HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS?"

Transcriptie

1 DE STAD ALS CENTRUM VAN DE WERELD HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

2 onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

3 HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 3 DE STAD ALS CENTRUM VAN DE WERELD Nederland heeft een periode van meer dan een halve eeuw van gestage economische groei achter zich. Om leefbaar, attractief en concurrerend te blijven is het zaak voor onze steden om de komende decennia effectief in te spelen op grote, mondiale veranderingen. Op toenemende urbanisatie, verschuivingen in geo- en regionale politiek, de transitie naar een nieuwe economie, op klimaatverandering en steeds schaarser wordende natuurlijke bronnen en op de sterk veranderde samenstelling van de bevolking. Inhoud 1 De toekomst daagt uit 2 Toekomstscan Nederlandse steden: 10 observaties en vergezichten 3 Impact van steden Hoe bereiden onze 30 grootste steden zich voor op straks? Wat zien ze als belangrijkste uitdagingen? Welke partijen zijn aan zet? Is er een richtinggevende agenda en strategie? Ter gelegenheid van de start van de nieuwe colleges en gemeenteraden, die onder druk van een ongekende bezuinigingsopgave tot nieuw beleid en aantoonbaar resultaat moeten komen, zochten studenten van de Hogeschool Rotterdam - onder begeleiding van ARCADIS - het antwoord op deze vragen onder meer in collegeprogramma s, structuurplannen en toekomstvisies van deze gemeenten. Zij onderwierpen circa 300 documenten aan een kwalitatieve analyse. De studenten die het onderzoek uitvoerden in de toekomst zelf professionals in stedelijke ontwikkeling geven daarbij een frisse kijk op wat zíj nodig achten. Tenslotte reiken ARCADIS-experts 9 troeven aan voor uw Agenda voor morgen. Rotterdam, juli Duurzame stedelijke ontwikkeling Nederland 5 Agenda voor morgen onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

4 42 II HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

5 HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 5 1 DE TOEKOMST DAAGT UIT Van oudsher heeft de stad een grote aantrekkingskracht op werk- en gelukszoekers. Voor ondernemers, talenten, onafhankelijke geesten en creatievelingen is de stad nog immer the place to be. Moderne communicatiemiddelen en virtuele netwerken maken de stad allerminst overbodig. Ze vergroten eerder de slagkracht van de metropool en creëren ruimte waar de stad tegen zijn grenzen aanloopt. Want eveneens van alle tijden zijn de uitdagingen van verstedelijking: het woekeren met ruimte en middelen om al die mensen te herbergen en het potentieel efficiënt te benutten. Ook in de 21 e eeuw zullen niet alle nieuwe stedelingen er in slagen hun dromen te verwezenlijken. Zelfs in een welvarend land als Nederland wordt de stad ook bevolkt door mensen die in de marge leven. Met alle sociale gevolgen van dien. AANPASSINGSVERMOGEN Het zijn niet alleen de individuen die zich alert moeten herpositioneren, ook de steden en hun achterland raken steeds meer in grensoverschrijdende concurrentie verwikkeld. Wie mee wil doen, moet een speler worden op de wereldmarkt. Zeker in de kenniseconomie is het speelveld achter de dijken te klein. Het vraagt een ander adaptatievermogen van de stad. Natuurlijk moeten we blijven investeren in hoogwaardige voorzieningen en bereikbaarheid. Maar de stad van de toekomst moet vooral investeren in flexibiliteit om te kunnen reageren op snel wisselende economische kansen. Dat vraagt om een nieuwe benadering van de stedelijke inrichting en financiering daarvan. CIRCULAIR ALS MANTRA De milieu-impact van stedelijke ontwikkeling noopt ook tot het afbakenen van nieuwe kaders. Door de geconcentreerde productie, consumptie en opslag van afval is de voetafdruk van steden enorm en daarmee de invloed op de ecologie van de planeet. Omdat steden tegen hun biofysische grenzen aanlopen, worden ecosysteemdiensten uit het achterland afgenomen. Cruciaal voor het leven in de stad, maar in potentie ontwrichtend voor bestaande ecosystemen. Grenzeloos circulair denken is het nieuwe mantra, duurzaamheid een must. EIGENTIJDSE ONGELIJKHEID De nieuwe tijd vermorzelt oude zekerheden. Het tempo waarin dat gebeurt, stelt alle stedelingen op de proef. Zij die vooroplopen en kunnen volgen, vormen de succesvolle bovenlaag. De handhavers de middenmoot. Maar in een klimaat waarin technologische innovaties elkaar in een moordend tempo opvolgen, is succes per definitie van korte duur en worden de marktleiders snel afgelost. De burger, de consument en de werknemer moeten in een bombardement van informatie en andere prikkels voortdurend keuzes maken. Dat creëert eigentijdse ongelijkheid: zij die het tempo niet kunnen bijbenen gaan gebukt onder keuzestress. Dat treft ook groepen die een halve eeuw geleden in het veilige netwerk van zuilen en baanzekerheid zich prima thuis voelden in de stad onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

6 2 TOEKOMSTSCAN NEDERLANDSE STEDEN: 10 OBSERVATIES EN VERGEZICHTEN Spelen de Nederlandse steden in op de eisen van de nieuwe tijd? ARCADIS vroeg een dertigtal studenten van verschillende studierichtingen aan de Hogeschool Rotterdam beleidsstukken van 34 grote Nederlandse gemeenten te scannen op toekomstvisie en -perspectief. De studenten staan aan de vooravond van hun werkzame leven en zijn dus de professionals van morgen. Hun bevindingen zijn bewust gekleurd door hun eigen toekomstverwachtingen en eisen die zij stellen aan de maatschappij waarin ze geacht worden hun rol te spelen. Een frisse kijk dus. Onder begeleiding van hun docenten en consultants van ARCADIS beoordeelden zij circa 300 beleidsplannen op de volgende aspecten: Economie Governance Mobiliteit & infrastructuur Ecologie Verstedelijking & vastgoed Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen Deze scan is geen wetenschappelijk onderzoek, maar een verkenning, een dwarsdoorsnede van het stedelijk landschap. Hoe bereidt de zittende generatie beleidsmakers de weg voor hun opvolgers? Wat ontbreekt er in de plannen en wat kan er beter? De uitkomsten zijn geen schets van een generatiekloof, maar een oprechte oproep tot meer samenwerking, realisme en echte duurzaamheid. De inzichten en adviezen van de studenten vormen het begin van nader, gericht onderzoek naar wenselijke en noodzakelijke cultuurwijzigingen in stedelijk bestuur om de dilemma s van de toekomst adequaat te pareren. MOBILITEIT & INFRASTRUCTUUR 1. Mobiliteit en bereikbaarheid draaien niet uitsluitend om de auto De mobiliteitsparagrafen gaan nog al eens uit van bestaande problemen zonder te kijken naar veranderende tendensen. Zo neemt onder jongeren zowel de status, het bezit als het gebruik van de auto af. Nu investeren in traditionele parkeervoorzieningen, kan binnen een jaar of vijf weggegooid geld zijn. De bereikbaarheid van de stad lijkt gedefinieerd door beleidsmakers met een auto, is een van de observaties. Een mix van vervoermiddelen, die per doel kan verschillen, is steeds meer de norm. VERSTEDELIJKING & VASTGOED 2. Investeer in winkelbeleving in plaats van winkelruimte Met de opkomst van e-commerce staan binnenstedelijke winkelcentra zwaar onder druk; leegstand is groot, maar oplossingen worden nog te vaak gezocht in een verouderde visie op retail en gehinderd door achterhaalde financieringsmodellen. Dat de winkelstraat meer een belevingsader zou moeten zijn dan een functionele koopgoot wordt onvoldoende ingezien. GOVERNANCE 3. Samenwerken in plaats van concurreren Dat elke gemeente zijn eigen industrieterrein en kennisinstituut wil, is de studenten een doorn in het oog. Doe waar je goed in bent, je kunt niet overal nummer 1 in zijn. Door samen te werken kun je elkaar versterken. Dat gaat verder dan het alleen samenvoegen van diensten. Er moet ook overeenstemming in beleid zijn. Door binnenlandse concurrentie zoeken bedrijven en instellingen in de grensregio liever toenadering tot buitenlandse partners. Dat hoeft niet slecht te zijn, mits de motivatie postief is. De potentie van een stad wordt pas echt benut als bedrijven, kennisinstellingen, overheden, burgers en maatschappelijke organisaties elkaar vinden in een poly-centrisch netwerk onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

7 HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 7 4. Betrek de burger écht, ook die van morgen Het betrekken van burgers is nog te vaak een wassen neus. Beleidsplannen blijken niet zelden al dichtgetimmerd voor de burger wordt gehoord. Waar ruimte voor inspraak is, ontbreekt de actieve inbreng van de toekomstige generatie. Dan kom je niet verder dan de korte termijn. Een vergelijkbare kritiek is te horen op talentontwikkelingsprogramma s. Die hebben te weinig oog voor de economie van morgen. 5. Investeer in alle lagen van het onderwijs De vestigings- en ontwikkelingskansen van universiteiten en hogescholen hebben de warme belangstelling van de beleidsmakers, maar als je een nieuwe generatie klaar wilt stomen voor de toekomst, moet je beginnen met te investeren in het basisonderwijs en het (V)MBO niet vergeten. Het multipliereffect van zo n benadering kan veel groter zijn. Bovendien kunnen we niet allemaal manager of topspecialist worden; er is nog steeds behoefte aan uitvoerenden. ECONOMIE 6. Realistisch economisch beleid graag Het economische beleid gaat te vaak uit van groeiprognoses die in het huidige economisch klimaat niet in alle gevallen realistisch zijn. Als de haalbaarheid en maakbaarheid van deze plannen ver te zoeken is, roept dat argwaan op. Onderbouwing met zinnen als de markt is aan zet overtuigen de studenten niet. Dezelfde bezwaren gelden in al te optimistische prognoses van bevolkingsgroei. Als krimp de realiteit is in een bepaalde regio, moet je geen nieuwe woningen willen bouwen. ECOLOGIE 8. Duurzaamheid is meer dan CO 2 -reductie Alle gemeenten hebben groene, ecologische en duurzaamheidsparagrafen, maar deze zijn vaak weinig concreet, realistisch en nauwelijks meetbaar. Er wordt vooral ingezet op CO 2 -reductie en dus op de P van planet. Het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid van mensen (people) is een onderbelicht thema. Een eenzijdige focus op profit staat duurzaamheid sowieso in de weg. Schaamgroen als natuurbeleving heeft weinig met echte duurzaamheid te maken. Leven met de natuur zou een betere koers zijn. GOVERNANCE 9. Wees eerlijk en transparant Durf de problemen van de stad te benoemen. Laat de schaduwzijde niet ondersneeuwen door ronkende vergezichten. Daarmee vergoot je de kloof tussen burger en politiek. En met een verdeelde stad is er geen gezamenlijke toekomst. 10. Denk integraal Sectorale en solistische oplossingen werken niet meer. Het gaat om de verbinding. Van economie en sociaal, bijvoorbeeld. En duurzaamheid, ecologie én cultuur zijn thema s die in alle sectoren moeten terugkomen. Zaak om de focus niet alleen op de problemen van het heden te leggen, maar vooral op oplossingen voor de toekomst. SOCIAAL-MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN 7. Werk aan sociale cohesie Er wordt veel aan de zelfredzaamheid van burgers overgelaten, maar met de veranderingen van het sociale stelsel voorzien de studenten schooluitval, armoede en sociale uitsluiting. Aan die schaduwkant wordt weinig aandacht besteed. Als dat wel het geval is, dan ligt vaak het accent op symptoombestrijding. De onderliggende kwaal wordt lang niet altijd aangepakt. Het meeste beleid richt zich op de midden- en hogere inkomensgroepen, de sociaal zwakkeren komen er bekaaid af onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

8 8 I HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

9 HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 9 3 IMPACT VAN STEDEN Stedelijke groei in cijfers HET AGGLOMERATIEVOORDEEL Waarom zijn steden zo belangrijk voor de economie? vraagt Otto Raspe van het Planbureau voor de Leefomgeving zich af in Essays Toekomst van de stad. Steden zijn zo belangrijk voor de economie omdat bedrijven agglomeratievoordelen ontlenen aan een locatie in de stad. Bedrijven profiteren van elkaars nabijheid, een grotere en gespecialiseerdere arbeidsmarkt, markt van toeleveranciers en de aanwezigheid van gespecialiseerde kennis. Steden bieden bedrijven economische voordelen in het transport van goederen, mensen en kennis. Een grotere en gespecialiseerde arbeidsmarkt verlaagt de zoekkosten voor geschikte arbeid. Andersom geldt dat arbeidskrachten makkelijker een baan vinden die past bij hun vaardigheden. De kracht van de stad zit in de betere matching tussen bedrijven en arbeidskrachten. Hetzelfde geldt voor een grotere en gespecialiseerde markt van toeleveranciers (inputs). Voor bedrijven zijn de transactiekosten (zoek- en transportkosten) lager wanneer er een complex van (potentiële) toeleveranciers nabij is. En ook voor toeleveranciers biedt het voordelen nabij een grotere markt van afnemers te zijn. Ten slotte staan kennis-spillovers centraal in het begrip van agglomeratievoordelen: bedrijven profiteren van de bedoelde en onbedoelde overdracht van kennis. Niet voor niets zijn steden vaak innovatieve hotspots. Met de transitie naar een veel sterker op kennis gedreven economie, de kenniseconomie, is juist dit laatste agglomeratievoordeel steeds belangrijker geworden. Wereldwijd veranderen de machtsverhoudingen. Internationaal opererende steden overvleugelen nationale staten. Opkomende economieën eisen een steeds groter deel van de koek op, niet alleen als massaproducent maar ook in de kennissectoren. De snelst groeiende megasteden (meer dan 10 miljoen inwoners) liggen in Azië, Zuid-Amerika en Afrika. Dat is niet alleen een kwestie van inwoneraantallen, het gaat ook gepaard met economische groei op een schaal die niet eerder is vertoond. Waar de wereldbevolking tussen nu en 2050 zal groeien van 7 naar ruim 9 miljard (zo n 30%), gaan de steden samen richting een verdubbeling van omvang: van 3,6 naar 6,3 miljard inwoners. Ook hier is de trend in de opkomende economieën steiler. Daar zal in % van de bevolking in de stad wonen. In 2020 zal tweederde van de mondiale middenklasse in Azië wonen. Toch beslaan steden thans maar 2% van het aardoppervlak. Op dat kleine stukje aarde vindt wel zo n driekwart van de consumptie van energie en grondstoffen plaats ten behoeve van wonen, werken, goederen, diensten, infrastructuur en transport. De uitstoot van CO 2 is in lijn met de consumptie. Percentage stedelijke bevolking op wereldbevolking % 2,5 miljard % 6,8 miljard % 9,3 miljard Stedelijke agglomeraties met meer dan 20 miljoen inwoners*) 1 Tokyo (Japan) Guangzhou (China) Shanghai (China) Jakarta (Indonesië) Seoul (Zuid-Korea) Delhi (India) Mexico City (Mexico) Karachi (Pakistan) Manila (Filipijnen) New York City (Verenigde Staten) São Paulo (Brazilië) Mumbai (India) *) Schatting 2013 Th. Brinkhoff: The Principal Agglomerations of the World onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

10 10 I HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

11 4 DUURZAME STEDELIJKE ONTWIKKELING NEDERLAND HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 11 Nederland behoort tot de top van Europa op basis van bruto binnenlands product per inwoner, productiviteit en arbeidsparticipatie. En toch kan Nederland op stedelijk niveau niet concurreren met buitenlandse krachtpatsers. Ons dichtbevolkte land is weliswaar perfect ontsloten en verbonden, logische agglomeratievorming is de Nederlandse gemeentelijke cultuur vreemd. Dat leidt tot versnippering. Samenwerkingsverbanden die er op papier zijn, functioneren in de praktijk moeizaam of beperkt.. Terwijl interstedelijke en intermetropolitaanse samenwerking noodzakelijk is voor succesvolle innovatie, benutting van technologische ontwikkelingen en vermarkting van eigen kracht. Nieuwe kansen aangejaagd door innovatie worden vaak gesmoord in oude wetten en regels die het tempo van de ontwikkelingen niet kunnen bijbenen en verworden tot een knellend keurslijf dat de weg naar een duurzame toekomst blokkeert. Nederland barst bijvoorbeeld van de burgerinitiatieven op het gebied van hernieuwbare energie, maar voor je een zonnepaneel op je dak hebt of een energiecollectief van de grond, moet je heel wat figuurlijke molens bevechten. Terwijl het ecologisch vraagstuk een van de belangrijkste dilemma s van de metropool is. De toenemende consumptie van energie is daar een belangrijk onderdeel van. Zonder energie kun je immers niet bouwen (grondstoffen), niet wonen (verwarming) en niet vooruit (transport). Des te belangrijker is het om die energie zo efficiënt mogelijk in te zetten en zo weinig mogelijk te verspillen, en de uitstoot van broeikasgassen terug te brengen. Duurzame stedelijke ontwikkeling maakt de stad per definitie toekomstbestendiger en aantrekkelijker voor investeerders, omdat de noodzaak tot adaptatie leidt tot flexibele stedelijke inrichting, waarbij de gebruikte materialen, installaties en gebouwen meerdere functies kunnen hebben en eenvoudig en kosteneffectief kunnen worden hergebruikt. Het vraagt echter een omslag in denken en financieren, want onder de huidige economische wetten lijkt de duurzame weg onbetaalbaar en verspilling goedkoop. De moderne stad biedt naast ontelbare kansen door zijn complexiteit meer risico op sociale problemen als armoede, achterstand en uitsluiting. Een voedingsbodem voor maatschappelijk, cultureel, religieus en etnisch verzet, al dan niet gewelddadig. Investeren in onderwijs en sociale vangnetten blijft noodzakelijk. Voor zelfredzaamheid is immers een scala aan sociale vaardigheden nodig die niet iedereen van huis uit meekrijgt. Eenmaal gemarginaliseerd is het steeds moeilijker om je achterstand goed te maken. De boodschap is dan ook om met name de jeugd bij de les te houden. Die moet fit zijn voor een toekomst die veel veranderlijker is dan de tijd waarin hun ouders jong waren. Welke specifieke kennis daarvoor nodig is, is moeilijk te zeggen, omdat velen in banen en netwerken terecht zullen komen die nu nog niet bestaan. Vaardigheden en talenten die altijd van pas komen zijn het vermogen tot onderzoeken, zelfkennis en -reflectie en een gezonde weerbaarheid tegen alle impulsen en verleidingen waaraan we constant blootstaan. TRANSITIES Van CO 2 naar biobased circulaire inclusieve economie Van staatsruif naar doe het zelf-samenleving Van centraal naar decentraal Van grondstofovervloed naar -schaarste Opkomst van nano-, bio-, informatie- en cognitieve technologieën Veranderende demografie Governance shift onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

12 onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

13 HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 13 5 AGENDA VOOR MORGEN ARCADIS heeft de observaties en vergezichten van de studenten van de Hogeschool Rotterdam vertaald in negen troeven voor de toekomst. Een handreiking waarmee u ook zelf de toekomstgerichtheid van uw Agenda voor morgen kunt toetsen. ECONOMIE 1 Inzetten op kwalitatieve groei en circulaire economie Wereldwijde overconsumptie en bevolkingsgroei leiden in de nabije toekomst onherroepelijk tot oplopende grondstof-, energie-, water- en voedseltekorten. Tempo maken dus, bij de transitie naar een (meer) circulaire en duurzame economie. Deze kenmerkt zich door maximaal hergebruik van producten en grondstoffen en minimale aantasting van economische en ecologische waarden. Afval bestaat niet, omdat vanaf de ontwerpfase van producten het voorkomen en benutten van reststromen en het belang van mens en milieu centraal staan. Kopen en bezit raken uit. Leasen, delen en poolen worden gemeengoed. Wat nodig is voor deze fundamentele transitie? Innovatieve kennis en nieuwe competenties bij industrie, overheid en gebruikers. Maar ook experimenten met nieuwe bedrijfs- en verdienmodellen, aanpassing van samenwerkings- en contractmodellen, tenderprocedures en dergelijke. In tal van bedrijven staan deze onderwerpen hoog op de strategische agenda. Ook het Regeerakkoord zet erop in. Klinken ze al door in uw toekomstagenda? 2 Anticiperen op disruptive technologies Kwalitatieve groei, verschuiving van een producten- naar diensteneconomie en allerhande vormen van co-consumptie; ze komen binnen handbereik door baanbrekende innovaties als zelfhelende en nano- materialen, mobile internet, cloud-computing, geavanceerde robotics en 3D-printing. Deze en andere revolutionaire technologieën zijn wereldwijd in opmars en hebben een enorme impact; op onze (circulaire) economie én op ons dagelijks leven. Tot welke nieuwe kansen en bedreigingen deze zullen leiden, is op dit moment niet tot achter de komma te bepalen. Heeft u deze technologische ontwikkelingen meegenomen in uw routekaart naar de toekomst? GOVERNANCE 3 Investeren in resultaatgerichte samenwerkingsverbanden en leiderschap De overheid doet een nadrukkelijk beroep op zelforganisatie en maatschappelijke initiatieven van haar burgers voor het realiseren van traditionele en nieuwe opgaven. Dat vraagt om herijking van de relatie en samenwerking tussen gemeenten en hun maatschappelijke partners. En om aanpassing van traditionele organisatievormen. Overheden dagen burgers uit te formuleren wat ze willen bereiken, helpen ze deze doelen uitvoerbaar te maken en faciliteren daarbij, zonder overnemend gedrag te vertonen. Door op deze wijze te investeren in netwerken van burgers, bewoners en ondernemers en overheden, ontstaat breder draagvlak en organisatiekracht voor verbetering en vooruitgang. En dat is nodig: want grote vraagstukken als sociale ongelijkheid, armoede, radicalisering, discriminatie en samenlevingsproblemen verdwijnen pas als partijen er gezamenlijk en op alle niveaus de strijd mee aanbinden. Hoe robuust is de alliantie achter uw beleidsagenda? 4 Inzetten op krachtige stedelijke netwerken Veel van de opgaven van vandaag en morgen zijn een flink maatje te groot voor individuele steden en dorpen. Samenwerking in stedelijke netwerken is nodig om een rol van betekenis te kunnen spelen op het nationale en mondiale toneel. Het getuigt van visie en kracht, om actief te zoeken naar betere verbindingen en samenwerking binnen en buiten de regio. Connectiviteit is een belangrijk ingrediënt voor succes, niet alleen infrastructureel, maar ook in samenwerkingsrelaties, tussen bedrijven, kennisinstellingen, overheden, burgers en maatschappelijke organisaties. Door de kracht van de stad als geheel te mobiliseren en benutten, komen waardevolle initiatieven en innovaties tot wasdom. Het is mogelijk de voordelen van de Nederlandse, poly-centrische structuur met grotere en kleinere steden te behouden en tegelijkertijd uw gebied te versterken ten opzichte van (inter)nationale concurrentie. Herkenbaar? onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

14 14 I HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

15 HOE ZIJN ONZE 30 GROOTSTE STEDEN VOORBEREID OP STRAKS? I 15 MOBILITEIT EN INFRASTRUCTUUR 5 De toon zetten met smart en green mobility Bij de keuze voor kwalitatieve groei passen ook nieuwe mobliteits- en bereikbaarheidsconcepten. Smart en green mobility worden regel in plaats van uitzondering, met als inzet: een effectiever en efficiënter gebruik van energie en infrastructuur en een schoner en gezonder leefklimaat. Efficiënt en flexibel reizen neemt een vlucht door het gebruik van geavanceerde informatietechnologie en automatische betalingssystemen. En met slimme apps heeft de reiziger zijn persoonlijk reisadvies binnen handbereik, zodat hij per reis de optimale mix van massa- en individueel vervoer kan kiezen. Wat is hiervan de impact op infrastructurele investeringskeuzes en wie gaat die (mee)betalen? VERSTEDELIJKING EN MAATSCHAPPELIJK VASTGOED 6 Co-financieren leefbaarheidsagenda vanuit meerdere sectoren Voor de transitie van onze steden is het noodzakelijk verder en breder te kijken dan de strakke rationaliteit van financiële scenario s met investeringskosten, terugverdientijden en gebiedsexploitaties. Hoog tijd voor een nieuw paradigma waarin ook immateriële, sociaal-maatschappelijke waarden hun rechtmatige en vanzelfsprekende plaats hebben. Zo ontstaat ruimte om duurzame meerwaarde te creëren door een gebiedsgerichte aanpak waarin sociaal-maatschappelijke, ruimtelijke- en economische oplossingen worden gecombineerd. Powered by een (draag)krachtige gebiedsalliantie, waarin ook stakeholders die zich eerder buiten het directe blikveld bevonden hun krachten willen bundelen. Welke schouders dragen uw leefbaarheidsexploitatie? 7 Leven met natuur Bouwen met natuur is effectiever dan met techniek stelde Minister Melanie Schultz in Daarbij doelde ze op toepassingen voor hoogwaterbescherming, waterberging en natuurontwikkeling. Maar haar stelling snijdt ook hout bij toepassingen in de stedelijke omgeving. Zo is er veel belangstelling voor biodiversiteit en natuur in samenhang met het stedelijk en architectonisch ontwerp, voor het sluiten van kringlopen, het behoud van grondstoffen en gebruik van energie van de zon. Op en door de natuur gebaseerde en geïnspireerde concepten zijn er inmiddels legio. We kunnen ontwerpen volgens biofysische en thermodynamische grenzen, op basis van natuurlijke principes, gebruik maken van biobased en geavanceerde materialen en zo (kostbare) grondstoffen, afvalstromen en emissies substantieel minimaliseren. De investering verdient zich vaak al snel dubbel en dwars terug. En niet alleen financieel. Waarom laten we ze in de praktijk dan toch nog te vaak links liggen? 8 Sturen op multifunctionaliteit en flexibiliteit Verandering is de enige constante. Verstandig dus om erop te anticiperen. Bijvoorbeeld door te investeren in multifunctioneel en veerkrachtig ontwerp. Bak in onze openbare ruimte, gebouwen, infrastructuur én gebouwen het vermogen om te veranderen in gebruik en vorm in. En sorteer voor op groei of krimp. Al was het maar om onnodige kapitaalvernietiging financieel en maatschappelijk te voorkomen. Nu schaarse ruimte heeft plaatsgemaakt voor schaarste in het programma, is het raadzaam op zoek te gaan naar een (zelf-organiserend) programma. Ofwel: klein beginnen en ontwikkelingen organisch laten groeien. Behoort dit tot de standaard set van eisen bij de aanbesteding van uw projecten? SOCIAAL EN MAATSCHAPPELIJK BELEID 9 Decentralisatie vertalen naar nieuwe kansen We staan aan de vooravond van een ongekende decentralisatie van Rijksgelden en Rijksbeleid die met forse kortingen gepaard gaat. De ingrepen in het sociale domein spelen zich af tegen de achtergrond van de herijking van de verzorgingsstaat. Tegelijkertijd dient vernieuwing zich aan in de vorm van sociale ondernemingen en community-initiatieven. Steeds vaker worden deze aangeboden door losse, kleine verbanden met eigen inbreng van burgers en met professionals en ambtenaren die dichter op de leefwereld van mensen functioneren. Er ontstaan nieuwe kansen voor het verbreden van relaties met economische partners, het beter benutten van de informele sociale infrastructuur en voor aansluiting bij de sociale economie (civic economy), met verschijningsvormen als buurtdiensten, thuis afgehaald, lokale munten, spullen delen, vormen van ruilhandel. Hoe gaat u deze kansen benutten? COLOFON Rotterdam, juli 2014 Contact: ARCADIS Onderzoek: studenten Hogeschool Rotterdam Uitgave van: ARCADIS en Hogeschool Rotterdam Teksten: Harry van Dooren en Marja Uijterwaal Vormgeving: Romke Wolters, Canon Nederland N.V. Contact: ARCADIS, Telefoon: onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

16 onderzoeksrapport ARCADIS-Hogeschool.indd :14

Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief. Ton van der Wijst, 1 mei 2015

Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief. Ton van der Wijst, 1 mei 2015 Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief Ton van der Wijst, 1 mei 2015 Invalshoeken Globalisering Technologische ontwikkelingen Demografische ontwikkelingen Rol van steden

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Intentieovereenkomst Slimme en Gezonde Stad tussen het Rijk en Rotterdam

Intentieovereenkomst Slimme en Gezonde Stad tussen het Rijk en Rotterdam 30 Oktober 2015 Intentieovereenkomst Slimme en Gezonde Stad tussen het Rijk en Rotterdam De Partijen: - De gemeente Rotterdam (Rotterdam) - Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M/ DGMI) Overwegende

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

Samen naar de Europese Agenda Stad

Samen naar de Europese Agenda Stad Samen naar de Europese Agenda Stad VNG Bestuurdersdag 30 November 2015 Nicolaas Beets Dutch Urban Envoy Inhoud Doelstellingen van het NL se EU Voorzitterschap 12 Thema s voor de Europese Agenda Stad Partnerschappen

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Bijlage 2 Inventarisatie trends

Bijlage 2 Inventarisatie trends Bijlage 2 Inventarisatie trends In de motie van de Raad wordt gevraagd de belangrijkste trends en de impact daarvan op de Utrechtse Heuvelrug te beschrijven. Hieronder wordt dit verder uitgewerkt. Trends

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag

Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag Aanleiding voor Metropoolregio RDH [1] Randstad 2040 (Structuurvisie Rijk, 2008/09) Herwaardering belang steden voor economie Randstad geen samenhangende metropool

Nadere informatie

Het Jaar van de Ruimte

Het Jaar van de Ruimte meets Het Jaar van de Ruimte Het Vastgoedsymposium Informatiebrochure Vrijdag 4 december 2015 Utrecht, Nederland Voorwoord Stichting Hèt Vastgoedsymposium is een samenwerkingsverband tussen de drie academische

Nadere informatie

Excellenties, dames en heren, ondernemers, betrokkenen bij VNO/NCW en: in het bijzonder Bernard én Titia.

Excellenties, dames en heren, ondernemers, betrokkenen bij VNO/NCW en: in het bijzonder Bernard én Titia. Speech CEO en Voorzitter Raad van Bestuur Koninklijke DSM N.V. Feike Sijbesma bij afscheid Bernard Wientjes, Voorzitter VNO-NCW, 30 Juni 2014, Den Haag Excellenties, dames en heren, ondernemers, betrokkenen

Nadere informatie

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is Toekomstdenken Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is De wereld van vandaag is dynamisch en complex en zal steeds sneller veranderen. Trends als globalisering en technologie hebben hun

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010 Nieuwe verbindingen Inspiratie voor innovatie Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie Peter Koudstaal 3 juni 2010 2 Inhoud 1. Hoe behoeften leiden tot nieuwe verbindingen 2. Aan de slag met nieuwe verbindingen

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam Werken bij Havenbedrijf Amsterdam De Amsterdamse haven Als vierde haven van West-Europa speelt de Amsterdamse haven een belangrijke rol in de regionale en nationale economie. Door de strategische ligging

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Economisch optimisme

Economisch optimisme Mindmap scenario A Economische groei belangrijker dan belangen van toekomstige generaties Weinig overheidsregulering, kans op monopolies Bedrijven aan de macht m.n. multinationals Weersbeïnvloeding in

Nadere informatie

Wij, de overheid - samenvatting

Wij, de overheid - samenvatting Wij, de overheid - samenvatting Inleiding: de complexe overheid Overal waar een grens wordt gelegd, ontstaat behoefte aan samenwerking en kennisuitwisseling over die grens heen, binnen organisaties, tussen

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding

congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding Speech Thom de Graaf, voorzitter van de Vereniging Hogescholen op congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding Dames en heren, Graag wil

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Strategisch bedrijfsplan 2013-2016. Het Algemeen Maatschappelijk Werk werkt voor mens en maatschappij

Strategisch bedrijfsplan 2013-2016. Het Algemeen Maatschappelijk Werk werkt voor mens en maatschappij Strategisch bedrijfsplan 2013-2016 Het Algemeen Maatschappelijk Werk werkt voor mens en maatschappij 1 2013-2016 Maatschappelijk werk beweegt zich van oudsher tussen de vragen van de lokale maatschappij

Nadere informatie

SOCIALE INNOVATIE VERSTERKT CONCURRENTIEKRACHT

SOCIALE INNOVATIE VERSTERKT CONCURRENTIEKRACHT SOCIALE INNOVATIE VERSTERKT CONCURRENTIEKRACHT Het is alweer even geleden dat de wereld wakker werd geschud door de economische crisis. We noemen het nog vaak crisis, maar feitelijk is het een overgangsfase

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014 Beleidsplan 2014 Voorwoord Dit beleidsplan voor de Blue Revolution Foundation geeft inzicht in de doelstellingen, activiteiten en verwachte besteding van gelden. Het plan is tevens opgesteld in het kader

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland Paul Opdam Wageningen Universiteit en Alterra paul.opdam@wur.nl 3 kernpunten EHS: verzekering voor biodiversiteit Klimaatverandering

Nadere informatie

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talent wordt schaars en er zal om gevochten worden. Dat was kort samengevat de gedachte achter de term The War for Talent, die eind vorige eeuw werd

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee?

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? MKB Eindhoven & Rabobank Rabobank Nederland; Kaya Kocak, Véronique Bulthuis 5 februari 2015 Rabobank Sectormanagement Véronique Bulthuis Sectormanager Groothandel

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel

Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel Shailin Soekaloe S. Soekaloe Contextbeschrijving Naam: Shailin Soekaloe Studentnummer: 12072273 Opleiding: Werktuigbouwkunde Duaal 1. Voorwoord Deze contextbeschrijving

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

DUURZAME INITIATIEVEN

DUURZAME INITIATIEVEN DUURZAME INITIATIEVEN Onder duurzame initiatieven verstaat Arcadis technische innovaties die direct of indirect leiden tot energiebesparende oplossingen. Daarnaast initiatieven die de maatschappelijke

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan.

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan. Gemeente t.a.v. het College van Burgemeester en wethouders Datum: 24-2-2015 verkiezing@smartdatacity.org Aankondiging Slimste Binnenstad van Nederland Bijlage: Toelichting Geacht college, Met genoegen

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Inspiratiebijeenkomst Duurzame mobiliteit. Programma:

Inspiratiebijeenkomst Duurzame mobiliteit. Programma: Inspiratiebijeenkomst Duurzame mobiliteit Jacco Buisman, directeur Movares, Zijn persoonlijke ervaringen met het low car diet. Programma: Geert Kloppenburg, projectleider duurzame mobiliteit van Urgenda

Nadere informatie

gehoord hetgeen in het kader van een consultering door de commissie SKK op 3 april 2014 naar voren is gebracht;

gehoord hetgeen in het kader van een consultering door de commissie SKK op 3 april 2014 naar voren is gebracht; VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 4.1.A/B Onderwerp: Grondstoffenvisie Nummer: 852054-v3 In D&H: 22-04-2014 / 12-08-2014 Steller: E.M. Langbroek In Cie: BMZ Telefoonnummer: (06)11614706 SKK

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling...

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling... Meetinstrumenten De meetinstrumenten zijn ondersteunend aan de projecten van De Sportbank en ontwikkeld met de Erasmus Universiteit. Deze instrumenten helpen om op een gefundeerde manier te kijken naar

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Hoe kan ik samenwerking succesvol vernieuwen?

Hoe kan ik samenwerking succesvol vernieuwen? Succesvol en vernieuwend samenwerken Hoe kan ik samenwerking succesvol vernieuwen? Het speelveld van ondernemingen verandert snel. Innovaties volgen elkaar in hoge snelheid op. Nieuwe technologische ontwikkelingen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad Bron: Week van de Stad Prof. dr. Jacqueline Cramer, Utrecht Sustainability Institute, 9 mei 2014 Wat betekent een circulaire stad? Uitgangspunt van een circulaire

Nadere informatie

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf Colofon De tekst van deze brochure is tot stand gekomen met medewerking van NEMACC, het mkb-kenniscentrum waarin de NBA

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

Visie onderwijs en huisvesting SPOZ. Visie op onderwijs en huisvesting

Visie onderwijs en huisvesting SPOZ. Visie op onderwijs en huisvesting Visie op onderwijs en huisvesting Stichting Primair Onderwijs Zundert November 2015 0 Visie op onderwijs en huisvesting Aanleiding: Het onderwerp onderwijshuisvesting staat al geruime tijd op de Zundertse

Nadere informatie

m o n t e f e l t r o

m o n t e f e l t r o m o n t e f e l t r o Van stammenstrijd naar kansen voor jonge professionals op het raakvlak tussen RO en verkeer dr Daan H. van Egeraat (www.montefeltro.nl) was initiatiefnemer en projectleider van de

Nadere informatie

Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch

Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch 21 juni 2013 Onze samenwerking Vijftien organisaties doen de gemeente s-hertogenbosch op 28 juni 2013 tijdens de jaarlijkse Godshuizenlezing een aanbieding in het kader

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

De Verdeelde Triomf. Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad. 23 maart 2016 Dr. Otto #verdeeldetriomf

De Verdeelde Triomf. Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad. 23 maart 2016 Dr. Otto #verdeeldetriomf De Verdeelde Triomf Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad 23 maart 2016 Dr. Otto Raspe 1 @ottoraspe #verdeeldetriomf Trends in de regionale economie http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl_2014_trendsin-de-regionale-economie_1374.pdf

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie