale hoeveelheid pasnetten afgenomen te worden. Producenten hanteren hiervoor meestal een minimumgewicht van 1000 kg en soms ook een minimum aantal af te nemen netten. Om optimaal van de mogelijkheden te profiteren is een goede afstemming tussen wapeningstekenaar, verwerker en producent vereist Rolmatten De rolmatwapening is het product van een computergestuurd proces dat geprefabriceerde, oprolbare wapeningsmatten maakt. Alle wapeningseigenschappen zijn daarin verwerkt, zoals diameter, lengte, maaswijdte, sparingen, bijlegstaven en symmetrie van de vloer. Het integrale proces van vormtekening via berekening benodigde mm²'s tot wapeningsmat leidt tot een kort en eenduidig traject. Een voordeel aan de rolmatten is het relatief weinig verlies van materiaal door overlappingen. Doordat er staven met een lengte van 15 m toegepast kunnen worden. Ook kunnen er verschillende diameters en maaswijdtes toegepast worden, wat leidt tot minder verlies in vergelijking met het verlies dat ontstaat bij afronding, zoals optreedt bij standaard netten. Door het uitrollen van de matten verbeteren de arbeidsomstandigheden van de vlechters aanzienlijk, aangezien ze niet elke afzonderlijke staaf naar hun plek hoeven te tillen en niet in gebogen houding staan te binden. Bovendien bespaart het uitrollen van de matten op de vlechttijd wat resulteert in een hogere productie (in kg/man). Figuur 8: Opgerolde rolmat* Figuur 9: Uitrollen van een rolmat door vlechters* *bron: Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 8

77 Vormen en profilering De wapeningsstaven hebben een profilering. Deze heeft een positieve invloed op eigenschappen van staal en de hechting tussen staal en beton. Voor B 500 HWL en B 500 HK moeten de ribben aan één staafzijde afwisselend verschillende hoeken β 1 en β 2 met de lengteas maken (zie Figuur 10). Figuur 10: Profilering warmgewalst betonstaal (B 500 HWL) en warmgewalst koud nagerekt betonstaal (B500 HK) (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Voor B 500 HKN bestaat de profilering uit drie ribgroepen (verdeeld over de omtrek van de staaf) (zie Figuur 11). Figuur 11: Profilering koudvervormd betonstaal (B 500 HKN) (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Sinds 1990 is er ook betonstaal (HWL en HK) met gewijzigde vorm en profilering in de handel. Dit type staaf heeft de vorm van een ruit met afgeronde hoeken (zie Figuur 12a). De profilering bestaat uit vier evenwijdige ribgroepen. Een nieuwe ontwikkeling (sinds 2001) is het 'tiefgeript' betonstaal (zie Figuur 12b). Dit gedeukte betonstaal wordt gekarakteriseerd door de afmetingen, het aantal en de samenstelling van de deuken. Gedeukt betonstaal heeft tenminste twee gelijk verdeelde rijen deuken. Figuur 12: Gewijzigde profilering a. Vierzijdig geribd betonstaal B 500 (HWL en HK). b. Driezijdig geribd betonstaal B 500 HKN (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 9

78 Herkenbaarheid Er zijn veel verschillende producenten die betonstaal maken. Om te kunnen vaststellen waar de wapening vandaan komt, worden op vaste afstanden walscoderingen aangebracht, zoals: Verdikte dwarsribben; Verdikte langsribben; Stippen; Verdikte vierkante vlakken; Cijfers. In NEN-EN is een speciale codering vastgelegd welke aangeeft welk staalsoort het betreft, het land waarin de wapening vervaardigd is en welke producent het heeft ontwikkeld. De codering wordt weergegeven door middel van verdikkingen van de ribben Verankering en verlengen Aan de einden van de wapening dient een goede verankering aanwezig te zijn. Deze verankering zorgt ervoor dat de wapening zijn 'werk' kan doen. Het verankeren of verlengen van betonstaal in het beton is op meerdere manieren mogelijk. De mogelijkheden zijn op te delen in drie hoofdgroepen: Door middel van aanhechting; Lasverbindingen; Mechanische verbindingen. In dit hoofdstuk zullen de drie hoofdgroepen één voor één beschreven worden Door middel van aanhechting Wapening kan verankerd of verlengd worden door gebruik te maken van de aanhechting van het omliggende materiaal. Zo wordt bij het verankeren van de wapeningsstaven de aanhechting van het betonstaal aan het beton gebruikt. Door de staaf te verlengen met de berekende verankeringlengte krijgt de staaf voldoende oppervlakte om de staalspanningen over te dragen aan het beton. Bij het verlengen van wapeningstaven worden twee staven tegen elkaar aan geplaatst (zodat er een overlapping ontstaat tussen de twee staven, zie Figuur 13). Zo kan met behulp van het omliggende beton en de wrijving tussen de staven de staalspanning van staaf op staaf overgedragen worden. Figuur 13: Verankeringlengte(l 0) bij het verlengen van wapeningsstaven (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 10

79 Lasverbindingen Daarnaast kan er ook gekozen worden om de wapeningsstaven aan elkaar vast te lassen. Dit is echter alleen mogelijk bij het verlengen van wapeningsstaven omdat bij het verankeren van het einde van een wapeningsstaaf geen materiaal is waar aan vast gelast kan worden. Er zijn twee soorten lassen bij het verlengen van wapeningstaven: Overlap lasverbinding; Stompe lasverbinding Overlap lasverbinding Bij een overlap lasverbinding wordt, door de twee staven vast te lassen, de overlapping van de twee staven verkleind ten opzicht van een overlap verbinding met behulp van de aanhechting. De aanhechting wordt vergroot, waardoor er een kleinere overlapping benodigd is. Er zijn twee varianten van de overlap lasverbinding, de eerste variant is met een constructieve las. Hierbij worden één of meerdere lasrupsen tussen de overlappende delen van de wapeningsstaven aangebracht (Zie Figuur 14). In dit geval liggen de werklijnen van de krachten niet op een lijn wanneer dit wel gewenst is kan voor een symmetrische overlappingslas gekozen worden (zie Figuur 15). Hierbij worden de twee staven met behulp van een hulpstaaf in dezelfde werklijn aan elkaar gelast. Figuur 14: Een constructieve overlappingslas. (bron: handboek praktisch wapenen) Figuur 15: Een enkel- en tweezijdige, symmetrische constructieve overlappingslas. (bron: handboek praktisch wapenen) Daarnaast kan een overlap lasverbinding ook uitgevoerd worden als niet-constructieve las (Figuur 16). Hierbij worden enkel twee kleine lasrupsen diagonaal over de twee staven aangebracht. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 11

80 Figuur 16: Een niet-constructieve overlappingslas. (bron: handboek praktisch wapenen) Stompe lasverbinding Bij een stompe lasverbinding worden de twee wapeningsstaven aan elkaar "gesmolten" (Figuur 17). Op deze manier ontstaat een constructieve lasverbinding tussen de twee staven. Een voordeel van deze verbinding is dat de staven in dezelfde werklijn blijven liggen. Hierdoor is er geen overlapping tussen de twee staven en dus minder materiaal benodigd. Figuur 17: Twee wapeningstaven constructief aan elkaar verbonden met een stompe lasverbinding. (bron: Handboek praktisch wapenen) Mechanische verbindingen Het verankeren of verlengen kan ook mechanisch uitgevoerd worden. Mechanische hulpstukken zijn duurder dan een lasverbinding of verankering door aanhechting. Hierdoor wordt er vaak alleen voor een mechanische verbinding gekozen als doorgaande wapening constructief vereist is maar praktisch niet kan door bijvoorbeeld plaatsgebrek Toepassing Doorkoppel systemen worden onderverdeeld op de reden van toepassing: Constructieve toepassingen; Praktische toepassingen. Constructieve toepassing Reden voor het toepassen van constructieve toepassingen zijn: Er is geen ruimte voor een overlappingslas; Het gebruik van overlappingslassen is slecht beperkt of helemaal niet toegestaan; Het maximum wapeningspercentage ter plaatsen van de overlappingslas wordt overschreden; Onvoldoende lengte beschikbaar om een overlappingslas toe te kunnen passen; Het constructief doorverbinden van prefab elementen; Opnemen van dwarskracht in voegen. Praktische toepassing De praktische reden om een mechanische doorkoppeling toe te passen zijn: Verminderen van het gevaar van uitstekende staven; Er hoeven geen gaten geboord te worden voor de stekken; Bevestigen van later aan te storten delen bij een doorgaande bekisting; Opnemen van constructieve verbindingen voor latere uitbreidingen; Het vergemakkelijken van het bekisten in kleine ruimte; Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 12

81 Doorkoppelingen Een mechanische doorkoppeling wordt doorgaans met moffen uitgevoerd. De vier verschillende type moffen die op de markt te vinden zijn worden hieronder beschreven. Klemmoffen Klemmoffen worden meestal ingezet bij reeds ingestorte wapening omdat er dan vrijwel geen ruimte meer is om de wapening te bewerken. Bij een klemmof worden de uiteinden van de wapeningsstaven in de mof gestoken. Vervolgens worden de bouten aangedraaid waardoor de staven ingeklemd worden (Figuur 18). Figuur 18: Klemmoffen voor het verbinden van wapeningsstaven. Met behulp van de koppeling op de rechter afbeelding kunnen verschillende diameters gekoppeld worden. (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) Er zijn ook uitvoering van de klemmof waarbij er een stalen wig in de mof geperst worden. De stalen wig zorgt ervoor dat de wapeningsstaven geklemd worden tegen de wand van de klemmof en zo verankerd zitten, zie Figuur 19. Figuur 19: Een klemmof uitgevoerd met een stalen wig. (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) Daarnaast is er ook de mogelijkheid om met een klemmof een staafverankering te creëren. In dit geval wordt een mof zoals te zien in Figuur 20 gebruikt. Figuur 20: Een klemmof met als functie de eindverankering van een betonstaalstaaf. (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) Schroefmoffen Bij een schroefmof wordt de verbinding in stand gebracht door een koppeling met schroefdraad. Er komt hierbij dus verder geen overlapping voor. Het schroefdraad in een schroefmof kan conisch of parallel uitgevoerd zijn. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 13

82 De schroefmof is in veel combinaties te verkrijgen, zoals: las-, positie-, overgangs- en boutmof. In Figuur 21 staan deze varianten weergegeven. Figuur 21: Voorbeelden van een aantal verbindingen in combinatie met een schroefmof. (van links naar rechts: lasmof, overgangsmof en boutmof) (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) Daarnaast is het met een mechanische schroefmof mogelijk om de staven te verankeren. In dit geval zijn de schroefmoffen vergroot waardoor deze een groot oppervlakte krijgen en zo veel weerstand krijgen vanuit het beton, zie Figuur 22. Figuur 22: twee methodes om de eindverankering van een wapeningsstaaf uit te voeren met behulp van een schroefmof. (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) Persmoffen Bij een persmof wordt de huls in het werk op de wapening geperst. Een nadeel van een persmof is dat het benodigde materieel om de huls op de wapening te persen veel werkruimte nodig heeft. Er bestaat ook een variant van de persmof waarbij de persmof uit twee delen bestaat. Deze delen zijn afzonderlijk op de staven te persen en vervolgens met een schroefdraad in het midden van de mof aan elkaar te bevestigen, zie Figuur 23. Figuur 23: Een persmof met in het midden een schroefverbinding om de staven aan elkaar te bevestigen. (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) Met behulp van een persmof kan ook de eindverankering van een wapeningsstaaf gerealiseerd worden. Gietmoffen Gietmoffen hebben het kenmerk dat de twee staafeinden in een stalen mof worden gebracht, vervolgens wordt de mof gevuld met gietmassa. De gietmassa zorgt voor de krachtsoverdracht tussen de twee staven (Figuur 24). Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 14

83 Figuur 24: Met een gietmof kunnen twee staven aan elkaar gekoppeld worden. (bron: Stubeco studiecel B05 - koppelsystemen) 2.2 VOORSPANSTAAL Zoals in de inleiding van dit hoofdstuk al aangegeven, is beton uitstekend in staat om drukkrachten op te nemen. Het voorspannen van de constructie resulteert in een dusdanige drukspanning in het materiaal dat de trekspanning ten gevolge van het buigend moment geheel of gedeeltelijk wordt weggedrukt. Voor het aanbrengen van voorspanning wordt gebruik gemaakt van voorspanstaal. Om de voorspanning op de lange termijn in stand te houden, is staal met een hoge treksterkte nodig. Bij een lage treksterkte zou de voorspanning door krimp en kruip van het beton en door relaxatie van het staal grotendeels verloren gaan Fabricage Er zijn twee manieren om staal met een hogere treksterkte te krijgen, namelijk: Chemische samenstelling; Structuurverbetering Chemische samenstelling Koolstof is het belangrijkste component in de chemische samenstelling van staal en bepaalt de sterkte van staal. Door koolstof toe te voegen aan zuiver ijzer nemen de sterkte toe en de taaiheid af. Gewoon betonstaal bevat 0,1 à 0,2% koolstof, terwijl voorspanstaal een koolstofgehalte gelijk aan 0,6 à 0,9% heeft. Wanneer het koolstofgehalte groter wordt dan 0,9% neemt de sterkte nog wel toe, maar zal de taaiheid dusdanig afnemen dat het niet meer als voorspanstaal gebruikt kan worden. Naast koolstof worden ook een aantal andere elementen toegevoegd (vooral om de taaiheid te verbeteren), namelijk: mangaan (0,6 1,7%) en silicium (0,2 0,9%) Structuurverbetering In Figuur 25 is het productieproces van de structuurverbetering van voorspanstaal weergegeven: Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 15

84 Figuur 25: Productieproces voorspanstaal (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Harden Na het walsen wordt het voorspanstaal eerst tot 800 ºC verwarmd en meteen daarna in een oliebad afgekoeld tot een temperatuur van 50 ºC. Hierdoor ontstaat een zeer bros materiaal met hoge inwendige spanningen. Om deze spanningen te reduceren wordt het staal thermisch nabehandeld Patenteren Bij het patenteren wordt het staal in een oven tot ºC verhit en daarna in een lood- of zoutbad tot ºC afgekoeld. Deze behandeling levert een staalsoort op met een treksterkte van 1200 à 1350 N/mm². Voor de productie van voorspanstaal wordt patenteren nauwelijks meer toegepast Gecontroleerd koelen Ter vervanging van het patenteren (zie ) is een beheerste water-/luchtkoeling ontwikkeld, die direct na het warmwalsen wordt toegepast. Met het gecontroleerd koelen wordt een aanzienlijke structuurverbetering gerealiseerd Oppervlaktebehandeling Voor het draadtrekken wordt de walshuid van de walsdraad verwijderd door beitsen. Na spoelen met water wordt gefosfateerd (voor goede hechting op het staaloppervlak) en geboraxt (om voor de droge trekzeep een goed smeermiddel en een goede smeermiddeldrager op het staaloppervlak te krijgen) Koud trekken Het staal wordt tijdens dit proces opgerekt tot voorbij de vloeigrens (zie Figuur 26) en tegelijkertijd gewalst. Hierna zal het staal niet meer terugkeren in de oorspronkelijke vorm en de diameter zal afnemen. Door het koudvervormen neemt de treksterkte toe. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 16

85 Thermisch nabehandelen Om het hoge relaxatie niveau te verlagen dient het staal een thermische nabehandeling en gelijktijdig een plastische vervorming te onder gaan. Thermisch nabehandelen vindt plaatst onder een constante trekspanning of gelijkblijvende rek, bij een temperatuur van 400 à 500 ºC Mechanische eigenschappen Bij het bepalen van de materiaaleigenschappen van voorspanstaal zijn het gemiddelde niveau van de eigenschap (0,1% rekgrenskracht en de breukkracht) en de spreiding ervan van belang. Met de trekproef worden van het voorspanstaal één of meer van de volgende eigenschappen bepaald: Breukracht; 0,1 %-rekgrenskracht; Rek bij maximale belasting; Elasticiteitsmodulus; Insnoering Spanning-rekdiagram Het resultaat van de trekproef wordt vastgelegd in een spanning-rekdiagram. Op de verticale as van dit diagram wordt de staalspanning (σ p ) uitgezet en op de horizontale as staat de rek (ε p ) in procenten weergegeven. Een voorbeeld van een spanning-rekdiagram is weergegeven in Figuur 26. Figuur 26: Spanning-rekdiagram voorspanstaal (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Het spanning-rekdiagram van voorspanstaal is onder te verdelen in de volgende stappen: I: Elastische gebied; II: Het elastoplastische gebied: hier neemt de rek proportioneel toe; III: Het plastische gebied: de rek neemt zonder belangrijke spanningsverhoging aanzienlijk toe; IV: Ontstaan van de insnoering, waarbij de doorsnede van het staal zodanig vermindert dat dit de plek wordt, waar uiteindelijk breuk optreedt. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 17

86 2.2.3 Verschijningsvormen Voorspanstaal met een treksterkte van bijvoorbeeld 1770 N/mm² wordt aangeduid met FeP De P staat voor pre-tensioned (voorgespannen) en 1770 geeft de karakteristieke treksterkte aan. De meest voorkomende vormen van voorspanstaal zijn: Voorspandraad; Voorspanstreng; Voorspanstaaf Voorspandraad Voorspandraad is verkrijgbaar in diameters van 4 tot 8 mm en geprofileerd of niet geprofileerd (zie Figuur 27). Figuur 27: Voorspandraad a. glad, b. geprofileerd (bron: Handboek Praktisch Wapenen) Voorspandraad wordt geleverd op rollen zogenaamde ringen met een diamater van 2,0 meter. Figuur 28: Voorspandraad op rol (bron: Voorspanstreng Een streng is meestal samengesteld uit een aantal draden met een diameter van 2,3 mm tot 5,2 mm. De strengen bestaan uit drie draden: de driedraadsstreng (3S), of uit zeven draden: de zevendraadsstreng (7S). De kenmiddellijn van een streng is de middellijn van de omschreven cirkel van de streng. Strengen worden geleverd op rollen met een diameter van 1 meter en een gewicht van 2 ton tot 4 ton. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 18

87 Figuur 29: Voorspanstreng: a. driedraadstreng (3S), b. zevendraadstreng (7S) Driedraadstreng Een driedraadsstreng bestaat uit drie om elkaar geslagen draden (zie Figuur 29a) met een slaglengte die tussen de 14 en 22 maal de kenmiddellijn van de streng ligt. De driedraadstreng is verkrijgbaar in de diameter Ø7,5 mm in de kwaliteit FeP Zevendraadstreng De zevendraadstreng is opgebouwd uit zes buitendraden welke zijn samengeslagen om een dikkere kerndraad (zie Figuur 29b). De kern is dikker om te voorkomen dat de kerndraad los komt te liggen van de zes omliggende buitendraden. Dit voorkomt het slippen van de kerndraad bij het spannen. Ook voorkomt het grote spanningsverschillen in de verschillende draden. De kerndraad moet ook niet te groot zijn, want de buitendraden moeten wel in contact met elkaar zijn. In NEN 3868 wordt gesteld dat alle zes de buitendraden dezelfde kenmiddellijn hebben en dat de diameter van de kerndraad tenminste 1,03 maal en maximaal 1,05 maal de kenmiddellijn van de buitendraden bedraagt. De buitendraden kunnen van profilering worden voorzien (zoals in Figuur 27b staat weergegeven). De slaglengte moet liggen tussen 12 en 18 maal de kenmiddellijn van de streng. De zevendraadsstreng is verkrijgbaar van 6,9 mm tot en met 15,7 mm in de kwaliteit FeP Voorspanstaaf Voorspanstaven zijn glad en geprofileerd leverbaar en verkrijgbaar in FeP 1030 en FeP 1230 (26 mm tot en met 36 mm) en in FeP 1100 (15 mm). De FeP 1030 en FeP 1230 zijn warmgewalst, gerekt en thermisch nabehandeld. De FeP 1100 is warmgewalst en watergekoeld. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 19

88 Figuur 30: Dywidag-systeem met gladde staven* Figuur 31: Dywidag-systeem met schroefgeribde staven* *bron: Handboek Praktisch Wapenen Verankering bij voorspanning In Nederland worden over het algemeen twee soorten verankering toegepast, deze twee verschillende methodes zijn: Schroefdraadverankering Bij een schroefdraadverankering wordt de verankering gerealiseerd met behulp van een ankermoer. Op de voorspandraden die niet over de gehele lengte zijn voorzien van schroefribben wordt ter plaatsen van de verankering schroefdraad gerold. Vervolgens wordt de ankermoer strak aangedraaid waardoor de voorspandraden niet meer kunnen inkorten. De spanning wordt via de ankerplaat overgedragen naar het beton Wigverankering Bij een wigverankering zijn alle draden of strengen vastgeklemd. De wiggen wordt door de voorspankracht in de conische openingen getrokken. De wiggen bestaan uit twee of drie stalen wig delen (afhankelijk van de grote van de voorspanning) vastgeklemd op de strengen. De binnenzijde van de wig is voorzien van zaagvorminge tanden zodat de strengen goed vastgeklemd zijn. De wiggen passen nauwkeurig in de conische openingen van de kopplaat. De klopplaat zorgt er daarnaast ook voor dat de voorspanning in het beton wordt gebracht. 3 UITVOERING Bij de uitvoering van wapening komt veel kijken. In dit hoofdstuk worden de hoofdzaken met betrekking tot de uitvoering besproken. 3.1 TRANSPORT Het transport van wapening wordt veel al gedaan met vrachtwagens. Losse wapeningsstaven en wapeningskooien moet altijd op stoppingen op de vrachtwagen geladen worden. Op deze manier is het mogelijk om de hijsstroppen veilig aan te brengen. Bij kooien moeten de hijsstroppen of haken altijd aan de onder- of binnenstaaf bevestigd worden, wanneer aan de bovenstaaf gehesen wordt bestaat de kans dat de verbinding los schieten en de wapening uit de kraan valt. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 20

89 3.2 OPSLAG Er moet gezorgd worden dat de opslag van de wapening op de bouwplaats los van de grond is. Hier worden vaak stoppingen voor gebruikt. Zo wordt er voorkomen dat de wapening schoon gemaakt moet worden omdat het vervuild is geraakt met zand en/of grond. Daarnaast wordt geadviseerd om de tussenopslag te doen in de volgorde van verwerking en de wapeningstypes te labellen met de zelfde codering als op de tekeningen. 3.3 KNIPPEN EN BUIGEN Vaak wordt de wapening geknipt en gebogen aangeleverd op de bouwplaats, zo dient de wapening alleen in de bekisting aangebracht te worden. Het is echter ook mogelijk dat de wapening op de bouwplaats geknipt en gebogen wordt, ook al is dit tegenwoordig niet meer gebruikelijk. Wanneer dit toch het geval is moet ervoor gezorgd worden dat de afstanden tussen de opslag, knip- en buigmachines en de opslag van geknipte en gebogen staven klein zijn en onder het bereik van een kraan Knippen van wapening De handelslengten van wapeningsstaal in Nederlands zijn gelijk aan 12 of 14 meter. Wanneer kleinere lengtes nodig zijn worden deze staaflengtes op de benodigde lengtes geknipt met knipmachines. Knipmachines zijn er in verschillende vormen. In wapeningscentrales zijn deze vaak volledig geautomatiseerd maar de hand knipmachines welke gebruikt worden op bouwplaatsen zijn klein en vereisen veel fysiek werk Buigen van wapening Het buigen van wapening wordt gedaan met behulp van buigmachines (Figuur 32). Er zijn veel verschillende type buigmachines van grote geautomatiseerde machine in vlechtcentrales tot kleine handbuigmachines voor op de bouwplaats. Elke buigmachine heeft op zijn minst de volgende drie onderdelen: - Een buigdoorn. Met de buigdoorn kan de buigstraal van de wapeningsstaaf bepaald worden. De buigdoorn kan vervangen worden om verschillende buigstralen te creëren. - Een klemblok bevestigd op de buigmachine om de wapeningsstaaf op zijn plaats te houden bij een handbuigmachine is dit meestal niet nodig omdat de staaf dan al ingeklemd is in een wapeningsconstructie. - Een geleider is aanwezig om de wapeningsstaaf rondom de buigdoorn te buigen. Met behulp van de geleider kan ook ingesteld worden hoeveel graden de wapeningsstaaf moet buigen. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 21

90 Figuur 32: Een niet geautomatiseerde buigmachine. (http://nl.aliexpress.com/item/rebar-bending- Machine-RB-25/1.html) 3.4 VLECHTEN Het vlechten van de wapening is afhankelijk van de wijze waarop de afzonderlijke delen worden aangevoerd. De wapening is op te delen in de volgende onderdelen: Losse staven en rolmatten; Wapeningsnetten; Bijlegwapening; Haarspelden en beugels; Afstandhouders; Supporten Losse staven en rolmatten Het aanbrengen van de losse staven wordt gedaan door de staven één voor één uit de bundel te halen en op de juiste plaats aan te brengen. Wanneer de kruisende staven aangebracht worden, worden de staven aan elkaar gebonden. Tegenwoordig wordt steeds meer gebruik gemaakt van rolmatten. Bij een rolmat zijn de staven in de wapeningscentrale al bevestigd en hoeven de matten in het werk enkel uitgerold te worden. Hierdoor is het werk minder intensief voor de vlechters en beter voor het lichaam (zie ook ) Wapeningsnetten Wapeningsnetten zijn geprefabriceerde wapeningsnetten. Er zijn tegenwoordig een groot aantal standaard wapeningsnetten verkrijgbaar. De wapeningsnetten zijn in de wapeningscentrale opgebouwd uit hoofd- en verdeelwapening Bijlegwapening Bijlegwapening is wapening wat niet tijdens de prefabricage aangebracht kan worden en daarom dus in het werk bijgelegd wordt. Bijlegwapening wordt vaak toegepast als het niet mogelijk is om wapeningsnetten te plaatsen bijvoorbeeld rondom sparingen (Figuur 33) of ter plaatsen van spanningsconcentraties (zie ook ). Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 22

91 Figuur 33: In dit geval is het niet mogelijk om een wapeningsnet aan te brengen daarom zal hier bijlegwapening toegepast worden. (bron: handboek praktisch wapenen) Haarspelden en beugels Haarspelden worden vaak toegepast om te voorkomen dat "opgesloten" staven nodig zijn. Opgesloten staven zijn staven die aan beide uiteinden maatvast moeten zijn. Met behulp van haarspelden is de lengte van de wapeningsconstructie eenvoudig bij te stellen. Daarnaast worden haarspelden ook gebruikt als stekken voor bijvoorbeeld een wand. Daarnaast zijn er ook beugels. Beugels zijn in principe gesloten haarspelden maar kunnen ook voorkomen als twee haarspelden en kunnen voor verschillende redenen toegepast worden in een constructie (Vaak bij balken, kolommen en als ponswapening in vloeren). Er wordt onderscheid gemaakt tussen montagebeugels en dwarskrachtbeugels. Figuur 34: Twee standaard beugelvormen (a+b) en een standaard haarspeld (c). Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 23

92 Montagebeugels Montagebeugels in kolommen dienen om de hoofdwapening bij elkaar te houden. Ze liggen gelijkmatig verdeeld over de gehele lengte van de kolom. Vaak liggen er ten hoogte van de uiteinden van de kolom extra beugels. Soms wordt gekozen om de beugels dicht bij elkaar te plaatsen, de reden hiervoor is de brandwerendheid van de kolom te vergroten Dwarskrachtbeugels Voor het opnemen van dwarskracht worden verticaal gerichte dwarskrachtbeugels toegepast in een doorsnede. Om de beugels goed te verankeren, zodat er een "vakwerk" van wapening ontstaat in de constructie, is het noodzakelijk dat er in elke hoek van de beugel een langsstaaf aanwezig is. Daarnaast mag de beugelbreedte niet groter zijn dan 500mm Afstandhouders Supporten worden gebruikt om de benodigde betondekking te realiseren. Er zijn veel verschillende type afstandhouders verkrijgbaar in verschillende materialen. De meest voorkomende zijn van kunststof of beton. De afstandhouders worden meestal ingestort in de bekisting en moet dus wel van een goede kwaliteit met voldoende sterkte zijn Supporten Onder ondersteuningen vallen alle hulpmiddelen die gebruikt worden om de bovenwapening en/of de voorspanbuizen in een brugdek op de juist hoogte te houden. Er zijn verschillende type supporten beschikbaar, de meest voorkomende supporten zijn: - Supportliggers. Supportliggers zijn standaard liggers van een maximale hoogte van 250mm. Deze liggers van wapeningsstaven kunnen tussen de twee wapeningslagen geplaatst worden. - Traditionele gebogen supporten. Dit type support bestaat uit een in een u-vorm gebogen wapeningsstaaf. De staaf wordt op de benodigde hoogte gebogen zodat de bovenwapening hier vervolgens op kan leunen. - Gelaste supportrekken. Deze supporten worden hoofdzakelijk toegepast wanneer de hoogte groter is dan 750mm en bestaat uit een boven- en onderstaaf met hiertussen verticale, gelaste wapeningstaven. 3.5 WAPENING BIJ STORTNADEN Een stortnaad markeert een onderbreking in het storten, waarbij de eerste stort al verhard is voordat de volgende stort begint. Een stortnaad mag worden toegepast als de constructeur dit toestaat en er voldoende verankeringlengte wordt overgelaten voor de vervolg wapening. 4 KOSTEN De kosten verbonden aan de wapening zijn op te delen in vijf groepen, namelijk: Materiaalkosten; Bewerkingskosten; Verwerkingskosten; Transportkosten; Kosten van de werkvoorbereiding (wapeningscentrales & tekenbureaus). Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 24

93 4.1 DE MATERIAALKOSTEN De basis- en overprijzen wordt vastgesteld door de vereniging van staaltoeleveranciers. De basisprijzen zijn per staalsoort vastgesteld en de overprijzen per diameter. Daarnaast zijn er afhankelijk van de bestelde hoeveelheid nog toeslagen en/of kortingen. 4.2 BEWERKINGSKOSTEN Onder de bewerkingskosten vallen de kosten die gemaakt worden tijdens het knippen, buigen en intern transport. Deze kosten kunnen in de wapeningscentrale en/of op de bouwplaats gemaakt worden. 4.3 VERWERKINGSKOSTEN Onder de verwerkingskosten vallen de kosten die gemaakt worden tijdens bewerking, vlechten en prefabricage. Om het wapeningsconstructie stevigheid te gegeven worden waar de staven elkaar kruizen verbindingen gemaakt. Dit kan met ijzerdraad of met hechtlassen gedaan worden. Om de vlecht- of laskosten van constructiedelen te bepalen wordt gebruikt gemaakt van de bindwijdte. De bindwijdte wordt bepaald aan de hand van het aantal bindingen die benodigd zijn. 4.4 TRANSPORTKOSTEN De transportkosten hangen af van de afstand waarover de wapening vervoerd moet worden en de beladingsgraad van de vrachtwagen. 4.5 KOSTEN VAN DE WERKVOORBEREIDING Daarnaast worden er ook nog kosten gemaakt tijdens de werkvoorbereiding in de wapeningscentrale en tijdens het ontwerpproces door de bijvoorbeeld de tekenaar en ontwerper welke zeker niet onderschat mogen worden. Deze kosten zijn indirect ook verbonden aan de wapening en zorgen voor een groot deel de kostprijs. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 25

94 5 BRONNEN Betonvereniging (maart 2012). Handboek Praktisch Wapenen. Betonvereniging; Stubeco studiecel B05 koppelsystemen. Bijlage A - Wat is wapening 15 mei 2014 blad 26

95 BIJLAGE B SOFTWARE Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 4 april 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

96 INHOUDSOPGAVE 1 BEGRIPPENLIJST SOFTWARE SOFTWARE OM TE NAVIGEREN SOFTWARE VOOR HET ONTWERP Modelleren Visualiseren SOFTWARE BINNEN DE WAPENINGSBRANCHE BFW UITWISSELINGSFORMATEN IFC Een IFC-bestand Kwaliteit van een IFC-bestand IFC-certificatie Voor- en nadelen BVBS Voorwaarden Afspraken: Block/Datavelden Header block (H) Geometry block (G) Chair mesh block (A) Bar block (X,Y,E) Private block (P) Checksum block (C) Voor- en nadelen PXML Opbouw van een PXML Voor- en nadelen UNITECHNIK Voor- en nadelen BRONNENLIJST BIJLAGE I ASCII-TEKENS BIJLAGE II VOORBEELDEN BVBS BIJLAGE III STRUCTUUR OVERZICHT PXML BIJLAGE IV STRUCTUUR OVERZICHT UNITECHNIK Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 1

97 1 BEGRIPPENLIJST Begrip ASCII Attributen Clash Controles Coordination View Data String Element Element Component ERP Datatype IFC Subtype ISO Native model Objecten Property sets PTS-server Omschrijving/verklaring Een Amerikaanse standaard code voor het uitwisselen van digitale gegevens. Deze code is gebaseerd op het alfabet, de cijfer 0-9 en basis leestekens. (http://www.asciitable.com/) Attributen beschrijven de eigenschappen van een object, element et cetera. Het controleren van een ontwerp op conflicten tussen verschillende objecten, elementen en componenten. Een lijst met standaardisatie afspraken waaraan een softwarepakket dient te voldoen om gecertificeerd te worden voor een IFC-export. Zo hoeft een softwarepakket gespecialiseerd op architectuur geen wapening te kunnen exporteren en kan zich certificeren voor de coordination view architecture. Een gegevens reeks welke door een computer of machine uitgelezen kan worden en omgezet wordt in een reeks handelingen. Een element is een onderdeel van een object. Zo zijn de elementen van een brug: landhoofd, brugligger, vloer et cetera. Onderdelen van een element. Zoals de wapening, in te storten delen et cetera. Enterprise Resource Planning. ERP brengt de automatische afhandeling van logistieke, administratieve en financiële bedrijfsprocessen onder in één bedrijfsbreed informatie- en managementsysteem. Gegevens types. Bepalen welke notatie de informatie binnen een attribuut heeft. Een subtype is een onderdeel van de IFC-opbouw. Elke subtype bevat informatie gericht op een onderwerp. International Organization for Standardization. Deze organisatie geeft normen en certificaten uit welke worden gebruikt voor het beheren van kwaliteitssystemen. Model in oorspronkelijk bestandsformat. Een gehele constructie. Denk hierbij aan een brug, gebouw etc. Een groep eigenschappen welke gekoppeld kan worden aan een voorwerp. Production Test Service. Maakt het mogelijk om een ontwerp te controleren op maakbaarheid voordat de opdracht naar de productiemachine wordt gestuurd. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 2

98 2 SOFTWARE Om als bouwteam met een BIM te werken zijn softwarepakketten benodigd. Zo hebben alle partijen tenminste een BIM-viewer nodig om door het model te kunnen navigeren. De partijen die het model opzetten of naderhand willen aanpassen hebben hiervoor een modelleerpakket nodig. Op de markt zijn een aantal verschillende softwarepakketten beschikbaar, waardoor het voor kan komen dat er binnen een bouwteam verschillende softwarepakketten gebruikt worden. Wanneer er met een BIM gewerkt wordt binnen een bouwteam dient het model ook uitgewisseld te worden tussen de verschillende partijen binnen dit bouwteam. Hiervoor is een uniform bestandstype ontwikkeld: IFC (zie 3.1). 2.1 SOFTWARE OM TE NAVIGEREN Met behulp van een BIM-viewer kunnen de modellen van een architect, constructeur, installateur en andere betrokken partijen samen gebracht worden. Vervolgens is het mogelijk door het model heen te navigeren en 'clash controles' uit te voeren. In Tabel 1 zijn de drie 'bekendste' BIM-viewers weergegeven: Tabel 1: Softwareleveranciers en bijbehorende BIM-viewers Softwareleverancier BIM-viewer Autodesk Navisworks Solibri Solibri Tekla BIMsight 2.2 SOFTWARE VOOR HET ONTWERP Er zijn twee manieren om een ontwerp op te stellen, namelijk: modeleren en visualiseren. Modeleren is het virtueel bouwen van een project. Visualiseren is het virtueel weergeven van een project. Het verschil is dat wanneer een project gemodelleerd wordt, de elementen in het model alle gegevens van het betreffende element bevatten. Het gaat hier dan om: doorsnede, lengtes, materiaalsterkte, gewicht en andere materiaalgegevens. Bij een visualisatie worden alleen de vormen (afmetingen) van het model weergegeven. Een visualisatie bevat dus niet de 'slimmigheden', die wel in een modellering zitten Modelleren Er zijn drie grote softwareleveranciers op de markt welke gebruikt worden voor het modelleren en het beheren van een BIM. Deze leveranciers hebben allemaal een softwarepakket welke zich specifiek richt op het modelleren van constructies. In Tabel 2 zijn deze leveranciers en bijbehorende pakketten weergegeven: Tabel 2: Softwareleveranciers en bijbehorende softwarepakketten voor het modelleren van constructies Softwareleverancier Softwarepakket Autodesk Revit Structure Nemetschek Allplan Trimble Tekla Structures Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 3

99 In grote lijnen beschikt elk pakket over dezelfde functies, maar heeft toch zijn eigen kenmerken. De beslissing voor een softwarepakket hangt af van het project waarop het toegepast wordt en waar de prioriteiten van het bedrijf liggen. N.B. Civil 3D van AutoCAD is ook een 3D-modelleerpakket, maar dit betreft alleen de omgeving, niet het constructieve bouwwerk Visualiseren Om een bouwwerk in 3D te visualiseren zijn er twee softwarepakketen op de markt. Deze zijn weergegeven in Tabel 3: Tabel 3: Softwareleveranciers en bijbehorende softwarepakketten voor het visualiseren van constructies Softwareleverancier Softwarepakket Autodesk AutoCAD 3D Trimble SketchUp In deze pakketten kunnen de vormen van het 3D-model worden weergegeven. Als de elementen op de juiste manier zijn getekend, kunnen ze in de modelleerpakketten (zie Tabel 2) ingelezen worden en als vorm voor de constructie gebruikt worden. De 'slimmigheden' moeten dan nog wel aan het element gehangen worden. 2.3 SOFTWARE BINNEN DE WAPENINGSBRANCHE Binnen de wapeningsbranche levert softwareleverancier LIC voor 60 á 70% van de wapeningscentrales het ERP-systeem. Het softwarepakket genaamd Binfos For Windows (BFW) is ontwikkeld door LIC en wordt in deze paragraaf toegelicht BFW BFW is een ERP-systeem voor de wapeningsindustrie. Het systeem ondersteunt vrijwel alle bedrijfsprocessen in de wapeningsbranche, van commercie tot productie en levering. De gegevens kunnen uitgewisseld worden tussen afdelingen en andere bedrijven welke ook BFW gebruiken. Binnen BFW staat de buigstaat centraal. De buigstaten dienen als basis voor alle daaropvolgende bedrijfsprocessen binnen de wapeningsindustrie. Vanuit de buigstaten kunnen direct productielabels en verzamelstaten worden gemaakt. Andere aspecten zoals het plannen van de productiecapaciteit, laswerkzaamheden, laadlijsten en transport zijn direct verbonden aan de informatie die op de buigstaat is ingevuld. 3 UITWISSELINGSFORMATEN De verschillende softwarepakketten hebben hun eigen bestandsformaat. Om partijen met verschillende softwarepakketten samen te laten werken is er een uniform bestandstype ontwikkeld: IFC (zie 3.1). Ook zijn er bestandstypes, BVBS (zie 3.2), PXML (zie 3.3) en Unitechnik (zie 3.3.2) ontwikkeld voor de aansturing van de productiemachines. In dit hoofdstuk zijn deze verschillende bestandstypes beschreven. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 4

100 3.1 IFC IFC (Industrial Foundation Classes) is een neutraal, open bestandsformaat welke het "communiceren" tussen verschillende softwarepakketten dient mogelijk te maken. De organisatie BuildingSMART is al sinds 1996 bezig het bestandstype IFC te ontwikkelen (zie Figuur 1). IFC zou het uniforme bestandstype moeten worden, welke het mogelijk maakt 3D-modellen en de benodigde informatie uit te wisselen tussen verschillende softwarepakketten. IFC is volledig onafhankelijk van welke leverancier dan ook. De standaard kan gebruikt worden om alle BIM-data tussen verschillende applicaties (modelleerpakketten, modelviewers et cetera) uit te wisselen. De ISO heeft IFC gecertificeerd als ISO De softwarepakketten kunnen aan de hand van de beschreven procedure in de ISO gecertificeerd worden voor de import, export of beide van een IFC bestandsformaat. Om een certificaat voor de import te verkrijgen dient een vooraf gedefinieerd bestand van BuildingSMART geïmporteerd te worden. Als dit met een beperkt aantal foutmeldingen lukt, wordt het importcertificaat afgegeven. Om een certificaat voor de export te verkrijgen moet een vooraf gedefinieerd model gemodelleerd worden volgens voorschriften van BuildingSMART. Dit bestand dient geëxporteerd te worden en bij BuildingSMART ingelezen te worden met een beperkt aantal foutmeldingen. Als dit het geval is wordt het exportcertificaat afgegeven. Momenteel worden de softwarepakketten gecertificeerd voor IFC 2x3. Voor de meeste recente versie IFC 4.0 is nog geen certificatiemethode opgesteld. Figuur 1: Tijdslijn van de ontwikkeling van IFC (bron: IFC4 Overview on "What's new", Thomas Liebich, 12-Mar-2013) Een IFC-bestand In een IFC-bestand wordt alle informatie van een BIM opgeslagen, zoals: Algemene informatie over de constructie; Vorm en afmetingen van alle onderdelen; De positie van ieder onderdeel; Materiaal en fysieke attributen van de onderdelen; De ruimte, verdieping, zone et cetera; Project en organisatie. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 5

101 De bovenbeschreven punten met betrekking op de constructie zijn onder te verdelen in de onderstaande drie IFC Subtypen: (1) De belangrijkste eigenschappen of kenmerken ('property sets') van de objecten (IfcPropertyDefintion); (2) De relaties die tussen objecten kunnen bestaan (IfcRelationship); (3) Een definitie van de objecten die in een bouwwerk voor kunnen komen (IfcObjectDefinition). Figuur 2: Schema van de beschrijving van een wapeningselement in een muur binnen een IFC bestand IfcPropertyDefinition (1) Bij een IfcPropertyDefintion gaat het voornamelijk over de (parametrische) eigenschappen van een object. Voorbeelden zijn de hoogte, lengte, diameter et cetera IfcRelationship (2) In een IfcRelationship wordt de samenstelling en/of decompositie van objecten en de aansluiting tussen verschillende objecten beschreven. Zo weet de wapening bijvoorbeeld bij welke balk hij hoort IfcObjectDefinition (3): Het subtype IfcObjectDefintions kan verdeeld worden in twee verschillende objecten: de normale - en de type objecten. In de normale objecten (3.1) wordt de manier waarop de locatie van de objecten is vastgelegd beschreven en zijn de afspraken over de koppeling tussen object informatie en betrokken factoren, kosten, planning et cetera beschreven. In de type objecten (3.2) wordt de toestand en de hoedanigheid waarop een object kan voorkomen in de constructie gedefinieerd. Onder andere de volgende attributen zijn aanwezig in een IFC: Staalkwaliteit; Oppervlakte van de staaldoorsnede; Uiterlijk van de staaf (geribd of glad); Totale staaflengte; Staafdiameter; De hoeveelheid staven; Functie van de wapening (dwarswapening, ponswapening, hoofdwapening et cetera); Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 6

102 Begin- en eindpositie in langs en dwars richting; De afstand tussen de langs en dwars staven; De buigvorm en bijbehorende buigparameters; Daarnaast is het mogelijk om zelf attributen bij te voegen Kwaliteit van een IFC-bestand IFC is op dit moment nog in ontwikkeling, waardoor bij het exporteren van BIM gegevens verloren gaan. De doorontwikkeling van het IFC-formaat gaat in een hoog tempo. In IFC 2x3, waarvoor veel softwareleverancier op dit moment gecertificeerd zijn, zijn er voor circa 80 onderscheidbare objecten (IfcWall, IfcFloor, IfcMaterial et cetera) standaardisatieafspraken gecertificeerd. In de nieuwste versie, IFC 4, bevat de standaardisatielijst circa 300 onderscheidbare standaardisatieafspraken, inclusief IfcReinforcingElement. IFC bevat daarnaast standaardisatie afspraken voor het vastleggen van de belangrijkste eigenschappen van objecten. Wanneer er een objectsoort of afspraak wordt geëxporteerd welke nog niet is opgenomen in de standaardisatieafspraken komt deze in de "verzamelbak" (IfcProxy) terecht. Daarnaast is de kwaliteit van een IFC bestand niet alleen afhankelijk van welke informatie er in het IFC opgeslagen kan worden, maar is de kwaliteit mede afhankelijk van de softwareapplicaties waar de IFC bestanden uit geëxporteerd en/of geïmporteerd worden. Ook de manier waarop een constructie gemodelleerd wordt, is van belang voor de volledigheid en kwaliteit van een IFC IFC-certificatie Voor het certificeren van een softwarepakket voor IFC zijn er drie verschillende coordination views (architecture, structural en building service) opgesteld. Een softwarepakket kan gecertificeerd worden voor de export van één of meerdere van de coordination views. Voor de importcertificatie dient een softwarepakket elke coordination view te kunnen importeren. In Tabel 4 zijn de softwarepakketten welke gecertificeerd zijn voor IFC 2x3 weergegeven. Tabel 4: IFC 2x3-gecertificeerde softwarepakketten. (bron: d.d ) Softwareleverancier Softwarepakket Coordination view Status Autodesk Revit Structure Structural Export: gecertificeerd Import: in behandeling Bentley Systems AECOsim Building Designer Structural, architecture & buildingservice Solibri Solibri Model Checker Structural, architecture & buildingservice Export: in behandeling Import: in behandeling Import: gecertificeerd NEMETSCHEK Scia Scia Engineer Structural Export: gecertificeerd Import: gecertificeerd Tekla Tekla Structures Structural Export: gecertificeerd Import: gecertificeerd NEMETSCHEK Allplan Allplan Architecture Export: gecertificeerd Import: in behandeling Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 7

103 3.1.4 Voor- en nadelen Voordelen: Kan een geheel 3D-model bevatten; Maakt het mogelijk om te communiceren tussen verschillende softwarepakketten. Nadelen: Nog niet alle gebouwdobjecten worden ondersteund; Bestandsformaat wordt snel erg groot; Niet ontwikkeld door de wapeningsbranche en daarom ook nog niet volledig ondersteund. 3.2 BVBS BVBS staat voor Bundesvereinigung bausoftwarehäuser. De vereniging is in september 1993 opgericht door toonaangevende software- en IT-bedrijven met een gemeenschappelijk doel: het verbeteren van de efficiëntie en innovatie van de bouwsector door het gebruik van bouwsoftware. De vereniging vertegenwoordigt 70 bedrijven (d.d. augustus 2012) met een totale verkoop van meer dan 650 miljard euro en meer dan gebruikers in de bouwsector. De vereniging heeft een standaardprotocol ontwikkeld voor de uitwisseling van wapeningsgegevens richting de productiemachines. Dit protocol heet BVBS en zal in deze paragraaf toegelicht worden Voorwaarden Bij het opstellen van deze interface zijn de volgende voorwaardes gesteld: Zo flexibel en uitbreidbaar mogelijk zijn; alleen gegevens welke bekend zijn bij de ontwerper bevatten. Ongeacht de machine; compact zijn (niet meer dan 1000 tekens per data string); begrijpelijk zijn, ook zonder CAD. Door de uiteenlopende geometrische mogelijkheden zullen de wapeningsvormen worden onderverdeeld in groepen. Elk van deze groepen heeft zijn eigen code. Hierdoor is het voor een 2Dbuigmachine mogelijk om onmiddellijk te beslissen of er geschikte gegevens beschikbaar zijn gesteld, zonder de gehele gegevensreeks te analyseren. De herkenningscodes in Tabel 5 worden hiervoor gebruikt. Tabel 5: De herkenningscode van de verschillende groepen binnen een BVBS. Groep Omschrijving BF2D Tweedimensionale wapening BF3D Driedimensionale wapening BFWE (Dichte) beugels BFMA Wapeningsnetten BFGT Tralieliggers Afspraken: Omdat BVBS binnen de gehele wapeningsbranche gebruikt wordt zijn er standaard afspraken gemaakt over de noteringwijze binnen een BVBS, hieronder zijn deze genoteerd: ASCII wordt gebruikt als tekencode; Alle lengtes in mm; Alle gewichten in kg; Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 8

104 Alle hoeken in graden (rechte hoek is 90 ); Positieve waarden hebben geen teken; Negatieve waarden hebben een minteken ("-") als voorvoegsel; Decimalen worden aangegeven met een punt ("."); Elke data string wordt gesloten met een controle (checksum block) gevolgd door CR/LF Block/Datavelden Elke buigvorm heeft onafhankelijk van de geometrie standaardinformatie (zoals: tekeningnummer, artikelnummer, hoeveelheid, doorsnede). Deze gegevens bevinden zich allemaal in het header block, gekenmerkt met blockidentificatie H. Het openingsblockteken H kan gevolgd worden door verschillende datavelden. Elk dataveld begint met een kleine letter als veldidentificatie (parameter) (a..z) en wordt gesloten met een als veldeinde. Het einde van het header block wordt aangegeven met een veldeinde gevolgd door de block identificatie (A..Z) van het opvolgende block. De volgorde van de datavelden is vastgesteld en kan niet veranderd worden. De geometrische gegevens volgen in een extra block het geometry block (blockidentificatie G). Binnen dit block zijn ook meerdere datavelden aanwezig. Elk dataveld wordt geopend met een kleine letter (a..z) en gesloten met een als veldeinde. De volgorde van de velden in dit block is ook onveranderlijk. De parameters (a..z) zijn alleen onmiskenbaar in combinatie met hun blockidentificatie. In block H staat de veldidentificatie 'r' voor het tekeningnummer, terwijl het in block G voor de straal van het te buigen element staat. De gegevensreeks wordt afgesloten met CR/LF (ASCII 13+10*). *zie Bijlage I ASCII-tekens Header block (H) In onderstaande Tabel 6 is, met behulp van een "x", aangegeven welke parameters opgenomen kunnen worden in het header block per groep. Tabel 6: Veldidentificatie voor het header block H Parameter Header-Block Omschrijving BF2D BF3D BFWE BFMA BFGT j Projectnummer x x x x x r Tekeningnummer x x x x x i Index x x x x x p Wapening-/netnummer x x x x x l Staaf-/netlengte [mm] x x x x x n Hoeveelheid x x x x x e Gewicht per net/staaf [kg] x x x x x d Staafdiameter [mm] x x x g Staalkwaliteit x x x x x s Buigdoorn [mm] x x x x x m Nettype x x b Netbreedte [mm] x Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 9

105 h Hoogte tralieligger x v Ontwerper (kan momenteel niet gebruikt worden) x x x x x a Laag x x t Lengteverschil voor getrapte staaflengtes x Voor een wapeningselement is er maar een buigdoorn (parameter 's' [mm] in het header block). Elke buiging in het element wordt met deze buigdiameter gemaakt. Indien, als gevolg van ontwerpeisen, een afwijking van deze waarde noodzakelijk is dient dit opgenomen te worden in de geometry block onder de parameter 'r'. De afwijkende diameter in het geometry block dient altijd groter dan de helft van de buigdiameter zoals gedefinieerd in het header block te zijn Geometry block (G) Binnen het geometrie block wordt de vorm (aantal buigingen en lengte) van de wapeningsstaaf beschreven. Tabel 7: Veldidentificatie voor het geometry block. G(x/y) Parameter Geometry-block Omschrijving BF2D BF3D BFWE BFMA BFGT l 'Beenlengte' x x x r Straal van het gebogen element x x x w Hoek van de volgende bocht x x x x X-coordinaten voor 3D-wapening x y Y-coordinaten voor 3D-wapening x z Z-coordinaten voor 3D-wapening x g Beugelbeenafstand [mm] x n Hoeveelheid 'omwikkelingen' beugel x c Lengte laatste rechte stuk x Opmerking met betrekking tot het geometrie block: Gx en Gy kunnen maximaal een keer per string gebruikt worden. Het coördinatensysteem is een doorgaand coördinaten systeem (zie 'Bijlage II Voorbeelden BVBS' voor voorbeeld); De lengte (l) en straal (r) dienen altijd eerst gedefinieerd worden, daarna de hoek (w). Als een item eindigt zonder hoek moet de string afgesloten worden met Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 10

106 3.2.6 Chair mesh block (A) Het chair mesh block definieert de positie van de afstandhouders in relatie tot de staven. Tabel 8: Veldidentificatie voor het chair mesh block. A Parameter Chair mesh-block Omschrijving BF2D BF3D BFWE BFMA BFGT t Type afstandhouder x x a Eerste en eerst volgende afstand van de x x afstandhouders waardes gescheiden door ; ) p Absolute positie van de afstandhouder x x De afstand kan gedefinieerd worden op twee manieren: of; et Bar block (X,Y,E) Het bar block kan meerdere keren gebruikt worden in één groep en kan drie verschillende block identificaties hebben. In het bar block X is de hoek altijd 0 ; In het bar block Y is de hoek altijd 90 ; Het bar block E definieert schuine staven. De hoek dient gedefinieerd te worden. Tabel 9: Veldidentificatie voor het bar block. X/Y/E Parameter Bar-Block Omschrijving BF2D BF3D BFWE BFMA BFGT d Staafdiameter [mm] x x Oorsprong staaf in x-richting x x y Oorsprong staaf in y-richting x x l Lengte staaf [mm] x x e Staafafstand [mm] x x W Hoek van de staven met de x-as (alleen in x een E block) Z Staafpositie in z-richting x x x Het definieert de z-positie van de staaf. Dit is belangrijk voor de automatische aansturing van de productie. De parameter e is in BVBS terug te vinden als e,n. Hierin is n het aantal tussenafstanden. Met n = 1 worden twee staven bedoelt met een keer de tussenafstand ertussen Private block (P) Een private block kan gebruikt worden om projectinformatie of andere interne informatie toe te voegen aan een BVBS. Het private block dient afgesloten te worden met een en heeft verder geen in zich. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 11

107 3.2.9 Checksum block (C) Het checksum block is het laatst block van de groep en controleert of het aantal tekens in de gegevens reeks klopt. Het checksum block is verplicht voor de groepen BF2D, BF3D, BFWE en BFMA (zie Tabel 5). De Checksum wordt berekend met het volgende algoritme: n (IP-96) + [ i=1 Ci] MODULO 32 = 0 IP = Checksum n = Aantal ASCII-tekens van het begin van de string tot en met de 'C' in het checksum block. Ci = De ASCII-tekens in de 'checksum-lijn' Voor- en nadelen Voordelen: Ontwikkeld door diverse bedrijven uit de branche en dus branchebreed ondersteund; Eenvoudig en klein bestandsformaat; Kan gebruikt worden voor zowel digitale aansturen van de machines als voor het produceren van labels en barcodes; Nadelen: Niet mogelijk om de samenhang van verschillende staven in op te slaan; Enkel een exportbestand; Niet mogelijk om terugkoppeling te geven vanuit de productiemachines; 3.3 PXML Een PXML (ProgessXML) is een XML gecodeerde bestandsformaat en heeft twee verschillende toepassingsgebieden: Al schakel tussen systemen van verschillende leveranciers, hiervoor worden de standaard attributen gebruikt. De standaard attributen worden in dit hoofdstuk beschreven; Opslag van interne informatie welke simpelweg genegeerd kunnen worden wanneer er met gedeeld worden met andere systemen, hiervoor worden de interne attributen gebruikt Opbouw van een PXML Voor de attributen van een PXML is vastgesteld hoe vaak deze gebruikt kunnen worden binnen een PXML-bestand. In de tabbellen in dit hoofdstuk wordt hiervoor de term "frequentie" gebruikt. Zo moeten sommigen attributen precies eenmaal ('1') gebruikt worden, mogen andere eenmaal voorkomen ('0, 1') en zijn er attributen welke zo vaak als nodig ('n') gebruikt kunnen worden. In een PXML worden een viertal datatypes gebruikt om de informatie op te slaan: "String". Kan een willekeurige tekst opslaan. Wanneer een string niet ingevuld wordt is deze standaard leeg; "Double". Kan een getal met decimalen opslaan. De standaard waarde is ingesteld op 0; "Bool". Kan de ja of nee waarde bevatten. Heeft standaard een "false" waarde. "Int". Geeft en verwerkt alleen hele getallen. Wanneer een "int" niet is ingevuld heeft deze als standaard geen waarde. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 12

108 Een PXML bestand is opgebouwd uit verschillende blocks, elk block beschrijft een deel van de wapening op een gedetailleerder niveau. In de onderstaande paragraven wordt de inhoud van blocks beschreven. In Bijlage III Structuur overzicht PXML, is een structuur overzicht gegeven Docinfo In het block DocInfo staan de basisgegevens over het document beschreven. Het DocInfo block komt eenmaal voor binnen een PXML-bestand en beschrijft de algemene informatie over het document. Tabel 10: Attributen binnen het DocInfo Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie GlobalID Een identificatie voor het gehele document String 1 Major- & Minor Version De versie van het document Int 1 Comment Een willekeurige opmerking. Int 0, 1 Mode Aanvullende instructies voor de ontvanger. De String n instructies worden gedefinieerd door een ID. Mode.ID De definitie van de aanvullende informatie. String 1 Bijvoorbeeld of de PTS-server de verwachte productiedatum moet berekenen. Mode.Val De daadwerkelijke waarden van de aanvullende informatie String 0, Order Het order block kan een willekeurig aantal keer voorkomen binnen een PXML-bestand. In het order block is de algemene informatie van een productie-eenheid beschreven met behulp van de attributen uit Tabel 11. Het order block hoeft niet alle productie-eenheden van een opdracht te bevatten. Echter kunnen er in het order block geen productie-eenheden van verschillende opdrachten voorkomen. Tabel 11: Attributen binnen het Order Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie OrderNo De identificatie van de bestelling String 0, 1 Component Omschrijving van het component String 0, 1 DrawingNo Tekeningnummer van de gerelateerde tekening String 0, 1 DrawingDate Datum waarop de gerelateerde tekening is String 0, 1 vrijgegeven DrawingRevision De revisie van de gerelateerde tekening String 0, 1 DrawingAuthor Tekenaar van de gerelateerde tekening String 0, 1 Comment Een willekeurige opmerking String 0, 1 ImportSource Wanneer het PMXL-bestand uit een andere bestand String 0, 1 is geïmporteerd wordt hier de naam van het bronbestand genoteerd ImportSourceType Hier wordt het type van het bronbestand genoteerd. String 0, 1 Zoals BVBS of Unitechnik 5.2. DeliveryDate De verwachte leveringsdatum van de wapening String 0, 1 GenericOrderInfo regels welke een betekenis naar eigen keuze String 0, 1 gegeven kan worden. ApplicationName De naam van het softwarepakket waaruit het PXMLbestand is geëxporteerd. String 0, 1 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 13

109 ApplicationGUID ApplicationVersion Het identificatienummer van het softwarepakket waaruit het PXML-bestand is geexporteerd De versie van het softwarepakket waaruit het PXMLbestand is geëxporteerd String 0, 1 String 0, Product (element) In het product block wordt de algemene informatie over het te produceren product beschreven en kan zo vaak als nodig gebruikt worden. Het soort product wordt hier gedefinieerd aan de hand van voor geprogrammeerde waardes. Wanneer het soort product niet is gedefinieerd, kan er zelf een product aangemaakt worden. Tabel 12: De attributen binnen het Product Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie ProductType Het element wordt gedefinieerd aan de hand van String 0, 1 voor gedefinieerde codes. Denk hierbij aan een dichte vloerplaat, een kokervloer, een bakstenen muur et cetera TotalThickness De totale dikte van de te produceren elementen Double 0, 1 gemeten tussen de twee uiterste maten PieceCount De te produceren hoeveelheid per element Int 0, 1 Comment Een willekeurige opmerking String 0, 1 RotationPosition Een hoekverdraaiing welke aangeeft hoe het element verdraaid is vergeleken met de CAD-tekening. Double 0, Slab (element component) In het slab block worden de afzonderlijke delen van een element beschreven. Een element, beschreven in bovenstaande paragraaf, kan bestaan uit meerdere slabs. Wanneer er bijvoorbeeld een dubbele wand geproduceerd moet worden, zullen er twee slabs aanwezig zijn waar in beide blocks een wapeningsnet staat beschreven. Deze twee wapeningsnetten samen vormen dan de dubbele wand oftewel het element. Veel attributen binnen het slab block zijn bedoeld om goed samen te werken met andere bestandsformaten. Deze attributen worden in Tabel 13 niet beschreven. Tabel 13: De attributen binnen het Slab Block Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie SlabNo Een identificatie van het elementcomponent String 0, 1 PartType De parttype is de functie van het String 0, 1 elementcomponent in het element Various Slab Verschillende informatie over de productie, String/Double 0, 1 Information transport, afmetingen en positie van de slab. GenericSlabInfo Vrij definieerbare aanvullende informatie met betrekking tot de slab. String 0, 1 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 14

110 Outline (geometrische grens) In het outline block wordt de geometrische grens van het element beschreven. In de hoofdregel van de outline sectie wordt gedefinieerd welke geometrische grens beschreven wordt. Dit kan een van de volgende twee grenzen zijn: De geometrische grenzen van de betonvorm, met de contour, sparingen en betoninformatie; Een beschrijving van de bevestigingsdelen. Sommige van de in Tabel 14 beschreven attributen zijn enkel van toepassing voor een van bovenstaande geometrische grenzen. De attributen welke alleen van toepassing zijn op de betonvorm zijn onderstreept, de attributen met betrekking tot de bevestigingsdelen zijn cursief gedrukt. Tabel 14: De attributen binnen het Outline Block Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie X/Y/Z De drie coördinaten welke het begin van kader, Double 0, 1 welke alle gegevens bevat, aangeeft Height Hoogte van de betonlaag of hoogte/diepte van de Double 0, 1 bevestigingsdelen Name Identificatie van het outline block String 0, 1 GenericInfo Vrij te gebruiken informatie regel String 0, 1 MountingInstructions Instructies over de installatie van de String 0, 1 bevestigingsdelen. MountPartType Wat de functie is van het bevestigingsdeel String 0, 1 MountPartProperties Informatie, zoals lengte, hoekverdraaiing et Double 0, 1 ceteras, over het bevestigingsdeel ConcreteProperties Informatie over het beton (afwerking, dichtheid, String/double 0, 1 betonsterkte en volume) Layer Definieert de laag waar het item aan toebehoord String 0, 1 Shape De shape attribuut bevat een reeks punten welke String n de betonvorm zullen vormen Shape.Cutout Geeft aan of de shape een sparing is of niet Bool 0, 1 Shape.SVertex Bevat de naam van een van de hoekpunten van String n de betonvorm Shape.SVertex.X & Y De X en Y coördinaten van de hoekpunten Double 0, 1 Shape.SVertex.Bulge Hier kan gedefinieerd worden of de lijn tussen Double 0, 1 twee punten een rechte lijn is of dat het een gebogen vorm heeft Shape.SVertex.LineAtt Geeft een extra betekenis aan de lijnen. Zoals, geen hoeklijn, grout voeg et cetera String 0, Steel (staal) Binnen het steel block wordt de staalconstructie van het element beschreven. De staalconstructie kan bestaan uit een groep van ronde wapeningsstaven of tralieliggers.in de hoofdregel van het steel block wordt gedefinieerd of het om losse staven/vakwerkliggers, een wapeningsnet of kooi gaat. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 15

111 De gedefinieerde wapeningsconstructie kan met de attributen in Tabel 15 beschreven worden. Een aantal attributen zijn alleen bedoeld om wapeningsnetten te definiëren. De betreffende attributen zijn onderstreept. Tabel 15: De attributen binnen het Steel Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie X/Y/Z Begin van alle data in relatie tot het element nulpunt. Double 0, 1 ToTurn Wanneer het wapeningsnet aangeleverd dient te Bool 0, 1 worden in een omgedraaide positie kan dat in deze attribuut gedefinieerd worden. Name Identificatie van het steel block. String 0, 1 MeshType Het type wapeningsnet dat geproduceerd wordt. String 0, 1 Keuzes zijn bijvoorbeeld een 2D gebogen net of een 3D gebogen net. WeldingDensity Hoeveel staven er gelast dienen te worden, wordt Int 0, 1 in deze parameter aangegeven. BorderStrenght Ter aanvulling van de lasdichtheid is er de Int 0, 1 mogelijkheid om de buitenste staven extra te lassen. In deze parameter wordt aangegeven hoeveel staven, geteld vanaf de buitenste staaf, volledig gelast moeten worden. ProdRotX/Y/Z Wanneer het eenvoudiger is om de wapening in Double 0, 1 een gedraaide positie te produceren wordt dat in dit attribuut aangegeven. GenericInfo Vrij bruikbare informatie regels String 0, 1 Layer In de layer wordt de laag waar het steel block toe behoord gedefinieerd. String 0, Bar (wapeningsstaaf) Het bar block beschrijft de afzonderlijke wapeningsvormen die voorkomen binnen het steel block. Het aantal keer dat het bar block voor komt is evenredig met het aantal verschillende staven binnen het steel block. Tabel 16: De attributen binnen het Bar Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie ShapeMode In dit attribuut wordt gedefinieerd hoe de wapening String 0, 1 gevisualiseerd wordt. Er zijn 4 mogeijkheden hiervoor: realistisch, schematisch, polygonal en een combinatie van voorgaande (vaak gebruikt wanneer het bestand uit een ander bestandtype ingelezen wordt). ReinforcementType De functie/laag van de betreffende wapening. Denk String 0,1 hierbij aan beugels, langswapening 1 ste laag et cetera. SteelQuality De staalkwaliteit String 0, 1 PiecCount De te produceren hoeveelheid van de desbetreffende wapeningsstaaf Int 0, 1 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 16

112 Diameter De diameter van de te produceren wapeningsstaaf Double 0, 1 X/Y/Z Begin van de wapeningsstaaf in relatie tot het element nulpunt. Double 0, 1 RotZ De rotatie van het assenstelsel Double 0, 1 ArticleNo Een identificatie van de wapeningsstaaf String 0, 1 Note Een willekeurige vrij te gebruiken opmerking String 0, 1 Machine De wapeningsstaaf krijgt een productielijn toegewezen String 0, 1 Bin En opslag- en transport band/tafel wordt toegewezen BendingDevice Een beschrijving van de te gebruiken buigdoorn String 0, 1 Spacer Spacer.Type Spacer.Position WeldingPoint Segment Segment.RotX & BendY In de spacer attribuut wordt een enkel afstandhouder beschreven. Het type afstandhouder komt overeen met de betondekking in mm's De positie van de afstandhouder gerelateerd aan de theoretisch lengte van de wapeningsstaaf In dit attribuut wordt beschreven hoeveel, waar en wat voor las er aangebracht moet worden op de staaf In het segment wordt een recht gedeeld van de staaf beschreven. Een rechte staaf heeft 1 segment. Een x aantal gebogen staven heeft x+1 segmenten Voor elke segment zijn er twee hoeken gedefinieerd. Eerst wordt er om de X-as gedraaid en vervolgens om de Y-as. n Int 0, 1 Double 0, 1 Int/Double String n n Double 0, 1 Segment.L De theoretische lengte van het segment Double 0, 1 Segment.R De buigstraal van de staaf. Wanneer deze ook in het attribuut BendingDevice is gedefinieerd wordt de grootste buigstraal aangehouden. Double 0, Girder (ligger) Zoals in bovenstaand block afzonderlijke losse staven worden beschreven wordt in het girder block een vakwerkligger van wapeningsstaaf beschreven. Voor het beschrijven van de ligger worden de attributen uit Tabel 17 gebruikt. Tabel 17: De attributen binnen het Girder Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie PieceCount Het aantal te produceren girders Int 0, 1 X/Y/Z De positie van de middenlijn welke in het midden tussen Double 0, 1 de twee onderste staven ligt. GirderName De identificatie van de girder String 0, 1 Lenght De lengte van de te produceren girder Double 0, 1 AngleToX De hoekverdraaiing in het XY-vlak Double 0, 1 Height De hoogte tussen de twee uiterste punten van de ligger. Double 0, 1 TopExcess De bovenste overmaat (afstand tussen de bovenste Double 0, 1 langsstaaf en het hoogste punt ) BottomExcess De onderste overmaat (afstand tussen de onderste Double 0, 1 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 17

113 langsstaaf en het laagste punt) Weight Gewicht in Kg Double 0, 1 TopFlangeDia De diameter van de bovenste langsstaven Double 0, 1 BottomFlangeDia De diameter van de onderste langsstaven Double 0, 1 GirderType De functie van de ligger gedefinieerd aan de hand van voor gedefinieerde waarden. Int 0, 1 MountingType Een instructie over de montage van de ligger. Int 0, 1 Machine Een tekst regel voor het specificeren van een String 0, 1 productiemachine Period De staafafstand voor de verticale staven. Double 0, 1 PeriodOffset Het beginpunt van de verticale staven Double 0, 1 Width AnchorBar De totale breedte van de ligger gemeten tussen de twee uiterste staven Beschrijving eventueel aanwezig ankerstaven aan de hand van hun positie, lengte en type. Double 0, 1 Int/Double GirderExt Aan het attribuut GirderExt kunnen verschillende Double n betekenissen gegeven worden. - SplicePos, de positie waar de ligger doorgesnede wordt; - FixingPos, het punt waar de delen samengevoegd worden; - GirderGripPos, het punt waar de ligger vast gepakt wordt voor het installeren; - MeshGripPos, het punt waar de ligger vast gepakt wordt tijdens het verwerken; - SupportPos, de positie waar een extra support bevestigd moet worden. Section De lengte en beginpositie van een sectie. Double n Alloc In het alloc block wordt vooral gebruikt voor het beschrijven van wapeningskooien. In het alloc block wordt het legpatroon van de langsstaven en beugels aangegeven. In de beginregel wordt aangegeven of het alloc block gerelateerd is aan een bar block of girder block. Tabel 18: De attributen binnen het Alloc Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie GuidingBar Een wapeningsstaaf welke als leidraad wordt genomen Int 0, 1 voor de plaatsing van de overige wapeningsstaven. Region De wapeningskooi is opgebouwd uit verschillende String n Regions. Binnen het Region is de volgende informatie opgeslagen. IntervalCount Het aantal tussenruimtes Int 0, 1 Pitch De grootte van de tussenruimtes Double 0, 1 IncludeBegin & End Het begin en einde van een tussenruimte kan wel of niet meegenomen worden. n Bool 0, 1 RefIndex De relatie met het bar - of girder block. Int 0, 1 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 18

114 Feedback Als laatste is er het feedback block. Met het feedback block wordt vanuit de machine teruggekoppeld naar de gebruiker. De feedback is onder te verdelen in twee types: Production Test Service (PTS) geeft informatie over de maakbaarheid van bepaalde staven voordat de productie gestart wordt; De machine-return geeft informatie over de geproduceerde producten. In de hoofdregel wordt aangegeven over wat voor element (staaf, net et cetera) de feedback gaat met een hierbij horend identificatienummer. De feedback wordt onderbouwd met onderstaande attributen. Tabel 19: De attributen binnen het Feedback Block. Attribuut Omschrijving Datatype Frequentie MessageType De aard van de feedback. Zoals ter informatie of een error String 0, 1 Code Een code passende bij het type feedback. String 0, 1 PieceCount Met de PieceCount wordt het aantal staven Int 0, 1 teruggekoppeld waar de feedback betrekking toe heeft. MaterialType Type van het gebruikte materiaal String 0, 1 MaterialBatch Informatie over de partij grondstoffen gebruikt voor het String 0, 1 materiaal. MaterialWeight Het gewicht van het gebruikt materiaal. Double 0, 1 ProdDate De productiedatum String 0, 1 Machine De identificatie van de productiemachine. String 0, 1 Description Een vrij in te vullen regel welke de feedback beschrijft. String n Voor- en nadelen Voordelen: Ontwikkeld door een wapeningsmachinefabrikant; Heeft de mogelijkheid om complete 3D-wapeningskooien in op te slaan; Online aansturing van nettenlas- en buigmachines; Is een open protocol. Nadelen: Enkel een exportbestand; Niet mogelijk om terugkoppeling te geven naar het native model. 3.4 UNITECHNIK UniTechnik is een bestandsformaat, ontwikkeld door een onafhankelijke partij (http://www.unitechnik.com/), gebruikt voor de communicatie tussen het modeleerpakket en de productiemachine. De opbouw van een UniTechnik-formaat komt overeen met de opbouw van een PMXL-bestand zoals beschreven in 3.3. In beide formaten komen eenzelfde attributen voor echter zijn deze soms anders benoemd. In Bijlage IV is een overzicht gegeven van de structuur opbouw binnen een UniTechnik-formaat. De keuzes tussen PXML en UniTechnik wordt gemaakt aan de hand van de software in de productiemachines. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 19

115 In tegenstelling tot PXML, wat ontwikkeld is door de machinefabrikanten, is UniTechnik dus ontwikkeld door een onafhankelijke partij. Doordat de machinefabrikanten vaker kiezen voor het zelf ontwikkelde PMXL komt het bestandsformaat UniTechnik steeds minder vaak voor Voor- en nadelen Voordelen: Vooral geschikt voor vlakke netten; Ontwikkeld speciaal voor de betonindustrie door een onafhankelijke partij; Open protocol. Nadelen: Is niet geschikt om enkelvoudige wapeningsstaven te beschrijven; Diverse versies van in omloop waardoor de uitwisseling complexer wordt. Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 20

116 4 BRONNENLIJST Softwarepakketten: Autodesk (z.d.). Functies. Geraadpleegd op 7 februari 2014 van, Autodesk (2006). User's Guide. Gedownload op 7 februari 2014 van, Construsoft (z.d.) Product details ontwerpbureau. Geraadpleegd op 7 februari 2014 van, Construsoft (z.d.) Product details aannemer. Geraadpleegd op 7 februari 2014 van, Construsoft (z.d.) Product details prefab. Geraadpleegd op 7 februari 2014 van, Nemetschek Scia (2013). Nieuwigheden in Allplan Geraadpleegd op 7 februari 2014 van, LIC (z.d.). BFW. Geraadpleegd op 21 maart 2014 van, Bestandsformaten: McPhee, A. (2013, 29 juni). IFC, what is it good for? [Web Log Post]. Geraadpleegd op 7 februari 2014 van, BuildingSMART (2013). IFC 4, the new buildingsmart standard. Gedownload op 7 februari 2014 van, release/buildingsmart_ifc4_whatisnew.pdf; Bundesvereinigung BausoftwareHÄuser E.V. (2000). BVBS-Guidelines: Exchanging Reinforcement Data. Geraadpleegd op 21 maart 2014; Progress Maschinen & Automation AG. (2014). ProgressXML. Geraadpleegd op 24 maart 2014; Werkgroep COINS-NLCS (2013). De overdracht van as built 2D CAD tekeningen en 3D modellen in de GWW-sector. Rapportage van de Werkgroep COINS/NLCS. Uitwisseling: Construsoft (2013) Wat is uitwisselbaarheid? Geraadpleegd op 21 maart 2014 van, Nemetschek Scia (z.d.). Open BIM in actie met Revit en Scia Engineer. Geraadpleegd op 21 maart 2014 van, Nemetschek Scia (z.d.). Open BIM in actie met Tekla en Scia Engineer. Geraadpleegd op 21 maart 2014 van, Nemetschek Scia (z.d.). Open BIM in actie met Allplan en Scia Engineer. Geraadpleegd op 21 maart 2014 van, Overige: MKB (2013). Wat is een ERP system. Geraadpleegd op 21 maart 2014 van, Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 21

117 BIJLAGE I ASCII-TEKENS Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 22

118 BIJLAGE II VOORBEELDEN BVBS Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 23

119 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 24

120 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 25

121 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 26

122 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 27

123 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 28

124 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 29

125 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 30

126 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 31

127 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 32

128 BIJLAGE III STRUCTUUR OVERZICHT PXML Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 33

129 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 34

130 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 35

131 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 36

132 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 37

133 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 38

134 BIJLAGE IV STRUCTUUR OVERZICHT UNITECHNIK Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 39

135 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 40

136 Bijlage B - Software 4 april 2014 blad 41

137 BIJLAGE C VRAGENLIJSTEN Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 14 februari 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

138 VRAGENLIJST WAPENINGSBRANCHE Deze vragenlijst geldt als leidraad tijdens de mondeling gestructureerde interviews bij de wapeningsbranche. 1. Huidig proces: Hoe gaat het wapeningsontwerpproces nu in zijn werk?; o In hoeverre zijn 2D-tekeningen nog benodigd?; o Wordt er al gebruik gemaakt van 3D-modellen/BIM?; Wordt de wapeningbranche betrokken bij het ontwerpproces? Hoe verloopt de communicatie met andere partijen?; Wordt een binnengekomen ontwerp nog gecontroleerd? o Waar liggen de controlepunten van het ontwerp? Wat zijn de meest voorkomende fouten voortkomend uit wapeningstekeningen/-modellen?; Welke softwarepakketten zijn er binnen het bedrijf om met BIM te kunnen werken?; Welke input kunnen buig- en knipmachines verwerken? In hoeverre kan het proces geautomatiseerd worden en waar blijft menselijk werk benodigd?; Is het materieel voldoende ontwikkeld om geautomatiseerd te werken?; 2. Knelpunten: Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot het ontwerp en de controle ervan?; Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot de samenwerking met andere partijen? 3. Kansen: Waar liggen eventuele kansen binnen het huidige wapeningsontwerpproces om over te gaan naar BIM?; o Wat moet er gedaan worden om dit te realiseren? 4. Perspectief BIM: Ziet het bedrijf voordelen en toekomst in het werken met BIM?; Hoe wordt er gekeken naar de kostenverplaatsing/-vermindering bij een integraal ontwerp?; Wil het bedrijf al in de beginfase van een project met het bouwteam betrokken zijn? o Wat zou het bedrijf willen/kunnen inbrengen?; In hoeverre hebben de vlechters 2D-tekeningen nodig? Zouden de vlechters ook met 3D tekeningen/modellen kunnen werken?; 5. Ideale proces: Hoe ziet het ideale proces eruit?; Hoe ziet u de controle voor zich als er vanuit het ontwerpbureau een 3D-model komt waar een buigstaat uit gegenereerd kan worden?; 6. Ervaringen: Heeft het bedrijf al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen?; Heeft u al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen? 7. Algemene opmerkingen: Heeft u nog opmerkingen of andere zaken die nog niet aan bod zijn gekomen? Bijlage C - Vragenlijsten 14 februari 2014 blad 1

139 VRAGENLIJST AANNEMERS Deze vragenlijst geldt als leidraad tijdens de mondeling gestructureerde interviews bij de aannemers. 1. Huidig proces: Hoe gaat het wapeningsontwerpproces nu in zijn werk?; o In hoeverre zijn 2D-tekeningen nog benodigd?; o Wordt er al gebruik gemaakt van 3D-modellen/BIM?; o Heeft men al ervaring met het uitwisselen tussen verschillende softwarepakketten Hoe verloopt de communicatie met andere partijen met betrekking tot de uitwerking van het ontwerp?; In hoeverre wil het bedrijf inspraak in het wapeningsontwerpproces?; o Moet al het contact tussen ontwerp en vlechtcentrale gaan via de aannemer?; o Alleen het eindresultaat ter goedkeuring om te kunnen beginnen met productie?; Wordt een binnengekomen ontwerp nog gecontroleerd?; o Waar liggen de controlepunten van het ontwerp?; Wat zijn de meest voorkomende fouten voortkomend uit wapeningstekeningen/-modellen?; Welke softwarepakketten zijn er binnen het bedrijf om met BIM te kunnen werken?; Wordt BIM al gevraagd door de opdrachtgever? 2. Knelpunten: Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot het ontwerp en de controle ervan?; Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot de samenwerking met andere partijen? 3. Kansen: Waar liggen eventuele kansen binnen het huidige wapeningsontwerpproces om over te gaan naar BIM?; o Wat moet er gedaan worden om dit te realiseren? 4. Perspectief BIM: Ziet het bedrijf voordelen en toekomst in het werken met BIM?; Is het mogelijk om in de beginfase van een project het bouwteam (wapeningsleverancier/aannemer/ontwerpbureau) samengesteld te hebben?; Hoe zijn de andere partijen over te halen om met BIM te gaan werken?; Hoe wordt er gekeken naar de kostenverplaatsing/-vermindering bij een integraal ontwerp?; Lijkt het u mogelijk om op de bouwplaats met alleen een 3D-ontwerp op bijvoorbeeld een tablet te kunnen vlechten? 5. Ideale proces: Hoe ziet het ideale proces eruit?; Hoe ziet u de controle voor zich als er vanuit het ontwerpbureau een 3D-model komt waar een buigstaat uit gegenereerd kan worden?; 6. Ervaringen: Heeft het bedrijf al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen?; Heeft u al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen? 7. Algemene opmerkingen: Heeft u nog opmerkingen of andere zaken die nog niet aan bod zijn gekomen? Bijlage C - Vragenlijsten 14 februari 2014 blad 2

140 VRAGENLIJST SPECIALISTEN Deze vragenlijst geldt als leidraad tijdens de mondeling gestructureerde interviews bij de specialisten. 1. Huidig proces: Hoe gaat het wapeningsontwerpproces nu in zijn werk?; o In hoeverre zijn 2D-tekeningen nog benodigd?; o Wordt er al gebruik gemaakt van 3D-modellen/BIM?; o Heeft men al ervaring met het uitwisselen tussen verschillende softwarepakketten?; Hoe verloopt de communicatie met andere partijen met betrekking tot de uitwerking van het ontwerp?; Waar liggen de controlepunten van het ontwerp?; Wat zijn de meest voorkomende fouten voortkomend uit wapeningstekeningen/-modellen?; Welke softwarepakketten zijn er binnen het bedrijf om met BIM te kunnen werken?; Wordt BIM al gevraagd door de opdrachtgever? 2. Knelpunten: Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot het ontwerp en de controle ervan?; Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot de samenwerking met andere partijen? 3. Kansen: Waar liggen eventuele kansen binnen het huidige wapeningsontwerpproces om over te gaan naar BIM?; o Wat moet er gedaan worden om dit te realiseren? 4. Perspectief BIM: Ziet het bedrijf voordelen en toekomst in het werken met BIM?; Hoe wordt er gekeken naar de kostenverplaatsing/-vermindering bij een integraal ontwerp?; 5. Ideale proces: Hoe ziet het ideale proces eruit?; Hoe ziet u de controle voor zich als een 3D-model wordt opgesteld waar een buigstaat uit gegenereerd kan worden?; 6. Ervaringen: Heeft het bedrijf al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen?; Heeft u al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen? 7. Algemene opmerkingen: Heeft u nog opmerkingen of andere zaken die nog niet aan bod zijn gekomen? Bijlage C - Vragenlijsten 14 februari 2014 blad 3

141 VRAGENLIJST MANAGERS Deze vragenlijst geldt als leidraad tijdens de mondeling gestructureerde interviews bij de managers. 1. Huidig proces: Hoe gaat het wapeningsontwerpproces nu in zijn werk?; o In hoeverre zijn 2D-tekeningen nog benodigd?; o Wordt er al gebruik gemaakt van 3D-modellen/BIM?; Hoe verloopt de communicatie met andere partijen met betrekking tot de uitwerking van het ontwerp?; Waar liggen de controlepunten van het ontwerp?; Wat zijn de meest voorkomende fouten voortkomend uit wapeningstekeningen/-modellen?; Welke softwarepakketten zijn er binnen het bedrijf om met BIM te kunnen werken?; Wordt BIM al gevraagd door de opdrachtgever? 2. Knelpunten: Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot het ontwerp en de controle ervan?; Wat zijn de knelpunten in het huidige proces met betrekking tot de samenwerking met andere partijen? 3. Kansen: Waar liggen eventuele kansen binnen het huidige wapeningsontwerpproces om over te gaan naar BIM?; o Wat moet er gedaan worden om dit te realiseren? 4. Perspectief BIM: Ziet het bedrijf voordelen en toekomst in het werken met BIM?; Hoe zijn de andere partijen over te halen om met BIM te gaan werken?; Hoe wordt er gekeken naar de kostenverplaatsing/-vermindering bij een integraal ontwerp?; 5. Ideale proces: Hoe ziet het ideale proces eruit?; Hoe ziet u de controle voor zich als een 3D-model wordt opgesteld waar een buigstaat uit gegenereerd kan worden?; 6. Ervaringen: Heeft het bedrijf al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen?; Heeft u al ervaringen met het werken met BIM en hoe is dit bevallen? 7. Algemene opmerkingen: Heeft u nog opmerkingen of andere zaken die nog niet aan bod zijn gekomen? Bijlage C - Vragenlijsten 14 februari 2014 blad 4

142 BIJLAGE D BETROKKEN PARTIJEN Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 10 april 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

143 WAPENINGSLEVERANCIERS Er is een bedrijfsbezoek gebracht aan onderstaande bedrijven binnen de wapeningsbranche: Bedrijf Plaats MVM Betonstaal WTB (Wapeningsteam Brabant) Van Noordenne Staal B.V. Betonijzerbijgcentrale Handelmaatschappij (BBC) Raamsdonkveer Oosterhout Hardinxveld-Giessendam Hardinxveld-Giessendam PREFAB BETONCENTRALE Er is een bedrijfsbezoek gebracht aan onderstaande prefab betoncentrales: Bedrijf Plaats Spanbeton Delphi ingenieurs (Hurks beton) Son en Koudekerk aan de Rijn Veldhoven AANNEMERIJ Er is een bedrijfsbezoek gebracht aan onderstaande aannemers: Bedrijf Plaats Mourik Groot-Ammers Heijmans Rosmalen SOFTWARELEVERANCIERS Er is een bedrijfsbezoek gebracht aan onderstaande softwareleveranciers: Bedrijf Plaats LIC Leerdam Construsoft Delft Allplan Arnhem MATERIEEL Er is telefonisch contact geweest met onderstaande materieelproducent: Bedrijf Plaats UBO Engineering Soosterberg ONTWERPBUREAU Er zijn meerdere gesprekken geweest binnen onderstaand ontwerpbureau: Bedrijf Plaats Wagemaker Rosmalen Bijlage D - Betrokken partijen 10 april 2014 blad 1

144 BIJLAGE E HUIDIGE WAPENINGSPROCES Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 17 april 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

145 INHOUDSOPGAVE 1 AANNEMER UITVRAAG OPDRACHTGEVER AANNEMER ZOEKT ONTWERPBUREAU VOOR TENDER ONTWERPBUREAU MAAKT VO PRIJSBEPALING INSCHRIJVING OPDRACHT WORDT GEGUND ONTWERPBUREAU MAAKT DO ONTWERPBUREAU WERKT UO UIT AANNEMER SCHAKELT WAPENINGSLEVERANCIER IN WAPENING WORDT GEPRODUCEERD EN AANGEBRACHT DOOR VLECHTER CONTROLE EN VRIJGAVE WAPENING ONTWERPBUREAU OPDRACHT VANUIT AANNEMER OPSTELLEN VO OPDRACHT WORDT GEGUND AAN AANNEMER OPSTELLEN DO UITWERKEN UO TER CONTROLE NAAR AANNEMER AANBRENGEN WAPENING DOOR VLECHTER EN CONTROLE WAPENING WAPENINGSBRANCHE OPDRACHT VANUIT AANNEMER UITTREKKEN WAPENING OPSTELLEN DIGITALE BUIGSTAAT AANSTUREN MACHINES TRANSPORTEREN WAPENING NAAR BOUWPLAATS AANBRENGEN WAPENING CONTROLE GEPLAATSTE WAPENING BRONNEN Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 1

146 1 AANNEMER Om een beeld te verkrijgen van het huidige wapeningsproces bij de aannemer zijn gesprekken geweest bij verschillende partijen. Aan de hand van deze gesprekken is het huidige proces in kaart gebracht. Het huidige proces voor de aannemer is in onderstaand stroomdiagram weergegeven. De nummers voor elke stap geven de paragraaf aan waarin de stap wordt toegelicht (1.1 staat voor 1.1, 1.2 staat voor 1.2 et cetera) Uitvraag opdrachtgever (OG) Aannemer zoekt een ontwerpbureau om samen te tenderen Ontwerpbureau stelt VO op Aannemer bepaalt prijs van inschrijving Opdracht wordt gegund Ontwerpbureau wordt ingeschakeld om DO te maken Aannemer geeft akkoord op DO en ontwerpbureau werkt UO uit Aannemer schakelt wapeningsleverancier in Na akkoord UO wordt de wapening geproduceerd en aangebracht door vlechter Controle geplaatste wapening en vrijgave voor betonstort 1.1 UITVRAAG OPDRACHTGEVER Om een opdracht uit te besteden plaatst de opdrachtgever, zoals een ministerie, provincie, gemeente, waterschap of bedrijf, een uitvraag op de aanbestedingskalender (ABK) (http://www.aanbestedingskalender.nl/). Op deze manier maakt een opdrachtgever bekend dat hij een opdracht wil laten uitvoeren en bedrijven een inschrijving (offerte) kunnen indienen. De opdrachten worden op deze manier aanbesteed om concurrentie tussen de verschillende aannemers te stimuleren en alle geïnteresseerde partijen een gelijke kans te geven de opdracht te verkrijgen. Een opdrachtgever kan wel bepaalde eisen stellen aan de partijen die zich in mogen schrijven, zoals eerdere ervaringen met het type werk of de grootte van het project. Vandaag de dag komt de contractsvorm Design & Construct (D&C) het meeste voor. Bij een D&Ccontract is de opdrachtnemer aannemer verantwoordelijk voor het maken van het ontwerp en de uitvoering daarvan. Hierdoor zal de aannemer een ontwerpbureau in dienst moeten nemen. Naast de ontwerpvrijheid die een aannemer krijgt door de intrede van het D&C-contract, zorgen EMVIcriteria ook voor inventievere ontwerpen en bouwmethoden. Hierop wordt verder ingegaan in 0. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 2

147 1.1.1 Uitwisseling De basisgegevens welke bij de uitvraag worden gedeeld zijn voornamelijk Word-, Excel-, AutoCADen pdf-bestanden. Deze worden digitaal verstrekt op de ABK of bijvoorbeeld TenderNed (het aanbestedingssysteem van de Nederlandse overheid). In deze basisgegevens worden de knelpunten en kansen, welke voortkomen uit onderzoeken en/of klachten vanuit de samenleving, beschreven. Er worden geen 3D-modellen als basisgegevens verstrekt. In Figuur 1 is de uitwisseling van stap 1.1 in een stroomschema weergegeven. Input Knelpunten Kansen 1.1 Uitvraag opdrachtgever Opdrachtgever Output Opdrachtomschrijving Basisgegevens project Figuur 1: Stroomschema uitwisseling stap 1.1: Uitvraag opdrachtgever 1.2 AANNEMER ZOEKT ONTWERPBUREAU VOOR TENDER Om een tender te kunnen draaien heeft een aannemer een ontwerpbureau nodig. Om een ontwerpbureau te verkrijgen, vragen de inkopers van de aannemers offertes aan bij externe ontwerpbureaus. Het externe ontwerpbureau wordt gekozen op basis van prijs, kwaliteit en eerdere ervaringen. Zo ontstaat een combinatie tussen aannemer en ontwerpbureau voor het betreffende project. Beide partijen werken (in de meeste gevallen) samen met de intentie, vastgelegd in een intentieovereenkomst, om ook samen het DO en UO uit te werken (mits de opdracht wordt gegund). Sommige grote aannemers hebben een vast/eigen ontwerpbureau waar ze zaken mee doen. Hierdoor hoeven ze geen offertes aan te vragen bij andere ontwerpbureaus Uitwisseling De aannemer verstrekt de basisgegevens aan het ontwerpbureau zodat deze een prijs kan bepalen, op basis van de uitgangspunten, voor het mee "tenderen" met de aannemer. De benodigde gegevens uit worden digitaal verstrekt. In Figuur 2 is de uitwisseling van stap 1.2 in een stroomschema weergegeven. Input Opdrachtomschrijving Basisgegevens project 1.2 Inschakelen ontwerpbureau Inkoper aannemer Output Ontwerpbureau om tender mee te draaien Figuur 2: Stroomschema uitwisseling stap 1.2: Inschakelen ontwerpbureau 1.3 ONTWERPBUREAU MAAKT VO Op basis van door de opdrachtgever verstrekte basisgegevens (zie 1.1) wordt een VO opgesteld door het ontwerpbureau. Het VO omvat grove afmetingen van de meeste onderdelen. De principes van het ontwerp, zoals in-situ- of prefab-beton, worden ook al in deze fase van het ontwerp bepaald. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 3

148 Qua hoeveelheid wapening wordt er voor het VO vrijwel niks uitgewerkt, op enkele principedetails na. De maatgevende details voor de prijsbepaling van da aannemer worden uitgewerkt (zie ook 1.4) Uitwisseling Het VO gaat als 2D-tekening (dwg of pdf) naar de aannemer en wordt gecontroleerd. Indien het niet akkoord wordt bevonden dient het aangepast te worden door het ontwerpbureau, totdat het wel akkoord is. In Figuur 3 is de uitwisseling van stap 1.3 in een stroomschema weergegeven. Input Opdrachtomschrijving Basisgegevens project 1.3 Opstellen VO Ontwerpbureau Output Voorlopig Ontwerp (2D) Onderbouwing Figuur 3: Stroomschema uitwisseling stap 1.3: Opstellen voorlopig ontwerp 1.4 PRIJSBEPALING INSCHRIJVING Op basis van het VO stelt de calculator een prijs op voor de uitvoering van het project. Deze prijs is 'de inschrijving' richting de opdrachtgever. Voor de wapening wordt een grove berekening gemaakt ter plaatsen van de cruciale (prijsbepalende) betonnen onderdelen. Aan de hand van dit wapeningspercentage wordt een totaalprijs voor alle wapening bepaald. Ondanks dat de hoeveelheid wapening nog niet exact bekend is, wordt hier dus toch een prijs voor afgegeven Uitwisseling De producten welke opgeleverd worden door de aannemer, zoals een onderbouwing van het ontwerp, tekeningen, een planning en een toelichting op de inschrijfprijs, worden hard copy voor de afgesproken tijd op de afgesproken locatie ingeleverd bij de opdrachtgever. In Figuur 4 is de uitwisseling van stap 1.4 in een stroomschema weergegeven. Input Voorlopig Ontwerp (2D) 1.4 Prijsbepaling Calculator aannemer Output Voorlopig Ontwerp (2D) Inschrijfprijs (inclusief onderbouwing) Figuur 4: Stroomschema uitwisseling stap 1.4: Prijsbepaling inschrijving Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 4

149 1.5 OPDRACHT WORDT GEGUND De opdrachtgever gunt de opdracht aan een aannemer op basis van prijs. Bij Rijkswaterstaat wordt naast de prijs ook de kwaliteit van het ontwerp meegenomen. De kwaliteit wordt door middel van EMVI-cirteria gewogen. Door goed te scoren op de EMVI-criteria kunnen de aannemers fictieve kortingen verdienen op de inschrijfprijs. Voorbeelden van EMVI-criteria kunnen zijn: Zo min mogelijk hinder/stremming voor de omgeving; Publieksgerichtheid; Duurzaamheid; Risicobeheersing. Zo kan een duurder, maar veel duurzamer ontwerp met een korte bouwtijd toch gegund worden Uitwisseling De ingekomen stukken van de inschrijvers (zie 1.4) worden beoordeeld door de opdrachtgever. De onderbouwing van deze beoordeling (pdf of hard copy) wordt gedeeld met alle partijen die zich hebben ingeschreven. In Figuur 5 is de uitwisseling van stap 1.5 in een stroomschema weergegeven. Input Ontwerp Onderbouwing Planning Inschrijfprijs 1.5 Gunning Opdrachtgever Output Aangewezen aannemer voor het werk Onderbouwing Figuur 5: Stroomschema uitwisseling stap 1.5: Gunning 1.6 ONTWERPBUREAU MAAKT DO Door de eerder gesloten intentieovereenkomst is het ontwerpbureau, dat mee heeft gewerkt tijdens de tenderfase, ook het ontwerpbureau dat gebruikt wordt om het DO op te stellen. In 2.4 wordt verder ingegaan op de uitwerking van het DO door een ontwerpbureau Uitwisseling Doordat het ontwerpbureau al mee heeft gewerkt aan het VO is het verstrekken van basisgegevens niet nodig. Deze gegevens zijn al in eigen huis. Het DO wordt als pdf of hard copy aan de aannemer verstrekt, waarna deze akkoord kan geven. Mocht de aannemer niet akkoord gaan, dan dient het DO aangepast te worden net zolang tot het wel akkoord wordt bevonden. Het controleproces en de kwaliteitsdocumenten van de aannemer worden door de opdrachtgever gecontroleerd. De aannemer toont hiermee aan dat er aan de eisen van de opdrachtgever wordt voldaan. Het DO bestaat uit 2D-tekeningen met een tekstuele en rekenkundige onderbouwing van het ontwerp. In Figuur 6 is de uitwisseling van stap 1.6 in een stroomschema weergegeven. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 5

150 Input Voorlopig Ontwerp (2D) 1.6 Opstellen DO Ontwerpbureau Output Definitief Ontwerp (2D) Onderbouwing Figuur 6: Stroomschema uitwisseling stap 1.5: Opstellen definitief ontwerp 1.7 ONTWERPBUREAU WERKT UO UIT Wanneer de aannemer akkoord is gegaan met het DO, wordt er gestart met het uitwerken van het UO. Het ontwerpbureau werkt het UO uit. Zie 2.5 voor de uitwerking van het UO door een ontwerpbureau Uitwisseling Doordat het ontwerpbureau al mee heeft gewerkt aan het VO en DO heeft hij al de beschikking over alle basisgegevens voor het UO. Het UO wordt als pdf of hard copy aan de aannemer verstrekt, zodat deze akkoord kan geven. Mocht de aannemer niet akkoord gaan, dan dient het UO aangepast te worden net zolang tot het akkoord wordt bevonden. Het controleproces en kwaliteitsdocumenten van de aannemer worden weer door de opdrachtgever gecontroleerd. Het UO bestaat uit 2D-tekeningen met een tekstuele en rekenkundige onderbouwing. In Figuur 7 is de uitwisseling van stap 1.7 in een stroomschema weergegeven. Input Definitief Ontwerp (2D) 1.7 Opstellen UO Ontwerpbureau Output Uitvoeringsontwerp (2D) Onderbouwing Figuur 7: Stroomschema uitwisseling stap 1.7: Opstellen UO 1.8 AANNEMER SCHAKELT WAPENINGSLEVERANCIER IN Gedurende het opstellen van het UO start de inkoper van de aannemer met het opvragen van offertes bij wapeningsleveranciers. Ondanks dat de precieze hoeveelheid en toe te passen wapening nog niet bekend is, geven de wapeningsleveranciers een kiloprijs van de wapening af. In de meeste gevallen zal de goedkoopste leverancier de wapening mogen produceren en (laten) aanbrengen. In sommige gevallen worden ook eerdere ervaringen of aanvullende diensten van een wapeningsleverancier meegewogen in de beslissing om een wapeningsleverancier als partij te kiezen. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 6

151 1.8.1 Uitwisseling De leverancier krijgt 2D-hard copy-tekeningen en/of pdf-bestanden als uitgangspunt om een prijs te bepalen. In Figuur 8 is het stroomschema van de uitwisseling van stap 1.8 weergegeven. Input Opdrachtomschrijving Basisgegevens UO 1.8 Inschakelen wapeningsleverancier Inkoper aannemer Output Wapeningsleverancier om wapening te produceren en aan te brengen Figuur 8: Stroomschema uitwisseling stap 1.8: Inschakelen wapeningsleverancier 1.9 WAPENING WORDT GEPRODUCEERD EN AANGEBRACHT DOOR VLECHTER Wanneer een akkoord is gegeven op het UO zal de wapening geproduceerd worden door de leverancier. De vlechter zal de wapening aanbrengen. Voor het wapeningsproces zie Uitwisseling Voor de uitwisseling gedurende dit proces wordt verwezen naar 3. In Figuur 9 is het globale stroomschema van de uitwisseling van stap 1.9 weergegeven. Input Uitvoeringsontwerp (2D) 1.9 Produceren + aanbrengen wapening Wapeningsleverancier Output Definitief aangebrachte wapening Figuur 9: Stroomschema uitwisseling stap 1.9: Produceren en aanbrengen wapening 1.10 CONTROLE EN VRIJGAVE WAPENING Voordat de beton gestort kan worden dient de wapening gecontroleerd te zijn. De aannemer controleert de door de vlechter aangebrachte wapening. Wanneer deze check niet akkoord is dient de wapening waar nodig aangepast te worden. Als de wapening (uiteindelijk) door de aannemer akkoord is bevonden, wordt de wapening vrijgegeven voor de betonstort. De aannemer dient aan te tonen bij de opdrachtgever dat de wapening gecontroleerd is en aan de gestelde eisen voldoet. Dit doet hij met behulp van zijn controleproces en bijbehorende kwaliteitsdocumenten Uitwisseling Aan de hand van de kwaliteitssystemen van de aannemer worden bij de keuring de controleresultaten vastgelegd. Dit kan in een Word-document, Excel-document of iets dergelijks zijn. In Figuur 10 is de uitwisseling van stap 1.10 in een stroomschema weergegeven. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 7

152 Input Definitief aangebrachte wapening 1.10 Controle wapening Aannemer Output Vrijgave voor betonstort Figuur 10: Stroomschema uitwisseling stap 1.10: Controle en vrijgave wapening Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 8

153 2 ONTWERPBUREAU Om meer inzicht te krijgen in het huidige ontwerpproces van de wapening bij een ontwerpbureau, zijn binnen Wagemaker acht werknemers met verschillende functies geïnterviewd. In deze gesprekken is besproken hoe het huidige proces binnen een ontwerpbureau verloopt. Het huidige proces binnen Wagemaker wordt gezien als representatief voor de markt. Het huidige proces binnen het ontwerpbureau is in onderstaand stroomdiagram weergegeven. De nummers voor elke stap geven de paragraaf aan waarin de stap wordt toegelicht (2.1 staat voor 2.1, 2.2 staat voor 2.2 et cetera) Opdracht vanuit aannemer Opstellen VO in samenspraak met aannemer Opdracht wordt gegund aan aannemer Opstellen DO De aannemer geeft akkoord op het DO. Het UO wordt uitgewerkt UO ter controle naar aannemer Aanbrengen wapening door vlechter 2.1 OPDRACHT VANUIT AANNEMER De aannemer zal een uitvraag doen naar een ontwerpbureau om mee te helpen gedurende de tenderfase (zie ook 1.2). Tijdens de tenderfase wordt een intentieverklaring getekend om met dezelfde combinatie van ontwerpbureau en aannemer het DO en UO uit te werken (mits de opdracht wordt gegund) Uitwisseling Op basis van de basisgegevens, verstrekt door de aannemer, kan het ontwerpbureau een prijs bepalen. Deze basisgegevens gelden als uitgangspunt voor het ontwerp. De gegevens zullen als pdf en/of dwg verstrekt worden. In Figuur 11 is de uitwisseling van stap 2.1 in een stroomschema weergegeven. Input Opdrachtomschrijving Basisgegevens project 2.1 Opdracht vanuit aannemer Inkoper aannemer Output Aangewezen ontwerpbureau voor de opdracht Figuur 11: Stroomschema uitwisseling stap 2.1: Opdracht vanuit aannemer Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 9

154 2.2 OPSTELLEN VO Op basis van door de opdrachtgever verstrekte basisgegevens (zie 2.1.1) wordt een VO opgesteld door het ontwerpbureau. Dit gebeurt in samenwerking met de aannemer. Aangezien deze stap in het proces ook al wordt toegelicht in 1.3 en 1.4, wordt hiernaar verwezen voor extra informatie. 2.3 OPDRACHT WORDT GEGUND AAN AANNEMER Voor een toelichting op deze stap wordt verwezen naar OPSTELLEN DO Indien de aanbesteding wordt gewonnen door de aannemer wordt het ontwerpbureau voor de tweede keer ingeschakeld. Doordat in de tenderfase een intentieovereenkomst was opgesteld, is dit (in principe) altijd dezelfde partij als tijdens het VO. Het DO wordt opgesteld door een constructeur en tekenaar en bestaat uit de afmetingen en materiaalgegevens van de constructie. Tijdens de 'DO-fase' wordt meestal al een globale berekening gemaakt van de wapening door de constructeur, zodat een aannemer ongeveer weet waar hij aan toe is met betrekking tot de hoeveelheid wapening. Het DO wordt door de meeste bureaus nog in 2D uitgewerkt met behulp van CAD-programmatuur zoals AutoCAD of BricsCAD. Het 3D-modelleren van het DO, voornamelijk met Revit, is wel in opkomst. Verder zijn ook nog 3Dtekenprogramma's, zoals AutoCAD 3D, Civil 3D en SketchUp. Deze programma's worden vooral gebruikt om principes van het ontwerp te visualiseren Uitwisseling De opdrachtgever wil ter controle een 2D-tekening in pdf, dan wel dwg, ook al is een 3D-model of tekening opgesteld. De uitwisseling van het DO vindt dus plaats aan de hand van 2D-tekeningen. Om goede kwaliteit te leveren vindt binnen een ontwerpbureau een interne controle plaats van het gemaakte ontwerp. In Figuur 12 is de uitwisseling van stap 2.4 in een stroomschema weergegeven. Input Voorlopig Ontwerp (2D) 2.4 Opstellen DO Ontwerpbureau Output Definitief Ontwerp (2D) Tekeningen Onderbouwing Figuur 12: Stroomschema uitwisseling stap 2.4: Opstellen definitief ontwerp 2.5 UITWERKEN UO Wanneer het DO is goedgekeurd wordt gestart met de uitwerking van het UO. Het principe van de UO-fase van het wapeningsontwerpproces is het wapenen van de in het DO bepaalde betonafmetingen. Dit wordt gedaan door een constructeur in samenwerking met een tekenaar. In principe hoeft in deze fase alleen de wapening nog uitgewerkt te worden. De wapening wordt in de meeste gevallen in 2D uitgewerkt. Wanneer er lastige wapeningsknopen of - details in het ontwerp zitten, worden deze in 3D gevisualiseerd. Dit geeft de constructeur en tekenaar een beter inzicht in de constructie en de maakbaarheid ervan. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 10

155 In sommige gevallen wordt de wapening gemodelleerd. Dit wordt gedaan met programma's als Tekla, Allplan en Revit Uitwisseling De uitwisseling van het UO vindt plaats met behulp van 2D-tekeningen. Ook al is een 3D-model opgesteld, de constructeur wilt altijd een 2D-tekening ontvangen om te kunnen controleren. Dit betekent dat de slimmigheden die in een 3D-model gestopt worden, weer verloren gaan door het 'platslaan' van de 3D-modellen. Om goede kwaliteit te leveren vindt binnen een ontwerpbureau een interne controle plaats van het gemaakte ontwerp. In Figuur 13 is de uitwisseling van stap 2.5 in een stroomschema weergegeven. Input Definitief Ontwerp (2D) 2.5 Opstellen UO Ontwerpbureau Output Uitvoeringsontwerp (2D) Onderbouwing Figuur 13: Stroomschema uitwisseling stap 2.5: Opstellen UO 2.6 TER CONTROLE NAAR AANNEMER Wanneer de interne controle is afgerond gaan de 2D-tekeningen naar de aannemer voor een externe controle. Mocht de aannemer opmerkingen hebben, dan worden deze teruggekoppeld naar het ontwerpbureau en wordt het UO aangepast Uitwisseling Het UO wordt als 2D-tekeningen aan de aannemer verstrekt. Ook al wordt door het ontwerpbureau een 3D-model opgesteld, dan nog verwacht de opdrachtgever, conform contract afspraken, 2Dtekeningen als UO. Naast de 2D-tekeningen zal het UO ook uit een rekenkundige onderbouwing bestaan. In Figuur 14 is de uitwisseling van stap 2.7 in een stroomschema weergegeven. Input Uitvoeringsontwerp (2D) 2.7 Externe controle Annemer + opdrachtgever Output Akkoord bevonden uitvoeringsontwerp (2D) Figuur 14: Stroomschema uitwisseling stap 2.7: Externe controle 2.7 AANBRENGEN WAPENING DOOR VLECHTER EN CONTROLE WAPENING Een toelichting op het aanbrengen van de wapening wordt gegeven in 3.6. Na het aanbrengen van de wapening zal de aannemer een controle doen op de aangebrachte wapening. Indien deze niet akkoord is, zal de vlechter de wapening waar nodig aan moeten passen. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 11

156 3 WAPENINGSBRANCHE Om tot een goed beeld te komen van het huidige proces is aan meerdere wapeningsleveranciers een bedrijfsbezoek gebracht. Het huidige proces voor de wapeningsbranche is in onderstaand stroomdiagram weergegeven. De nummers voor elke stap geven de paragraaf aan waarin de stap wordt toegelicht (3.1 staat voor 3.1, 3.2 staat voor 3.2 et cetera) Opdracht vanuit aannemer Uittrekken wapening Opstellen digitale buigstaat Aansturen machines Transporteren wapening naar bouwplaats Aanbrengen wapening Controle geplaatste wapening en indien akkoord vrijgave voor betonstort 3.1 OPDRACHT VANUIT AANNEMER De wapeningsleverancier geeft een offerte af met daarin een kiloprijs voor de wapening vermeld. In de kiloprijs zijn ook overige kosten verrekend, zoals bewerkings-, transport- en montagekosten. Op het moment dat de offerte wordt uitgegeven weet de leverancier nog niet hoeveel kilo staal er in de constructie zal worden aangebracht. Men kan de kosten dan ook nog niet exact bepalen daarom is de opgegeven offerte van de wapeningsleverancier gebaseerd op ervaring en referentieprojecten. In 1.8 staat vermeld hoe de aannemer een vlechter uitkiest Uitwisseling De aannemer verstrekt UO-tekeningen, hard copy of pdf, als uitgangspunt voor de buigcentrale. In Figuur 15 is de uitwisseling van stap 3.1 in een stroomschema weergegeven. Input Uitvoeringsontwerp (2D) 3.1 Opdracht vanuit aannemer Inkoper aannemer Output Aangewezen wapeningsleverancier voor productie en aanbrengen wapening Figuur 15: Stroomschema uitwisseling stap 3.1: Opdracht vanuit aannemer Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 12

157 3.2 UITTREKKEN WAPENING Een werkvoorbereider zal op basis van ervaring de juiste volgorde van aanbrengen van de wapening bepalen. Hij of zij zal de aangeleverde UO-tekening dusdanig bewerken zodat voor hem duidelijk wordt hoe het wapeningsprincipe bedoeld is door het ontwerpbureau. Aan de hand hiervan bepaalt de werkvoorbereider in welke (meest) praktische volgorde/manier de wapening wordt aangebracht. Aan de hand van deze volgorde wordt een analoge buigstaat opgesteld. Een andere manier die gebruikt wordt om het wapeningsprincipe inzichtelijk te krijgen, is het opstellen van een 3D-model met behulp van een 3D-modelleringspakket. Het 3D-model geeft de werkvoorbereider van de leverancier een duidelijk beeld van de wapening. Alle wapening wordt gemodelleerd in het model, zodat alle benodigde wapeningsgegevens erin zitten. Het modelleren van de wapening gebeurt nu sporadisch. De twee softwarepakketten welke bij de wapeningsleverancier het meest gebruikt worden zijn Allplan en Tekla. Deze twee pakketten werken tot nu toe het meest praktisch met wapeningsgegevens Uitwisseling Het uittrekken van de wapening, zowel in een handmatige buigstaat, als in een 3D-model, gebeurt vanaf de aangeleverde 2D-tekeningen. In Figuur 16 is de uitwisseling van stap 3.2 in een stroomschema weergegeven. Input Uitvoeringsontwerp (2D) 3.2 Uittrekken wapening Buigstatenmaker Output Buigstaat Figuur 16: Stroomschema uitwisseling stap 3.2: Uittrekken wapening 3.3 OPSTELLEN DIGITALE BUIGSTAAT Om het productieproces te beheersen wordt bij de vlechtcentrale een digitale buigstaat opgesteld. Dit opstellen wordt gedaan door de werkvoorbereiding bij de wapeningsleverancier. Deze digitale buigstaat wordt gebruikt als input voor het ERP-systeem van het bedrijf om hier vervolgens de bedrijfsprocessen aan te koppelen. Het meest gebruikte softwareprogramma om deze digitale buigstaten en het ERP-systeem te beheren is Binfos For Windows (BFW). Een digitale buigstaat heeft het bestandsformaat BVBS, UniTechnik of PXML. PXML is nog in ontwikkeling en wordt gezien als de vervanger van UniTechnik Uitwisseling Een digitale buigstaat kan worden opgesteld vanaf een 2D-tekening, een analoge buigstaat of vanuit een 3D-model (mits volledig en op de juiste manier gemodelleerd). Vanuit een 3D-model kan de wapening naar een BVBS-, UniTechnik- of PXML-bestand geëxporteerd worden als een digitale buigstaat. Het op deze wijze exporteren van de wapening is een "definitieve export" uit het model, aangezien er geen terugkoppeling naar het model meer mogelijk is na de export. Eventuele productie of levering van wapening kan via deze bestandstypes dus niet teruggekoppeld worden naar het model. In Figuur 17 is de uitwisseling van stap 3.3 in een stroomschema weergegeven. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 13

158 Input Buigstaat 3.3 Opstellen digitale buigstaat Buigstatenmaker Output Digitale buigstaat Figuur 17: Stroomschema uitwisseling stap 3.3: Opstellen digitale buigstaat 3.4 AANSTUREN MACHINES Het aansturen van de machines kan op drie manieren, namelijk met behulp van: handmatige invoer door een medewerker aan de machine, vanaf een label; een barcode welke wordt geproduceerd door de werkvoorbereiding. Als de barcode door een medewerker gescand wordt bij de machine, weet de machine wat geproduceerd dient te worden; digitale aansturing. Vanaf een computer kan door de werkvoorbereiding het machinepark rechtsreeks aangestuurd worden Uitwisseling De uitwisseling van digitale buigstaat tot en met de aansturing van de machines gebeurd met behulp van BVSB, Unitechnik of PXML. Productiegegevens worden teruggekoppeld naar het ERP-systeem. In Figuur 18 is de uitwisseling van stap 3.4 in een stroomschema weergegeven. Input Digitale buigstaat 3.4 Aansturen machines Wapeningsleverancier Output Wapening: Staven; Beugels; Etc. Figuur 18: Stroomschema uitwisseling stap 3.4: Aansturen machines 3.5 TRANSPORTEREN WAPENING NAAR BOUWPLAATS Tijdens het opstellen van de buigstaten houdt de werkvoorbereider niet alleen rekening met de volgorde van aanbrengen in de bekisting, maar ook met de volgorde van produceren, de tijdelijke opslag ter plaatse van de productiehal en het transport naar de bouwplaats. Deze paragraaf ligt het transport van de wapening toe. Het transport vindt plaats met behulp van vrachtwagens. De wapening wordt in bundels op de vrachtwagen geladen. Alle bundels zijn gelabeld zodat duidelijk blijft welke wapening het is en waar het voor bedoeld is Uitwisseling Wanneer de aannemer de wapening nodig heeft op de bouwplaats, wordt deze afgeroepen bij de vlechtcentrale. Deze afroeping wordt gedaan door een werkvoorbereider van de aannemer die Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 14

159 afspraken maakt met de werkvoorbereider van de leverancier. Dit gebeurd face to face, per telefoon of per . De transportgegevens zoals laadlijsten, vrachtbrieven en rittenplanningen worden allemaal gecommuniceerd van en naar het ERP-systeem. In Figuur 19 is de uitwisseling in stap 3.5 in een stroomschema weergegeven. Input Wapening Staven; Beugels; Etc. 3.5 Transport wapening Wapeningsleverancier Output Wapening aanwezig op de bouwplaats Figuur 19: Stroomschema uitwisseling stap 3.5: Transport wapening 3.6 AANBRENGEN WAPENING Op de bouwplaats zorgt een voorman van de vlechters dat de wapening goed wordt aangebracht. Met behulp van eventuele hijsvoorzieningen wordt de wapening op de juiste plaats gelegd. Het aantal vlechters dat de voorman assisteert, is afhankelijk van de grootte van het project Uitwisseling De uitvoerder instrueert de voorman van de vlechters met behulp van hard copy 2Dwapeningstekeningen. De voorman draagt deze informatie over aan de vlechters, waardoor deze weten welke wapening aangebracht moet worden. Buiten wordt door de vlechters met behulp van hard copy 2D-tekeningen gevlochten. In Figuur 20 is de uitwisseling in stap 3.6 in een stroomschema weergegeven. Input Wapening op bouwplaats: Staven; Beugels; Etc. 3.6 Aanbrengen wapening Wapeningsleverancier (vlechter) Output Definitief aangebrachte wapening Figuur 20: Stroomschema uitwisseling stap 3.6: Aanbrengen wapening 3.7 CONTROLE GEPLAATSTE WAPENING De wapening wordt gecontroleerd door de aannemer en waar nodig wordt deze aangepast. Zie ook 1.10 voor de controle van de geplaatste wapening. Als de wapening (uiteindelijk) akkoord is bevonden wordt deze vrijgegeven voor de betonstort Uitwisseling Zie voor de uitwisseling van de controle van de geplaatste wapening. In Figuur 21 is de uitwisseling in stap 3.7 in een stroomschema weergegeven. Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 15

160 Input Definitief aangebrachte wapening 3.7 Controle wapening Aannemer Output Vrijgave voor betonstort Figuur 21: Stroomschema uitwisseling stap 3.7: Controle wapening Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 16

161 4 BRONNEN (d.d ); / (d.d ); (d.d ); (d.d ); (d.d ); (d.d ); (d.d ); (d.d ). Bijlage E - Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 17

162 BIJLAGE F TIJDSBALK HUIDIGE WAPENINGSPROCES Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 17 april 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

163 Tijd Aannemer Ontwerpbureau Wapeningscentrale Uitvraag opdrachtgever (OG) Aannemer zoekt, indien noodzakelijk, een ontwerpbureau om samen te tenderen Opdracht vanuit aannemer Aannemer en ontwerpbureau stellen VO op Opstellen VO in samenspraak met aannemer Aannemer bepaalt prijs van inschrijving Opdracht wordt gegund Opdracht wordt gegund Ontwerpbureau wordt ingeschakeld om DO te maken Opstellen DO Opdrachtgever geeft akkoord op DO en ontwerpbureau werkt UO uit Aannemer schakelt vlechter in Na akkoord UO door OG wordt de wapening geproduceerd en aangebracht door vlechter Controle geplaatste wapening en vrijgave voor betonstort (De opdrachtgever van) de aannemer geeft akkoord op het DO. Het UO wordt uitgewerkt Interne controle UO ter controle naar aannemer en opdrachtgever van de aannemer Opdracht vanuit aannemer Uittrekken wapening Opstellen digitale buigstaat Aansturen machines Transporteren wapening naar bouwplaats Aanbrengen wapening door vlechter Aanbrengen wapening door vlechter Na het aanbrengen van de wapening (eventueel) een tweedelijns keuring Controle geplaatste wapening en indien akkoord vrijgave voor betonstort Huidige processen bij de aannemer, het ontwerpbureau en de wapeningscentrale uitgezet in de tijd. De nummers bij de stappen staan voor de paragraaf waarin de desbetereffende stap toegelicht wordt Bijlage F -Tijdsbalk Huidige Wapeningsproces 17 april 2014 blad 1

164 BIJLAGE G AUTOCAD-TEKENING Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 6 mei 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

165 1ste uitgave Versie Datum Omschrijving Opdrachtgever: Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Project: Afstudeeronderzoek 'Wapenen in BIM' Onderdeel: Casus balk Postbus AK Rosmalen Burg. Burgerslaan 44/ NH Rosmalen Tel Maatvoering afgerond op mm. Hierdoor kunnen doortelmaten een mm afwijken Getekend Par. Gecontr. Par. Besteknr.: Werknr.: Schaal: Formaat Fase: 1:50 A3 Status: Tekening nr.: Versie: xx C AUTEURSRECHT VOORBEHOUDEN H:\Project\W999174\06 Producten\06.01 Ontwikkelprojecten\ Afstuderen HJa_DvK\06 Producten\06.05 Casus\Hulp\Balk_wapening hulp_ dwg

166 BIJLAGE H REVIT-MODEL Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 21 mei 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

167 A 1 A B B +1,250 m ,00% +0,000 m +1,500 m C D A D VIEW schaal: n.v.t. +0,000 m C D 1ste uitgave E BOVENAANZICHT schaal: 1 : Versie Datum Omschrijving Opdrachtgever: Project: Onderdeel: Getekend Besteknr.: Werknr.: Schaal: Formaat Fase: Status: Par. Gecontr. Par. E F Postbus AK Rosmalen Burg. Burgerslaan 44/ NH Rosmalen Tel Tekening nr.: Versie: Maatvoering afgerond op mm. Hierdoor kunnen doortelmaten een mm afwijken C AUTEURSRECHT VOORBEHOUDEN F

168 BIJLAGE I BUIGSTAAT ALLPLAN EN BFW Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 20 mei 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

169 Staaflijst - Buigvormen Project: Voor plan: Balk_Afstuderen_HJA_DKA Bewerkt door: Datum / tijd: Opmerking: hja 5/6/2014 / 11:45 Alle staafvormen Positie Aantal Ø [mm] Bemate buigvorm Individuele lengte [m] Totale lengte [m] Gewicht [kg] Level X X X Nemetschek AG Konrad-Zuse-Platz 1, Munich / Germany 1/3

170 Staaflijst - Buigvormen Project: Voor plan: Balk_Afstuderen_HJA_DKA Bewerkt door: Datum / tijd: Opmerking: hja 5/6/2014 / 11:45 Alle staafvormen Positie Aantal Ø [mm] Bemate buigvorm Individuele lengte [m] Totale lengte [m] Gewicht [kg] Som Level Som van alle bouwdelen Aantal elementen 1 Totaal gewicht Nemetschek AG Konrad-Zuse-Platz 1, Munich / Germany 2/3

171 Staaflijst - Buigvormen Project: Voor plan: Bewerkt door: Datum / tijd: Opmerking: Balk_Afstuderen_HJA_DKA hja 5/6/2014 / 11:45 Polygonale buigvormen Positie Aantal Segment a [cm] b [cm] c [cm] d [cm] e [cm] f [cm] g [cm] h [cm] i [cm] j [cm] Lengte [cm] Position Position 1: 30 Ø 10 Gesamtlänge: m Position Position 3: 6 Ø 20 Gesamtlänge: m Position Position 7: 5 Ø 16 Gesamtlänge: m Nemetschek AG Konrad-Zuse-Platz 1, Munich / Germany 3/3

172 Order : 4864 Klant : 1670 Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 2 2 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 3 Onderdeel : 2 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht a 2 B500B Ø C a1 1 B500B Ø C 9.61 a2 1 B500B Ø C a3 1 B500B Ø C a4 1 B500B Ø C a5 1 B500B Ø C a6 1 B500B Ø C a7 1 B500B Ø C a8 2 B500B Ø C a9 5 B500B Ø C a10 4 B500B Ø C a11 5 B500B Ø C a12 5 B500B Ø C a13 5 B500B Ø C a14 5 B500B Ø C a15 6 B500B Ø C a16 5 B500B Ø C Voor accoord Buigstaatnr : 2 Pagina : 1 16:26:08 20/05/2014 Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

173 Order : 4864 Klant : 1670 Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 2 2 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 3 Onderdeel : 2 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht 164 a17 1 B500B Ø C a18 2 B500B Ø C 4.28 a19 a20 a21 a22 1 B500B Ø B500B Ø B500B Ø B500B Ø C C C C Diameter (mm) Lengte (meters) Gewicht (KG) Voor accoord Buigstaatnr : 2 Pagina : 2 16:26:08 20/05/2014 Totaal (KG) : Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

174 BIJLAGE J BUIGSTAAT TEKLA EN BFW Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 9 mei 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

175 BUIGSTAAT MET BUIGVORMEN. De gekoppelde afbeelding kan niet worden weergegeven. Het bestand is mogelijk verplaatst, heeft een andere naam gekrege Model: AFST_HJA_DKA_TEKLAMODEL Datum: Projectnr: project nummer Tijd: 13:51:21. Pagina: 1 Posnr à k Aantal Lengte Gew/st Gewicht Buigvorm

176 BUIGSTAAT MET BUIGVORMEN. De gekoppelde afbeelding kan niet worden weergegeven. Het bestand is mogelijk verplaatst, heeft een andere naam gekrege Model: AFST_HJA_DKA_TEKLAMODEL Datum: Projectnr: project nummer Tijd: 13:51:21. Pagina: 2 Posnr à k Aantal Lengte Gew/st Gewicht Buigvorm Totaal gewicht: 300 kg

177 Order : 4864 Klant : 1670 noordenne staal Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 1 1 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 1 Onderdeel : 1 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht a 1 B500B Ø C a1 1 B500B Ø C a2 1 B500B Ø C a3 1 B500B Ø C a4 1 B500B Ø C a5 1 B500B Ø C b 1 B500B Ø C 2.06 b1 1 B500B Ø C 2.06 b2 1 B500B Ø C 2.06 b3 1 B500B Ø C 2.06 b4 1 B500B Ø C 2.06 b5 1 B500B Ø C 2.06 c 1 B500B Ø C 1.90 c1 1 B500B Ø C 1.90 c2 1 B500B Ø C 1.90 c3 1 B500B Ø C 1.90 Voor accoord Buigstaatnr : 1 Pagina : 1 09:13:11 09/05/2014 Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

178 Order : 4864 Klant : 1670 noordenne staal Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 1 1 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 1 Onderdeel : 1 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht c4 1 B500B Ø C 1.90 c5 1 B500B Ø C d 1 B500B Ø C d1 e 1 B500B Ø B500B Ø C C e1 1 B500B Ø C 2.85 e2 1 B500B Ø C 2.85 e3 1 B500B Ø C 2.85 e4 1 B500B Ø C 2.85 f 1 B500B Ø C 2.79 f1 1 B500B Ø C 2.79 f2 1 B500B Ø C 2.79 f3 1 B500B Ø C Voor accoord Buigstaatnr : 1 Pagina : 2 09:13:11 09/05/2014 Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

179 Order : 4864 Klant : 1670 noordenne staal Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 1 1 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 1 Onderdeel : 1 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht f4 1 B500B Ø C 2.79 g 1 B500B Ø C 2.91 g1 1 B500B Ø C 2.91 g2 1 B500B Ø C 2.91 g3 1 B500B Ø C 2.91 g4 1 B500B Ø C 2.91 h 1 B500B Ø C 2.98 h1 1 B500B Ø C 2.98 h2 1 B500B Ø C 2.98 h3 1 B500B Ø C 2.98 h4 1 B500B Ø C 2.98 i 1 B500B Ø C 3.04 i1 1 B500B Ø C Voor accoord Buigstaatnr : 1 Pagina : 3 09:13:11 09/05/2014 Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

180 Order : 4864 Klant : 1670 noordenne staal Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 1 1 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 1 Onderdeel : 1 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht i2 1 B500B Ø C 3.04 i3 1 B500B Ø C 3.04 i4 1 B500B Ø C 3.04 j 1 B500B Ø C 3.10 j1 1 B500B Ø C 3.10 j2 1 B500B Ø C 3.10 j3 1 B500B Ø C 3.10 j4 1 B500B Ø C k 1 B500B Ø C k1 1 B500B Ø C l 1 B500B Ø C 9.58 l1 1 B500B Ø C m m1 m2 m3 1 B500B Ø B500B Ø B500B Ø B500B Ø C C C C 9.68 Voor accoord Buigstaatnr : 1 Pagina : 4 09:13:11 09/05/2014 Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

181 Order : 4864 Klant : 1670 noordenne staal Order : 4864 Wapenen in BIM Locatie : Fase : 1 Fase 1 Buigstaat : 1 1 Buigstaat Van Noordenne Staal B.V. Buigstaatmaker : Datum gemaakt : Referentie : Uitvoerder : Tekening : 1 Onderdeel : 1 Merk Aantal x Aantal Stappen Materiaal Afmeting Verloop # : Pasmaat Gewicht 1208 m4 m5 1 B500B Ø B500B Ø C C Diameter (mm) Lengte (meters) Gewicht (KG) Voor accoord Buigstaatnr : 1 Pagina : 5 09:13:11 09/05/2014 Totaal (KG) : Van Noordenne Wapeningsstaal, telefoon , fax afdeling betonstaal

182 BIJLAGE K BIJEENKOMST "WAPENING IN BIM" Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 10 juni 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

183 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING PRESENTATIE WELKOMSTWOORD ALGEMEEN AFSTUDEERONDERZOEK "WAPENING IN BIM" DIGITALE UITWISSELING WAPENING WORKSHOP KLEINE VERANDERING GROTE GEVOLGEN OPSTELLING TIJDSLIJN INFORMELE AFSLUITING SUGGESTIES VANUIT WERKVELD CONCLUSIE... 9 BIJLAGEN BIJLAGE I PRESENTATIES Bijlage K - Bijeenkomst Wapening in BIM 10 juni 2014 blad 1

184 1 INLEIDING Gedurende de uitvoering van het afstudeeronderzoek kwam het idee om een interactieve bijeenkomst te organiseren. Dit om het onderzoek met de markt te delen. Op 13 mei 2014 heeft deze bijeenkomst, met als onderwerp "Wapening in BIM", plaatsgevonden bij Wagemaker. Tijdens deze bijeenkomst is het afstudeeronderzoek toegelicht en is aan de hand van een interactieve workshop een discussie tot stand gekomen. De opkomst tijdens de bijeenkomst was alleen al uniek, omdat veel verschillende belanghebbende partijen van binnen de branche aanwezig waren. Het betreft hier onder andere aannemers, wapeningsleveranciers, ontwerpbureaus en softwareleveranciers. 2 PRESENTATIE Tijdens deze bijeenkomst is er door een vijftal personen gepresenteerd onder begeleiding van de bijeenkomstbegeleidster Larissa Verbeek. De vijf personen die hebben gesproken zijn te vinden in Tabel 1. Voordat er gestart werd met de presentaties, werd de vraag gesteld of iedereen wilde noteren wanneer hij of zij dacht dat BIM gemeengoed zal zijn, hierop zal in 3.3 terug worden gekomen. Tabel 1: Presentatoren van de bijeenkomst d.d. 13 mei (in chronologische volgorde) Spreker Bedrijf Onderwerp Erik Wagemaker Wagemaker Welkomstwoord Johan de Groot Wagemaker Algemeen: techniek, proces en samenwerking in BIM. David van Kampen Avans Hogeschool Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" Hank Janssens Avans Hogeschool Afstudeeronderzoek: "Wapening in BIM" Matthias Oomens LIC Digitale uitwisseling wapening In onderstaande paragrafen worden de kern van de presentaties kort toegelicht. In Bijlage I - Presentaties zijn de presentaties van 13 mei opgenomen. 2.1 WELKOMSTWOORD Tijdens deze bijeenkomst zijn alle genodigde met een algemene boodschap welkom geheten door Erik Wagemaker. De algemene boodschap uit het welkomstwoord luidde als volgt: "Van doucheput naar wensput." De doucheput lijkt van buiten in orde, maar van binnen zit het vol troep. Hiermee werd op de gehele wapeningsbranche gedoeld. De wapeningsbranche (doucheput) moet veranderen in een wensput, zodat het ook "van binnen" in orde is. Aspecten zoals wantrouwen moeten veranderen in vertrouwen en het imago van de gehele wapeningsbranche dient verbeterd te worden. 2.2 ALGEMEEN Johan de Groot sprak over drie aspecten binnen de wapeningsbranche waar iedereen inzicht in moet krijgen, om zo alle neuzen dezelfde kant op te krijgen: Techniek. Er is veel mogelijk, dus techniek mag geen excuus zijn om niet tekeningloos uit te wisselen. Er kan beter meer energie gestoken worden in het op de juiste manier vullen van een BIM met BIM-data, dan het opstellen van informatiedragers (tekeningen); Proces. Het digitaal uitwisselen van informatie kan pas wanneer de digitale stekkers passen. Hiervoor moeten de processen geoptimaliseerd en op elkaar afgestemd worden. Dit kan Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 2

185 gedaan worden door met elkaar te communiceren en de andere partijen te willen begrijpen. De informatie zal dus integraal gedeeld moeten worden. Samenwerking. Het idee om long term relationships op te bouwen legt de focus op het kijken naar de langere termijn en niet in het heden te blijven stoeien. Door als bouwteam meer te investeren in de integrale ontwerpfase wordt aan het einde ervaring, kennis van elkaar en vertrouwen over gehouden en zullen toekomstige projecten efficiënter worden. Dit is LEAN, geeft reden tot parametriseren en resulteert in een praktisch gevuld BIM. 2.3 AFSTUDEERONDERZOEK "WAPENING IN BIM" Vervolgens is het afstudeeronderzoek van David van Kampen en Hank Janssens toegelicht. De presentatie is op te delen in vier delen: de knelpunten, kansen, advies en voordelen. Als laatste is er verzocht aan alle aanwezigen, om na te denken over eventueel relevant onderzoek in de laatste periode van de afstudeerperiode. Figuur 1: David van Kampen aan het presenteren Figuur 2: Hank Janssens aan het presenteren Knelpunten Tijdens de presentatie zijn de twee grootste knelpunten benoemd welke bij een groot aantal partijen naar voren kwamen tijdens het veldonderzoek: Knelpunt 1: Informatie-uitwisseling. Doordat er te weinig communicatie plaats vindt tussen de partijen worden tegenwoordig nog veel 3D-modellen "platgeslagen". Dit terwijl het ontwerpbureau en de wapeningsleverancier beide een 3D-model gebruiken/nodig hebben; Knelpunt 2: Samenwerking. De controlerende rol van de aannemer zorgt er voor dat er geen samenwerking tussen ontwerpbureau en wapeningsleverancier plaats vindt. Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 3

186 2.3.2 Kansen Bij de benoemde knelpunten zijn ook kansen gepresenteerd. Door het benutten van deze kansen is het mogelijk om het wapeningsproces te optimaliseren. Kans 1: Afspraken maken in de beginfase van een project met betrekking tot gegevensuitwisseling; Kans 2: Samenwerking tussen ontwerpbureau en wapeningsleverancier, en dit zo vroeg mogelijk realiseren Advies Verder werd als laatste boodschap meegegeven dat alle betrokken partijen aangaven dat het werken met een BIM de toekomst wordt. Een advies was daarom om de voorloper te zijn en niet een achterblijver met betrekking tot het implementeren van BIM binnen de desbetreffende organisatie Voordelen Als laatste is een opsomming gemaakt van de voordelen per branche Ontwerpbureau: Opgestelde 3D-modellen worden niet platgeslagen en iedereen werkt met hetzelfde 3D-model en dus dezelfde informatie; Ontwerp is beter afgestemd met de andere partijen waardoor een hoogwaardiger eindproduct wordt opgeleverd Wapeningsleverancier: De buigstaat kan direct uit het 3D-model geëxporteerd worden; Eigen producten en slimmigheden kunnen toegepast worden in het ontwerp. Zo gaat de productie en veiligheid omhoog; Door eigen wensen toe te kunnen passen in het model ontstaat een veiliger aan te brengen wapeningsontwerp Aannemer: Minder faalkosten omdat het model al virtueel gebouwd is; De wapeningsexpert heeft meegedacht tijdens het ontwerp waardoor een veiliger ontwerp ontstaat; De eigen producten van de wapeningsleverancier worden toegepast. Zijn productietijd gaat hierdoor omhoog met als gevolg dat de bouwtijd bij de aannemer korter wordt; Met behulp van het 3D-ontwerp krijg de aannemer meer inzicht in de hoeveelheden. 2.4 DIGITALE UITWISSELING WAPENING De laatste presentatie van de bijeenkomst is afkomstig van Matthias Oomens. Matthias Oomens is bezig met een afstudeerscriptie voor de opleiding Bedrijfskunde, tevens aan Avans Hogeschool. Hij doet dit naast zijn huidige baan als projectleider bij LIC. In de presentatie heeft Matthias Oomens de resultaten van zijn onderzoek en de bestaande uitwisselingsprotocol gepresenteerd. Het thema van zijn afstudeeronderzoek is de kostenbesparing binnen de wapeningsbranche door het toepassen van ICT tijdens het werkvoorbereidingproces. Door het gebruik van 3D-modellen en het digitaal uitwisselen van wapeningsgegevens is voor elke partij winst te behalen. De winst voor de Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 4

187 wapeningsleveranciers, ontwerpbureaus en aannemers (volgens Matthias) zijn in onderstaande paragrafen opgesomd Wapeningsleveranciers Verbeterde communicatie met adviesbureau; Reductie doorlooptijd werkvoorbereiding; Minder tijd kwijt aan het opstellen van buigstaten; Geen typefouten en dus minder faalkosten Adviesbureau Verbeterde communicatie met wapeningsleveranciers; Meer uren vooraf om kwalitatief 3D-ontwerp te maken; Minder uren tijdens uitvoering door kwalitatief ontwerp Aannemers Leverbetrouwbaarheid neemt toe; Grotere flexibiliteit naar de opdrachtgever; BIM rijker gevuld; In-1x-goed ontwerp; Reductie van de faalkosten door afstemmingen wapeningsleverancier en adviesbureau. Daarnaast werd verteld over de verschillende protocollen waarmee digitaal gegevens uitgewisseld kan worden. Hierin is onderscheid te maken in twee groepen. Protocollen welke zijn ontwikkeld vanuit het wapeningsbranche speciaal voor de wapeningsbranche en protocollen welke zijn ontwikkeld voor de gehele bouwsector Ontwikkeld vanuit en voor de branche BVBS: is ontwikkeld voor de productie en stuurt de volgende informatie door: Materiaal, Maatvoering en Merk. Maar kan ook gebruikt worden om vanuit CAD-programmatuur zoals Tekla, Revit en Allplan wapeningsinformatie naar het ERP-Systeem te sturen. Werknummer, tekening, materiaal, maatvoering en merk kan worden opgenomen; PXML: Is een protocol ontwikkeld door een wapeningsmachine leverancier en dus goed afgestemd met de wapeningsbranche. Daarnaast is het met PXML mogelijk om 3Dwapeningskooien uit te wisselen en produceren. Maakt het ook mogelijk om buig- en nettenlasmachine digitaal aan te sturen; Unitechnik: Is een open protocol ontwikkeld voor de betonindustrie. Nadeel van Unitechnik is dat er verschillende versies in omloop zijn waardoor de uitwisseling complexer is. Unitechnik is vooral geschikt voor wapeningsnetten en niet voor enkelvoudige staven Niet voor en door de branche ontwikkeld Is een protocol ontwikkeld door buildingsmart om digitaal BIM-data uit te wisselen. De wapeningsbranche omarmt dit bestandsformaat nog niet. De boodschap van de presentaties was dat er veel kansen liggen in de huidige wapeningsproces. Onder meer gegevensuitwisseling en samenwerking kunnen verbeterd worden. Technisch is al veel mogelijk. Een advies was om samen pilots te draaien om zo aan te tonen dat deze manier van werken, in meerder opzichten, lonend zal zijn: financieel, kwalitatief, qua uitvoerbaarheid en veiligheid. Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 5

188 3 WORKSHOP Het tweede gedeelte van de bijeenkomst bestond uit een interactieve workshop geleid door Larissa Verbeek. De workshop is te verdelen in drie delen en deze zijn hieronder één voor één toegelicht. 3.1 KLEINE VERANDERING GROTE GEVOLGEN Het eerste gedeelte was bedoeld om te laten zien dat door een klein aspect te veranderen, een situatie totaal kan veranderen. Tijdens deze oefening neemt een persoon "A" twee personen als "B" en "C" in gedachten. De bedoeling was om als persoon "A" tussen persoon "B" en "C" te gaan staan. Het eind resultaat was dat iedereen in beweging kwam en uiteindelijk in het midden dicht tegen elkaar aan kwam te staan. Figuur 3: Iedereen dicht bij elkaar Hierna werd een kleine wijzing gemaakt en werd gevraagd om te zorgen dat persoon "B" tussen persoon "A" en persoon "C" terecht kwam. Door deze wijziging liep iedereen naar buiten en werd de kring juist groter, zie Figuur 4. Figuur 4: Iedereen uit elkaar Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 6

189 Deze oefening laat zien dat kleine veranderingen, grote gevolgen kunnen hebben. Dus kleine aanpassingen in het huidige proces kunnen grote vooruitgang als gevolg hebben. 3.2 OPSTELLING Het tweede gedeelte van de interactieve workshop was een opstelling. Er werd gevraagd aan een willekeurig persoon om zijn denkbeeld over de samenhang van het huidige proces uit te beelden, door middel van personen een rol te geven en deze in een geheel te plaatsen. In Figuur 5 zijn de rollen, die in het begin waren neergezet, weergegeven. Naast de weergegeven rollen waren de factoren geld, juridische aansprakelijkheid en de opdrachtgever op de achtergrond geplaatst. Dit omdat deze zaken er wel altijd zijn, maar buiten het wapeningsproces staan (volgens de "regisserende" persoon). Figuur 5: Beginsituatie waarin de factoren geld, juridische aansprakelijkheid en de opdrachtgever op de achtergrond zijn geplaatst. Vervolgens zijn mensen uit verschillende branches samen gezet om te overleggen over de mogelijkheid om één iemand (lees: rol) te verplaatsen. Deze verplaatsing zou de eerste stap uit moeten beelden om te kunnen wapenen in BIM. Hierdoor werden de ideeën uit verschillende branches inzichtelijk met betrekking tot wat de eerste stap zou moeten zijn om BIM te integreren. Enkele voorbeelden zijn: Toevoegen 3D-model; Opdrachtgever in het bouwteam; Juridische aansprakelijkheid weg; Aannemer draaien. Uit deze oefening kan geconcludeerd worden dat sommige bedrijven een ander beeld hebben van wat de eerste stappen zullen zijn richting het beoogde proces. Wel valt op dat het merendeel van de partijen de opdrachtgever liever buiten beeld hebben, omdat hij slechts een kleine rol (of zelf een belemmering) zou spelen in de overgang naar een proces met BIM. Alle partijen zijn het wel eens met Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 7

190 de stelling dat samenwerking moet komen tussen de aannemer, het ontwerpbureau en de wapeningsleverancier, met een 3D-model (BIM) als middelpunt. In deze samenwerking zou er nog wel extra kennis nodig zijn bij het ontwerpbureau en de wapeningsleveranciers. De softwareleverancier heeft enkel een ondersteunende rol binnen het beoogde proces en hoor dus niet bij de samenwerkingsdriehoek. De factoren geld en juridische aansprakelijkheid spelen op de achtergrond wel mee met het proces maar zouden niet leidend moeten zijn. Deze uiteindelijke eindsituatie is weergegeven in Figuur 6. Figuur 6: Eindsituatie van het rollenspel 3.3 TIJDSLIJN Om de bijeenkomst af te sluiten werd nog een laatste vraag gesteld aan alle aanwezigen. Met deze vraag wordt terug gekomen op de vraag die aan het begin van de bijeenkomst gesteld werd. "Wanneer denk je dat wapening in BIM gemeengoed is?" Er werd gevraagd of iedereen op het tijdstip dat hij of zij denkt dat BIM gemeengoed is, wou gaan staan. Hieruit bleek dat veel personen iets positiever zijn geworden door de bijeenkomst en zien de tijd wanneer BIM een gemeengoed is dichterbij komen. Een enkeling heeft juist een ander idee hierover en vinden dat andere aspecten moeten veranderen voordat wapening in BIM gemeengoed wordt. Zij denken dat het langer duurt voordat BIM gemeengoed is dan dat ze aan het begin van de bijeenkomst deden. 4 INFORMELE AFSLUITING Na de workshop is de bijeenkomst afgesloten met een informele afsluiting. Tijdens deze afsluiting is de gelegenheid voor discussie ontstaan, waar zeker behoefte aan was naar aanleiding van de presentaties en de workshops. De afsluiting duurde uiteindelijk twee uur. Hier zijn ook enkele reacties ontvangen op het verzoek voor suggesties voor nader onderzoek in de resterende periode van het afstudeeronderzoek. Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 8

191 5 SUGGESTIES VANUIT WERKVELD Tijdens de presentatie is aangegeven dat suggesties voor verder onderzoek welkom zijn. Op dit verzoek zijn de volgende reacties gekomen: Checklist opstellen voor tijdens de start van het project; Casus uitvoeren met verschillende betonvormen; Rol van de opdrachtgever onderzoeken; De voor- en nadelen van de uitwisselingsprotocollen opsommen; IFC-uitwisseling (software beoordelen). Uiteindelijk is ervoor gekozen om een checklist op te stellen om tijdens de start van het project te kunnen gebruiken. Deze checklist zal een duidelijk beeld geven over de digitale uitwisseling van wapeningsgegevens. Ook worden de voor- en nadelen van de uitwisselingsprotocollen opgesomd in Bijlage B Software (behorend bij het Afstudeeronderzoek "Wapening in BIM"). Voor de andere suggesties is gedurende de onderzoeksperiode van dit onderzoek helaas te weinig tijd beschikbaar. 6 CONCLUSIE Uit de bijeenkomst kan geconcludeerd worden dat aannemer, ontwerpbureau en wapeningsleverancier, met een ondersteunende rol van de softwareleveranciers, samen dienen te werken om goed te kunnen BIMmen. Binnen deze samenwerking dient een 3D-model (BIM) een centrale rol te vertolken om zo het ontwerp en de kwaliteit daarvan beheersbaar te houden. Verder is uit het rollenspel gebleken dat de eerste stap om deze samenwerking te bereiken gezet zou moeten worden door de aannemer. Deze zou zo vroeg mogelijk een bouwteam, met daarin een wapeningsleverancier en ontwerpbureau, samen moeten stellen. Ook kan geconcludeerd worden dat het algemene beeld van de aanwezigen over de stelling "wanneer is BIM gemeengoed?" positiever is geworden. Door de nieuwe inzichten die zijn opgedaan meent het merendeel dat BIM eerder gemeengoed zal worden binnen de wapeningsbranche dan aanvankelijk werd gedacht. Bijlage K - Bijeenkomst "Wapening in BIM" 10 juni 2014 blad 9

192 BIJLAGE I PRESENTATIES Opdrachtgever : Avans Hogeschool 's-hertogenbosch Afstudeerders : Hank Janssens & David van Kampen Afstudeerbegeleiders : Rutger van Oosten & Bart Dankers Bedrijfsbegeleiders : Johan de Groot & Dennis Gubbels Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 10 juni 2014 Postbus 412 Burg. Burgerslaan 44/30 T (073) E 5240 AK Rosmalen 5245 NH Rosmalen F (073) I

193 Programma Uitwisseling wapening in BIM Presentaties Johan de Groot: Initiatief Hank Janssens en David van Kampen: Onderzoek Matthias Oomens: Technische mogelijkheden Aan de slag! Uitwisselen beeld Oefenruimte Napraten advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Waarom zitten we hier? Et voila: Dé oplossing! Iedereen optimaliseert zijn proces intern Iedereen ziet kansen in samenwerking Iedereen wacht op elkaar Iedereen wil afscheid nemen van traditionele verhoudingen Het huidige bouwproces voorziet niet in digitale optimalisaties Alle bouwketenpartners beseffen dat samenwerking loont De huidige stand der techniek brengt nieuwe informatiedragers Integraliteit in de bouwketen vereist cultuuromslag Long time relationships worden belangrijker Wij willen een positief signaal afgeven aan de markt! toch? Inzicht in: Techniek Proces Samenwerking advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

194 Techniek Techniek advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Techniek Techniek Wat is het doel van informatie in het model? a. tekeningen maken b. specifieke data uitwisselen De hoeveelheid parameters die beschrijven hoe een wapeningsstaaf er uit ziet en waar deze zich in het model bevindt is eindig. Digitaal samenwerken is mogelijk! Minder energie in informatiedragers (= tekeningen). Meer energie in hoogwaardige uitwisselbare BIM data. advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

195 Proces Proces Universele overeenkomsten in uitwisseling van informatie en werkproces benutten. Wagemaker vindt het noodzakelijk energie te steken in integraliteit van informatie want wanneer informatie structureel meer dan één keer voorkomt, resulteert dat in faalkosten. advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Proces Samenwerken Faalkosten genereren doen we tot nu toe SAMEN heel goed! Wie creëert nu faalkosten? Wie betaalt nu faalkosten? Wie heeft nu inzicht in faalkosten? Wie mag er nu profiteren van minder faalkosten? Iedereen is verantwoordelijk voor het eindresultaat! Huidige barrières cultuuromslag / soft BIM Wantrouwen Mengen kwaliteit Gering draagvlak Gering inzicht positie in het geheel Verantwoordelijkheid voor andermans werk Angst Geheime kennis Miscommunicatie Vooroordelen advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

196 Samenwerking Zoekt u dekking of laat u zich niet kisten? Long term relationships ffort Ontwerper Aannemer Leverancier Ontwerper Aannemer 0 tijd Leverancier project n project n advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

197 Wie zijn wij? Onderzoeksmethode Hank Janssens & David van Kampen Afstuderen Civiele Techniek Vooronderzoek Huidig proces Analyse Beoogde proces Toetsing Advies Kennis delen Iets innovatiefs, waar de markt wat aan heeft Wapenen in BIM advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Vooronderzoek Huidige proces Opdracht Ontwerpbureau Opdracht Opdrachtgever Aannemer Wapeningsontwerp Opdracht + Wapeningsontwerp Wapeningsleverancier Produceren en aanbrengen wapening advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

198 Knelpunt 1 Informatie-uitwisseling Kans 1 Informatie-uitwisseling Afspraken maken Opdrachtgever Opdracht Aannemer Opdracht Ontwerpbureau Wapeningsontwerp Ontwerpbureau: Intern opstellen 3D-model 2D Geen informatie verloren laten gaan of redundantie Eerste stap: Zorgen dat de stekker past! Opdracht + Wapeningsontwerp Wapeningsleverancier Produceren en aanbrengen wapening Wapeningsleverancier: Intern opstellen 3D-model advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Casus informatie-uitwisseling Knelpunt 2 Samenwerking Revit - Tekla - Allplan IFC PXML van Noordenne - Binfos For Windows (BFW) Opdrachtgever Opdracht Aannemer Opdracht Ontwerpbureau Wapeningsontwerp Opdracht Wapeningsontwerp Wapeningsleverancier Produceren en aanbrengen wapening Verkeerd ontwerp: De wapening is niet efficiënt te produceren of past niet advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

199 Kans 2 Samenwerking Kans 2 Samenwerking: financieel aantrekkelijk Aannemer Waarom moeilijk doen als het samen kan? In een zo vroeg mogelijk stadium Waar moet deze winst heen? Veiliger en praktischer ontwerp Rijker informatiemodel Verantwoordelijkheden veranderen Aannemer Prijs huidig proces Inkoop Arbeid Winst en risico Faalkosten Ontwerpbureau Ontwerpbureau Wapeningsleverancier Wapeningsleverancier advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Wordt BIM de toekomst? Voordelen ten opzichte van huidige proces BIM wordt de toekomst Beter de voorloper dan een van de achterblijvers BIM is een mindset Ontwerpbureau Opgestelde 3D-modellen worden niet platgeslagen Beter afgestemd ontwerp Wapeningsleverancier Buigstaat exporteren uit 3D-model Eigen producten en slimmigheden toepassen Veiliger aanbrengen wapening Aannemer Minder faalkosten Veiliger ontwerp Kortere bouwtijd Inzicht in hoeveelheden advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding

200 Verder onderzoek Aan de slag! Casus uitbreiden? Opstellen van een checklist voor de start van een project? Andere suggesties? advies engineering bouwbegeleiding advies engineering bouwbegeleiding Heeft u nog vragen? Wij wel. advies engineering bouwbegeleiding

201 Processen wapeningscentrale Processen wapeningscentrale 3. Tertiaire Processen 3.1 MT Overleg 3.2 Directie 3. Tertiaire Processen 3.1 MT Overleg 3.2 Directie Informatie uit BFW: - Primaire processen - Secundaire processen Processen 2. Secundaire Processen Processen 2. Secundaire Processen 2.1 Administratie 2.2 HRM 2.3 Technische Dienst 2.1 Administratie 2.2 HRM 2.3 Technische Dienst 1. Primaire Processen 1. Primaire Processen BFW 1.1 Verkoop 1.2 Inkoop 1.3 Magazijn 1.4 Productie BFW 1.1 Verkoop 1.2 Inkoop 1.3 Magazijn 1.4 Productie Primaire Processen 1. Primaire Processen BFW 1.1 Verkoop 1.2 Inkoop 1.3 Magazijn 1.4 Productie Acquireren: Inkoop van: Voorraadbeheer Werkvoorbereiding: - Calculatie - Productiemiddelen Inventariseren - Buigstaten maken - Offertes - Onderaannemers - Klaarzetten productie Beurzen Inkoopcontracten - Productieplanning Marketing - Transportplanning - Planning verwerking - Productie wapening - Productie prefab Huidige situatie: Communicatie via 2D bouwtekening - Transport - Uitvoering verwerking - Projectbewaking VCA voorschriften BFW

202 3D tekenen door adviesbureau Elektronische data-uitwisseling via protocol: o BVBS o Unitechnik o PXML Software kan helpen Is voor & door de branche ontwikkeld BVBS Is door diverse bedrijven ontwikkeld o IFC Is niet voor & door de branche ontwikkeld BFW BFW BVBS Voorbeeld BVBS Protocol BVBS is ontwikkeld voor de productie 2D Export: + Materiaal + Maatvoering + Merk 2D Import: + Werknr + Tekening + Materiaal + Maatvoering + Merk Voorbeelden CAD leveranciers BFW BFW

Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw

Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw Bijdrage voor Ronde tafel gesprek BIM voor infra en civieltechniek Brussel, 25 maart 2015 Jan-Hein Poodt Hoofd Havens, Vaarwegen & Tunnels Grontmij

Nadere informatie

Wat is BIM. BIM model

Wat is BIM. BIM model Sacon en BIM Bij Sacon worden sinds 2009 projecten ontworpen, uitgewerkt en virtueel gebouwd in een Bouwwerk Informatie Model of BIM met behulp van de software Revit van Autodesk. Met de opgebouwde ervaring

Nadere informatie

DE BIM WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. De toekomst is NU!

DE BIM WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. De toekomst is NU! Gezocht: BIM-Partners Waarom zou u aan ons BIM-proces deel willen nemen? Lees deze brochure en ontdek de mogelijkheden. Wacht niet langer en maak gebruik van ons uniek aanbod: Wordt BIM-partner van BolwerkWeekers.

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews.

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews. Onderzoek nazorg afdeling gynaecologie UMCG (samenvatting) Jacelyn de Boer, Anniek Dik & Karin Knol Studenten HBO-Verpleegkunde aan de Hanze Hogeschool Groningen Jaar 2011/2012 Resultaten Literatuuronderzoek

Nadere informatie

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst Voorstellen Anton Slockers Directeur Admea / Smits van Burgst Admea is onderdeel van de Smits van Burgst

Nadere informatie

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Royal HaskoningDHV biedt u met Virtual Design & Construction (VDC) een unieke methode om integraal

Nadere informatie

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers BIM in de praktijk Alexander Hoos / Kuijpers TVVL Eindedaglezing, 4 april 2016 Alexander Hoos Informatie Manager Even voorstellen Installatie bedrijf Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken: Procesoptimalisatie,

Nadere informatie

Slim samenwerken in de bouw ABB omarmt Bouw Informatie Modellering (BIM)

Slim samenwerken in de bouw ABB omarmt Bouw Informatie Modellering (BIM) Slim samenwerken in de bouw ABB omarmt Bouw Informatie Modellering (BIM) Tijdens grote bouwprojecten werken installateurs steeds vaker samen met andere partners, zoals architecten, aannemers en constructeurs.

Nadere informatie

DE BIM-WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. Stap in de toekomst!

DE BIM-WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. Stap in de toekomst! DE BIM-WERKMETHODIEK Stap in de toekomst! Gezocht: BIM-Partners Hoe eerder u klaar bent voor BIM (Bouw Informatie Model), hoe meer u profiteert van de vele voordelen. Word BIM-partner van Schouten Techniek

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de B&U Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

Ingenieurs & BIM. 27 januari 2012

Ingenieurs & BIM. 27 januari 2012 Ingenieurs & BIM 27 januari 2012 Even voorstellen Dik Spekkink adviesbureau voor bouwprocesinnovatie Kwaliteitszorg Bouwprocesinnovatie ICT-beleid in de bouw Veiligheid & Gezondheid BIM Spekkink C&R en

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de GWW Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G WAT KOMT ER NA BIM I N H O U D Wat komt er na BIM BIM is het begin LEAN bouwen Projectinformatie altijd en overal beschikbaar Informatiemanagement verbeteren Samenwerken en communicatie Procesoptimalisatie

Nadere informatie

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een sterk in verbinden Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een toonaangevend ingenieursbureau. Gespecialiseerd in duurzaam en constructief bouwadvies voor woningbouw en utiliteitsbouw.

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 bron: Ector Hoogstad Architecten BIM BIM is een term die in het vakgebied bouw

Nadere informatie

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013 Hilvarenbeek, 22-05-2013 Definities BIM: proces of product? Ontwikkelingen in de bouw Ontwikkelingen, software, werkwijze Ondersteuning voor architecten Schüco Revit Families Ondersteuning voor klanten

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 Nieuwsbrief BeheerVisie Nieuwsbrief BeheerVisie 2015, Editie 2 Nieuws BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 BeheerVisie geeft advies MeldDesk App Message Router MeldDesk Gebruikers Forum Nieuwe MeldDesk

Nadere informatie

Kritieke succesfactoren bij ERP-implementaties in het MKB

Kritieke succesfactoren bij ERP-implementaties in het MKB Kritieke succesfactoren bij ERP-implementaties in het MKB ERP nu ook geschikt voor midden- en kleinbedrijf Was Enterprise Resource Planning (ERP) tot aan het begin van het millennium vooral voor de grote

Nadere informatie

Building Information Modelling (BIM)

Building Information Modelling (BIM) Building Information Modelling (BIM) Nederland - Duitsland - Ghana - Ierland - Polen - Turkije www.bartels.nl De Van Heek parkeergarage in Enschede, in BIM uitgewerkt in Revit met architect en installatieadviseur

Nadere informatie

De nazorg van pleegzorg voor pleegouders

De nazorg van pleegzorg voor pleegouders 2014 Onderzoek en Innovatie Projectresultaat Dit onderzoek is verricht ten behoeve van het studieonderdeel Onderzoek &innovatie van de opleiding Pedagogiek aan de HAN te Nijmegen De nazorg van pleegzorg

Nadere informatie

(Hoe) kan onze communicatie beter?

(Hoe) kan onze communicatie beter? Deel 3 Onderzoek (Hoe) kan onze communicatie beter? Marijke Manshanden* Uw organisatie heeft een communicatieprobleem. U wilt dit probleem oplossen, maar mist de informatie om tot een goede oplossing te

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012. PLM in de keten Overzicht en status project

Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012. PLM in de keten Overzicht en status project Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012 PLM in de keten Overzicht en status project Agenda 1. Achtergrond 2. Problematiek 3. Het project 4. Aanpak 5. De pilots 6. Conclusies 7. Actuele status 8. Vragen

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker

HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker Ter afronding van een Hoger veiligheidskundige opleiding heeft John Fuijkkink een nieuw veiligheidskundig-instrument ontwikkeld.

Nadere informatie

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Jan Straatman, Balance & Result Organisatie Adviseurs b.v. 1 i.s.m. Willem Pel, Balance & Result en Hans Hendriks, debimspecialist 15 november 2010 Virtueel bouwen

Nadere informatie

WELKE PARTIJEN IN DE BOUW ZIJN BIM READY? BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014

WELKE PARTIJEN IN DE BOUW ZIJN BIM READY? BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014 WELKE PARTIJEN IN DE BOUW ZIJN BIM READY? BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014 30 APRIL 2015 HANS VOORDIJK BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014 BIM volwassenheid op zeven criteria Best practices in zeven deelsectoren

Nadere informatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Auteur: Remy Stibbe Website: http://www.stibbe.org Datum: 01 mei 2010 Versie: 1.0 Whitepaper implementatie workflow in een organisatie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies Faalkosten Uiting, oorzaken, preventie en remedies Hoge faalkosten zijn een probleem voor de bouwsector. Vooral in tijden van laagconjunctuur en krappe marges. In de breedste zin van het woord omvat de

Nadere informatie

SOCIAL INFORMATION SYSTEM

SOCIAL INFORMATION SYSTEM De SIS is een tool die oplossingen biedt voor uitdagingen en vragen in de wijk. Het product is vooral sterk in het verbinden van belangen. Zo stelt het organisaties in staat makkelijk en efficiënt met

Nadere informatie

3D Modelleren & Virtueel Bouwen

3D Modelleren & Virtueel Bouwen 3D Modelleren & Virtueel Bouwen Balance & Result 3 november 2009 ir.hans Moll Directeur Strukton Engineering Representatie middels 3D-model Bouwkundig Constructief Installaties BIM: Bouw Informatie Model

Nadere informatie

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Hoe tevreden zijn de medewerkers met en hoe betrokken zijn zij bij de organisatie en welke verbeterpunten ziet men voor de toekomst? Wat is medewerkerstevredenheid

Nadere informatie

BIM-HANDLEIDING SPAANSEN BOUWSYSTEMEN

BIM-HANDLEIDING SPAANSEN BOUWSYSTEMEN BIM-HANDLEIDING SPAANSEN BOUWSYSTEMEN Door : Engineering SBO Status : definitief Versie : 22-10-2015 INHOUDSOPGAVE 1. TOELICHTING... 3 2. OPEN BIM... 4 3. PROCES... 4 4. SAMENWERKINGSVORMEN... 4 A. VORM

Nadere informatie

In de volgende paragraven worden de zes fases in de methodiek toegelicht:

In de volgende paragraven worden de zes fases in de methodiek toegelicht: Adoptiemethode Om een verandering in werkgedrag op een juiste manier bij mensen te bewerkstelligen kan gebruik gemaakt worden van onderstaande methodiek. De methodiek is opgebouwd uit zes fases met als

Nadere informatie

Sectorwerkstuk. Kandinsky College. locatie Sint Jorisschool

Sectorwerkstuk. Kandinsky College. locatie Sint Jorisschool Sectorwerkstuk Kandinsky College locatie Sint Jorisschool schooljaar 2015-2016 1 Wat is het sectorwerkstuk? Het sectorwerkstuk is een werkstuk dat je maakt in klas vier over de door jou gekozen sector.

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 Albert Martinus Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 1 Hoe gaat het MKB pragmatisch om met BIM? Hoe groei je samen, publiek en privaat, op de ladder van BIM zodat we efficiënt dezelfde taal ontwikkelen.

Nadere informatie

Samenwerken in de bouwketen kan véél slimmer. Met de digitale 3D-oplossing van DDD

Samenwerken in de bouwketen kan véél slimmer. Met de digitale 3D-oplossing van DDD Samenwerken in de bouwketen kan véél slimmer Met de digitale 3D-oplossing van DDD DDD brengt uw bouwketen in topvorm Waarom digitaal samenwerken? Werkt u veel samen in bouwprojecten? Dan kent u vast de

Nadere informatie

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk BIM: Bouw Informatie Model De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk Binnen de bouw is BIM inmiddels een op zichzelf staand begrip geworden. Tegenwoordig willen we projecten BIM-men of er

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Campagneproject. Slow Food Rijnzoet. Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323

Plan van Aanpak. Campagneproject. Slow Food Rijnzoet. Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323 Campagneproject 2014 Slow Food Rijnzoet Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323 Inhoudsopgave Inleiding 3 Probleemstelling 4 Probleemoriëntatie 4 Probleemdefinitie 4 Doelstelling 5 Hoofdvraag 5 Deelvragen

Nadere informatie

SolidWorks QuickStart Algemene informatie

SolidWorks QuickStart Algemene informatie SolidWorks QuickStart Algemene informatie SolidWorks 3D CAD software biedt intuïtieve oplossingen voor alle aspecten van uw designproces. De SolidWorks producten kunnen worden toegepast binnen de hele

Nadere informatie

Snel te implementeren. Inpasbaar in uw situatie

Snel te implementeren. Inpasbaar in uw situatie Everything4Office ProjectManager Software voor Project Management Snel te implementeren Inpasbaar in uw situatie Economisch zeer verantwoord Everything4Office Software, Tolnasingel 1, 2411 PV Bodegraven

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Papierloos bouwen. Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews. Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren

Papierloos bouwen. Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews. Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren Papierloos bouwen 2014 Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews Om een

Nadere informatie

Het profielwerkstuk. 2. Eisen en voorwaarden Het profielwerkstuk moet aan een aantal eisen en voorwaarden voldoen:

Het profielwerkstuk. 2. Eisen en voorwaarden Het profielwerkstuk moet aan een aantal eisen en voorwaarden voldoen: -1- Het profielwerkstuk 1. Inleiding Hier staat hoe u te werk gaat bij het maken van het profielwerkstuk. Ook de eisen waaraan het moet voldoen zijn opgesomd. Verder geeft het u een voorbeeld van een plan

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

Social Action Research Plan

Social Action Research Plan Social Action Research Plan Social media project Studenten Dennis Visschedijk 438332 Aileen Temming 474094 Stefan Ortsen 481295 Niels Konings 449822 Renee Preijde 482835 Opdrachtgever Stal te Bokkel Daniëlle

Nadere informatie

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP Versie 1.0 Wouter van Kuipers 7 7 2008 1 Inhoud 1 Inhoud... 2 2 Inleiding... 2 3 Probleemgebied... 3 3.1 Doelstelling...

Nadere informatie

Project. 3D-Fraggel. Plan van aanpak. Door: IH1T08 1/1

Project. 3D-Fraggel. Plan van aanpak. Door: IH1T08 1/1 Project 3D-Fraggel Plan van aanpak Door: 1/1 Project 3D-Fraggel Plan van aanpak Datum: 07-05-2001 Plaats: Enschede Opdrachtgever: Saxion Hogeschool Enschede Instituut ICT Afdeling Hogere Informatica Contactpersoon

Nadere informatie

Slim bouwen met BIM 11 juni 2014

Slim bouwen met BIM 11 juni 2014 Bouwlokalen initiator Theo Peekstok projectcoördinator / partner multidisciplinair architectenbureau ? (afkomstig van hetnationaalbimplatform.nl ) BIM is gebaseerd op werken middels één model (database)

Nadere informatie

RESULTAATGERICHT ORGANISEREN

RESULTAATGERICHT ORGANISEREN RESULTAATGERICHT ORGANISEREN Hoe de beste resultaten te halen uit uw organisatie, managers en medewerkers. Wat is resultaatgericht organiseren? Resultaatgericht organiseren heeft als doel om organisaties

Nadere informatie

Mitsubishi Caterpillar Forklift Europe - producent van vorkheftrucks - verhoogt klanttevredenheid

Mitsubishi Caterpillar Forklift Europe - producent van vorkheftrucks - verhoogt klanttevredenheid Mitsubishi Caterpillar Forklift Europe - producent van vorkheftrucks - verhoogt klanttevredenheid Met een combinatie van Microsoft Dynamics CRM en een online besteltool krijgt MCFE niet alleen inzicht

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

de BIM-werkmethodiek Gezocht: BIM-Partners Contactgegevens Ga voor die voorsprong: kom langs! Stap in de toekomst!

de BIM-werkmethodiek Gezocht: BIM-Partners Contactgegevens Ga voor die voorsprong: kom langs! Stap in de toekomst! Dit oriënterende gesprek is geheel vrijblijvend. Bel 0229-291 500 of mail naar bim@schoutentechniek.nl Contactgegevens De Marowijne 47 1689 AR Zwaag Postbus 20 1689 ZG Zwaag T (0229) 29 15 00 F (0229)

Nadere informatie

Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek

Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek Heeft u zich ook al eens afgevraagd waarom uw concurrent zo veel goedkoper kan zijn? Waarschijnlijk

Nadere informatie

Individueel verslag Timo de Reus klas 4A

Individueel verslag Timo de Reus klas 4A Individueel verslag de Reus klas 4A Overzicht en tijdsbesteding van taken en activiteiten 3.2 Wanneer Planning: hoe zorg je ervoor dat het project binnen de beschikbare tijd wordt afgerond? Wat Wie Van

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 2 Danique Beeks Student Advanced Business Creation Stage JH Business Promotions

Inhoudsopgave. 2 Danique Beeks Student Advanced Business Creation Stage JH Business Promotions Onderzoeksopzet Danique Beeks Studentnummer: 2054232 Advanced Business Creation Stagebedrijf: JH Busines Promotions Bedrijfsbegeleider: John van den Heuvel Datum: 12 September 2013 Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

Aan de slag met BIM, Gewoon doen!

Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Jan Straatman Willem Pel Balance & Result We helpen professionals om sterker in de markt te staan en om hun organisatie en processen te verbeteren. 1 onderwijs lectoraat

Nadere informatie

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET INFORMATIEMANAGEMENT. Masterclass Informatiemanagement

AAN DE SLAG MET INFORMATIEMANAGEMENT. Masterclass Informatiemanagement AAN DE SLAG MET INFORMATIEMANAGEMENT Masterclass Informatiemanagement AAN DE SLAG MET INFORMATIEMANAGEMENT INTRODUCTIE Informatie is voor elke organisatie een cruciale asset. Efficiënte uitvoering van

Nadere informatie

De Perfecte VoorbereiDing

De Perfecte VoorbereiDing De Perfecte VoorbereiDing 12 juni 2014 Norbert Schotte studentnummer: 2046869 Maurice Peeters Joop de Zwart Jaap Wessels Titel: DePerfecteVoorbereiding :hetspoornaarperfectie? Subtitel: EenpraktijkonderzoeknaardemogelijkeinvloedvanConcurrent

Nadere informatie

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr)

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Identificatienummer: Publicatiedatum: 19 november 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft het werkprofiel van 'Software engineer (sr)' zoals die door

Nadere informatie

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling Voorbeelden generieke inrichting Versie 1.1 Datum 19/12/2014 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl Documentbeheer

Nadere informatie

Installatietechniek. Beroepsproduct: Groep: Periode: Blok H1.2. Ingeleverd op: Vrijdag 18 november 2011 om 12.00. Projectleden: Ingeleverd door:

Installatietechniek. Beroepsproduct: Groep: Periode: Blok H1.2. Ingeleverd op: Vrijdag 18 november 2011 om 12.00. Projectleden: Ingeleverd door: Installatietechniek TISD WH1.2 Plan Van Aanpak Beroepsproduct: Groep: Plan Van Aanpak WH11B2 Periode: Blok H1.2 Ingeleverd op: Vrijdag 18 november 2011 om 12.00 Projectleden: Ingeleverd door: Tutor: Luuk

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart

BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart Inleiding Kennismaking: Beton- en Staalconstructeur Betontechnoloog IPMA gecertificeerd projectmanager Sinds

Nadere informatie

De SolidWorks QuickStart Module

De SolidWorks QuickStart Module SolidWorks 3D CAD software biedt intuïtieve oplossingen voor alle aspecten van uw designproces. De SolidWorks producten kunnen worden toegepast binnen de hele organisatie. De SolidWorks QuickStart Module

Nadere informatie

Hoe kan je op een slimme manier wijzigingen in het 3D model voor iedereen inzichtelijk maken?

Hoe kan je op een slimme manier wijzigingen in het 3D model voor iedereen inzichtelijk maken? Vragen BIMming Business (opgesteld n.a.v. vragen en opmerking 14 juni): Is het mogelijk om een zoekmachine te maken waarmee bepaalde data kan worden teruggevonden in een IFC bestand? Om IFC optimaal te

Nadere informatie

Uw partner in bouwend Nederland!

Uw partner in bouwend Nederland! De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs B.V. Bouwend Nederland kan niet meer zonder virtual ontwerpen en gecertificeerde realisatie van projecten. Opdrachtgevers verwachten een integraal ontwerp

Nadere informatie

Virtueel Bouwen met BIM Serge Lefevere (BOECKX. architecture & engineering)

Virtueel Bouwen met BIM Serge Lefevere (BOECKX. architecture & engineering) Virtueel Bouwen met BIM 1 2 ++ CAD: COMPUTER AIDED DESIGN 2D / 3D ++ Van dom model 3 ++ Naar intelligent model Een Bouwwerk Informatie Model is een informatiemodel dat gemaakt en gebruikt wordt bij een

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 . Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 3 Hoe was het ook al weer vóór BIM: 2 1 / 18 3.1 Nadelen. 2 4 Hoe gaat samenwerken met

Nadere informatie

We BIMmen en nu? ing. Piet Fiege BIM specialist

We BIMmen en nu? ing. Piet Fiege BIM specialist We BIMmen en nu? ing. Piet Fiege BIM specialist Inhoud We BIMmen Definitie Waarom Welke partijen Veranderingen uitdagingen en nu? Resumé Vragen 2 We BIMmen definitie 3 We BIMmen definitie Werkmethodiek

Nadere informatie

Onderzoeksplan Rekenkamercommissie 2011

Onderzoeksplan Rekenkamercommissie 2011 Onderzoeksplan Rekenkamercommissie 2011 Boxtel, maart 2011 Voorwoord Voor u ligt het onderzoeksplan 2011 van de rekenkamercommissie Boxtel. Het onderzoeksplan is het resultaat van de suggesties die we

Nadere informatie

Enquête + Vragenlijst + Onderzoek + Panel = thesistools.com 15-01-13 10:43 Adoptie van BIM Geacht lid, Bouwend Nederland voert onderzoek uit naar de adoptie van BIM onder haar leden. Hiervoor is een enquête

Nadere informatie

LabelMaster. Software voor de wapeningsstaalindustrie

LabelMaster. Software voor de wapeningsstaalindustrie Software voor de wapeningsstaalindustrie 1. Beschrijving is een programma voor de planning, sturing en beheersing van het productieproces in buigcentrales en prefabfabrieken. Het maakt het beheer van stamgegevens

Nadere informatie

Workshop BIM. Een methodiek met nieuwe kansen 21 juni 2011. Hans Hendriks & Frank Maatje

Workshop BIM. Een methodiek met nieuwe kansen 21 juni 2011. Hans Hendriks & Frank Maatje Workshop BIM Een methodiek met nieuwe kansen 21 juni 2011 Hans Hendriks & Frank Maatje Agenda & Introductie Definitie BIM Essentie BIM : Samenwerken! BIM= BIM model en BIM methodiek Kortom: BIM = hulpmiddel,

Nadere informatie

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode!

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! Dragon1 EA Tool Business case webbased EA tool Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! uw organisatie, datum, versie #.#, documentstatus eigenaar/budgetverantwoordelijke: Kies op deze

Nadere informatie

Managementinformatiesysteem

Managementinformatiesysteem Managementinformatiesysteem (aanvulling bij hele boek) Het opzetten van een managementinformatiesysteem Wanneer je een werkstuk moet maken, bijvoorbeeld over de houding van de Nederlanders ten opzichte

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

ONTWERPER!IN!UITVOERING! Kansen!voor!middelgrote!architectenbureaus!! in!de!rol!van!uitvoerend!general!planner!

ONTWERPER!IN!UITVOERING! Kansen!voor!middelgrote!architectenbureaus!! in!de!rol!van!uitvoerend!general!planner! ONTWERPERINUITVOERING Kansenvoormiddelgrotearchitectenbureaus inderolvanuitvoerendgeneralplanner Afstudeeronderzoek 23F11F2015 Afstudeerbedrijf: Korfkerarchitecten Sportlaan12 8302AZEmmeloord Bedrijfsbegeleider:

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Veel voor weinig. Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs

Veel voor weinig. Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs Veel voor weinig Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs 1 Inleiding Introductie Innovatie in de bouw? Traditioneel werkproces Modern werkproces 2 bouwbranche Kenmerken Traditionele ambachtelijke

Nadere informatie

BIM: van hype naar praktijkintegratie. René Dorleijn

BIM: van hype naar praktijkintegratie. René Dorleijn BIM: van hype naar praktijkintegratie René Dorleijn DACE contactbijeenkomst 25 november 2010 Agenda 1. Introductie Movares 2. Hypecycle 3. BIM in de Bouw- & Infrasector 4. Wat is BIM? 5. Waarom BIM? 6.

Nadere informatie

Versie 1.0 Datum: 10-6-2015. Afstudeeropdracht HBO ICT Information Management

Versie 1.0 Datum: 10-6-2015. Afstudeeropdracht HBO ICT Information Management Dit document geeft een beeld van een afstudeeropdracht over hoe product- en marktinnovatie bereikt kunnen worden door het toepassen van ketenintegratie op het gebied van fysieke en informatie-integratie

Nadere informatie

Bimmen met VBI. aandachtspunten voor samenwerking

Bimmen met VBI. aandachtspunten voor samenwerking aandachtspunten voor samenwerking VBIM01-002 BIM helpt Steeds meer partijen ontdekken dat als BIM juist wordt toegepast dit helpt om bouwprocessen efficiënter te laten verlopen en daardoor sneller en goedkoper.

Nadere informatie

De ontwikkelingen bij Stabiplan ondersteunen onze doelstellingen tot procesverbetering...

De ontwikkelingen bij Stabiplan ondersteunen onze doelstellingen tot procesverbetering... KLANT aan het woord 4 De ontwikkelingen bij Stabiplan ondersteunen onze doelstellingen tot procesverbetering... BIM denken, doen en delen met Stabicad Megens Installaties over een grotere orderportefeuille

Nadere informatie

Agenda. Analyse financiële situatie. Werkvoorbereiding 3D gegevens uitwisselen. Eerder aan tafel gaan zitten BFW

Agenda. Analyse financiële situatie. Werkvoorbereiding 3D gegevens uitwisselen. Eerder aan tafel gaan zitten BFW Agenda Analyse financiële situatie Werkvoorbereiding 3D gegevens uitwisselen Eerder aan tafel gaan zitten 1 Financiële status NL holdings met certificaat BRL 0503 Analyse jaarcijfers van 2009 t/m 2012

Nadere informatie

Proces Werktekening Thema 3

Proces Werktekening Thema 3 Proces Werktekening Thema 3 Voorwoord Zowel landelijke aanbestedingen als die in Europees verband krijgen steeds meer aandacht. De bestaande werkwijze van aanbesteden en de nieuwe werkwijze (innovatie)

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Project: Portfolio Online 18-9-2013. Jeremy de Jager INHOLLAND

Plan van Aanpak. Project: Portfolio Online 18-9-2013. Jeremy de Jager INHOLLAND 18-9-2013 Plan van Aanpak Project: Portfolio Online Jeremy de Jager INHOLLAND Pagina 1 Hoofdstukken 1. Achtergronden - Projectnaam - Opdrachtgever - Opdrachtnemer - Beschrijving organisatie - Geschiedenis

Nadere informatie

ADOMI-ASD 3D BIM én 2D technische tekenkracht

ADOMI-ASD 3D BIM én 2D technische tekenkracht ADOMI-ASD 3D BIM én 2D technische tekenkracht 3D BIM én 2D technische tekenkracht Met ADOMI en ASD beschikt u over een softwarecombinatie die helemaal is afgestemd op de Nederlandse bouw. ADOMI-ASD is

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Nu niet opnemen van Dutch Revit Standards op de lijst voor aanbevolen

Nu niet opnemen van Dutch Revit Standards op de lijst voor aanbevolen FS 151028.2D Forum Standaardisatie Nu niet opnemen van Dutch Revit Standards op de lijst voor aanbevolen Wilhelmina v Pruisenweg 104 2595 AN Den Haag Postbus 84011 2508 AA Den Haag www.forumstandaardisatie.nl

Nadere informatie

didiclass 2.0 Opdrachtnemer: E-minor projectgroep Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opdrachtgever: Walter Geerts, de open universiteit

didiclass 2.0 Opdrachtnemer: E-minor projectgroep Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opdrachtgever: Walter Geerts, de open universiteit didiclass 2.0 Opdrachtnemer: E-minor projectgroep Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opdrachtgever: Walter Geerts, de open universiteit Projectgroepleden: Laurens Ruiter: laurens.ruiter@gmail.nl Dévit Schimmel:

Nadere informatie

Whitepaper. One language, one source, one truth

Whitepaper. One language, one source, one truth Whitepaper One language, one source, one truth Contact Voor meer informatie of een demo kunt u contact opnemen met John Vermolen of Bas de Graaf: 06-53943650 / 06-53289168 Postbus 79075, 1070 NC Amsterdam

Nadere informatie