Inhoud. Voorwoord 2. Wat is seksespecifieke hulpverlening? 3. Handleiding voor het gebruik van casus 5

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Voorwoord 2. Wat is seksespecifieke hulpverlening? 3. Handleiding voor het gebruik van casus 5"

Transcriptie

1 Inhoud Voorwoord 2 Wat is seksespecifieke hulpverlening? 3 Handleiding voor het gebruik van casus 5 Reproductieve gezondheid 1. Een zwangere vrouw met een verzoek tot 6 prenatale screening 2. Een vrouw met een ongewenste zwangerschap* 8 3. Een vrouw met angst voor zwangerschap Een jonge vrouw met een pijnlijke menstruatie Een vrouw met een ongewenste 15 kinderloosheid* 6. Een vrouw met overgangsklachten 18 Seksualiteit 7. Een maagdelijkheidonderzoek bij 22 een jonge vrouw* 8. Een man met een seksueel probleem* Een meisje met ongewenste zwangerschap* Een vrouw met reumatoïde artritis Een man met prostaatkanker Een man met een erectiele disfunctie Een man met libidoverlies* Een vrouw met soa Een jonge vrouw met vaginale klachten Een besneden vrouw met een dilemma* 48 Lichamelijke klachten 17. Een vrouw met hypertensie Een ouder echtpaar met klachten Een vrouw met pijn in de spieren Een seksespecifiek preventieprogramma Een vrouw met pijn op de borst Een vrouw met een verhoogd risico voor 64 borstkanker Psychische en psychiatrische klachten 23. Een jongeman bij de spoedeisende hulp Een vrouw met een burnout Een vrouw met een depressie Een vrouw met overgewicht Een man met een genderidentiteitsstoornis Een vrouw en (seksueel) geweld Een vrouw die in haar jeugd seksueel 84 misbruikt is 30. Een man die in zijn jeugd seksueel 87 misbruikt is 31. Een moeder en kind met problemen Een man in echtscheiding Een jongetje dat niet wil eten Een jongeman na een beroving Een vrouw na de dood van haar zoon Een vrouw na de dood van haar man Een echtpaar na de dood van hun kind Een zwangere vrouw met vaginaal 108 bloedverlies 39. Een co-assistente in problemen Een man met een alcoholprobleem Een vrouw met een alcoholprobleem Een te klein kind Een vluchtelinge en haar gezin* Een vrouw met een bipolaire stoornis en 120 een kinderwens 45. Een vrouw met een psychose 122 Communicatie 46. Een man met de ziekte van Ménière Een man met angst Een man met spierpijn Een vrouw met hoofdpijn Een vrouw met buikpijn* 136 (*) = casus waarin cultuurverschillen aan bod komen Literatuur 138 Index 144

2 Voorwoord In 2002 startte Vrouwenstudies Medische Wetenschappen UMC St Radboud Nijmegen met het door ZonMw gefinancierde project De integratie van sekse in het medisch basiscurriculum. Als snel werd duidelijk dat er bij docenten een grote behoefte bestond aan seksespecifiek medisch onderwijsmateriaal. Docenten wilden graag de beschikking hebben over concrete voorbeelden uit de praktijk. De voorbeelden moeten illustreren dat rekening houden met seksespecifieke factoren van belang is voor de kwaliteit van zorg. De bundel met patiëntencasuïstiek over sekseverschillen in gezondheid en ziekte is ontwikkeld als antwoord op deze behoefte. Hoewel de factor sekse in de casuïstiek centraal staat, zijn ook andere aspecten van diversiteit, zoals etniciteit, sociaal-economische status, seksuele geaardheid en leeftijd, waar mogelijk, hierin opgenomen. Toekomstige artsen dienen goed te worden voorbereid op het werken met verschillende patiënten en patiëntengroepen. Naast kennis en vaardigheden spelen ook de eigen opvattingen van artsen een belangrijke rol in de hulpverlening aan patiënten. Daarom is onderwijsmateriaal nodig dat aanzet tot reflectie over vanzelfsprekendheden en tot bewustwording van het belang van eigen opvattingen. Voor u ligt een casuïstiekbundel met vijftig patiëntencasus over sekse en diversiteit in het professioneel handelen, die Vrouwenstudies Medische Wetenschappen UMC St Radboud Nijmegen heeft ontwikkeld. De patiëntencasus bestrijken een scala aan onderwerpen als hart- en vaatziekten, seksualiteit, communicatie, depressie, onbegrepen lichamelijke klachten, anticonceptie, ongewenste zwangerschap, huiselijk en seksueel geweld, problematisch alcoholgebruik en vele andere onderwerpen. Docenten en onderzoekers van de medische faculteiten hebben kritisch commentaar geleverd op eerdere versies van (delen van) de casuïstiekbundel. Onze dank gaat uit naar drs. V. Faber (AzG/Rijksuniversiteit Groningen), drs. M. Fabriek (AMC), dr. R. Hulsman (AMC), drs. S. Lo Fo Wong (UMC St Radboud), drs. S. Moonen (UMC St Radboud), dr. M. van den Muijsenbergh (UMC St Radboud), dr. L. Ong (AMC), dr. J. Rademakers (UMC Utrecht), drs. C. van Rooy (RU Nijmegen), dr. M. van Santen (AzM/ Universiteit Maastricht), ir. C. Seeleman (AMC), drs. M. Smulders (Huisartsopleiding Utrecht), dr. J. Suurmond (AMC), drs. P. Verdonk (UMC St Radboud), drs. Ph. Weijenborg (LUMC) en dr. A. Zanting (ErasmusMC) voor advies en informatie bij de ontwikkeling van deze casuïstiekbundel. Ook in de toekomst houden we ons erg aanbevolen voor verdere verbetering van deze casuïstiekbundel. U kunt uw opmerkingen sturen naar prof.dr. Toine Lagro-Janssen, Prof.dr. Toine Lagro-Janssen Drs. Linda Mans 2

3 is seksespe Wat is seksespecifieke hulpverlening? S E K S E S P E C I F I E K E H U L P V E R L E N I N G Het uitgangspunt van seksespecifieke hulpverlening is dat sekse- en genderverschillen een belangrijke rol spelen bij processen van ziekte en gezondheid. Mannen en vrouwen hebben andere gezondheidsklachten, die ze anders presenteren en waaraan ze een andere betekenis hechten. Een aantal klachten uit zich bij mannen en vrouwen anders, zoals in het geval van ischemische hartziekten, alcoholverslaving, soa, seksuele disfuncties en depressies. Deze aandoeningen lijken sekseneutraal, maar treden bij mannen en vrouwen op in andere levensfasen, met andere symptomen, een ander verloop en andere gevolgen. Inzicht in de verschillen tussen de seksen met betrekking tot bijvoorbeeld morbiditeit en risicofactoren, helpt bij het stellen van een diagnose. Mannen socialiseren anders dan vrouwen. Zo komt tijdens de adolescentie bij mannen de nadruk te liggen op rivaliteit, competitief zijn en zich profileren. Jonge mannen zijn bezig met grenzen zoeken; ze gebruiken bijvoorbeeld veel alcohol of rijden nogal roekeloos. Bij vrouwen ligt de nadruk veel meer op de relatie met anderen, bijvoorbeeld een vriendin, en op betrokkenheid, saamhorigheid en praten. Omdat relaties voor vrouwen belangrijk zijn, ligt daar een bron van kwetsbaarheid; want het is dus ook belangrijk wat een ander van haar vindt. Dat kan onzeker maken en vervolgens tot depressieve gevoelens of angststoornissen leiden. Depressies komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Naast psychosociale factoren, spelen ook biologische factoren in de etiologie een rol. Maar mogelijk worden depressies bij mannen onderschat, omdat ze worden gemaskeerd door alcoholgebruik. Bepaalde aandoeningen komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Auto-immuunziekten zoals schildklierlijden komen vooral voor bij vrouwen. Dit komt doordat vrouwen een sterkere immunorespons hebben dan mannen. Bronchitis en COPD komen van oudsher vaker voor bij mannen, maar sinds meer vrouwen roken verandert dat. Inmiddels is een kwart van de patiënten met longkanker vrouw. Risicoprofielen voor mannen en vrouwen zijn verschillend. Diabetes mellitus en een hoog LDL (low density lipoproteïn) verhogen bij vrouwen veel meer dan bij mannen het risico van het ontstaan van hart- en vaatziekten. Alcoholmisbruik leidt bij vrouwen door een kleinere lichaamslengte, een hoger vetgehalte en een trager afbraakmechanisme eerder tot leverstoornissen. Sekseverschillen spelen ook een rol bij preventie. Mannen roken om een andere reden dan vrouwen: mannen willen onrust de baas worden en vrouwen onlust. Bovendien zijn veel vrouwen bang om te dik te worden. Bij het stoppen met roken is het daarom van belang om aandacht te hebben voor de verschillende motivaties en is het belangrijk om bij vrouwen expliciet te bespreken hoe ze op gewicht kunnen blijven. De vorm van preventie moet aansluiten bij de preferenties. Bij soa-preventie waarderen jongens vooral speelse voorlichting, bijvoorbeeld een strip; meisjes willen liever serieuze informatie. In de communicatie tussen arts en patiënt spelen sekseverschillen een duidelijke rol. Mannelijke patiënten presenteren hun klachten vaak anders dan vrouwen: men report, women relate. Met andere woorden, mannen komen met concrete klachten en communiceren in termen van oplossingen, vaak voordat de emotionele situatie in kaart is gebracht. Vrouwen wijden veel meer uit, ze vertellen over klachten en zichzelf in samenhang met bepaalde gebeurtenissen. Natuurlijk willen ze wel een oplossing. Maar ze willen eerst gehoord worden. Deze verschillen zorgen ervoor dat de arts een andere benadering van mannen en vrouwen moet kiezen om aan te sluiten bij de behoeften van de patiënt. Niet alleen de sekse van de patiënt is van belang. Om te kunnen beoordelen welke seksespecifieke aspecten in de arts-patiënt relatie een rol spelen is, naast kennis, ook inzicht in de eigen attitude bij verschillende klachten van belang; de arts dient zich bewust te zijn van de invloed van de eigen socialisatie op de beeldvorming en attitude van verschillende klachten. In het hulpverleningsproces leidt kennis van en inzicht in relevante sekseverschillen tot een noodzakelijke diversiteit in zorgprotocollen aan mannen en vrouwen en tot verhoging van de kwaliteit van zorg. Ook het land van herkomst en de culturele verschillen zijn bij processen van ziekte van belang. Waar relevant komen cultuurverschillen in deze casuïstiekbundel aan de orde. 3

4 P R O F E S S I O N E E L G E D R A G Belangrijk voor een toekomstige arts is het professioneel gedrag dat tot uitdrukking komt in woord, gedrag en uiterlijk. Professioneel gedrag is van groot belang voor het basisvertrouwen dat een patiënt in een beroepsbeoefenaar moet kunnen stellen. Professioneel gedrag bestaat onder meer uit omgaan met zichzelf. Dit betekent: reflectie op eigen gedrag en de onderliggende dynamiek ervan, toetsing van deze reflectie aan het oordeel van anderen en implementatie van deze reflectie in gedrag. Doel van reflectie is bewustwording van de eigen binnenkant en hoe deze doorspeelt in de buitenkant, dat wil zeggen in het professionele gedrag. In het Raamplan 2001 staat als einddoel dat de arts blijk geeft van een open houding ten aanzien van patiënten, ongeacht de eigen sekse of die van de patiënt, levensfase, sociale en economische status, opleiding, etnische achtergrond, cultuur, seksuele geaardheid en levensovertuiging en ongeacht de aard, de prognose en het stadium van hun gezondheidsprobleem of handicap. Om tot deze open houding te komen, dienen studenten zich bewust te zijn van de eigen opvattingen over sekseverschillen en andere aspecten van diversiteit in ziekte en gezondheid en te kunnen reflecteren op eigen vanzelfsprekendheden en stereotypen. Het accent van deze patiëntencasuïstiek ligt daarom niet zozeer op het overdragen van kennis maar veeleer op het aanleren van een adequate beroepshouding en attitude en op het verwerven van seksespecifieke vaardigheden voor de hulpverleningspraktijk. Het discussiëren over patiëntencasuïstiek vormt een levendige leermethode voor studenten die aansluit bij de medische praktijk. Een patiëntencasus geeft studenten inzicht in beleving en betekenis van de problematiek voor de patiënt en schetst ook de invloed van de context van de patiënt op het probleem. B E G E L E I D E N V A N S T U D E N T E N Een belangrijke randvoorwaarde voor het slagen van onderwijs rondom seksespecifieke aspecten en professioneel gedrag is een grote betrokkenheid van docenten bij dit onderwerp. Dit betekent onder andere dat: Docenten zich verdiept hebben in de visie en werkwijze van seksespecifieke hulpverlening en inzicht hebben in de achtergrond van sekseverschillen. Docenten zich bewust zijn van hun eigen opvattingen, waarden, normen, denkbeelden rondom mannelijkheid en vrouwelijkheid en hoe deze het onderwijs kunnen kleuren. Dit houdt in dat docenten kritisch blijven nadenken over de invloed van hun eigen sekse op de onderwijsprogramma s en zich bewust zijn van hun eigen socialisatie tot man of vrouw en hun positie. Docenten oog hebben voor sekseaspecten in relatie tot andere aspecten van diversiteit. Waar mogelijk zullen daarom ook aspecten als leeftijd, levensfase, etnische achtergrond, seksuele voorkeur, sociaal-economische klasse en dergelijke een rol spelen in de bespreking van de patiëntencasus. Daarbij is het van belang niet alleen op verschillen in te gaan, maar ook op overeenkomsten. Docenten studenten de gelegenheid bieden persoonlijke ervaringen uit te wisselen en deze te relateren aan de patiëntencasus. Docenten alert zijn op uiteenlopende reacties, emoties en gedragingen die het onderwijs over seksespecifieke hulpverlening bij mannelijke en vrouwelijke studenten kunnen losmaken. Veelal liggen hier persoonlijke ervaringen en verschillen in betrokkenheid bij sekseverschillen in ziekte en gezondheid aan ten grondslag. Docenten alert zijn op seksisme, discriminatie, uitsluiting en dominante seksestereotiepe rolopvattingen bij studenten. Zo kunnen studenten zich soms niet bewust zijn van de vérstrekkende invloed die seksestereotiepe uitlatingen en gedragingen op andere studenten hebben. Docenten een veilig leerklimaat creëren voor studenten van beide seksen opdat ze zich voldoende veilig en gerespecteerd voelen om te participeren. Dit geldt met name bij het bespreken van delicate onderwerpen, waarbij schaamte, taboe en schuld kunnen spelen, zoals seksualiteit, seksueel geweld, agressie, uiterlijk en dergelijke. De docent kan er voor kiezen om bepaalde thema s bespreekbaar te maken in een studentengroep die alleen uit mannen of vrouwen bestaat. Het voordeel van gemengde groepen is dat eigen aannames, reactiepatronen, gedragingen en vooroordelen jegens de andere sekse uitgewisseld, kritisch bevraagd en gecorrigeerd kunnen worden. Docenten in staat zijn studenten te motiveren voor het onderwijs over seksespecifieke hulpverlening. Dit houdt in dat men in de keuze van onderwerpen en werkvormen aansluit bij de belevingswereld van de studenten en zelf steeds de relatie legt met het belang van de kwaliteit van de dagelijkse patiëntenzorg. Door studenten zelf ervaringen in te laten brengen, actuele onderwerpen over sekse-issues aan de orde te stellen en hen te stimuleren zelf op zoek te gaan naar thema s, wordt de belangstelling voor het onderwerp vergroot. 4

5 Handleiding W AT I S D E I N H O U D V A N D E C A S U S? De inhoud van het casuïstiekboek bestaat uit vijftig casus. De casus zijn verdeeld over verschillende thema s. Deze thema s zijn: reproductieve gezondheid, seksualiteit, lichamelijke klachten, psychische en psychiatrische klachten en communicatie. Patiëntencasus waarin cultuurverschillen een belangrijke rol spelen zijn aangeduid met (*). W AT I S D E S T R U C T U U R V A N D E C A S U S? Per casus is een vaste opbouw: - Beschrijving casus voor de student. - Vragen (vraag 1 betreft een kennisvraag over sekseverschillen van het betreffende thema, vraag 2 betreft de attitude van de student ten aanzien van de behandelde problematiek in de casus, vraag 3 betreft een vertaling naar het eigen professionele handelen). - Literatuur. Na iedere casus volgt een docenteninstructie. Ook deze instructie kent een vaste opbouw: - Doelstellingen. - Achtergrondinformatie met de antwoorden op de vragen. - Aanvullende opdracht. Om meer onderwijsmogelijkheden te creëren bij het bespreken van het thema is een aanvullende opdracht geformuleerd. Deze opdracht kan bestaan uit het bekijken van een video, waarover vragen worden gesteld, uit stellingen of uit aanvullende vragen. - Extra literatuur. Als aanvullende informatie voor de docent is nog één extra literatuurreferentie opgenomen. De literatuurreferenties zijn (als reader) verkrijgbaar via Vrouwenstudies Geneeskunde Nijmegen. W AT I S H E T D O E L V A N D E C A S U S? De patiëntencasus hebben tot doel te stimuleren dat studenten zich bewust worden van de eigen attitude ten aanzien van sekseverschillen (en van andere aspecten van diversiteit) bij gezondheidsproblemen, dat zij daarover kennis ontwikkelen en dat zij leren reflecteren op vanzelfsprekendheden en stereotypen. W I E K U N N E N D E C A S U S G E B R U I K E N? Docenten van de medische basiscurricula kunnen de casus gebruiken in hun onderwijs. Deze casus zijn ook geschikt voor andere medische opleidingen, zoals vervolgopleidingen (bijvoorbeeld huisartsgeneeskunde, gynaecologie en sociale geneeskunde) en nascholingstrajecten van artsen. H O E D E C A S U S T E G E B R U I K E N? Kenmerk van deze casuïstiekbundel is dat het op zichzelf staande patiëntencasus zijn die gebruikt kunnen worden bij onderwijsprogramma s over de genoemde thema s. De patiëntencasus over sekseverschillen in ziekte en gezondheid kunnen gemakkelijk gekoppeld worden aan en gebruikt worden bij bestaande onderwijsvormen, zoals werkgroepen, werkcolleges of zelfstudieopdracht. Het gaat in deze casuïstiekbundel met name om reflectie. Zo kan bij een werkgroep waarin seksualiteit centraal staat, een patiëntencasus gebruikt worden om de opvattingen van studenten ten aanzien van homoseksualiteit te bespreken. In een blok over kindergeneeskunde of leeftijdsafhankelijke problematiek kan een patiëntencasus worden toegevoegd, waarin nagedacht en gesproken wordt over het verwerken van de dood van een kind door respectievelijk de vader en moeder. 5

6 R E P R O D U C T I E V E G E Z O N D H E I D T H E M A : S C R E E N I N G / Z W A N G E R S C H A P 1 Casus 1 Een zwangere vrouw met een verzoek tot prenatale screening U bent huisarts. Op uw spreekuur komt Lucianne Engbersen. Zij is 34 jaar en gehuwd. Uit de voorgeschiedenis weet u dat het paar een onvervulde kinderwens had. Na jarenlange diagnostiek en verschillende fertiliteitsbevorderende ingrepen, tot drie keer een IVF-procedure toe, hebben mevrouw Engbersen en haar man Engbersen besloten het maar op zijn beloop te laten. Dat was inmiddels zes jaar geleden. Mevrouw Engbersen is na een depressieve periode erin geslaagd haar leven weer zin te geven. Zij heeft met succes een eigen adviesbureau opgezet voor startende ondernemers. Een maand geleden bezocht het paar uw spreekuur. Mevrouw Engbersen bleek zwanger te zijn. Zij en haar man konden het niet geloven. Na een periode van irregulaire menstruaties was ze nu acht weken niet meer ongesteld geweest. Ze voelde zich moe, had pijnlijke borsten en moest om de haverklap naar het toilet. De thuis uitgevoerde zwangerschapstest was positief. U feliciteerde het paar hartelijk. Aangezien Lucianne gezond is verwees u haar naar de verloskundige praktijk binnen uw gezondheidscentrum voor verdere begeleiding. Lucianne komt nu weer samen met haar man. Op een voorlichtingsavond voor zwangeren werd summier de mogelijkheid van prenatale diagnostiek genoemd. Mevrouw Engbersen wil hier meer over weten. Ze is nu dertien weken zwanger en voelt zich uitstekend. Ze is blij dat de eerste weken van vermoeidheid voorbij zijn en kan genieten van haar zwangerschap. Ze moet er niet aan denken dat er iets mis kan zijn met het kindje. Ze rookt niet, drinkt geen alcohol en leeft gezond. Na de informatieavond weet ze niet wat ze moet doen. Ze vraagt zich af of ze een bloedtest moet laten doen om te bekijken of haar kindje gezond is. Maar als dat niet zo is. Wat dan? Ze is niet meer zo jong en dan neemt de kans op een kind met het syndroom van Down toe. In beide families komen geen aangeboren of erfelijke aandoeningen voor. Gelukkig kan je nu wel testen, vroeger kon dat pas vanaf je 36e jaar. meneer Engbersen houdt zich bij het gesprek op de achtergrond. Wanneer u hem betrekt in het gesprek, zegt hij de beslissing over te laten aan zijn vrouw. Eigenlijk denkt hij: baat het niet, het schaadt ook niet. Maar om dan straks het kindje te moeten laten weghalen daar moet hij niet aan denken. U legt uit aan het paar dat de bloedtest zelf geen uitsluitsel geeft over de aan- of afwezigheid van een aangeboren aandoening, maar iets zegt over de kans daarop. Dat vervolgens aanvullend onderzoek nodig is door middel van een vruchtwaterpunctie om te weten te komen of het kind inderdaad het Syndroom van Down heeft, en dat hieraan het weliswaar kleine risico verbonden is van een miskraam, ook wanneer het kind gezond is. Pas daarna hoeft het paar te besluiten over een eventuele zwangerschapsafbreking. Ook legt u uit dat bij jarigen de bloedtest slechts de helft van de kinderen met het syndroom van Down opspoort. Een aantal zwangeren krijgt dus onterecht te horen dat de uitslag goed is. Ook bij een normale bloedtest is het niet uitgesloten dat er een kind met een open ruggetje of andere aangeboren afwijking geboren wordt. Na het gesprek besluit het echtpaar nog een week na te denken. Van de verloskundige hoort u dat het paar heeft afgezien van prenatale diagnostiek. Zes maanden later wordt een gezonde dochter geboren. V R A G E N 1. Lees het artikel van Geelen et al. Noem enkele voor - en nadelen van het aanbieden van prenatale serumscreening aan alle zwangeren 2. Geef uw reactie op de uitlating van Reinier: baat het niet, dan schaadt het niet. 3 Dat vindt u van de aanpak van de huisarts? Wat zou u anders hebben gedaan? L I T E R AT U U R Geelen E, Horstman K, Widderhoven G. Onnodig ongerust. Medisch Contact 2004;45:

7 Docentinstructie Doelstellingen en gebruik van casus 1: Een zwangere vrouw met een verzoek tot prenatale screening D O E L S T E L L I N G E N Studenten kunnen aangeven wat de voor- en nadelen zijn van risicoschattende prenatale diagnostiek bij gezonde zwangeren. Studenten kunnen verwoorden hoe zij als arts staan tegenover risicoschattende prenatale diagnostiek voor alle zwangeren. A C H T E R G R O N D I N F O R M AT I E Tot voor kort werd in Nederland prenatale diagnostiek alleen aangeboden aan zwangeren met een verhoogd risico op het syndroom van Down bijvoorbeeld op grond van hun leeftijd (36 jaar of ouder). De Gezondheidsraad adviseerde recent om aan alle zwangeren, ongeacht hun leeftijd, een prenatale screeningstest aan te bieden (de tripletest). De uitslag van deze bloedtest geeft de kans weer op een kind met het syndroom van Down of een neurale-buis defect. Voordeel van het aanbieden aan alle zwangeren van deze screeningstest is dat er meer kinderen opgespoord worden met het syndroom van Down of een nbd. Meer ouders krijgen zo de keuzemogelijkheid om de zwangerschap af te breken dan wel om zich voor te bereiden op de geboorte van een kind met een aangeboren afwijking. Het aanbieden van de bloedtest aan zwangeren met een hoog risico leidt tot vermindering van het aantal vruchtwaterpuncties in deze groep. Tevens krijgen veel van deze zwangeren op grond van de bloedtest voldoende geruststelling over de afwezigheid van het syndroom van Down. Een nadeel is dat bij jonge vrouwen met een laag risico op een kind met syndroom van Down, relatief veel kinderen niet opgespoord worden (ongeveer de helft van de kinderen met syndroom van Down wordt gemist). Eveneens zal bij een groot aantal jonge vrouwen aanvullende diagnostiek door middel van een vruchtwaterpunctie moeten plaatsvinden om de diagnose uit te sluiten danwel te bevestigen. Dit leidt iatrogeen tot een aantal abortussen van gezonde vruchten. In de leeftijdsgroep onder de 36 jaar zal dit leiden tot evenveel iatrogene miskramen van gezonde vruchten als opgespoorde kinderen met Downsyndroom. Een ander nadeel is dat een risicoschattende test bij zwangeren veel onzekerheid genereert. Ook wanneer de uitslag goed is, blijft onzekerheid bestaan en kost het zwangeren moeite het vertrouwen op een goede afloop terug te krijgen. Als nadeel wordt ook wel genoemd een mogelijk verminderde maatschappelijke acceptatie van kinderen met het sydroom van Down en andere aangeboren afwijkingen. Alle nadelige effecten van serumscreening overziend kan de stelling baat het niet, dan schaadt het niet, niet worden volgehouden. Wanneer ze eenmaal besloten hebben tot de eenvoudige bloedtest, blijken zwangeren snel het gevoel te hebben niet meer terug te kunnen. De test kan onzekerheid creëren, waar juist verwacht werd zekerheid te zullen krijgen. Het moeten nadenken over risico s valt een aantal vrouwen zwaar. Ook het gegeven dat een gunstige testuitslag geen zekerheid geeft, kan opnieuw onrust teweegbrengen. De huisarts in de casus informeert het paar over de bestaande mogelijkheden. Hij of zij kent de achtergrond van het paar en kan zo makkelijker aansluiten bij de beleving van de zwangere. Bij het ontbreken van voldoende kennis over het paar kan de huisarts besluiten de voorlichting over te laten aan anderen zoals de poliklinieken voor prenatale diagnostiek. A A N V U L L E N D E O P D R A C H T Bij de discussie over het aanbieden van prenatale diagnostiek spelen een groot aantal partijen met verschillende visies een rol (hulpverleners die vinden dat het je onnodige onrust geeft en hulpverleners die vinden dat het lijden voorkomt, ouderorganisaties van kinderen met Downsyndroom, de gezonde zwangere, politieke argumenten voor kostenbesparing, laboratoriumbeheerders die een toename van tests niet uitvoerbaar vinden). Kies in tweetallen een rol en formuleer een antwoord op de volgende vragen: 1. Wat heeft u vanuit uw positie te bieden in de discussie over prenatale screening? 2. Welke informatie heeft u van andere partijen nodig om tot een afgewogen oordeel te kunnen komen? Bediscussieer de antwoorden plenair. A A N V U L L E N D E L I T E R AT U U R Kleiverda G, Vervest H. Zorgen over screeningsbeleid. Medisch Contact 2001;24:

8 R E P R O D U C T I E V E G E Z O N D H E I D O N G E W E N S T E Z W A N G E R S C H A P / A N T I C O N C E P T I E / A B O R T U S * 2 Casus 2 Een vrouw met een ongewenste zwangerschap U bent gynaecoloog in een grote stad. Tsotso Ekoe, een 21-jarige Ghanese vrouw, komt bij u op de afdeling. Mevrouw Ekoe spreekt geen Nederlands en gebrekkig Engels. U weet ook niet of ze een vaste relatie heeft. Ze woont bij familie. Een brief van de huisarts ontbreekt, omdat ze zonder eerst bij de huisarts langs te gaan naar het ziekenhuis is gekomen. Mevrouw Ekoe blijkt twee maanden geen menstruatie te hebben gehad en ze vraagt zich af wat er mis is. U probeert haar voorgeschiedenis te achterhalen in haar dossier en ziet dat een deel daarvan in een ander ziekenhuis ligt. In het dossier leest u dat mevrouw Ekoe vier maanden geleden ook langs is geweest. Ze bleek zwanger te zijn en heeft een abortus gehad; dat was haar tweede abortus. Voor een vaginale infectie is ze toen met antibiotica behandeld. Mevrouw Ekoe geeft aan dat ze bij een ander ziekenhuis langs is geweest en dat ze daar medicijnen heeft gekregen, alleen weet ze niet meer wat voor medicatie. Misschien kan ze dat nog achterhalen, zegt ze, en keert haar tas om. Op uw bureau komen paracetamol en delen van een antibioticumkuur tevoorschijn. De kuur had, gezien de datum, afgesloten moeten zijn. Ook blijken er twee potjes met antidepressiva in haar tas te zitten. Bij het vaginaal toucher merkt u een weke uterus op. Een inwendige echo bevestigt dat mevrouw Ekoe ongeveer 8 weken zwanger is. Als u haar dit vertelt, reageert mevrouw Ekoe vlak en zegt een abortus te willen. U vraagt of mevrouw Ekoe een kinderwens heeft. Nee, geeft mevrouw Ekoe aan, die heeft ze niet. Ook vraagt u of ze een vorm van anticonceptie gebruikt. Mevrouw Ekoe antwoordt ontkennend. U probeert haar uit te leggen dat anticonceptie haar zou helpen om herhaalde zwangerschappen te voorkomen. Het lijkt alsof mevrouw Ekoe u niet begrijpt. Om te voorkomen dat ze opnieuw een infectie oploopt informeert u haar over het gebruik van condooms. U geeft aan dat u bezorgd bent om haar situatie en stuurt mevrouw Ekoe door naar een abortuskliniek. V R A G E N 1. Lees het artikel van Mielekamp. Noem een aantal factoren die ertoe leiden dat allochtone vrouwen niet of ineffectief anticonceptie gebruiken. 2. Heeft u moeite met het helpen van patiënten die onzorgvuldig omgaan met anticonceptie? Leg uit waarom. 3. Hoe zou u als gynaecoloog gehandeld hebben? Leg uit waarom. L I T E R AT U U R Mielekamp M. Abortus als uitgestelde anticonceptie. Bijeen 2002;35(10):

9 Docentinstructie Doelstellingen en gebruik casus 2: Een vrouw met een ongewenste zwangerschap D O E L S T E L L I N G E N Studenten zijn zich ervan bewust dat allochtone meisjes en vrouwen anders omgaan met anticonceptie en abortus dan hun autochtoon Nederlandse seksegenoten. Studenten zijn zich ervan bewust dat allochtone vrouwen een extra kwetsbare groep vormen met betrekking tot reproductieve gezondheid en kunnen factoren benoemen die daarbij een rol spelen. A C H T E R G R O N D I N F O R M AT I E Allochtone meisjes en vrouwen gaan vaak anders om met anticonceptie en abortus. Redenen voor het relatief grote aantal abortussen bij allochtone vrouwen zijn: buitenlandse vrouwen maken relatief vaak fouten in het gebruik van anticonceptie, met name de pil. Anticonceptie wordt vaak voortijdig gestaakt, uit angst voor bijvoorbeeld onvruchtbaarheid na gebruik van de pil en angst voor ontstekingen bij een spiraaltje. Ook bestaan er, door onbekendheid met de methode en gebrekkige communicatie, veel misverstanden over het juiste gebruik van de pil. Voor ongehuwde islamitische vrouwen rust vaak een taboe op pilgebruik en wordt thuis geen voorlichting over anticonceptiemiddelen gegeven. Jonge vrouwen proberen de pil voor hun ouders te verbergen. Voor illegale vrouwen geldt dat de onzekere en soms uitzichtloze situatie vaak een rol speelt bij de keuze voor abortus, zo blijkt uit onderzoek. Zij vormen een extra kwetsbare groep door de afwezigheid van sociale steun in hun eigen omgeving. Deze groep vrouwen en meisjes is minder zorgvuldig in het gebruik van voorbehoedsmiddelen dan andere cliëntes van de abortusklinieken. Onvoldoende kennis van anticonceptie en een geringe kennis van de (Nederlandse) taal hebben een negatieve invloed op het anticonceptiegebruik. Ook misverstanden in het contact met hulpverleners kunnen de effectiviteit van het anticonceptiegebruik negatief beïnvloeden. Hierbij gaat het vooral om verschillen in de manier van communiceren. Verder bestaan er verschillende verwachtingen over ieders rol: de Nederlandse hulpverlener verwacht een mondige cliënte die zelf met vragen komt; de allochtone vrouwen verwachten van een hulpverlener vaak een meer actieve betrokken houding. In deze casus speelt een gebrek aan kennis een rol in het onzorgvuldig gebruik van anticonceptie. Wellicht is er sprake van misbruik of prostitutie. Discussieer hierover en over hoe u als arts hiermee om kan gaan. A A N V U L L E N D E O P D R A C H T Uit onderzoek blijkt dat van het aantal vrouwen dat een abortus ondergaat, het aandeel allochtonen stijgt. Het praten over het onderwerp geboorteregeling is voor deze doelgroepen van belang. Lees de informatie over voorlichtingsmaterialen op de website Op welke manier zou u de biologische en instructieplaten als arts kunnen gebruiken? Bespreek deze opdracht eerst in drietallen en daarna plenair. A N T W O O R D E N De biologische en instructieplaten bieden concrete handvatten voor het aanvullen van kennis bij de doelgroepen en het wegnemen van misverstanden over anticonceptie. Ze zijn vooral gericht op het vergroten van kennis en het aanleren van vaardigheden. A A N V U L L E N D E L I T E R AT U U R 9

10 T H E M A : A N T I C O N C E P T I E / O N G E W E N S T E Z W A N G E R S C H A P R E P R O D U C T I E V E G E Z O N D H E I D 3 Casus 3 Een vrouw met angst voor zwangerschap U bent huisarts. Op uw spreekuur komt Liesbeth Swinkels. Zij is een Nederlandse vrouw van 26 jaar. Mevrouw Swinkels werkt als AIO aan de universiteit. Ze woont sinds anderhalf jaar samen met Henk Vossen. Meneer Vossen werkt als communicatietrainer bij een Regionaal Opleidings Centrum. U kent hem als een rustige man die ontspannen in het leven staat. Hij is 42 jaar oud. Uit een eerder huwelijk heeft hij twee kinderen die inmiddels studeren. Mevrouw Swinkels bezocht uw spreekuur afgelopen maanden al vier keer eerder vanwege urogenitale klachten. U behandelde haar voor een urineweginfectie en zag haar vanwege onregelmatige bloedingen en vermoeidheid. Vorige week zag u haar opnieuw, nu met vaginale klachten: jeuk, branderigheid en veranderde afscheiding. Er waren geen andere seksuele contacten. Na speculumonderzoek concludeerde u dat er sprake was van een vaginale candidose. U behandelde haar met lokale antimycotica. Zij komt opnieuw op uw spreekuur. Haar klachten zijn inmiddels verdwenen. Zij blijkt zich echter grote zorgen te maken over de werking van het spiraaltje. Zij is erg bang om zwanger te worden. Een jaar eerder werd zij onbedoeld zwanger tijdens het gebruik van oac. Zij besloot toen tot een abortus en de zwangerschap werd beëindigd door middel van een vacuümaspiratie. Na de abortus koos zij als anticonceptivum voor een progesteronhoudend IUD. Voorlopig willen zij en haar man geen kinderen. Mevrouw Swinkels wil eerst haar promotie afronden en zich verder oriënteren op wat voor werk ze wil doen. Meneer Vossen sluit zich wat betreft deze keuze aan bij mevrouw Swinkels. Het leven zoals het nu is bevalt hem wel. In het gesprek met mvrouw Swinkels blijkt dat de angst om zwanger te worden haar erg hoog zit. Tegelijkertijd is ze bang dat de eerdere abortus en het huidige spiraaltje haar kans op zwangerschap in de toekomst zullen verminderen. Wanneer ze hierover vertelt, wordt ze emotioneel. Ze vertelt te dromen van zwangerschappen die verkeerd aflopen, en van kinderen die misvormd zijn. Met haar man kan ze hier niet over spreken. Hij begrijpt daar niets van. Ze heeft immers een zeer betrouwbaar spiraaltje? Daar kan toch niets mee mis gaan? U legt uit aan mevrouw Swinkels dat haar onregelmatige bloedingen passen bij de werking van het spiraaltje en dat dit niets afdoet aan de betrouwbaarheid ervan. U bespreekt met mevrouw Swinkels dat haar klachten mogelijk samenhangen met de onzekerheid over haar toekomstige vruchtbaarheid en vraagt haar een vervolgafspraak te maken voor over twee weken. V R A G E N 1. Lees het hoofdstuk van Van Dalen et al. Welke thema s herkent u in deze casus die specifiek zijn voor vrouwen? 2. Welke andere elementen naast betrouwbaarheid vindt u van belang bij de keus voor een anticonceptivum. Is dat voor een vrouw of man verschillend? 3. Welke thema s zou u in het vervolggesprek aan de orde willen laten komen? Op welke wijze zou dit kunnen doen? L I T E R AT U U R Dalen L van, Lunsen R van, Rademakers J. Anticonceptie en seksuele gezondheid. In: Seksuologie. Gijs L, Gianotten W, Van Wesenbeeck I, Weijenborg (red). Bohn Stafleu Van Loghum, Houten ( ) 10

11 Docentinstructie Doelstellingen en gebruik casus 3: Een vrouw met angst voor zwangerschap D O E L S T E L L I N G E N Studenten kunnen aangeven wat hun opvattingen zijn ten aanzien van de verschillende anticonceptiva voor mannen en vrouwen. Studenten kunnen aangeven hoe deze opvattingen een rol spelen bij de adviezen die zij als arts geven over anticonceptiva voor mannen en vrouwen. A C H T E R G R O N D I N F O R M AT I E In deze casus gaat het om het regelen van anticonceptie en de angst dat deze faalt. Het regelen van anticonceptie is vrijwel altijd het domein van de vrouw. Het merendeel van de beschikbare anticonceptiemethoden, met uitzondering van sterilisatie en condooms, zijn bedoeld voor toepassing door vrouwen. Wanneer anticonceptie faalt ervaart de vrouw dit aan den lijve: zij is degene die tijdig een morning after pil moet gebruiken, abortus moet ondergaan of haar leven moet aanpassen aan een onbedoelde zwangerschap. In Nederland zijn meer mannen dan vrouwen gesteriliseerd (twee keer zoveel), wat uitzonderlijk is. Ook kennen we in Nederland een hoog percentage pilgebruiksters. Hieraan werd lang het lage abortuscijfer in Nederland toegeschreven (6/1000 vrouwen tussen de 15 en 44 jaar). Bij de keus voor een geschikte anticonceptiemethode spelen verschillende factoren een rol. Naast betrouwbaarheid zijn van belang: bijwerkingen (angst voor bijwerkingen), bescherming tegen soa, verkrijgbaarheid, gebruiksgemak en kosten. Van de individuele situatie hangt af welk element het zwaarst weegt. Op dit terrein hebben mannen minder keus dan vrouwen. Het regelen van anticonceptie houdt mevrouw Swinkels zeer bezig. Zij is onzeker over de werking van het IUD en over haar toekomstige vruchtbaarheid. Uit de casus wordt niet duidelijk waarom de pil gefaald heeft. Ook is niet duidelijk welk belang mevrouw Swinkels hecht aan kinderwens in de toekomst en hoe zich dit verhoudt tot de wensen van haar partner. Met de ondergane abortus is zij nog intensief bezig. Een abortus is voor veel vrouwen een ingrijpende gebeurtenis en kan tegenstrijdige emoties oproepen. Het is nog niet duidelijk wat de betekenis van de abortus is voor mevrouw Swinkels. Mogelijk spelen (negatieve) seksuele ervaringen in het verleden een rol mee bij de beleving van haar huidige klachten. In het vervolgcontact kan de arts proberen hier een beeld van te krijgen. A A N V U L L E N D E O P D R A C H T Lees het artikel over de mannenpil van Oudshoorn. Vraag: Stel dat u een oraal anticonceptivum voor mannen op de markt gaat brengen, waar moet u dan rekening mee houden? Met welke beeldvorming zult u rekening moeten houden? In het artikel over de mannenpil wordt beschreven dat er nogal wat weerstanden te overwinnen zijn voordat de mannenpil op de markt zal komen. Weerstanden bij farmaceuten, journalisten en medici. De auteur pleit ervoor om meer aandacht te besteden aan beeldvorming over de toekomstige gebruiker van de mannenpil: de zorgzame, verantwoordelijke man die zich ook op het gebied van anticonceptie verantwoordelijk voelt. Dit beeld hoeft niet te conflicteren met het beeld van mannelijkheid. De groep mannen zou groot genoeg zijn om een aantrekkelijke markt te vormen voor deze nieuwe technologie. Als andere te nemen hindernis wordt genoemd dat bij mannelijkheid de controle hoort over seksualiteit (zie succes impotentiemiddelen) en niet de controle over reproductie. A A N V U L L E N D E L I T E R AT U U R Oudshoorn N. Waar blijft de mannenpil? Lover 2004;4:

12 T H E M A : DY S M E N O R R O E R E P R O D U C T I E V E G E Z O N D H E I D 4 Casus 4 Een jonge vrouw met een pijnlijke menstruatie U bent huisarts. José de Vrij, een Nederlandse vrouw van achttien jaar, komt bij u op het spreekuur. Ze werkt als verkoopster in een kledingboetiek en woont bij haar moeder. De ouders van José zijn gescheiden toen zij nog klein was en in de loop van de jaren zijn de contacten met haar vader verwaterd. Haar moeder werkt als kunstenares. U ziet José ongeveer drie keer per jaar op uw spreekuur. José komt vandaag bij u omdat zij zoveel pijn heeft bij de menstruatie, dat zij het werk moet verzuimen. Ze vindt dat erg vervelend, want elke keer moet er iemand voor haar invallen. Ze is bang dat ze om die reden ontslagen kan worden. U vraagt of ze al eerder last heeft gehad van een pijnlijke menstruatie. José geeft aan dat voor haar de pijn niet nieuw is. Maar sinds zij de hele dag in de winkel staat, ondervindt zij er veel meer hinder van dan toen ze nog naar school ging. School heeft ze om die reden vaker verzuimd en soms kreeg ze daar vervelende opmerkingen over van andere leerlingen. Ook de conrector vond toen dat ze wel heel vaak ziek was. De eerste dag van de menstruatie is het ergst: verkrampende pijn in de onderbuik met een continu zeurend gevoel in de rug en de bovenbenen. Ze voelt zich slap en misselijk. Als ze eenmaal gebraakt heeft, is meestal het dieptepunt voorbij. Op dertienjarige leeftijd was José voor het eerst ongesteld. Na een aantal pijnloze menstruaties werden de bloedingen pijnlijk en dat bleef zo. Deze pijn is het afgelopen jaar niet veranderd. De cyclusduur bedraagt dertig dagen en de menses zijn niet overvloedig. Er is geen intermenstrueel bloedverlies. De pijn is niet altijd even ernstig: José denkt zelf dat de pijn erger wordt naarmate deze haar slechter uitkomt en zij zich er sterker tegen verzet. Behalve de gewone pijnstillers heeft ze allerlei soorten kruiden geprobeerd, zonder het gewenste resultaat. Ze komt vragen of u haar met medicijnen kunt helpen. V R A G E N 1. Lees pagina uit Menstruatieklachten van Lagro-Janssen en Smulders. Wat denkt u dat er aan de hand is en waarom? 2. Vindt u dat last hebben van een pijnlijke menstruatie geschaard kan worden onder medische problemen en wat vindt u dat José met deze klachten naar de huisarts gaat? 3. Hoe zou u als huisarts op haar vraag om medicijnen reageren? L I T E R AT U U R Lagro-Janssen ALM, Smulders MMT. Pijnlijke menstruaties. In: Menstruatieklachten. Elsevier gezondheidzorg, Maarssen (71-74) 12

13 Docentinstructie Doelstellingen en gebruik van casus 4: Een jonge vrouw met een pijnlijke menstruatie D O E L S T E L L I N G E N Studenten kunnen hun eigen opvattingen ten aanzien van vrouwen met een pijnlijke menstruatie analyseren en kunnen deze verwoorden. Studenten kunnen aangeven hoe hun eigen opvattingen ten aanzien van vrouwen met een pijnlijke menstruatie een rol spelen bij de hulpverlening. A C H T E R G R O N D I N F O R M AT I E Het verhaal van mevrouw de Vrij is typisch voor een primaire dysmenorroe. Dysmenorroe is een zeer hevige pijn in de onderbuik of rug, soms gepaard gaand met braken, depressie en hoofdpijn, vlak voor en/of tijdens de menstruatie. Dysmenorroe is de meest voorkomende gynaecologische klacht. In de literatuur lopen de getallen uiteen. Over het geheel genomen heeft naar schatting 50% van de vrouwen last van dysmenorroe. Dysmenorroe is een van de meest genoemde oorzaken van werkverzuim en schoolabsenties. Men spreekt van primaire dysmenorroe wanneer de klacht sinds jeugdige leeftijd, vanaf één tot twee jaar na de menarche, bestaat en er geen organische oorzaak wordt gevonden. De anamnese maakt een primaire dysmenorroe zeer waarschijnlijk indien een jonge vrouw kort na de menarche gaat klagen over pijnlijke menstruaties zonder andere cyclusstoornissen, zoals intermenstrueel bloedverlies en menorragie. Dat de eerste menses na de menarche pijnloos zijn, is te verklaren doordat de eerste cycli anovulatoir verlopen. Vijf jaar na de menarche heeft 50 tot 85 procent van de vrouwen pijnlijke menses. Naarmate de menarche vroeger is, de cyclus langer en het bloedverlies langduriger, neemt de ernst van de dysmenorroe toe. Lang niet alle vrouwen met pijnlijke menstruaties zoeken hulp bij de huisarts. Laat de studenten discussiëren over de vraag waarom sommige vrouwen wel en andere niet naar de huisarts gaan. Een reden is dat waarschijnlijk de ernst van de pijn en de manier waarop de vrouw daarmee omgaat het hulpzoekgedrag bepalen. Er zijn aanwijzingen voor een familiaire dispositie. Dit zou kunnen duiden op erfelijke factoren, maar belangrijker is waarschijnlijk de sociaal-culturele overdracht van moeder op dochter. De houding van moeder tegenover de menstruatie beïnvloedt de ideeën van de dochter. Om de klachten zo goed mogelijk in kaart te brengen en de patiënte zo veel mogelijk bij de behandeling te betrekken, moet de huisarts, naast het afnemen van een goede pijnanamnese, aandacht besteden aan de reden waarom de patiënte juist nu komt, wat ze zelf van de klacht denkt, in welke situatie de pijn verergert, welke therapieën ze al heeft toegepast en wat zij van de huisarts verwacht. Klachten rondom de menstruatie worden vaak afgedaan als klachten die er nu eenmaal bij horen als je vrouw bent. Door behalve de fysieke signalen en symptomen ook de seksespecifieke en psychosociale achtergrond van de patiënte in acht te nemen, wordt de patiënte serieus genomen wat tot een grotere patiënttevredenheid leidt. De houding van de arts is hierbij van groot belang. Wat vindt hij/zij van pijnklachten rondom de menstruatie en de impact ervan op het dagelijks leven? In hoeverre is de dokter geneigd om deze klachten te exploreren en er op die manier aandacht aan te geven? A A N V U L L E N D E O P D R A C H T Lees het artikel The meanings of pain: an exploration of women s descriptions of symptoms van Johansson et al. Vragen: 1. Welke aannames liggen ten grondslag aan het idee dat vrouwen meer pijn kunnen verdragen en wat is daarvan de consequentie? 2. Welke verklaringen geven vrouwen voor hun pijnklachten? 3. Wat betekenen de chronische pijnklachten voor het zelfbeeld van vrouwen? 4. Op welke manier kan de arts aan de hand van deze informatie vrouwen met chronische pijnklachten ondersteunen? 13

14 Antwoorden 1. Van vrouwen wordt verwacht dat zij meer pijn kunnen verdragen dan mannen. Dit heeft te maken met hun reproductieve functie; het kunnen doorstaan van een bevalling. Een bevalling wordt echter gezien als hun natuurlijke, vrouwelijke plicht, waardoor de blootstelling aan deze pijn niet serieus genomen wordt. 2. De pijn die vrouwen ervaren, wordt ervaren als onveranderbaar en veroorzaakt door externe aspecten, zoals het weer. Ook spanningen zouden de pijn verergeren of wordt deze ervaren als straf, bijvoorbeeld voor het hebben ondergaan van een abortus. Het heeft zo moeten zijn. 3. De vrouwen hebben het gevoel dat ze door de pijn niet kunnen voldoen aan de verwachtingen van anderen. Deze verwachtingen zijn sterk gekoppeld aan gender gerelateerde identiteiten als ideale dochter, echtgenote en moeder. 4. Indien artsen met deze gender gerelateerde aspecten rekening houden, door naar de vrouwen te luisteren, mogelijke oplossingen te bespreken en behandelingen aan te bieden, worden deze vrouwen op hun kracht aangesproken in plaats van hun probleem. Dit bevordert het proces om met chronische pijnklachten om te gaan. A A N V U L L E N D E L I T E R AT U U R Johansson EE, Hamberg K, Westman G, Lindgren G. The meanings of pain: an exploration of women s descriptions of symptoms. Social Science & Medicine 1999;48:

15 5 Casus 5 Een vrouw met ongewenste kinderloosheid U bent huisarts. Op uw spreekuur ziet u Meryam Ahli, een 39-jarige Marokkaanse vrouw. Ze werkt als projectmedewerker bij een onderzoeksinstituut. Patiënte is al vijftien jaar in uw praktijk. Hoewel zij de Nederlandse taal uitstekend beheerst heeft u de indruk dat de informatie die u haar geeft, niet altijd goed overkomt. Mevrouw Ahli is gehuwd. Haar echtgenoot werkt bij de universiteit. U kent hem alleen van de enkele keer dat hij zijn vrouw vergezelde. Voor de keren dat hij voor zichzelf hulp nodig had consulteerde hij uw mannelijke collega. Mevrouw Ahli komt vanwege buikklachten. Ze heeft weinig eetlust en voelt zich moe. Als ze een trap oploopt moet ze eerst uithijgen voor ze verder kan. Stofzuigen en ramen zemen is te zwaar geworden en laat ze over aan haar jongere zus. De buikpijn beschrijft ze als een hard, gezwollen gevoel in de buik. De ontlasting verloopt normaal en er zijn geen problemen met het plassen. De voorgeschiedenis van deze vrouw vermeldt een chronische ijzergebreksanemie, ten gevolge van overvloedige menses bij een uterus myomatosus. Het Hb is permanent laag en schommelt rond de 5.5 mmol/liter. Een thalassemie werd uitgesloten. Anderhalf jaar geleden was het Hb-gehalte zo laag dat een bloedtransfusie noodzakelijk was. Ze slikt sindsdien trouw de ijzertabletten en laat iedere maand haar Hb meten. Orale anticonceptie of plaatsing van een progesteronhoudend spiraaltje om het overmatig vloeien te beperken wijst zij af. Zij wil namelijk heel graag zwanger worden. Twaalf jaar geleden echter werd bij het echtpaar onderzoek gedaan naar de oorzaak van een uitblijvende zwangerschap. De echtgenoot van patiënte bleek toen onvruchtbaar ten gevolge van een azoöspermie. Het spermaonderzoek had toen de nodige voeten in de aarde. Pas na herhaald aandringen van u en de gynaecoloog stemde hij in met het onderzoek. Over de betekenis van de uitslag is met het echtpaar samen eenmalig gesproken. Ondanks de minimale kans op zwangerschap hoopt nog steeds op een kind. Na onderzoek van de buik en gynaecologisch inwendig onderzoek concludeert u dat haar klachten het gevolg zijn van de anemie bij de bekende uterus myomatosus. Dit legt u uit aan mevrouw Ahli. Omdat u weet dat zij oac en een progesteronhoudend spiraaltje afwijst, probeert u haar te motiveren voor een bezoek aan de gynaecoloog. Na de bloedtransfusie destijds gaf patiënte namelijk geen gehoor aan oproepen om de reguliere poli te bezoeken voor verdere evaluatie van haar probleem. U vindt dit spijtig, omdat er daarom geen antwoord is op de vraag of mevrouw Ahli geholpen is met alternatieve behandelopties zoals enucleatie van de myomen of endometriumablatie. Na uw uitleg antwoordt mevrouw Ahli stellig dat zij niet teruggaat naar de gynaecoloog. Tijdens haar laatste bezoek had hij gezegd haar niet meer te willen zien, als ze toch niet behandeld wilde worden. Ook haar echtgenoot, zo zegt ze, wijst een bezoek aan de gynaecoloog af. U heeft op dit moment geen andere behandelopties dan het eerder ingezette beleid van Hb-controles en ijzersuppletie voort te zetten. Na uitleg hierover aan mevrouw Ahli verlaat zij uw spreekkamer. R E P R O D U C T I E V E G E Z O N D H E I D T H E M A : S U B F E R T I L I T E I T * V R A G E N 1. Lees het hoofdstuk van Singels. Geef aan de hand van deze casus aan hoe mannen en vrouwen in de Marokkaanse cultuur infertiliteit verschillend beleven. Geef aan waarin dit overeenkomt of juist verschilt van een Nederlands paar met infertiliteit. 2. Welke reactie roept de casus van mevrouw Ahli bij u op wat betreft haar vasthouden aan haar kinderwens ten koste van haar eigen gezondheid? 3. Wat vindt u goed aan de benadering van deze huisarts en deze gynaecoloog? Zou u anders handelen? L I T E R AT U U R Singels L. Allochtone vrouwen. In: Voorlichting over voorlichting. Kleiverda G, Vervest H (red.). Van der Wees, Utrecht ( ) 15

16 Docentinstructie Doelstellingen en gebruik van casus 5: Een vrouw met ongewenste kinderloosheid D O E L S T E L L I N G E N Studenten kunnen verschillen en overeenkomsten benoemen tussen vrouwen en mannen van verschillende etnische achtergrond wat betreft de beleving van onvruchtbaarheid. Studenten zijn zich bewust van hun eigen normen jegens vrouwen en mannen met vruchtbaarheidsproblematiek en de invloed hiervan op het hulpverleningsproces. A C H T E R G R O N D I N F O R M AT I E Infertiliteit is een probleem dat zowel de man als de vrouw aangaat. De oorzaak van infertiliteit ligt ongeveer even vaak bij de man als bij de vrouw; het vragen om hulp bij dit probleem hoort echter bij het domein van de vrouw. In deze casus zijn zowel seksespecifieke als cultuurspecifieke elementen te herkennen. Cultuurspecifieke elementen in deze casus komen duidelijk naar voren rondom de kinderwens van mevrouw Ahli. Zij wil graag worden geholpen voor haar lichamelijke klachten maar dit mag niet ten koste gaan van haar vruchtbaarheid. In de oosterse cultuur zijn zwangerschap en bevalling, sterker nog dan in de westerse cultuur, het domein van de vrouw. Het baren van kinderen en het opvoeden ervan zijn zeer voorname taken van een vrouw. Wanneer een vrouw moeder wordt, verbetert haar positie, zeker wanneer zij een zoon baart. Het aanzien van de vrouw, maar ook dat van haar echtgenoot, stijgt naarmate zij meer kinderen hebben. Ook met het oog op het veiligstellen van de oude dag is vanuit traditionele familieverbanden een groot kindertal van belang. Het is voor patiënte erg moeilijk te accepteren dat zij waarschijnlijk nooit kinderen zal krijgen. Ze heeft daarbij het gevoel te falen als vrouw en weet dat onvruchtbaarheid kan leiden tot uitstoting uit haar familie. De onvruchtbaarheid van haar echtgenoot is onbespreekbaar binnen het gezin en al helemaal daarbuiten. De mannelijke machocultuur is daarbij een belangrijke factor. Wanneer zich problemen voordoen zullen mannen geneigd zijn de oorzaak hiervan buiten zichzelf te leggen (externaliseren). Ook schaamte over verlies van mannelijkheid speelt hierbij een rol. Bij het omgaan met infertiliteit worden ook verschillen zichtbaar in de wijze waarop mannen en vrouwen reageren op stressvolle gebeurtenissen in hun leven: vrouwen delen makkelijker hun emoties met anderen en zoeken ondersteuning binnen hun sociale netwerk. Tegelijkertijd zijn zij selectiever in wélke contacten zij aanhouden. Zij neigen tot het vermijden van contacten die de kinderloosheid benadrukken. Mannen in een vaste relatie hebben vaak hun vrouw als enige emotionele anker, praten buiten de deur niet over hun emoties en zijn sterker gericht op het zoeken van oplossingen. De huisarts in de casus accepteert de opvattingen van mevrouw Ahli. Zij probeert met haar beleid de hinder van de anemie te beperken. Mogelijk probeert zij zo het vertrouwen van mevrouw Ahli te winnen, en behandeling van de myomen in een later stadium bespreekbaar te maken. A A N V U L L E N D E O P D R A C H T - Casus - U bent huisarts. Carina Joosten en Michael van Oostveen, een Nederlands echtpaar van 33 en 35 jaar oud, komen bij u op het spreekuur. Ze werken allebei fulltime, mevrouw Joosten als grondstewardess en meneer van Oostveen als leraar Engels op een middelbare school. Ze hebben hun kinderwens niet kunnen realiseren. Beiden waren verminderd vruchtbaar. Ze zijn samen een medisch traject ingegaan voor een vruchtbaarheidsbehandeling, maar dit was psychisch en lichamelijk zo belastend dat ze hebben besloten daarmee te stoppen. Beiden hebben het er moeilijk mee en hebben het gevoel dat hun relatie daardoor flink onder druk is komen te staan. Ze hebben weinig seks met elkaar omdat ze het erg moeilijk vinden ervan te genieten. Familiebijeenkomsten zijn de laatste tijd een drama en vooral mevrouw Joosten heeft moeite om blij te zijn met haar zus en schoonzus die beiden een baby verwachten. Ook heeft ze minder contact met vriendinnen omdat ook dezen haar confronteren met gesprekken over kinderen. Meneer van Oostveen vindt dat overdreven en probeert de draad weer op te pakken. Regelmatig is hij s avonds van huis om met vrienden te sporten. Ze vragen zich af of u hen kan helpen. 16

17 Vragen 1. Lees het artikel van Jordan et al. Welke seksespecifieke problemen spelen in deze casus een rol? 2. Hoe zou u Carina Joosten en Michael van Oostveen verder helpen? Antwoorden 1. Kort na het afsluiten van hun niet geslaagd behandeltraject nemen angst en depressie sterk toe. Seksualiteit blijft vaak een bron van spanning en een herinnering aan de vruchtbaarheidsproblemen. Vooral de vrouwelijke partner rapporteert vaak dat zij niet in de stemming is voor seks, wat samenhangt met het feit dat zij degene is die de behandeling ondergaat. Ook jaren later rapporteren paren nog negatieve effecten van hun kinderloosheid op hun algemeen welzijn en op de kwaliteit van hun seksuele relatie. Ondanks dat arbeid voor vrouwen steeds belangrijker is geworden, wordt het krijgen van kinderen als een belangrijke sociale rol van vrouwen gezien en ervaren. Onvruchtbaarheid schendt hun gevoel van eigenwaarde. Voor mannen geldt dat zij onvruchtbaarheid kunnen ervaren als een verlies van mannelijkheid. Over het algemeen blijkt uit onderzoek dat de infertiliteit hun eigenwaarde en identiteit minder sterk aantast. In copinggedrag bij onvruchtbaarheid spelen sekseverschillen een rol. Vrouwen zijn meer geneigd dan mannen om hun problemen met anderen te bespreken en daarmee sociale steun te verkrijgen. Daar staat tegenover dat vrouwen vaker zullen proberen confronterende situaties te vermijden, zoals zwangere vriendinnen of familieleden die net kinderen hebben gekregen. Mannen hebben vaak veel vrienden met wie ze dingen ondernemen en zullen deze contacten weer opnemen, maar praten minder met hen over hun problemen. Vrouwen zijn sneller geneigd om contacten op te bouwen met andere kinderloze echtparen en deel te nemen aan zelfhulpgroepen/ patiëntenverenigingen. 2. Bij het aanbieden van counseling van Carina Joosten en Michael van Oostveen zal het effectiever werken indien rekening gehouden wordt met sekseverschillen in copinggedrag bij onvruchtbaarheid. Ze dienen beiden betrokken te worden bij de counseling, als individu met specifieke wensen en als paar. De interventie kan worden gericht op het herwaarderen van de huidige situatie en een verandering van de betekenis van biologisch ouderschap. A A N V U L L E N D E L I T E R AT U U R Jordan C, Revenson TA. Gender Differences in Coping with Infertility: A Meta-Analysis. Journal of Behavioral Medicine 1999;22(4):

18 T H E M A : O V E R G A N G R E P R O D U C T I E V E G E Z O N D H E I D 6 Casus 6 Een vrouw met overgangsklachten U bent huisarts. Lies van der Velden, een Nederlandse vrouw van 44 jaar komt bij u op het spreekuur. Ze bezoekt uw spreekuur frequent. Mevrouw van der Velden werkt in de kantine van een universitaire faculteit. Toen haar twee kinderen, Lars en Sanne, nu 13 en 10 jaar, naar school gingen, was ze blij weer iets buitenshuis om handen te hebben. De ouders van mevrouw van der Velden zitten eveneens bij u in de praktijk. De moeder van mevrouw van der Velden heeft als oppasmoeder uw hulp roept meer dan eens ingeroepen voor een van de kleinkinderen. Ook voor haarzelf komt moeder vaak bij u. Mevrouw van der Velden komt nu, omdat de menstruatie het laatste half jaar langer duurt dan voorheen met meer bloedverlies. Er zijn geen stolsels. De menstruaties komen regelmatig om de 28 à 35 dagen. In de week voorafgaand aan de menstruatie heeft ze de voor haar gebruikelijke pijn. Na de menstruatie zijn alle klachten over. Ze heeft geen symptomen van vaginaal bloedverlies of afscheiding tussen de menstruaties in. Anticonceptie gebruikt ze niet, omdat haar man gesteriliseerd is. U informeert op welke wijze genoemde klachten mevrouw van der Velden in haar dagelijkse activiteiten belemmeren. Ze geeft aan dat ze nu toch echt genoeg heeft van dat gedoe met de ongesteldheid. Door de hoeveelheid moet ze maandverband meeslepen naar haar werk. Bovendien voelt ze zich door alle bloedverlies de hele dag moe en kan van de kinderen niets velen. Dit komt extra slecht uit, omdat Lars problemen op school heeft en ook thuis lastig is. Haar man bemoeit zich niet met dit soort opvoedingsperikelen, dus komt het op haar neer. Ze denkt dat ze misschien al in de overgang is gekomen. Misschien kan ze beter haar baarmoeder maar laten verwijderen, dat heeft haar moeder ook laten doen. U vraagt zich af of beide zaken op deze manier met elkaar te maken hebben. Uit eerdere gesprekken kwam naar voren dat ze zich soms erg gedeprimeerd voelt. Door haar gedachten op papier te laten zetten, bleek dat het seksueel tussen haar en haar man niet meer goed gaat en dat ze hem nauwelijks spreekt. Ook is ze erg ontevreden over haar uiterlijk. Ze vindt dat ze een te dikke buik en ongelijke borsten heeft. U verricht bij mevrouw van der Velden een gynaecologisch onderzoek en vindt geen bijzonderheden. Ook het Hb-gehalte blijkt normaal. U legt mevrouw van der Velden uit dat haar klachten niets met de overgang te maken hebben. U verwacht dat haar vermoeidheid niet alleen het gevolg is van haar menstruatieklachten. Wanneer u aan haar voorlegt of ze iets voor haar menstruatieklachten wil zegt ze volmondig ja. Naar volle tevredenheid verlaat zij de spreekkamer. V R A G E N 1. Lees het artikel van Lagro-Janssen. Wat is de invloed van de sociale context op de beleving van de menstruatie en de overgang? 2. Wat vindt u ervan dat mevrouw van der Velden haar klachten relateert aan de overgang? 3. Wat zou u als huisarts, gezien de context van de klachten van mevrouw van der Velden, nog meer van haar willen weten? L I T E R AT U U R Lagro-Janssen T. Menstruatie en overgang: meer dan een medische kwestie. Tijdschr. v. Huisartsgeneeskunde 1992;9(16):

19 Docentinstructie Doelstellingen en gebruik van casus 6: Een vrouw met overgangsklachten D O E L S T E L L I N G E N Studenten zijn zich bewust dat overgangsklachten te maken hebben met zowel medische als sociaal-culturele aspecten en kunnen deze benoemen. Studenten kunnen aangeven hoe hun opvattingen over de overgang een rol spelen in de hulpverlening. A C H T E R G R O N D I N F O R M AT I E Klachten rond menstruatie en overgang zijn complexer dan alleen symptomen van lichamelijk ziekte. Uit onderzoek blijken aspecten in de reproductieve fase van de vrouw, de menstruatie en de menopauze, te maken hebben met de mate waarin vrouwen zich hebben aangepast aan wat een cultuur of maatschappij van hen als vrouw verwacht. Zo komen bij Japanse vrouwen vasomotore klachten als flushes veel minder voor dan bij westerse vrouwen, en blijken depressies en overgangsklachten zeldzaam in culturen waar de menopauze tot statusvermeerdering leidt. In de westerse cultuur is oud worden niet aantrekkelijk en voor vrouwen al helemaal niet. Veel vrouwen ervaren hun bloedverlies als overvloedig en associëren dit met verlies van levenskracht en energie: een algemeen gevoel van niet gezond zijn, van moeheid, futloosheid, slapte en onzekerheid. Dit algemene zwaktegevoel is niet zondermeer gecorreleerd aan het gemeten bloedverlies en dit laatste weer niet aan een anemie. Mevrouw van der Velden heeft een laag zelfbeeld en de huidige klachten versterken dit beeld alleen maar. Daarnaast is er de zorg voor haar zoon en het gevoel dat haar echtgenoot haar in de kou laat staan. Welke van deze factoren nu de belangrijkste rol speelt of luxerend dan wel aggraverend werkt, is bij iedere patiënte verschillend. In welke richting de behandeling zal gaan, wordt mede bepaald door de kennis van de voorgeschiedenis van patiënte en een beoordeling van de therapeutische haalbaarheid. Om mevrouw van der Velden te kunnen helpen zouden haar problemen nog verder uitgevraagd moeten worden. Zou ze nog iets meer kunnen vertellen over de problemen met Lars en zou ze een relatie kunnen leggen tussen haar lichamelijke klachten en de zorgen die ze zich maakt over Lars? Haar vermoeidheid zou er zeker mee te maken kunnen hebben. Ze verkiest medicatie te gebruiken, maar loopt daarmee een reëel risico op overvloedige medische ingrepen, waarvan de uterusextirpatie een voorbeeld is. Haar moeder ging haar voor. Door als arts goede uitleg te geven en aandacht te hebben voor het persoonlijk beleven en de functie van de klacht kan dit mogelijk veranderen. A A N V U L L E N D E O P D R A C H T -Casus- Een Nederlandse vrouw van 45 jaar komt bij u op het spreekuur. Ze heeft typische overgangsklachten en haar menstruatie is onregelmatiger geworden het afgelopen jaar. Nu heeft ze in een vrouwenblad gelezen dat door middel van hormoononderzoek vast te stellen is of ze inderdaad in de overgang is en daarnaast dat het verstandig zou zijn om een botdichtheidonderzoek te laten verrichten met het oog op het voorkomen van osteoporose. Ze vindt het vreselijk dat de overgang nu al begonnen is en hoopt aan de hand van dit onderzoek medicatie te krijgen, waardoor ze deze nog even kan uitstellen. Lees het hoofdstuk van Richters en beantwoord de volgende vragen: Vragen 1. Wat vindt u van de vrees van deze vrouw dat ze al in de overgang zit? 2. Hoe zou u op haar verzoek reageren? 19

20 Antwoorden 1. Het lichaam van iedere vrouw verliest op een bepaalde leeftijd het natuurlijk vermogen om kinderen te krijgen. Alhoewel het hier dus om een universeel biologisch gegeven gaat, is de betekenis die eraan gegeven wordt cultureel verschillend. In de ene cultuur zal een vrouw deze lichaamsverandering als verlies ervaren en in de andere als bevrijding. Ook de mate waarin er aandacht is voor deze verandering verschilt. In de westerse cultuur staat de beleving van veel vrouwen van hun ouder wordende lichaam sterk onder invloed van de medische opvattingen over het lichaam. De geneeskunde kent veel gewicht toe aan de menopauze, als het tijdstip waarop het aftakelingsproces van de vrouw zijn aanvang neemt. Tezamen met en onder invloed van de farmaceutische industrie heeft zij verouderingsprocessen bij de vrouw gebiologiseerd, gepathologiseerd en gemedicaliseerd. Het natuurlijk verlopend verouderingsproces wordt als pathologisch bestempeld. Deze pathologie wordt verklaard vanuit een hormonaal tekort dat verholpen moet worden door toediening van hormonen. Mannen blijken in de middenjaren weliswaar een aantal vergelijkbare klachten te hebben, maar deze worden door de geneeskunde niet tot één lichamelijke oorzaak teruggebracht. 2. De biomedische benadering van de (post-)menopauze drukt in de westerse cultuur een belangrijk stempel op de beleving van het verouderde lichaam. Uit onderzoek is gebleken dat vrouwen die menopauzeklinieken bezoeken een zeer negatief beeld hebben van de overgang en hoge verwachtingen van hormonale behandelingen hebben. In de leeftijdsperiode van 40 tot 60 jaar gebeurt echter veel meer op medisch, maatschappelijk en relationeel terrein dan verklaard kan worden door de hormonale veranderingen die de overgang vergezellen. Inzicht hebben in deze complexere veranderingen, zou vrouwen kunnen stimuleren deze nieuwe levensfase te beleven als fase van nieuwe mogelijkheden en vrijheid. De arts kan een belangrijke rol spelen in dit proces. A A N V U L L E N D E L I T E R AT U U R Richters A. Lichaamsbeleving als sociaal-culturele constructie. In: Sekseverschillen in ziekte en gezondheid. Lagro-Janssen T, Noordenbos G (red.). SUN, Nijmegen (47-63) 20

Hoogeveen, februari 2013 1

Hoogeveen, februari 2013 1 Hoogeveen, februari 2013 1 Casus 1 Metrorragie 1. Mevrouw Pieterse, 25 jaar, is sedert kort als patiënte bij u in de praktijk ingeschreven. Ze bezoekt uw spreekuur omdat ze onregelmatig bloedverlies heeft.

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Menstruatiepijn VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Menstruatiepijn VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Menstruatiepijn WAT IS MENSTRUATIEPIJN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Andere klachten die samenhangen met de menstruatiecyclus zijn:

Andere klachten die samenhangen met de menstruatiecyclus zijn: Menstruatieklachten Er zijn van die dagen dat je niets kunt hebben, dat je snel geïrriteerd bent en moe. Soms heb je ook last van pijnlijke borsten, een opgeblazen gevoel of gewichtstoename. En de meeste

Nadere informatie

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen INHOUD 1. Wat leest u in deze brochure? 2. Onderzoek naardownsyndroomen lichamelijke afwijkingen 2.1 Onderzoek naar Downsyndroom 2.2 Onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum Bureauredacteur: Jet Quadekker

Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum Bureauredacteur: Jet Quadekker 1 Prenatale screening Onderzoek naar aangeboren aandoeningen in het begin van de zwangerschap Commissie Patiënten Voorlichting NVOG I.s.m. Erfocentrum en VSOP Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum

Nadere informatie

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8 XI 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie 0.1 Inleiding............................................................................. 2 0.2 Mensen van allochtone herkomst in Nederland......................................

Nadere informatie

Vragenlijst Verloskundigen Westelijke Mijnstreek

Vragenlijst Verloskundigen Westelijke Mijnstreek Van harte welkom in onze praktijk! U komt voor het eerste gesprek, het intakegesprek. Daarom willen wij graag wat meer weten over uw (medische) achtergrond en die van uw partner en beide families. Op sommige

Nadere informatie

Laparoscopische sterilisatie van de vrouw

Laparoscopische sterilisatie van de vrouw Laparoscopische sterilisatie van de vrouw Inleiding In deze brochure wordt een uitleg gegeven van verschillende aspecten van sterilisatie bij de vrouw. Een aantal zaken zal uw arts reeds met u besproken

Nadere informatie

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Combinatietest Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Aangeboren aandoeningen komen relatief weinig voor: 96 van de 100 zwangerschappen eindigen in de geboorte van een volkomen gezond kind.

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Eileiderontsteking. Afdeling Gynaecologie

Eileiderontsteking. Afdeling Gynaecologie Eileiderontsteking Afdeling Gynaecologie Inleiding Een eileiderontsteking is een ontsteking van de eileiders. Deze ontstekingen kunnen heel sluimerend verlopen met weinig klachten. Meestal heeft u acute

Nadere informatie

Informatiebrochure voor de patiënt. (alitretinoïne) Zwangerschapspreventieprogramma

Informatiebrochure voor de patiënt. (alitretinoïne) Zwangerschapspreventieprogramma Informatiebrochure voor de patiënt (alitretinoïne) Zwangerschapspreventieprogramma Achtergrondinformatie over deze brochure Informatie over geboorteafwijkingen Deze brochure bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Vaginaal bloedverlies

Vaginaal bloedverlies Vaginaal bloedverlies Stellingen 1 Bij onregelmatig bloedverlies doe je altijd een SOA-test. Juist/onjuist 2 Bij doorbraakbloedingen geef je een pil met een hoger oestrogeen gehalte. Juist/onjuist 3 Stoppen

Nadere informatie

Persoongegevens: * Doorstrepen wat niet van toepassing is.

Persoongegevens: * Doorstrepen wat niet van toepassing is. Om ervoor te zorgen dat we onze zorg zo goed mogelijk kunnen aanpassen aan jouw situatie, is het onder andere belangrijk dat we goed op de hoogte zijn van jouw (medische) achtergrond. Hieronder vind je

Nadere informatie

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Praat erover: 1. Je hoeft niet alles te weten of te begrijpen over euthanasie bij

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Toelichting bij Vragenlijst vulva-poli

Toelichting bij Vragenlijst vulva-poli Toelichting bij Vragenlijst vulva-poli Geachte mevrouw, Omdat u binnenkort de vulva-polikliniek van het [naam ziekenhuis] bezoekt, wordt u verzocht de vragenlijst die u heeft ontvangen zo volledig mogelijk

Nadere informatie

Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover

Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover Doelgroep: huisartsen en overige belangstellenden Methode: interactieve workshops Ontwikkeling workshops: Radboud

Nadere informatie

Prenatale screening: het berekenen van de kans op aangeboren afwijkingen in het begin van de zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Prenatale screening: het berekenen van de kans op aangeboren afwijkingen in het begin van de zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Prenatale screening: het berekenen van de kans op aangeboren afwijkingen in het begin van de zwangerschap Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort De meeste kinderen worden gezond geboren, maar een

Nadere informatie

Het eerste consult bij de gynaecoloog

Het eerste consult bij de gynaecoloog Het eerste consult bij de gynaecoloog Het eerste bezoek aan de gynaecoloog begint met een gesprek g waarin u uw klacht vertelt en de gynaecoloog u vragen stelt. Hierna volgt zo nodig een uitwendig en/of

Nadere informatie

Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG :

Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG : Bijlage Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG : Interview: vragen gast : Levensgeschiedenis: Zie dossier Hoe vind

Nadere informatie

Toelichting bij Vragenlijst vulva-poli

Toelichting bij Vragenlijst vulva-poli Anamnese, lichamelijk onderzoek en dermatologische diagnostiek 27 Toelichting bij Vragenlijst vulva-poli Geachte mevrouw, Omdat u binnenkort de vulva-polikliniek van het [naam ziekenhuis] bezoekt, wordt

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Naam: Voornaam: Geboortedatum: Adres: Postcode: Gemeente: Land: Taal: Tel.: GSM: E-mail: Beroep:

Naam: Voornaam: Geboortedatum: Adres: Postcode: Gemeente: Land: Taal: Tel.: GSM: E-mail: Beroep: VRAGENLIJST FERTILITEIT / ENDOMETRIOSE (indien u enkel voor endometriose komt, mag u de fertiliteitsvragen overslaan) Noodzakelijk in te vullen en mee te brengen naar 1 ste raadpleging (zie ook www.uzleuven.be/lufc)

Nadere informatie

VRAGENLIJST TER VOORBEREIDING PRENATALE SCREENING & DIAGNOSTIEK. van uw partner: Beroep: Gegevens vader van de baby. Voorletter(s): Achternaam:

VRAGENLIJST TER VOORBEREIDING PRENATALE SCREENING & DIAGNOSTIEK. van uw partner: Beroep: Gegevens vader van de baby. Voorletter(s): Achternaam: VRAGENLIJST TER VOORBEREIDING PRENATALE SCREENING & DIAGNOSTIEK Voorletter(s): Roepnaam: Burgerlijke staat: Geboorteland: Beroep: Meisjes achternaam: Geboortedatum: Gebruikt u de naam van uw partner: Nationaliteit:

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Zwangerschap en IBD. ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-, darm- en leverziekten. Beter voor elkaar

Zwangerschap en IBD. ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-, darm- en leverziekten. Beter voor elkaar Zwangerschap en IBD ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-, darm- en leverziekten Beter voor elkaar 2 Inleiding U wilt zwanger worden en heeft de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa. Op dat moment

Nadere informatie

Echoscopie tijdens de zwangerschap

Echoscopie tijdens de zwangerschap Echoscopie tijdens de zwangerschap In deze folder leest u meer over echoscopie tijdens de zwangerschap. Uw verloskundige of gynaecoloog bespreekt met u waarom u echoscopie aangeboden krijgt en wat de

Nadere informatie

Uit: Powerpointpresentatie Prevalentie/incidentie Psychische stoornissen en lichamelijke aandoeningen

Uit: Powerpointpresentatie Prevalentie/incidentie Psychische stoornissen en lichamelijke aandoeningen Nieuwsbrief Digitaal Kenniscentrum Seksespecifiek Medisch Onderwijs Deze nieuwsbrief biedt een overzicht van nieuw onderwijsmateriaal op het gebied van geneeskunde en sekse dat u via het Digitaal Kenniscentrum

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Anticonceptie

PATIËNTEN INFORMATIE. Anticonceptie PATIËNTEN INFORMATIE Anticonceptie In het kort Een anticonceptiemiddel (voorbehoedmiddel) beschermt u tegen zwangerschap als u seks heeft en niet zwanger wilt worden. Anticonceptiemiddelen verschillen

Nadere informatie

In het kort. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Wat is prenatale screening?

In het kort. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Wat is prenatale screening? prenatale screening Inhoudsopgave In het kort 3 Wat is prenatale screening? 3 Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? 3 Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale screening plaats? 3 Wie

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Wat kunnen de klachten zijn bij chronische buikpijn?

Wat kunnen de klachten zijn bij chronische buikpijn? Chronische buikpijn In het kort Chronische buikpijn is pijn onder in de buik die langer dan drie maanden bestaat en de dagelijkse bezigheden meestal nadelig beïnvloedt. De gynaecoloog zal een onderzoek

Nadere informatie

STERILISATIE VAN DE VROUW

STERILISATIE VAN DE VROUW STERILISATIE VAN DE VROUW 17971 Inleiding In deze folder wordt de sterilisatie bij de vrouw besproken. Hierbij komen verschillende aspecten van de sterilisatie aan bod. Uw gynaecoloog zal een aantal van

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

Sterilisatie van de vrouw De Essure-methode

Sterilisatie van de vrouw De Essure-methode GYNAECOLOGIE Sterilisatie van de vrouw De Essure-methode In deze folder wordt uitgebreid informatie gegeven over sterilisatie bij de vrouw door middel van de Essure-methode. Bij deze methode worden via

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Informatie over een miskraam

Informatie over een miskraam Informatie over een miskraam In deze folder staat informatie over wat een miskraam is, hoe deze meestal verloopt, wat er kan gebeuren als een miskraam is vastgesteld en welke gevoelens hierbij een rol

Nadere informatie

Ik wil anticonceptie gaan gebruiken. Poli Gynaecologie

Ik wil anticonceptie gaan gebruiken. Poli Gynaecologie 00 Ik wil anticonceptie gaan gebruiken Poli Gynaecologie Wat is anticonceptie? Een anticonceptiemiddel (of voorbehoedmiddel) voorkomt dat een zwangerschap ontstaat. Bijvoorbeeld door te voorkomen dat er

Nadere informatie

Mola-zwangerschap. Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Gynaecologie november 2007 pavo 0302

Mola-zwangerschap. Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Gynaecologie november 2007 pavo 0302 Mola-zwangerschap Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Gynaecologie november 2007 pavo 0302 Inleiding De behandelend gynaecoloog heeft u verteld dat u een molazwangerschap heeft. In deze folder wordt

Nadere informatie

Maatschap Gynaecologie. Nekplooimeting en serumtest

Maatschap Gynaecologie. Nekplooimeting en serumtest Maatschap Gynaecologie Nekplooimeting en serumtest Datum en tijd U wordt (dag) (datum) om uur verwacht. Plaats Op de dag van de afspraak meldt u zich op de polikliniek Verloskunde/Gynaecologie. Volgt u

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Afstand ter adoptie. Astrid Werdmuller

Afstand ter adoptie. Astrid Werdmuller Afstand ter adoptie Astrid Werdmuller 1 Disclosure belangen Astrid Werdmuller en Annette van Hulst (Potentiële) belangenverstrengeling: geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven:

Nadere informatie

Echo onderzoek tijdens de zwangerschap De termijnecho, combinatietest en de 20 weken echo

Echo onderzoek tijdens de zwangerschap De termijnecho, combinatietest en de 20 weken echo Echo onderzoek tijdens de zwangerschap De termijnecho, combinatietest en de 20 weken echo Elke zwangere in Almere mag gebruik maken van 2 echo-onderzoeken: een termijnecho in het begin van de zwangerschap

Nadere informatie

Dario, mijn zoon met autisme

Dario, mijn zoon met autisme Dario, mijn zoon met autisme Eerste druk, april 2012 2012 Maria Raimondi Tekstredactie: Lydia de Vries Technische ondersteuning en totstandkoming manuscript: Sabrina Savoca Fotografie: Patrick Machiels

Nadere informatie

Wilt U bij de eerste controle uw legitimatiebewijs en verzekeringsbewijs meebrengen?

Wilt U bij de eerste controle uw legitimatiebewijs en verzekeringsbewijs meebrengen? VERLOSKUNDIGEN ROTTERDAM WEST CENTRUM VOOR VERLOSKUNDE, ECHOGRAFIE EN PRECONCEPTIEZORG Heemraadssingel 152, 3021 DK Rotterdam, tel.: 010-4568369 www.verloskundigenrotterdamwest.nl - info@verloskundigenrotterdamwest.nl

Nadere informatie

Naam: Geboortedatum: Geboorteland: Huisarts: Wanneer was de eerste dag van je laatste menstruatie?

Naam: Geboortedatum: Geboorteland: Huisarts: Wanneer was de eerste dag van je laatste menstruatie? We vragen je voorafgaand aan het eerste bezoek aan onze praktijk deze vragenlijst zo compleet mogelijk in te vullen. Je kunt de lijst daarna naar onze praktijk mailen of printen en aan de assistente geven

Nadere informatie

INTERLINE GYNAECOLOGIE 2014 januari 2014 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

INTERLINE GYNAECOLOGIE 2014 januari 2014 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN INTERLINE GYNAECOLOGIE 2014 januari 2014 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN Inleiding Deze Interline gaat over de volgende werkafspraken: - Subfertiliteit (herzien) -

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING. Versie 1.5. Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING. Versie 1.5. Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING Versie 1.5 Datum Goedkeuring Verantwoording 01 03 2006 NVOG Inhoudsopgave Algemeen...1 Wat is prenatale screening?...1

Nadere informatie

Een verdrietig bericht

Een verdrietig bericht Verloskunde Centrum Oost Een verdrietig bericht Dat en meer lees je in deze folder. Miskraam Je hebt zojuist te horen gekregen dat er sprake is van een miskraam. Een verdrietig bericht waarmee abrupt een

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Menstruatie bij stollingsproblemen. Marieke Knol Gynaecoloog i.o. Isala Kliniek Zwolle

Menstruatie bij stollingsproblemen. Marieke Knol Gynaecoloog i.o. Isala Kliniek Zwolle Menstruatie bij stollingsproblemen Marieke Knol Gynaecoloog i.o. Isala Kliniek Zwolle 2007-2011: stollingsarts UMCG 3 oktober 2012 Menstruatie Ongesteldheid ut het is weer zover de rode vlag hangt uit

Nadere informatie

Achternaam en roepnaam van je partner:... Geboortedatum partner:. Welke achternaam gebruik je?.

Achternaam en roepnaam van je partner:... Geboortedatum partner:. Welke achternaam gebruik je?. Voor je ligt de vragenlijst van Verloskundigenpraktijk Zuid. Tijdens de eerste controle willen we graag wat meer te weten komen over je medische achtergrond, je eventuele eerdere zwangerschappen en je

Nadere informatie

VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek

VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek 1 Naam en geboortedatum VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek 2 Persoonsgegevens dd mm jaar Wat is uw geboortedatum? - Wat is uw lengte?. cm Wat is uw gewicht?. kg Vragen over uw vruchtbaarheid

Nadere informatie

Na een gynaecologische operatie

Na een gynaecologische operatie Na een gynaecologische operatie Onlangs heeft u in het Radboudumc een gynaecologische operatie ondergaan. U bent inmiddels voldoende hersteld en u kunt weer naar huis. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Bekkenbodemfysiotherapie Deze brochure wordt u aangeboden door de afdeling Gynaecologie/Verloskunde. Wij vinden het belangrijk dat patiënten goede voorlichting krijgen.

Nadere informatie

1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne

1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne VRAAG EN ANTWOORD Hepatitis B aandachtscampagne: Zeg Nee!...Tegen hepatitis B 1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne Q. Wat is het doel van de campagne? A. We willen Chinezen woonachtig in Rotterdam

Nadere informatie

Vragenlijst Verloskundigen praktijk Almelo

Vragenlijst Verloskundigen praktijk Almelo Vragenlijst Verloskundigen praktijk Almelo Wil je deze vragenlijst invullen en meenemen naar het spreekuur bij de eerste controle? We zullen hem dan samen doornemen. Persoonlijke gegevens Roepnaam:...

Nadere informatie

Vragenlijst Intakegesprek

Vragenlijst Intakegesprek Vragenlijst Intakegesprek Voorletters: Meisjesnaam: Roepnaam: Nationaliteit: Spreektaal: Gehuwd/samenwonend/anders: Achternaam partner: Voorletters en roepnaam partner: Geboortedatum partner: Welke achternaam

Nadere informatie

Anticonceptiemiddelen met oestrogeen en progestageen

Anticonceptiemiddelen met oestrogeen en progestageen Ik wil anticonceptie gaan gebruiken Samenvatting Een anticonceptiemiddel (voorbehoedmiddel) beschermt u tegen zwangerschap. Anticonceptiemiddelen verschillen in werking, gebruik, betrouwbaarheid en bijwerkingen.

Nadere informatie

over Anticonceptie VOORBEELD

over Anticonceptie VOORBEELD over Anticonceptie ... valt veel te vertellen Bijna de helft van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd gebruikt een hormonale anticonceptiemethode. Het merendeel hiervan gebruikt de pil. Deze folder gaat

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Nekplooimeting. gecombineerd met vroege bloedtest in de zwangerschap mogelijk tot 13 6/7 weken zwangerschapsduur. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Nekplooimeting. gecombineerd met vroege bloedtest in de zwangerschap mogelijk tot 13 6/7 weken zwangerschapsduur. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Nekplooimeting gecombineerd met vroege bloedtest in de zwangerschap mogelijk tot 13 6/7 weken zwangerschapsduur Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort Deze folder geeft informatie over de echoscopische

Nadere informatie

Gynaecologisch onderzoek naar abnormaal bloedverlies

Gynaecologisch onderzoek naar abnormaal bloedverlies Gynaecologisch onderzoek naar abnormaal bloedverlies Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2012 pavo 0413 Inleiding Uw huisarts heeft u verwezen naar de gynaecoloog omdat u abnormaal vaginaal bloedverlies

Nadere informatie

Essure-sterilisatie Informatie voor vrouwen die een hysteroscopische sterilisatie krijgen

Essure-sterilisatie Informatie voor vrouwen die een hysteroscopische sterilisatie krijgen 00 Essure-sterilisatie Informatie voor vrouwen die een hysteroscopische sterilisatie krijgen Poli Gynaecologie Belangrijke mededeling Onlangs zijn er serieuze bijwerkingen aan het licht gekomen die mogelijk

Nadere informatie

Signaleren en Bepreken van Seksueel misbruik Beter te vaak gevraagd dan niet besproken

Signaleren en Bepreken van Seksueel misbruik Beter te vaak gevraagd dan niet besproken Signaleren en Bepreken van Seksueel misbruik Beter te vaak gevraagd dan niet besproken Dr. S.H. Lo Fo Wong, huisarts en senior onderzoeker (Rotterdam/Nijmegen) Drs. K.A.W.L. van Rosmalen-Nooijens, huisarts

Nadere informatie

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 1. Inleiding De aanvullende seksualiteitshulpverlening (ASH) is laagdrempelige zorg waar jongeren tot 25 jaar gratis en indien gewenst anoniem

Nadere informatie

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu?

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Ong e pland zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Alles over ongeplande zwangerschap Fara, luister- en informatiepunt rond zwangerschapskeuze tel. 016 38 69 50 www.faranet.be met Xtra voor jongeren LUNA

Nadere informatie

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu?

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Ong e pland zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Alles over ongeplande zwangerschap Fara, luister- en informatiepunt rond zwangerschapskeuze tel. 016 38 69 50 www.faranet.be met Xtra voor jongeren LUNA

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Gynaecologie. Bekkenbodemproblemen fysiotherapie. Afdeling: Onderwerp:

Gynaecologie. Bekkenbodemproblemen fysiotherapie. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie 1 1. Wat is bekkenfysiotherapie? 2. Wat is het verschil met gewone fysiotherapie? 3. Wanneer is bekkenfysiotherapie zinvol? 4. Hoe werkt de bekkenfysiotherapeut? 5. Speciale

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Niet alleen de buitenkant van je lichaam veranderd in de puberteit. Binnen in je lichaam vinden er ook veranderingen plaats, die je niet kan zien. Mannen merken

Nadere informatie

Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down

Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down Albert Schweitzer ziekenhuis polikliniek Gynaecologie april 2012 Pavo 0530 Inleiding Iedere ouder wenst

Nadere informatie

Zwanger na de uitgerekende datum

Zwanger na de uitgerekende datum Zwanger na de uitgerekende datum U bent nog niet bevallen. Misschien valt het u mee om nog zwanger te zijn na uw uitgerekende datum, of misschien valt het u zwaar. De meeste vrouwen bevallen in de periode

Nadere informatie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie 00 Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie Inleiding Vrouwen met Premenstrueel syndroom (PMS) hebben lichamelijke en/of psychische klachten die enkele dagen tot 2 weken voor de menstruatie beginnen.

Nadere informatie

Landelijke abortusregistratie 2011

Landelijke abortusregistratie 2011 Landelijke abortusregistratie 2011 Deze factsheet doet verslag van de abortuscijfers, gebaseerd op gegevens die zijn verzameld voor de Landelijke abortusregistratie (LAR). Als aanvulling hierop wordt ook

Nadere informatie

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC prehospitaal handelen: De kater komt later Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC RS infectie, 10 dagen oud Meningococcen infectie, 1 jaar Asystolie bij cardiomyopathie,

Nadere informatie

Anticonceptie. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Anticonceptie. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Anticonceptie Informatie voor patiënten F0713-3102 oktober 2015 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Inleiding 2 Wat is prenatale screening? 2 2. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale

Inleiding 2 Wat is prenatale screening? 2 2. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale Inleiding De meeste kinderen worden gezond geboren, maar een klein percentage (ongeveer 3 tot 4%) van alle kinderen heeft bij de geboorte een aangeboren aandoening, zoals het Down-syndroom ('mongooltje')

Nadere informatie

Ouders helpen beslissen: Counseling bij

Ouders helpen beslissen: Counseling bij Ouders helpen beslissen: Counseling bij prenatale testen Sindy Helsen, Stafmedewerker Fara 12-12-2013 1 1. Het beslissingsproces bij prenatale screening en diagnostiek 12-12-2013 2 3 belangrijke beslissingen:

Nadere informatie

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Gynaecologie Beter voor elkaar 2 Inleiding Door middel van deze folder wil het Ikazia Ziekenhuis u enige informatie geven. Deze folder geeft

Nadere informatie

Hypo's en hypers. Schimmelinfectie

Hypo's en hypers. Schimmelinfectie Seks Seks Het is best moeilijk om over seks te praten of vragen te stellen. Soms lukt het beter er met vrienden over te praten dan met je ouders. Je kunt voor een vertrouwelijk gesprek ook terecht bij

Nadere informatie