-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-"

Transcriptie

1 Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De huidige grillen van ons weer vallen nog binnen de bandbreedte van ons huidige klimaat. Langdurig onderzoek naar ons klimaat heeft echter wel aangetoond dat het klimaat er in de nabije toekomst anders uit ziet. In 2050 zal het weer er anders uit zien. Deze veranderingen zullen ook waarneembaar zijn in de natuur. Sommige planten of dieren kunnen bij een veranderend klimaat niet meer in Nederland overleven en schuiven noordwaarts op. Voor andere soorten wordt ons klimaat juist wel geschikt; deze soorten zullen naar Nederland migreren. Wat zijn klimaatscenario s? Hoe het klimaat in Nederland verandert, is vooral afhankelijk van de wereldwijde temperatuurstijging en van veranderingen in de stromingspatronen van de lucht in onze omgeving (West-Europa). Op basis van de meest recente resultaten van klimaatonderzoek heeft het KNMI vier klimaatscenario s voor de Nederlandse situatie gemaakt (KNMI 06 scenario s). Deze scenario s zijn beelden van een mogelijk toekomstig klimaat. Ze zijn bedoeld om verkennende studies uit te voeren naar de effecten van klimaatverandering voor bijvoorbeeld het beleid en beheer. De scenario s maken het mogelijk te anticiperen op veranderende klimatologische omstandigheden. Hoe zijn de KNMI 06 scenario s gemaakt? Het KNMI heeft de mondiale klimaatscenario s van het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) uitgewerkt voor de Nederlandse situatie. Hiervoor zijn recente uitkomsten geanalyseerd van een groot aantal computermodellen die wetenschappers gebruiken om de menselijke invloed op het wereldwijde en regionale klimaat te onderzoeken. Met deze modellen kunnen bijvoorbeeld uitspraken worden gedaan over opwarming en zeespiegelstijging. Er zijn ook meetreeksen van neerslag en temperatuur uit het verleden geanalyseerd om zo uitspraken te kunnen doen over het toekomstige klimaat van Nederland. Bovendien is onderzocht hoe volgens die klimaatmodellen de luchtstroming boven West Europa verandert. Het is voor het eerst dat de uitkomsten van een scala aan mondiale en regionale klimaatmodellen en meetreeksen zijn gecombineerd. De uitkomsten van de modelberekeningen van de toekomstige temperatuurstijging op aarde verschillen onderling aanzienlijk. Dit hangt samen met onzekerheid over de toekomstige bevolkingsgroei en de economische, technologische en sociale ontwikkelingen, en de daarmee samenhangende uitstoot van broeikasgassen en stofdeeltjes. Daarnaast begrijpen we de complexe processen in het klimaatsysteem nog maar ten dele en zijn er ook grenzen aan de voorspelbaarheid van het klimaatsysteem. Om met deze onzekerheden om te gaan, heeft het KNMI uit de brede waaier van toekomstberekeningen vier verschillende oplossingen geselecteerd die voor het Nederlandse beleid het meest relevant zijn. Voor die situaties wordt een zo compleet mogelijk beeld geschetst van ons toekomstig klimaat. Deze scenario s zijn stuk voor stuk aannemelijk. Met de huidige kennis is echter niet aan te geven welk scenario het meest waarschijnlijk is. De KNMI 06 scenario s In de KNMI 06 scenario s wordt onderscheid gemaakt tussen een gematigd (G) en een warm (W) scenario. Het G scenario beschrijft een temperatuurstijging van 2 ºC in 2100 en het W scenario beschrijft een temperatuurstijging van 4 ºC in Daarnaast is een extra serie scenario s geformuleerd, de zogenaamde plus scenario s (G+ en W+). In deze scenario s wordt uitgegaan van gewijzigde circulatiepatronen in de hogere luchtlagen. Hierdoor ontstaat met name in het zomerhalfjaar een heel ander weerbeeld voor Nederland. Meer oostenwind leidt tot drogere omstandigheden. Diverse klimaatmodellen hebben aangetoond dat ook dit een reële optie is. Totaal zijn er dus vier scenario s. Onderscheidende componenten daarin zijn de temperatuur in 2100 (2 of 4 graden) en de circulatiepatronen (wel of niet gewijzigd). Figuur 1 laat de indeling van de scenario s zien voor het jaar 2050.

2 Figuur 1 - Indeling van de vier KNMI'06 scenario's. Bron: KNMI 06. Als zichtjaren gebruiken de vier scenario s het jaar Maar regelmatig wordt ook het jaar 2050 gebruikt. Voor alle scenario s geldt dan dat de bijbehorende temperatuurstijgingen halveren. Dus een scenario met een temperatuurstijging van 4 graden in 2100 leidt tot een temperatuurstijging van 2 graden in 2050, en een scenario met een temperatuurstijging van 2 graden in 2100 leidt tot een temperatuurstijging van 1 graden in In elk scenario komen een aantal kenmerken van de klimaatverandering in Nederland en omgeving naar voren: de opwarming zet door; zachte winters en warme zomers komen vaker voor; de winters worden gemiddeld natter; de extreme neerslaghoeveelheden in de winter nemen toe; de hevigheid van extreme regenbuien in de zomer neemt toe; het aantal zomerse regendagen wordt juist minder; de berekende veranderingen in het windklimaat zijn klein ten opzichte van de natuurlijke grilligheid; de zeespiegel blijft stijgen. Tabel 1 en 2 geven specifieke informatie over de mogelijke klimaatverandering voor respectievelijk het zichtjaar 2050 en 2100.

3 Tabel 1 - Klimaatverandering in Nederland rond 2050 ten opzichte van het basisjaar 1990 volgens de vier KNMI'06 klimaatscenario's. Het klimaat in het basisjaar 1990 is beschreven met gegevens van 1976 tot en met Onder winter wordt hier verstaan december, januari en februari, zomer staat gelijk aan juni, juli en augustus. Bron: KNMI 06. Tabel 2 - Klimaatverandering in Nederland rond 2100 ten opzichte van het basisjaar 1990 volgens de vier KNMI 06 klimaatscenario s. Het klimaat in het basisjaar 1990 is beschreven met gegevens van 1976 tot en met Onder winter wordt hier verstaan december, januari en februari, zomer staat gelijk aan juni, juli en augustus. Bron: KNMI 06. Figuur 2 laat in grafieken zien hoe temperatuur, neerslag, zeespiegel en windsnelheid zich ontwikkelen volgens de vier klimaatscenario s

4 Neerslag Winter Temperatuur Winter Zomer Zomer Zeespiegelstijging Windsnelheid Figuur 1 - Verandering van de verschillende klimaatparameters volgens de vier knmi'06 scenario's. Brom KNMI 06. Rivierafvoeren in de verschillende klimaatscenario s Ook rivierafvoeren worden beïnvloed door klimaatverandering (figuur 3). Het is de verwachting dat er s winters meer neerslag valt, waardoor de rivierafvoeren zullen stijgen. In de zomer zullen de afvoeren dalen, omdat er minder neerslag valt in combinatie met een grotere verdamping vanwege de temperatuurstijging. De verschillen tussen de scenario s zijn echter groot, vooral in de zomer. Bij de G+ en W+ scenario s daalt de Rijnafvoer sterk, bij de andere scenario s niet of nauwelijks. Figuur 2 - Langjarig gemiddelde Rijnaanvoer bij de KNMI'06 scenario's. Bron: Droogtestudie Nederland, Rijkswaterstaat RIZA, Gebruik van de KNMI 06 scenario s in beleid en beheer Omdat klimaatscenario s bij water- en infrastructuurbeheer de basis vormen voor adaptieve maatregelen zijn vanuit de waterschappen, provincies, gemeenten en regionale diensten van Rijkswaterstaat veel vragen gekomen over de toepassing van de KNMI 06 scenario s in het waterbeheer. In de oude situatie met de WB21 scenario s die in 2000 zijn samengesteld voor

5 de Commissie Waterbeheer 21e eeuw werd vaak voor het middenscenario gekozen ( niet te duur en niet te veel risico). Alleen voor het thema veiligheid is uitgegaan van het hoge WB21- scenario. In de nieuwe situatie met de vier KNMI 06 is er echter geen middenscenario meer. Om duidelijkheid te scheppen over de toepassing van de KNMI 06 scenario s in beleid en beheer van watersystemen zijn er in het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water en het ontwerp- Nationaal aterplan afspraken gemaakt over het gebruik van klimaatscenario s. Voor de verwachtingen over omvang en tempo van klimaatverandering en de daaruit volgende wateropgaven hanteert het Ontwerp-Nationaal Waterplan de KNMI 2006 scenario s en de verwachtingen van de Deltacommissie voor de plausibele bovengrens op de lange termijn. Bij de keuze van het scenario speelt het maatschappelijk risico een belangrijke rol. Dat is voor veiligheid groot, voor wateroverlast veel kleiner bijvoorbeeld. Bij een lage flexibiliteit en een hoog maatschappelijk risico verdient het de voorkeur om rekening te houden met de bovengrens van de klimaatverwachtingen. Dan geldt vaak: liever voor langere tijd in één keer goed dan herhaaldelijk ingrijpen. In het Nationaal Bestuursakkoord Water Actueel (nbw-actueel) zijn voor watertekort, wateroverlast en waterkwaliteit concrete afspraken gemaakt over de te hanteren KNMI 2006 scenario s voor het op orde brengen van het watersysteem in Het scenario van de Deltacommissie met een plausibele bovengrens wijkt pas af van KNMI 2006 na 2050 en alleen voor zeespiegelstijging. Dat leidt dus voor het nbw-actueel niet tot nieuwe inzichten. Voor waterveiligheid bevat het nbw-actueel geen afspraken. Voor waterveiligheid wordt in het Nationaal Waterplan voor de Rijn de bovengrens van de maatgevende afvoer bepaald op m3/s en voor de Maas op 4600 m3/s rond Voor de kust wordt een zeespiegelstijging van 85 cm ten opzichte van 1990 gehanteerd als bovengrens voor Dit past bij de bovengrens van de KNMI 2006 scenario s Warm en Warm+. De dimensionering van niet-flexibele maatregelen voor waterveiligheid met een levensduur tot na 2050 (en die nog niet in uitvoering zijn) dient beoordeeld te worden aan de voorgestelde bovengrens van de Deltacommissie. Voor de overige beleidsthema s wordt als basis uitgegaan van de meer gematigde klimaatscenario s (Gematigd/Gematigd+). Daarvoor gelden de volgende nuanceringen: Voor regionale wateroverlast wordt gebruik gemaakt van het KNMI 2006 scenario Gematigd als ondergrens; Voor nieuw aan te leggen stedelijke locaties, bedrijventerreinen en infrastructuur én stedelijke vernieuwings- of herinrichtingsprojecten, wordt bij het ontwerpen daarvan gebruik gemaakt van de klimaatscenario s Gematigd en Warm. Gemotiveerd kan Gematigd+ worden gekozen als ondergrens vanwege aanzienlijke financiële, ruimtelijke of andere maatschappelijke gevolgen; Voor watertekorten wordt voor de aanpak op de korte termijn (tot 2015) gebruik gemaakt van het KNMI klimaatscenario Gematigd en voor de aanpak op lange termijn (vanaf 2015) uitgegaan van een bandbreedte tussen Gematigd en Gematigd+; Voor waterkwaliteitsopgaven wordt uitgegaan van het KNMI 2006 scenario Gematigd, met uitzondering van die gebieden die gevoelig zijn voor watertekorten, waarvoor ook scenario Gematigd+ wordt gebruikt voor het bepalen van de opgave. Los van bovenstaande uitgangspunten is het op projectniveau altijd verstandig gevoeligheidsanalyses uit te voeren naar alle vier de KNMI 2006 klimaatscenario s en indien van toepassing ook de plausibele bovengrens. Op basis daarvan kan desgewenst gemotiveerd worden afgeweken van de bovenstaande uitgangspunten. Bij grootschalige in één keer goed maatregelen voor de lange termijn is er een risico dat we meer geld uitgeven dan strikt noodzakelijk als de klimaatverandering minder sterk doorzet dan we nu denken. Dit overinvesteren kan worden verkleind door mogelijkheden voor het meekoppelen van doelen te benutten en multifunctioneel gebruik na te streven. Investeringen in bijvoorbeeld een dijk die robuust is uitgevoerd en tevens voor wonen, bedrijvigheid, recreatie, natuur of infrastructuur wordt benut, zijn dan in ieder geval goed besteed als de klimaatverandering meevalt.

6 Verantwoordelijkheden met betrekking tot het gebruik van klimaatscenario s Afspraken met betrekking tot het gebruik van klimaatscenario s worden gemaakt in het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water en het Landelijk Bestuurlijk Overleg Hoogwater, respectievelijk LBOW en LBOH. Het LBOW en LBOH bestaan uit de bestuurders van het rijk, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen (UvW) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat is bestuurlijk verantwoordelijk en treedt op als voorzitter van het LBOW en LBOH. Daarnaast zijn op ambtelijk niveau ook de ministeries van VROM en LNV betrokken bij de besluitvorming. De voorbereiding van de besluitvorming over het gebruik van klimaatscenario s is gedaan door een ambtelijke werkgroep. In deze groep zijn alle relevante overheidspartners vertegenwoordigd: Verkeer en Waterstaat (vertegenwoordigd door het Directoraat-Generaal Water (voorzitter) en Rijkswaterstaat), VROM, LNV, IPO, UvW en VNG. In de werkgroep zaten ook deskundigen van KNMI. Verantwoording en aanvullende informatie Websites Documentatie Toepassing klimaatscenario's in het waterbeheer en -beleid (WL Delft Hydraulics, 2007) Auteurs Ronald Rense (Rijkswaterstaat Waterdienst)

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland Postadres: Postbus 21, 373 AE De Bilt Bezoekadres: ilhelminalaan 1 Telefoon 3-22 6 911, Telefax 3-22 1 47 www.knmi.nl Meer informatie? Voor meer informatie over de nieuwe klimaatscenario s voor Nederland,

Nadere informatie

Deltascenario s. Deltaprogramma

Deltascenario s. Deltaprogramma Deltaprogramma Deltascenario s Verkenning van mogelijke fysieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de 21 ste eeuw op basis van KNMI 06- en WLO-scenario s, voor gebruik in het Deltaprogramma 2011-2012

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen 1 Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen KU Leuven onderzocht voor het Waterbouwkundig Laboratorium van de Vlaamse Overheid en de Vlaamse Milieumaatschappij de invloed van de

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie op maat De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie voor adaptatie De Nederlandse overheid, kennisinstellingen en bedrijven werken hard aan klimaatadaptatie: het aanpassen aan de

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

MaxXfan Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia

MaxXfan Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia Geschreven door: Raymond van Benthem In opdracht van: Inleiding De jaren 1990, 1999 en 2000 voeren de lijst aan van warme jaren sinds 1901. Direct daarna

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek Gelderland. Alterra DHV B.V. KNMI VU

Klimaateffectschetsboek Gelderland. Alterra DHV B.V. KNMI VU Klimaateffectschetsboek Gelderland Alterra DHV B.V. KNMI VU Provincie Gelderland april 2008 2A KLIMAATEFFECTSCHETSBOEK Alterra, DHV, KNMI, VU dossier : B1661.01.001 registratienummer : versie : 2 Provincie:

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Vergelijkingsbasis. voor de. Droogtestudie Nederland

Vergelijkingsbasis. voor de. Droogtestudie Nederland Vergelijkingsbasis voor de Droogtestudie Nederland Maart 2003 Droogtestudie Nederland Vergelijkingsbasis september 2002 10605/Br3/49/000006/001 ARCADIS Ruimte & Milieu (voorheen Resource Analysis) Lichtenauerlaan

Nadere informatie

Klimaatverandering in Nederland

Klimaatverandering in Nederland Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI o6 scenario s Klimaatverandering in Nederland 1 Inhoud Samenvatting 1 Introductie 1.1 Doel en inhoud 1.2 KNMI 06 klimaatscenario s Voorspelbaarheid

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

3 Aan: Geïnteresseerden Droogteberichtgeving

3 Aan: Geïnteresseerden Droogteberichtgeving 3 Aan: Geïnteresseerden Droogteberichtgeving Droogtebericht Droogtebericht voor waterbeheerders, Huidige situatie en verwachtingen voor rivierafvoeren, (water)temperaturen en grondwater Nadat begin mei

Nadere informatie

Xplorelab. hotspot zuidplaspolder. Klimaatverandering ACHTERGRONDSTUDIE

Xplorelab. hotspot zuidplaspolder. Klimaatverandering ACHTERGRONDSTUDIE Xplorelab hotspot zuidplaspolder Klimaatverandering ACHTERGRONDSTUDIE provincie Zuid-Holland Xplorelab 2 Inhoud Inleiding Het Klimaat Historische Klimaatverandering Toekomstige Klimaatverandering Primaire

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek Zeeland. Alterra DHV B.V. KNMI VU

Klimaateffectschetsboek Zeeland. Alterra DHV B.V. KNMI VU Klimaateffectschetsboek Zeeland Alterra DHV B.V. KNMI VU Provincie Zeeland Mei 2009 2A KLIMAATEFFECTSCHETSBOEK Alterra, DHV, KNMI, VU dossier : B1661.01.001 registratienummer : versie : 1 Provincie: Zeeland

Nadere informatie

De IPCC-emissiescenario s

De IPCC-emissiescenario s Bijlage 3 Toelichting op door de Deltacommissie gebruikte klimaatscenario s 78 Inleiding Deze bijlage heeft als doel een beknopte achtergrond te geven over klimaatscenario s en om de door de Deltacommissie

Nadere informatie

Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas

Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas Marcel de Wit 1, Hendrik Buiteveld 2, Willem van Deursen 3, Fransizka Keller 4, Janette Bessembinder 5 De waterbeheerders in Nederland bereiden zich sinds

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West- en Oost-Vlaanderen. In opdracht van: Provincies West- en Oost Vlaanderen Februari 2012

Klimaateffectschetsboek West- en Oost-Vlaanderen. In opdracht van: Provincies West- en Oost Vlaanderen Februari 2012 Klimaateffectschetsboek West- en Oost-Vlaanderen In opdracht van: Provincies West- en Oost Vlaanderen Februari 2012 Dit klimaateffectschetsboek is een co-productie van het KMI, Bodemkundige dienst van

Nadere informatie

De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen

De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen Notitie De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen Opgesteld door de staf van de Deltacommissaris en het KNMI Aanleiding De motie Vos, van 20 februari 2014, verzoekt de regering in haar gesprekken

Nadere informatie

Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas. RIZA memo: WRR/2007-006

Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas. RIZA memo: WRR/2007-006 Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas RIZA memo: WRR/2007-006 Klimaatverandering en de afvoer van Rijn en Maas Auteurs: Marcel de Wit 1, Hendrik Buiteveld 1, Willem van Deursen 2 1 Rijkswaterstaat

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Weer en water in de 21 e eeuw

Weer en water in de 21 e eeuw Weer en water in de 21 e eeuw Een samenvatting van het derde ipcc klimaatrapport voor het Nederlandse waterbeheer Het derde klimaatrapport van het ipcc 1 Waargenomen veranderingen in de 2 e eeuw t De mondiale

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Het klimaat op aarde verandert. De kosten van deze klimaatverandering liggen voor Nederland vooral op het gebied van de waterkeringen.

Nadere informatie

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Departement Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Kasteelpark Arenberg

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Maak ruimte voor klimaat!

Maak ruimte voor klimaat! Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Ministerie van Economische Zaken, Interprovinciaal

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West- en Oost-Vlaanderen

Klimaateffectschetsboek West- en Oost-Vlaanderen Klimaateffectschetsboek West- en Oost-Vlaanderen Voorwoord Voor u ligt het eerste klimaateffectschetsboek van de provincies Oost - en West- Vlaanderen. Het is het resultaat van een intense samenwerking

Nadere informatie

Deltaprogramma I IJsselmeergebied. Atlas van het IJsselmeergebied

Deltaprogramma I IJsselmeergebied. Atlas van het IJsselmeergebied Deltaprogramma I IJsselmeergebied Atlas van het IJsselmeergebied Atlas van het IJsselmeergebied I Colofon Samengesteld door: MWH B.V. www.mwhglobal.nl Fotografie: Foto kaft: Foto s Flora en Fauna: Oplage:

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Klimaat en klimaatveranderingen

Klimaat en klimaatveranderingen Klimaatvering Het wordt er! Het mondiale klimaat is al meer dan 100 jaar aan het open. Sinds het midden van de 20e eeuw is die oping aan het versnellen en dat kan grotendeels aan de invloed van de mens

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Deltascenario s voor 2050 en 2100. Nadere uitwerking 2012-2013

Deltascenario s voor 2050 en 2100. Nadere uitwerking 2012-2013 Deltascenario s voor 2050 en 2100 Nadere uitwerking 2012-2013 - 2 - Inhoudsopgave Samenvatting (brochure) Herziene Deltascenario s: scherpere toekomstblik door meerdere vensters 4 Inleiding 15 1.1 Scenario

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

KNMI 14. klimaatscenario s. voor Nederland

KNMI 14. klimaatscenario s. voor Nederland KNMI 14 klimaatscenario s voor Nederland 2 Inhoudsopgave Kerncijfers 6 KNMI 14-klimaatscenario s samengevat 7 Inleiding 8 KNMI 14-klimaatscenario s 8 Waarom nu nieuwe scenario s? 8 Scenario s plus natuurlijke

Nadere informatie

Definitiefase Multifunctionele dijk

Definitiefase Multifunctionele dijk Definitiefase Multifunctionele dijk Arjen Bosch in opdracht van gemeente Delfzijl www.decoulissen.nl Verkenning Schermdijk Delfzijl v-1 (september 2010) i Inhoudsopgave 1. Aanleiding... 1 2. Probleemstelling...

Nadere informatie

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf Naar minder harde grenzen Luc Kohsiek Dijkgraaf Inhoud Het klimaat verandert De samenleving verandert Van scherpe scheiding tussen overheid en burgers naar participerende samenwerking Van scherpe scheiding

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

WATERPROEF. Impact van de klimaatverandering op Antwerpen. Naar een klimaatbestendig Antwerpen. Prof. Patrick Willems KU Leuven

WATERPROEF. Impact van de klimaatverandering op Antwerpen. Naar een klimaatbestendig Antwerpen. Prof. Patrick Willems KU Leuven WATERPROEF Naar een klimaatbestendig Antwerpen Impact van de klimaatverandering op Antwerpen Prof. Patrick Willems KU Leuven Hydrologische extremen Overstromingen: Pluviale overstromingen (extreme neerslag,

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Storm

RISICOSIGNALERING Storm RISICOSIGNALERING Storm Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING Storm Er is sprake van storm (9 Beaufort) bij een gemiddelde wind van 75-88 km/uur (21m/s), van zware storm (10 Beaufort)

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2014 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 17 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 17 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 maandag 17 mei 13.30-16.30 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 18 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

SAMENVATTING. Waargenomen klimaatverandering. MIRA Klimaatrapport 2015

SAMENVATTING. Waargenomen klimaatverandering. MIRA Klimaatrapport 2015 SAMENVATTING 2 In welke mate is de klimaatverandering nu al zichtbaar in Vlaanderen en België? en Wat zijn de verwachtingen voor de toekomst?, dat zijn de belangrijkste onderzoeksvragen waarop dit MIRA

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

Scenario workshops. Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen

Scenario workshops. Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen Scenario workshops Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen Kenmerken van de methode > Met de scenariomethode kunnen voor beleid verschillende denkbare toekomsten worden geconstrueerd

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

De Grondwaterfluctuatiezone. en de invloed op ruimtelijke ontwikkelingen

De Grondwaterfluctuatiezone. en de invloed op ruimtelijke ontwikkelingen De Grondwaterfluctuatiezone en de invloed op ruimtelijke ontwikkelingen Grondwateroverlast op de flanken van de Veluwe Als de verwachte klimaatsveranderingen doorzetten, dan zal de hoeveelheid neerslag

Nadere informatie

Droogtemonitor (update)

Droogtemonitor (update) Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtemonitor (update) 8 september 2015 (update van droogtemonitor 25 augustus) Nummer 2015-14 Droogte voorbij, afvoeren

Nadere informatie

De Elfstedentocht in een opwarmend klimaat: het kan nog!

De Elfstedentocht in een opwarmend klimaat: het kan nog! De Elfstedentocht in een opwarmend klimaat: het kan nog! Auteurs: Hans Visser en Bart Strengers Datum: 1-2-2010 Het lijkt raar. Voor de tweede maal achtereen een koude winter, met volop schaatsen en sneeuw.

Nadere informatie

Deltaprogramma 2011. Werk aan de delta. Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland, nu en morgen

Deltaprogramma 2011. Werk aan de delta. Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland, nu en morgen Deltaprogramma 2011 Werk aan de delta Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland, nu en morgen Het Deltaprogramma is een nationaal programma. Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen

Nadere informatie

Nederland in Zicht. Water en ruimtelijke ontwikkeling in Nederland: de diagnose

Nederland in Zicht. Water en ruimtelijke ontwikkeling in Nederland: de diagnose Nederland in Zicht Water en ruimtelijke ontwikkeling in Nederland: de diagnose Nederland in Zicht Water en ruimtelijke ontwikkeling in Nederland: de diagnose Nederland in Zicht is vervaardigd in opdracht

Nadere informatie

EXTREME WEATHER EVENTS

EXTREME WEATHER EVENTS EXTREME WEATHER EVENTS Benaderd vanuit MKB-accountancy Het wereldwijde klimaat en ook het klimaat in Nederland gaat veranderen en veroorzaakt waarschijnlijk meer weerextremen in de vorm van stormen, hevige

Nadere informatie

Overstromingsgevaar en wateroverlast

Overstromingsgevaar en wateroverlast H 5.9 Resultaten per thema Door klimaatverandering nemen de kansen op overstromingen bij grote rivieren en de zee toe. Uitvoering van de Planologische Kernbeslissing Grote Rivieren leidt voor een langere

Nadere informatie

Klimaatverandering en invloed op waterhuishouding

Klimaatverandering en invloed op waterhuishouding Klimaatverandering en invloed op waterhuishouding Prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Dep. Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Patrick.Willems@bwk.kuleuven.be Toenemende uitstoot aan broeikasgassen

Nadere informatie

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen?

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? In de periode 1998-2012 is de mondiale temperatuurtrend beduidend kleiner dan in de decennia ervoor. Deze trendbreuk wordt ook wel hiatus genoemd. De

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat Agri Business club Westland, 19 november 2009 IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2 Het hangt er vanaf hoe het verder gaat November 15, 2009

Nadere informatie

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Impacttest extreme buien Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Wat willen we? Effecten extreme buien en maatregelen zo realistisch nauwkeurig en gedetailleerd mogelijk simuleren

Nadere informatie

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Mtn/ster/e van In/rostructtn/r en Milieu

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Mtn/ster/e van In/rostructtn/r en Milieu l..p I 1 CO KJ Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Mtn/ster/e van In/rostructtn/r en Milieu > Retouradres Postbus 201 3730 AE De Bilt Drs. P. Jongerius Ministerie van Economische Zaken, Landbouw

Nadere informatie

Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat

Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat 12-16 jaar Aardrijkskunde, Wiskunde, Economie, Natuurkunde 1 uur In deze

Nadere informatie

Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming. Voor wie verstandig handelt!

Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming. Voor wie verstandig handelt! Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Invloed: Impact Bronnen Global warming Global Warming, de opwarming van de aarde, is de stijging

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie Bouw mee aan de stad van de toekomst Wateroverlast Wateroverlast is waarschijnlijk het meest zichtbare probleem. Steeds vaker staan winkels en kelders vol water. Zo

Nadere informatie

Algemene Rekenkamer..,

Algemene Rekenkamer.., Algemene Rekenkamer.., BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070 3424344 070 3424130 E voorlichting@rekenkamer.nl

Nadere informatie

Het weer: docentenblad

Het weer: docentenblad Het weer: docentenblad Over weerstations Overal in de wereld zijn weerstations te vinden. Daar wordt op eenzelfde manier en met dezelfde instrumenten, namelijk volgens eisen van de Wereld Meteorologische

Nadere informatie

Hoogheemraadschap van Delfland

Hoogheemraadschap van Delfland Hoogheemraadschap van Delfland Beleidskader ten behoeve van adaptatie aan klimaatverandering Beleidsveld: Aard voorstel: 150 Besluitvormend Vergaderdatum: Agendapunt: Kenmerk VV: Aantal bijlagen: 18 december

Nadere informatie

Veranderingen in het klimaat

Veranderingen in het klimaat Veranderingen in het klimaat Antwoorden op veelgestelde vragen over natuurwetenschappelijke aspecten van klimaatverandering Paul Crutzen, Gerbrand Komen, Koos Verbeek, Rob van Dorland en Aad van Ulden

Nadere informatie

Zout, zouter, zoutst. Jules J. Beersma, T. Adri Buishand, Sacha de Goederen en Pieter Jacobs

Zout, zouter, zoutst. Jules J. Beersma, T. Adri Buishand, Sacha de Goederen en Pieter Jacobs KNMI-publicatie; 199-III Zout, zouter, zoutst Statistiek van de externe verzilting in Midden-West Nederland Jules J. Beersma, T. Adri Buishand, Sacha de Goederen en Pieter Jacobs De Bilt, 2005 KNMI-publicatie;

Nadere informatie

Regionale hydrologische modellering ter onderbouwing

Regionale hydrologische modellering ter onderbouwing Ellen Hermans, FutureWater Jenny Otte, Waterschap Vallei & Eem Jan van Bakel, Alterra Regionale hydrologische modellering ter onderbouwing van klimaateffecten Provincies en waterschappen bereiden zich

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

1. LESBEGIN. 2. Lesuitwerking De verschillende klimaten de Europese kaart situeren. LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/ MEDIA/ORGANISATIE TIJD

1. LESBEGIN. 2. Lesuitwerking De verschillende klimaten de Europese kaart situeren. LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/ MEDIA/ORGANISATIE TIJD 1. LESBEGIN 2. Lesuitwerking De verschillende klimaten de Europese kaart situeren. Onderwijsleergesprek 2 III. Factoren van weer en klimaat. 1. De temperatuur verschilt volgens het seizoen. - 21 juni staat

Nadere informatie

Waterrobuust bouwen. De kracht van kwetsbaarheid in een duurzaam ontwerp

Waterrobuust bouwen. De kracht van kwetsbaarheid in een duurzaam ontwerp Waterrobuust bouwen Waterrobuust bouwen De kracht van kwetsbaarheid in een duurzaam ontwerp Ons klimaat verandert in snel tempo. Neerslag wordt steeds heviger, perioden van droogte duren langer. Gemeenten,

Nadere informatie

Waterbeschikbaarheid verder afgenomen; nog geen knelpunten in de watervoorziening

Waterbeschikbaarheid verder afgenomen; nog geen knelpunten in de watervoorziening Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 22 april 2014 Nummer 2014-4 Waterbeschikbaarheid verder afgenomen; nog geen knelpunten in de watervoorziening

Nadere informatie

Evaluatie Nationaal Bestuursakkoord Water. Eindrapport Verantwoordend Spoor Eindrapport Agenderend Spoor

Evaluatie Nationaal Bestuursakkoord Water. Eindrapport Verantwoordend Spoor Eindrapport Agenderend Spoor Evaluatie Nationaal Bestuursakkoord Water Eindrapport Verantwoordend Spoor Eindrapport Agenderend Spoor Vastgesteld in LBOW op 13 november 2006 Voorwoord Binnen de nationale waterproblematiek doen zich

Nadere informatie

Zeespiegelstijging langs de Belgische Kust in de tweede helft van de 20 ste eeuw

Zeespiegelstijging langs de Belgische Kust in de tweede helft van de 20 ste eeuw Vlaamse Overheid Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust Afdeling kust Vlaamse Hydrografie Oceanografisch Meteorologisch Station Zeespiegelstijging langs de Belgische Kust in de tweede helft

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Effect van veranderend maaibeleid en klimaat in beeld

Effect van veranderend maaibeleid en klimaat in beeld Effect van veranderend maaibeleid en klimaat in beeld Nicole Jungermann 1, Hans Hakvoort 1, Twan Rosmalen 2, Gerry Roelofs 2, Susanne Groot 1 In het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) hebben de waterschappen

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten Klimaatverandering vraagt om innovatie De crisis als voorbode van grote veranderingen in economie en maatschappij Brabantse Waterdag 28 februari 2014 s Hertogenbosch door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen

Nadere informatie

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud Hoofdstuk 1 Extern systeem en klimaatzones Paragraaf 11 t/m 14 inhoud Het klimaat door de tijd (par. 11) Het klimaat nu (par. 12) Het klimaat in de toekomst (par. 13) Klimaatbeleid (par. 14) AK 4vwo vrijdag

Nadere informatie

De klimaatbestendige (oude) stad

De klimaatbestendige (oude) stad De klimaatbestendige (oude) stad Peter den Nijs Wareco ingenieurs F3O KANS OP PAALROT Groot deel Nederland Grote verschillen bodemopbouw Grote verschillen in klimaateffect Grote spreiding in risico s 1

Nadere informatie

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Integraal Waterplan Haarlem Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Inhoud presentatie 1. Enkele begrippen 2. Waterplan Haarlem Aanleiding en doel Gerealiseerde maatregelen Actualisatie Geplande maatregelen

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Klimaatverandering, water en ruimte: Uitdagingen voor de Nederlandse Delta

Klimaatverandering, water en ruimte: Uitdagingen voor de Nederlandse Delta Klimaatverandering, water en ruimte: Uitdagingen voor de Nederlandse Delta Prof Dr Pavel Kabat Wageningen UR 1 Overstromingsgebied bij NAP -6.0 m Waddenzee A9 Markermeer A7 Amsterdam Haarlem A6 A2 Utrecht

Nadere informatie

Klimaat en klimaatveranderingen

Klimaat en klimaatveranderingen Klimaat en klimaatveranderingen De belangrijkste feiten op een rij Inleiding De laatste jaren was het erg warm, niet alleen in ons land maar ook wereldwijd. Het afwijkende weer roept veel vragen op, zeker

Nadere informatie

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave 74OF86 RWD rapporten.indd 1 23-10-2007 14:23:15 74OF86 RWD rapporten.indd 2 23-10-2007 14:23:21 Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 Het watersysteem...

Nadere informatie

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5)

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Datum: 7-8-2015 Onderwerpen 1. De na te streven afvoercapaciteit van de rioolstelsels; 2. De wijze

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open BESTAAND NIEUW DAM MET SLUIS EN/OF DOORLAATMIDDEL SYSTEEMUITBREIDING Systeem Het onderzoeksproject Afsluitbaar Open Rijnmond een eerste integrale ver kenning, onder leiding van de Technische Universiteit

Nadere informatie

Bergpolder Zuid, Rotterdam

Bergpolder Zuid, Rotterdam Climate Proof Cities klassieke benadering 2 De theorie klimaatverandering effecten kwetsbaarheid aanpassingsmaatregelen implementatie bijvoorbeeld: 1000 bomen plan groene daken subsidie bouwvoorschriften

Nadere informatie