Pim Hoek, Esther Hensen, Matthijs Wils, Annelies Eijselendoorn, Thijs Post, Mandy Langbroek en Tina Bellemans (2014).

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pim Hoek, Esther Hensen, Matthijs Wils, Annelies Eijselendoorn, Thijs Post, Mandy Langbroek en Tina Bellemans (2014)."

Transcriptie

1 Psychomotorische therapie ter vermindering van agressieregulatieproblematiek bij jongeren van 12 tot 18 jaar oud met een licht verstandelijke beperking. Pim Hoek, Esther Hensen, Matthijs Wils, Annelies Eijselendoorn, Thijs Post, Mandy Langbroek en Tina Bellemans (2014). Zorgprogramma Afhankelijk van de gehanteerde zorgprogrammering van de instelling waar dit product wordt toegepast, past deze productbeschrijving binnen de lijn: Licht Verstandelijke Beperking (verder LVB genoemd) en agressieregulatieproblematiek. Prototype werkvorm Directief- klachtgericht, binnen een groepsgerichte aanpak. Rationale In Nederland leven naar schatting 1 ten minste mensen met een licht verstandelijke beperking (50<IQ<70) en nog eens 1,3 miljoen mensen met zwakbegaafdheid (70<IQ<85) (Ras, Woittiez, Kempen & Sadiraj, 2010). Zowel de DSM-IV-TR (American Psychiatric Association, 2008) als de AAIDD (American Association on Intellectual and Development Disabilities; Schalock et al., 2010) maken onderscheid tussen een licht verstandelijke beperking en zwakbegaafdheid. In deze classificaties wordt echter te weinig rekening gehouden met bijkomende problematiek. En juist de bijkomende problematiek maakt dat mensen met een licht verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid een beroep doen op behandeling, begeleiding of (langdurige) zorg. In de praktijk van de zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid (hierna afgekort tot LVB) wordt daarom de volgende definitie gehanteerd (Bodde & Hagen, 2009): Een IQ-score tussen de 50 en 85; Een beperkt sociaal aanpassingsvermogen. Tekorten of beperkingen in het aanpassingsgedrag op tenminste twee van de volgende gebieden; communicatie, zelfverzorging, zelfstandig kunnen wonen, sociale en relationele vaardigheden, gebruikmaken van gemeenschapsvoorzieningen, zelfstandig beslissingen nemen, functionele intellectuele vaardigheden, werk, ontspanning, gezondheid en veiligheid; Bijkomende problematiek, zoals leerproblematiek, een psychiatrische stoornis, medisch-organische (lichamelijke) problemen en/of problemen in het gezin en sociale omstandigheden. Recent wordt steeds meer gebruik gemaakt van de term LVB, wanneer er gesproken wordt over de doelgroep mensen met een lichte verstandelijke beperking (IQ 50-70) of zwakbegaafdheid (IQ 70-85) én bijkomende problematiek (Zoon, 2012)). Vaak is er sprake van een disharmonische ontwikkeling van de intelligentie; het verbale intelligentiequotiënt is lager dan het performale (Kraijer, 2006). Daarnaast is de cognitieve ontwikkeling vaak beter dan de sociale en emotionele ontwikkeling. In de praktijk betekent dit een groot verschil tussen kunnen en aankunnen (Vuijk, 2013). Dit maakt deze groep mensen kwetsbaar voor overvraging en de stress die dit met zich meebrengt. Agressief gedrag Agressie kan gedefinieerd worden als een gedragsmatige uitingsvorm die ontstaat in interactie met de omgeving waarbij er fysieke, materiële en/ of psychische schade of letsel toegebracht wordt aan zichzelf of de ander. Een veel gebruikt algemeen theoretisch model waarin verschillende aspecten en hun samenhang worden weergegeven op basis van verschillende agressie-theorieën is het General Agression Model (GAM) 1 De schatting van het aantal mensen met een lichte verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid loopt in de (internationale) literatuur ver uiteen. Een mogelijke verklaring is dat deze doelgroep niet altijd gebruik maakt van zorgvoorzieningen, waardoor ze niet als zodanig geregistreerd zijn. Het vermoeden is dat de werkelijke prevalentie nog hoger ligt. PRODUCT PSYCHOMOTORISCHE THERAPIE AGRESSIEREGULATIE BIJ JONGEREN MET EEN LVB 1

2 (DeWall, Anderson & Bushman, 2011). Het GAM is een dynamisch, sociaal-cognitief, ontwikkelingsmodel dat voorziet in een integratief kader voor veel verschillende agressie-theorieën (DeWall, Anderson & Bushman, 2011). De theoretische visie van dit model wordt onderbouwd door reviews waarin aangetoond wordt dat het model consistent en dus samenhangend is (zie: Anderson & Bushman, 2002; DeWall & Anderson, 2011). In het model zijn drie fasen te onderscheiden die ertoe kunnen leiden dat een persoon overgaat tot impulsief/ agressief gedrag: (1) de fase van input van de persoon en de situatie, (2) de fase van huidige interne processen en toestanden en (3) de fase van output in gedrag. Vertaling in het Nederlands van het General Aggression Model (DeWall, Anderson en Bushman, 2011). Deze drie fasen van input, processen/routes en output, bieden goede aanknopingspunten voor de fasering van de behandeling van de bovengenoemde doelgroep binnen de psychomotorische therapie. Gedragsproblemen, waaronder agressie, komen veel voor bij mensen met een licht verstandelijke beperking (Crocker et al., 2006; Emerson et al., 2001; Lundqvist, 2013). Dit heeft te maken met problemen die direct gerelateerd zijn aan de verstandelijk beperking, zoals het moeilijker begrijpen van sociale informatie (Van Nieuwenhuizen & Vriens, 2012), het gevoel niet begrepen te worden en het zelf moeilijker duidelijk kunnen maken van eigen wensen en grenzen en egocentrisch gedrag dat kan leiden tot (impulsief en soms) agressief gedrag (De Beer, 2011). Ook hebben mensen met een LVB moeilijkheden met het interpreteren van emoties (Matheson & Jahoda, 2005; Hartley & MacLean, 2009; McClure, Halpern, Wolper & Donahue, 2009). Door Emck, Plouvier en van der Lee-Snel (2012) is aangetoond dat kinderen met LVB en agressieproblematiek meer moeite hebben met het herkennen van lichaamssignalen in vergelijking met hun niet agressieve peers. Mensen met een LVB hebben moeite de informatie met betrekking tot de emotionele gewaarwordingen correct te plaatsen in een sociale context (zie o.a. Hunter, Nadany & Cragg, 2010). Dit leidt vaker tot misinterpretatie in sociale situaties, waarbij ze intenties van anderen vaker als vijandig interpreteren. Tot slot is er sprake van een tekort aan probleemoplossend vermogen. Agressie heeft dus meerdere oorzaken die mede voortkomen uit de kenmerken van deze doelgroep. Dit alles leidt tot het sneller agressief reageren van deze doelgroep. Behandeling Veel psychotherapeutische behandelvormen voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking zijn gestoeld op de leertheoretische en sociaal-cognitieve theorieën (Beail, 2003). Binnen de LVB-doelgroep is cognitieve gedragstherapie (CGT) de meest gebruikte vorm van psychotherapeutische behandeling van agressieproblematiek (Hamelin, Travis & Sturmey, 2013; Antonacci, Manuel & Davis, 2008; Taylor, 2002). Echter deze aanpak sluit niet altijd goed aan bij de karakteristieken van LVB- PRODUCT PSYCHOMOTORISCHE THERAPIE AGRESSIEREGULATIE BIJ JONGEREN MET EEN LVB 2

3 jongeren, omdat er een groot beroep wordt gedaan op concentratie, begrip van verbale instructies, abstractie en generalisatie van geleerde vaardigheden (Withaker, 2001). Wanneer LVB-jongeren aangemeld worden voor behandeling zal rekening gehouden moeten worden met hun mogelijkheden en beperkingen. Mensen met een LVB hebben door hun cognitieve beperkingen moeite met het abstracte leren. Leren door informatie uit geschreven taal, gesproken taal, of beeld is daardoor erg moeilijk. Mensen met een LVB kunnen leren door concreet ervaren; vanuit voorbeelden, met uitleg en door veel oefening en herhaling (De Beer, 2012; Došen, 2008). Zij maken gebruik van een ervaringsgerichte leerstrategie. Met andere woorden: zij leren door doen. Ervaringsgerichte therapievormen waarbij ingestoken wordt op het aanleren van vaardigheden kunnen dan ook erg passend zijn voor mensen met een LVB (Lindsay, Taylor & Sturmey, 2004). Psychomotorische therapie (PMT) is een ervaringsgerichte therapievorm die veel wordt ingezet bij mensen met een LVB (Bouwmeester e.a., 2009). Het is een behandelvorm voor mensen met psychische problematiek waarbij op methodische wijze gebruik gemaakt wordt van interventies gericht op de lichaamsbeleving en het bewegingsgedrag (NVPMT, 2009; Probst et al., 2010). Het lichaam, zowel de motoriek als de lichaamsbeleving, vervult bij PMT een cruciale rol en dit sluit aan bij de vaak sterk lichamelijk bepaalde belevingswereld van deze doelgroep (Colla, 1994; Kars en Wibier, 1996; Hensen, 2005). De meerwaarde van de PMT is dat de jongeren bij bewegingssituaties in de therapiegroep verschillende emoties en oplopende spanning aan den lijve ervaren en deze leren herkennen. Hierbij wordt in de sociale context van de PMT een gedoseerde mate van arousal opgeroepen, zodat er op gecontroleerde en dus veilige wijze geoefend kan worden in het anders omgaan met spanningsvolle situaties. Daarbij spreekt het ervaringsgericht leren - "doen" in spel en beweging - zowel het emotionele, relationele, cognitieve als het motorische brein aan (de Lange, 2010). Cliënten kunnen nieuwe of alternatieve ervaringen opdoen en daarmee hun gedragsrepertoire en -mogelijkheden uitbreiden en dit eerst oefenen in een veilige therapeutische context (NVPMT, 2009). Indicaties Dit product is geïndiceerd voor cliënten met een LVB: Waarbij sprake is van agressieregulatieproblematiek waar zowel de cliënt zelf als zijn/haar omgeving last van hebben; Die in (beperkte mate) in staat zijn tot (zelf)reflecterend vermogen; Waarbij het bewegen en/of de lichaamsbeleving een herkenbare ingang zijn voor de behandeling. Contra-indicaties De cliënt is niet in staat om deel te nemen aan de therapie in groepsverband; De cliënt is acuut psychotisch; De cliënt heeft verslavingsproblematiek die op de voorgrond staat; De cliënt weigert of toont teveel angst of spanning om in de therapeutische oefeningen te participeren. Doelen Het verminderen van agressieregulatieproblematiek. Dit wordt zichtbaar doordat: De intensiteit, duur en frequentie van agressief gedrag is afgenomen; De cliënt herkent en erkent spanning en/ of spanningsopbouw bij zichzelf; De cliënt voelt wanneer bij hem/haar een grens is bereikt; De cliënt bezit vaardigheden om impulsief handelen te voorkomen; De cliënt bezit vaardigheden om (verdere) spanningsopbouw te voorkomen (met of zonder hulp van begeleiding) en de spanning te verlagen. De eindtermen worden aan de hand van de persoonlijke doelstellingen van de cliënt gespecificeerd en geconcretiseerd. Interventies Rol therapeut De therapeut sluit aan bij cognitieve, emotionele en sociale mogelijkheden en de bewegingsinteresses van de cliënt; De therapeut biedt steunend, structurerend en/of onderzoekend bewegingssituaties en situaties gericht op de lichaamsbeleving aan waarin de cliënt zijn specifieke therapeutische doelstellingen kan realiseren; De therapeut stimuleert positief gedrag en draagt zorg voor een veilige leeromgeving. PRODUCT PSYCHOMOTORISCHE THERAPIE AGRESSIEREGULATIE BIJ JONGEREN MET EEN LVB 3

4 De therapeut heeft een warme, betrokken en directief-actieve houding; De therapeut helpt de cliënt om zicht te krijgen op de samenhang tussen de gebeurtenissen, de gevoelens, gedachten, gedragingen en gevolgen en zijn of haar eigen aandeel daarin te zien; De therapeut kan bijdragen aan het opstellen van signaleringsplannen in samenwerking met het cliëntsysteem. Activiteit Binnen de behandeling wordt themagericht gewerkt. Elke sessie omvat psycho-educatie, ervaringsgerichte oefeningen en oefeningen die de transfer naar het dagelijks leven vergroten (bijvoorbeeld in de vorm van thuisopdrachten die tijdens de sessie besproken worden). Per thema worden verschillende bewegingsgerichte en lichaamsgerichte activiteiten ingezet die er op gericht zijn om op ervaringsgerichte wijze te oefenen met het subdoel van de therapie. Thema s die aan bod komen, kunnen gefaseerd worden vanuit de 3 fasen die beschreven worden in het eerder genoemde GAM en zijn in opeenvolgende volgorde: Fase 1 (input): Het leren herkennen van aanleidingen tot agressie; Het leren herkennen van de (vaak verstoorde) sociale informatieverwerking door objectief te leren observeren en dit leren na te vragen bij de ander. Fase 2 (processen/ routes): Het leren herkennen en onderscheiden van lichaamssignalen, gevoel, gedrag, gedachte en gevolg; Het leren herkennen en leren aangeven van opkomende spanning tijdens de bewegingsoefeningen. Fase 3: (output): Het adequaat leren onderbreken van de impulsen en oplopende spanning, bijvoorbeeld door het leren nemen van een time-out; Het leren van mogelijkheden om op een gepaste manier wensen en grenzen aan te geven; Het leren van manieren om spanning te verlagen, bijvoorbeeld door adem- en relaxatieoefeningen. Randvoorwaarden Er is voorafgaande aan en tijdens de behandeling sprake van een stabiele leef- en ondersteuningssituatie waarin de cliënt zich voldoende veilig voelt; Samenwerking en afstemming met overige behandeldisciplines rondom een cliënt zijn gewaarborgd; De veiligheid van cliënten en therapeut is gewaarborgd; Beschikbaarheid van een goed geoutilleerde PMT-ruimte of gymzaal geschikt voor bewegingsactiviteiten en lichaamsgerichte oefenvormen. Subtypen Dit product is tevens geschikt voor andere doelgroepen met vergelijkbare problematiek en in een individueel aanbod. Hierbij valt te denken aan: kinderen tussen acht en twaalf jaar; volwassenen met een LVB; een individueel therapie-aanbod. Behandelduur en frequentie Hoewel dit veelal sterk afhankelijk is van de mate van agressieproblematiek en de leerbaarheid van de cliënt en zijn omgeving, is de inschatting dat een cliënt en het cliëntsysteem in 15 sessies voldoende vaardigheden hebben aangeleerd om de doelstellingen te behalen. Eindtermen De intensiteit, duur en frequentie van agressie is afgenomen en wordt door de cliënt en het cliëntsysteem als reëel en leefbaar beschouwd. De eindtermen worden aan de hand van de persoonlijke doelstellingen van de cliënt gespecificeerd en geconcretiseerd. Met voorkeur worden vooraf de eindtermen meetbaar gemaakt en wordt tijdens evaluatiemomenten aan de hand hiervan bepaald of de doelen zijn behaald. PRODUCT PSYCHOMOTORISCHE THERAPIE AGRESSIEREGULATIE BIJ JONGEREN MET EEN LVB 4

5 Literatuur American Psychiatric Association (2008). Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria van de DSM- IV-TR, bureau-editie. Amsterdam: Pearson. Anderson, C. A., & Bushman, B. J. (2002). Human aggression. Annual Review of Psychology, 53, Antonacci, D.J., Manuel, C., & Davis, E. (2008). Diagnosis and Treatment of Aggression in Individuals with Developmental Disabilities. Psychiatric Quarterly, 79 (3), Beail, N. (2003). What works for people with mental retardation? Critical commentary on cognitive behavioral and psychodynamic psychotherapy research. Mental Retardation,41, Beer, Y.de (2011). De kleine gids. Mensen met een licht verstandelijke beperking Moeilijke zaken makkelijk uitgelegd. Amsterdam: Kluwer Beer, Y. de (2012). De kleine gids. Mensen met een licht verstandelijke beperking Moeilijke zaken makkelijk uitgelegd. Deventer: Kluwer. Bodde, J., & Hagen, B. (2009). LVG-jongeren beter in beeld. Utrecht: VOBC LVG. Boerhout, C., & Van der Weele, K. (2007). Psychomotorische therapie en agressieregulatie, een pilotonderzoek. Tijdschrift voor vaktherapie, 2, Bouwmeester, R., Gerritsen, P., Van Belzen, J., Oudenhoven, J. Wintels, C., & Roos, J. (2009). De Borg PMT-module 'Agressietraining (forensische) SGLVG. In: Didden, R., & Moonen, X. (Red.), Met het oog op behandeling 2: effectieve behandeling van gedragsstoornissen van mensen met een licht verstandelijke beperking (83-90). Utrecht/Den Dolder: Landelijk Kenniscentrum LVG / Expertise Centrum De Borg. Colla, P. (1994). Psychomotorische therapie in beweging. In: J. Simons (red.), Actuele themata uit de PMT (pp. 9-14). Leuven; ACCO. Crocker, A. G., Mercier, C., Lachapelle, Y., Brunet, A., Morin, D., & Roy, M. E. (2006). Prevalence and types of aggressive behaviour among adults with intellectual disabilities. Journal of Intellectual Disability Research, 50, DeWall, C., Anderson, C. A., & Bushman, B. J. (2011). The general aggression model: Theoretical extensions to violence, Psychology of Violence, 1(3), DeWall, C. N., & Anderson, C. A. (2011). The General Aggression Model. In M. Mikulincer & P. R. Shaver (Eds.), Understanding and reducing aggression, violence, and their consequences (pp ). Washington, DC: American Psychological Association. DeWall, C. N., Anderson, C. A., & Bushman, B. J. (2012). Aggression. Chapter in I. Weiner (Ed.), Handbook of Psychology, 2nd Edition, Volume 5, H. Tennen & J. Suls (Eds.), Personality and Social Psychology. New York: Wiley. Dôsen, A. (2008). Psychische stoornissen, gedragsproblemen en verstandelijke handicap. Assen: Uitgeverij Van Gorcum. Emck, C., Plouvier, M. & van der Lee-Snel, M. (2012). Body experience in children with intellectual disabilities with and without externalising disorders. Body, Movement and Dance in Psychotherapy: An International Journal for Theory, Research and Practice, Volume 7, Issue 4, Emerson, E., Kiernan, C., Alborz, A., Reeves, D., Mason, H., Swarbrick, R., Mason, L., & Hatton, C. (2001). The prevalence of challenging behaviors: a total population study. Research in Developmental Disabilities, 22(1), Hamelin, J., Travis, R., & Sturmey, P. (2013). Anger management and intellectual disabilities: a systematic review. Journal of Mental Health Research in Intellectual Disabilities, 6(1), Hartley, S.L., & Maclean, W.E. (2009). Stressful social interactions experienced by adults with mild intellectual disability. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 114 (2): Hensen, E. (2005). Agressieve jongeren met licht cognitieve beperkingen, een literatuurstudie naar de mogelijkheden van psychomotorische therapie. Scriptie VU, faculteit der bewegingswetenschappen, Amsterdam. Hunter, C., Nadany, S., & Cragg, R. (2010). The Birmingham provocation hierarchy: for adults with mild to borderline learning disabilities. Clinical Psychology Forum, 207, Kars. H., & Wibier, M. (1996). Psychomotorische therapie voor zwakzinnige mensen. Bewegen & Hulpverlening, 13, Kraijer, D.W., & Plas, J.J. (2006). Handboek psychodiagnostiek en beperkte begaafdheid. Amsterdam: Pearson Assessment and Information. Lange, J. de (2010). Psychomotorische therapie. Lichaams en bewegingsgeoriënteerd interventies in de GGZ. Amsterdam: Boom. Lindsay, W.R., Taylor, J.L., & Sturmey, P. (2004). Offenders with developmental disabilities. Chichester, UK: Wiley. Lundqvist, L. O. (2013). Prevalence and risk markers of behavior problems among adults with intellectual disabilities: a total population study in Orebro County, Sweden. Res Dev Disabil, 34(4), PRODUCT PSYCHOMOTORISCHE THERAPIE AGRESSIEREGULATIE BIJ JONGEREN MET EEN LVB 5

6 Matheson E., & Jahoda A. (2005). Emotional understanding in aggressive and nonaggressive individuals with mild or moderate mental retardation. American Journal on Mental Retardation, 110: McClure, K.S., Halpern, J., Wolper, P.A., & Donahue, J.J. (2009). Emotion regulation and intellectual disability. Journal on Developmental Disabilities, 15, Nederlandse Vereniging voor Psychomotorische Therapie (NVPMT) (2009). Beroepsprofiel Psychomotorisch therapeut, Utrecht. Nieuwenhuijzen, M. van & Vriens, A. (2012). (Social) Cognitive skills and social information processing in children with mild to borderline intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 33, Probst, M., Knapen, J., Poot, G., & Vancampfort, D. (2010). Psychomotor Therapy and Psychiatry: What s in a Name? The Open Complementary Medicine Journal, 2: Ras, M., Woittiez, I., Van Kempen, H., & Sadiraj, K. (2010). Steeds meer verstandelijk gehandicapten? Ontwikkelingen in vraag en gebruik van zorg voor verstandelijk gehandicapten Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Roffman, A.E. (2004). Is anger a thing-to-be-managed? Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 41, Schalock, R.L., Borthwick-Duffy S.A., Bradley, V.J., Buntinx, W.H.E., Coulter, D.L., Craig, E.M.,Gomez, S.C., Lachapelle, Y., Luckasson, R., Reeve, A., Shogren, K.A., Snell, M.E., Spreat, S.,Tassé, M.J., Thompson, J.R., Verdugo-Alonso, M.A., Wehmeyer, M.L., & Yeager, M.H. (2010). Intellectual Disability: Definition, Classification, and Systems of Supports (Eleventh edition).washington, D.C.:AAIDD. Taylor, J.L. (2002) A review of the assessment and treatment of anger and aggression in offenders with Intellectual disability. Journal of Intellectual Disability Research, 46, Vuijk, R. (2013). Psychotherapie bij volwassenen met een lichte verstandelijke beperking, Tijdschrift voor Psychotherapie, 39(2), Whitaker, S. (2001) Anger control for people with learning disabilities: A critical review. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 29 (3): Zoon, M. (2012). Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking, Nederlands Jeugdinstituut (NJI), PRODUCT PSYCHOMOTORISCHE THERAPIE AGRESSIEREGULATIE BIJ JONGEREN MET EEN LVB 6

Directief klachtgericht

Directief klachtgericht Individuele psychomotorische therapie (PMT) ter bevordering van het herkennen en het gepast uiten van gevoelens en emoties, voor mensen met internaliserende gedragsproblemen, met een licht verstandelijke

Nadere informatie

Contra-indicaties acute psychose; onverwerkte trauma's.

Contra-indicaties acute psychose; onverwerkte trauma's. Psychomotorisch behandelaanbod gebaseerd op aandachttraining voor volwassenen met een lichte verstandelijke beperking met als doel het leren hanteren van stress. MARIEKE VAN GOOL, ESTHER HENSEN, HANNELIES

Nadere informatie

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010 Buntinx Training & Consultancy Boekpresentatie De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt St. Michielsgestel 20 januari 2010 www.buntinx.org De contextuele professional W.H.E. Buntinx Mission

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide Ontwikkelingen in de Professionele Zorg Dr. W.H.E. Buntinx 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide 1. Achtergrond Wetenschappelijke ontwikkelingen Maatschappelijke ontwikkelingen (Ontwikkelingen

Nadere informatie

Pragmatisch structurerend / Directief klachtgericht

Pragmatisch structurerend / Directief klachtgericht Psychomotorische weerbaarheidstraining ter vergroting van de psychosociale weerbaarheid voor jong volwassenen met een licht verstandelijke beperking (IQ 50-85) die moeite hebben om op te komen voor hun

Nadere informatie

Professionaliteit in de zorg

Professionaliteit in de zorg Professionaliteit in de zorg vraagt om herwaardering Dr. W.H.E. Buntinx VGN 'Met vertrouwen in de gehandicaptenzorg' 29 september 2009 Bussum Proloog Twee onderzoeken IGZ 2007: Kwaliteit gehandicaptenzorg

Nadere informatie

De Nederlandse doelgroep van mensen met een LVB 14-12-2011. Van Basisvragenlijst LVB naar LVB-screeningsinstrument (screener LVB)

De Nederlandse doelgroep van mensen met een LVB 14-12-2011. Van Basisvragenlijst LVB naar LVB-screeningsinstrument (screener LVB) Zwakzinnigheid (DSM-IV-TR) Code Omschrijving IQ-range Van Basisvragenlijst LVB naar LVB-screeningsinstrument (screener LVB) Xavier Moonen Orthopedagoog/GZ-Psycholoog Onderzoeker Universiteit van Amsterdam

Nadere informatie

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen ISBN 978 90 8850 154 8 NUR 847 2010 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam Rede (in verkorte vorm) uitgesproken bij

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Een no-nonsense benadering vormgegeven door gedreven en erkende professionals DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Hoofdlocatie: Oostwaarts 5 E,2711 BA Zoetermeer Telefoonnummer:

Nadere informatie

Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek

Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek Robert Didden r.didden@pwo.ru.nl Trajectum Agressie en geweld DOELGROEP LVB Op het snijvlak justitie, VG en GGZ: J. (28

Nadere informatie

Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA)

Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) Handleiding 2009 Lianne Lekkerkerker Ria Schouten Nederlands Jeugdinstituut Utrecht, februari 2009 2 Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen

Nadere informatie

Schemagericht spelen Schemagerichte behandeling binnen dramatherapie voor cliënten van 18-30 jaar met een cluster B persoonlijkheidsstoornis.

Schemagericht spelen Schemagerichte behandeling binnen dramatherapie voor cliënten van 18-30 jaar met een cluster B persoonlijkheidsstoornis. Schemagericht spelen Schemagerichte behandeling binnen dramatherapie voor cliënten van 18-30 jaar met een cluster B persoonlijkheidsstoornis. Smallegoor, F. & Vojtechovsky, J. M. H. (2014) Zorgprogramma

Nadere informatie

Gezondheid als integraal onderdeel van

Gezondheid als integraal onderdeel van Gezondheid als integraal onderdeel van ondersteuning Dr. Wil H.E. Buntinx Landelijk congres Gezondheidszorg voor mensen met een verstandelijke beperking 25 november 2010 www.buntinx.org Gezondheid is niet

Nadere informatie

Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA)

Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) De BSA is een screeningsinstrument waarmee het sociaal aanpassingsvermogen bij jeugdigen (4 t/m 23 jaar) in kaart kan worden gebracht. Met het instrument

Nadere informatie

Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice?

Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice? Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice? Lisan Hofman Rijksuniversiteit Groningen Stichting ZorgPK s Presentatie Aanleiding Doel-

Nadere informatie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Prof. dr. Chijs van Nieuwenhuizen GGzE centrum kinder- en jeugd psychiatrie Universiteit van Tilburg, Tranzo http://www.youtube.com/watch?list=pl9efc

Nadere informatie

Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Linda Zijlmans Jill van den Akker

Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Linda Zijlmans Jill van den Akker Kennismarkt 26-5-2011 2011 Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Projectgroep Onderzoek Linda

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Wat werkt bij jeugdigen met een licht verstandelijke beperking?

Wat werkt bij jeugdigen met een licht verstandelijke beperking? Wat werkt bij jeugdigen met een licht verstandelijke beperking? Mariska Zoon www.nji.nl Januari 2012 Kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking, hierna lvb-jeugdigen genoemd, zijn jeugdigen

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

Begeleiders in Beeld

Begeleiders in Beeld Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Begeleiders in Beeld Projectgroep Linda Zijlmans Petri

Nadere informatie

0629606863 utrecht@ziemijnederland.nl maikelstaring@gmail.com

0629606863 utrecht@ziemijnederland.nl maikelstaring@gmail.com Curriculum Vitae PERSOONSGEGEVENS Naam Maikel Staring Adres Ondiep 196 Utrecht Telefoon Email Nationaliteit Nederlands Geboortedatum 30-05-1987 0629606863 utrecht@ziemijnederland.nl maikelstaring@gmail.com

Nadere informatie

0629606863 utrecht@ziemijnederland.nl maikelstaring@gmail.com

0629606863 utrecht@ziemijnederland.nl maikelstaring@gmail.com Curriculum Vitae PERSOONSGEGEVENS Naam Maikel Staring Adres Ondiep 196 Utrecht Telefoon Email Nationaliteit Nederlands Geboortedatum 30-05-1987 0629606863 utrecht@ziemijnederland.nl maikelstaring@gmail.com

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking

Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking Mariska Zoon www.nji.nl Januari 2012 Een licht verstandelijke beperking Met de term licht verstandelijk beperkt worden volgens de DSM-IV-TR

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 4 onderwijs

Logopedie in het cluster 4 onderwijs Logopedie in het cluster 4 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement richt zich op de

Nadere informatie

mensen met een Licht Verstandelijke Beperking

mensen met een Licht Verstandelijke Beperking Herkennen van mensen met een Licht Verstandelijke Beperking 23 juni 2015 GGD jeugdartsen Limburg Marijke van Duijnhoven en Hanneke van Gaal I have no actual or potential conflict of interest in relation

Nadere informatie

Verstandelijk beperkte pa0ënten

Verstandelijk beperkte pa0ënten Verstandelijk beperkte pa0ënten Michiel Vermaak Arts voor Verstandelijk Gehandicapten Cephir Seminar Erasmus MC Maandag 25 januari 2016 Disclosure belangen spreker Michiel (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Doelgroep. Peilers consortium: Consortium Coping LVB. Inhoud. Begeleiders in Beeld. Impact gedragsproblemen

Doelgroep. Peilers consortium: Consortium Coping LVB. Inhoud. Begeleiders in Beeld. Impact gedragsproblemen Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Doelgroep Begeleiders van mensen met een licht verstandelijke

Nadere informatie

De (L)VG sector, de kinderen en het aanbod in vogelvlucht

De (L)VG sector, de kinderen en het aanbod in vogelvlucht De (L)VG sector, de kinderen en het aanbod in vogelvlucht Marcel Nadorp, Pluryn Frits Büdgen, s Heeren Loo Kennisattelier LVB - Zwolle 24 juni 2013 1 WELKOM namens.. Met gebruik van (o.a.) presentatie

Nadere informatie

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Hoe vergelijk je methodieken op basis van welke criteria? Marjolein Oudhof Mariska van der Steege 23 april 2009 Inhoud workshop Werken

Nadere informatie

Blik op de Toekomst Marjolein Herps (M.Herps@vilans.nl) Wil Buntinx (Wil@buntinx.org) 10 april 2014

Blik op de Toekomst Marjolein Herps (M.Herps@vilans.nl) Wil Buntinx (Wil@buntinx.org) 10 april 2014 Blik op de Toekomst Marjolein Herps Wil Buntinx (M.Herps@vilans.nl) (Wil@buntinx.org) 10 april 2014 Ondersteuningsplannen Verleden Heden Toekomst Ondersteuningsplannen Verleden Education for All Handicapped

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 3 onderwijs

Logopedie in het cluster 3 onderwijs Logopedie in het cluster 3 onderwijs mw. M. Boersma (NVLF) mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement

Nadere informatie

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker Interventies voor jji en jeugdzorgplus Leonieke Boendermaker 20 mei 2009 Evident? 1. Problemen doelgroep 2. Interventies die leiden tot vermindering problemen 3. Noodzaak goede implementatie 2 Om wat voor

Nadere informatie

LVB en verslaving Een (on)beperkte relatie

LVB en verslaving Een (on)beperkte relatie LVB en verslaving Een (on)beperkte relatie Brijder Verslavingszorg Inholland, Lectoraat GGZ-verpleegkunde Simone Bakker Koos de Haan Scholing, Advies en Projecten Ede 12 juni 2013 2 Agenda 1. Kenmerken

Nadere informatie

Psychomotorische therapie (PMT) bij eetstoornissen (ES) Cees Boerhout Psychomotorisch therapeut Bewegingswetenschapper Lentis Groningen

Psychomotorische therapie (PMT) bij eetstoornissen (ES) Cees Boerhout Psychomotorisch therapeut Bewegingswetenschapper Lentis Groningen Psychomotorische therapie (PMT) bij eetstoornissen (ES) Cees Boerhout Psychomotorisch therapeut Bewegingswetenschapper Lentis Groningen Ceres kliniek voor ES Lentis Groningen - zorgroep Welnis PsyQ Polikliniek

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/102476

Nadere informatie

Psychomotorische therapie in de praktijk

Psychomotorische therapie in de praktijk Psychomotorische therapie in de praktijk onder redactie van drs. J. de Lange dr. R.J. Bosscher Boom, Amsterdam PMT_Boek_v2 3 2005, 2008 J. de Lange p/a, Boom Amsterdam Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad.

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad. DAGBESTEDING Dagbesteding voor personen met ernstige meervoudige beperkingen is steeds meer en beter uitgewerkt. Dit is een positieve evolutie, gezien het deelnemen aan activiteiten op meerdere manieren

Nadere informatie

100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD

100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD 100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD ONLINE COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE 2 100% Online CGT E-BOOMING? 3 100% Online CGT MIND THE GAP! 4 100% Online CGT EFFECTEN ONLINE

Nadere informatie

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares Zorgprogramma Amares Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie Deze folder is bedoeld voor kinderen en jongeren die behandeling krijgen bij Amares. De folder is ook bedoeld voor ouder(s)/verzorger(s) die binnenkort

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o.

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness bij somatoforme stoornissen Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) bij somatoforme stoornissen Onverklaarde lichamelijke klachten 20% Persisterende

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

De methode van Veronica Sherborne bevordert: - een sterk vertrouwen in het eigen lichaam

De methode van Veronica Sherborne bevordert: - een sterk vertrouwen in het eigen lichaam DE VERONICA SHERBORNE BEWEGINGSPEDAGOGIEK Through my experience of teaching and observing human movement, and of learning through trial and error, I have come to the conclusion that all children have two

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling ouderen

Deeltijdbehandeling ouderen jbkmknj Centrum voor ouderenpsychiatrie Eikenstein Deeltijdbehandeling ouderen Informatie voor cliënten Inhoud Wat is deeltijdbehandeling? 2 Voor wie is deze behandeling bedoeld? 2 Behandeling 2 Programma

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

SOVA /AR op Maat Presentatie

SOVA /AR op Maat Presentatie SOVA /AR op Maat Presentatie Doelgroep Sociale Vaardigheden op Maat Jongens en meisjes in de leeftijd van 15-21 jaar Jongeren met probleemgedrag dat o.a. voortkomt uit onvermogen tot zelfstandig en adequaat

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

William Schrikker Pleegzorg

William Schrikker Pleegzorg Landelijke specialist, met regionale accenten Nieske Selles, pleegmoeder Marion Inghels, pleegzorgwerker 25 mei 2016 Doelgroep van de WSP Wat betekent LVB + bijkomende problematiek Interactieve opdracht

Nadere informatie

DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu. www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK

DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu. www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK SOMATISCH ONVERKLAARBARE LICHAMELIJKE KLACHTEN Wat is DIT?

Nadere informatie

Motiveren, een kwestie van gezond verstand

Motiveren, een kwestie van gezond verstand Marlies Jehoel-van As 1 Motiveren, een kwestie van gezond verstand Motiverende gespreksvoering als verpleegkundige interventie bij licht verstandelijk beperkte cliënten die middelen misbruiken Beschouwing

Nadere informatie

Autisme en geluk. Peter Vermeulen

Autisme en geluk. Peter Vermeulen Autisme en geluk Peter Vermeulen Outcome studies Hoe stellen volwassenen met autisme het? Review: Magiati, I., Tay, X. W., & Howlin, P. (2014). Cognitive, language, social and behavioural outcomes in adults

Nadere informatie

Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Minor Licht Verstandelijk Beperkt Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief half jaar deskundigheidsbevordering op het gebied van werken

Nadere informatie

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder?

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness = Aandachttraining en emotieregulatie-training MBSR & MBCT cursus Meditaties: adem, bodyscan, geluiden, keuzeloze aandacht, 3 min ademruimte, bewegen,

Nadere informatie

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta Wie zijn we? Wijzer is het centrum voor ambulante behandeling van Amsta (voorheen DkJ). Wijzer biedt expertise op het gebied van ondersteuning en behandeling

Nadere informatie

Doelgroep Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders.

Doelgroep Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders. Interventie Samen stevig staan Samenvatting Doel Het doel van Samen Stevig Staan is het verminderen van gedragsproblemen van jeugdigen met een licht verstandelijke beperking door zowel de opvoedingsvaardigheden

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd Deeltijdbehandeling Barneveld volwassenen deeltijd Inhoudsopgave Wat is deeltijdbehandeling? 2 Voor wie is de behandeling bedoeld? 2 De behandeling 3 Doel 3 Behandelplan 3 Inhoud 3 Programma 4 Individuele

Nadere informatie

professionals in ontwikkeling

professionals in ontwikkeling www.ambiq.nl professionals in ontwikkeling [ samen werken aan innovatie ] Door onze krachten te bundelen kunnen we de kwaliteit van de zorg verder ontwikkelen, versterken we onze strategische positie en

Nadere informatie

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Floortime: ontwikkelingsgerichte therapie, met ouders en het jonge kind aan het werk Jo Wellens, kinder- en jeugdpsychiater & Ilse Vansant, psycholoog afdeling

Nadere informatie

60653329 VAR-WUO 0000 0000000000 I BTW NL0000000000 IBAN NL32 INGB 0006 9651 11 I AGB

60653329 VAR-WUO 0000 0000000000 I BTW NL0000000000 IBAN NL32 INGB 0006 9651 11 I AGB Productenboek 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 o ZieMij Amsterdam o Transitie jeugdzorg Aanbod 4 o Dans- en bewegingstherapie o Begeleiding o Training Werkwijze 5 o Cognitieve gedragstherapie; 3 G model

Nadere informatie

Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht

Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht Landelijke PrO-dag Marigo Teeuwen Nijkerk 10 december 2014 Vandaag: onderzoek en praktijk Onderzoek

Nadere informatie

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf.

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. I. Autisme en verstandelijke beperking Het verschil Peter Vermeulen zei ooit in een vorming (1999) dat een verstandelijke beperking gelijk

Nadere informatie

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking.

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Begeleiders in Beeld Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Inleiding Begeleiders van mensen

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Zorgmodule Minder Boos en Opstandig

Zorgmodule Minder Boos en Opstandig Zorgmodule Minder Boos en Opstandig Zorgaanspraak: Zorgaanbieder: Jeugdhulp op accommodatie zorgaanbieder, groep Entreá HULPVRAAG Doelgroep De doelgroep bestaat uit normaal begaafde kinderen tussen de

Nadere informatie

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ANTISOCIALE GEDRAGSSTOORNIS OF ODD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Lijst met publicaties

Lijst met publicaties Lijst met publicaties Forensische psychiatrie (boeken) Hornsveld, R. H. J., & Kanters, T. (2015). Held zonder seksueel geweld, deel 3. Tweede editie: Cognitieve vervormingen (draai- en werkboek). Rijswijk:

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN W E T E N S C H A P P E L I J K O N D E R Z O E K B I J H O O G F U N C T I O N E R E N D E K I N D E R E N E N J O N G E R E N Janneke de Ruiter, MSc FOCUS

Nadere informatie

De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners

De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners Een kwalitatief onderzoek naar Dramatherapie Rik Koot rik.koot@zuyd.nl Presentatie Introductie Methode Resultaten Discussie Introductie

Nadere informatie

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen.

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. - Voor buschauffeurs en conducteurs, waar verbale, mentale en fysieke agressie stelselmatig voor komt. - Voor de controleurs in het openbaar

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Mark van der Gaag PhD Hoogleraar Klinische Psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam Hoofd Psychose Onderzoek, Parnassia, Den Haag 1 Wat is gedragstherapie

Nadere informatie

Mindfulness en ggz-verpleegkunde

Mindfulness en ggz-verpleegkunde Marianne Bloemendal 1 Mindfulness en ggz-verpleegkunde Aandacht voor het hier en nu in het omgaan met ziekte Opinie Mindfulness is niet meer weg te denken uit de geestelijke gezondheidszorg. Uit onderzoek

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 13. 1 Inleiding in de sociotherapie 15. 2 Het werkterrein van de sociotherapeut 41. 3 Sociotherapie in Nederland 61

Inhoud. Inleiding 13. 1 Inleiding in de sociotherapie 15. 2 Het werkterrein van de sociotherapeut 41. 3 Sociotherapie in Nederland 61 Inhoud Inleiding 13 1 Inleiding in de sociotherapie 15 1.1 Inleiding 15 1.2 Geschiedenis van de omgang met mensen met abnormaal gedrag 15 1.2.1 Oudheid 15 1.2.2 Middeleeuwen, 500-1500 16 1.2.3 Renaissance

Nadere informatie

Publications. Publications

Publications. Publications Publications Publications Publications De Bildt, A., Mulder, E.J., Scheers, T., Minderaa, R.B., Tobi, H. (2006) PDD, behavior problems and psychotropic drug use in children and adolescents with MR, Pediatrics

Nadere informatie

Ondersteuningsplannen in de gehandicaptenzorg: beschouwingen en perspectief

Ondersteuningsplannen in de gehandicaptenzorg: beschouwingen en perspectief Ondersteuningsplannen in de gehandicaptenzorg: beschouwingen en perspectief M.A. Herps, W.H.E. Buntinx en L.M.G. Curfs OPINIE Inleiding In een artikel in het NTZ (juni 2010) beschreven de auteurs de ontwikkelingen

Nadere informatie

Ambulatorium van Hogeschool Windesheim. Kansen en uitdagingen in het spanningsveld tussen onderwijs en hulpverlening.

Ambulatorium van Hogeschool Windesheim. Kansen en uitdagingen in het spanningsveld tussen onderwijs en hulpverlening. Ambulatorium van Hogeschool Windesheim Kans uitdaging in het spanningsveld tuss onderwijs hulpverling. Visie opleiding Psychomotorische Therapie (PMT) Vanuit de opleiding PMT leid we studt op tot startbekwame

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Goed voorbeeld doet volgen. Martine Noordegraaf 6-3-2015

Goed voorbeeld doet volgen. Martine Noordegraaf 6-3-2015 Goed voorbeeld doet volgen Martine Noordegraaf 6-3-2015 Welk type ouderschap ziet u het meest in de gehandicaptensector? Adequaat ouderschap Verstoord ouderschap Problematisch ouderschap Overvraagd ouderschap

Nadere informatie

faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Vroege ontwikkeling Motorische ontwikkelingspatronen bij jonge kinderen met ZEVMB

faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Vroege ontwikkeling Motorische ontwikkelingspatronen bij jonge kinderen met ZEVMB Datum 22-06-2015 1 Vroege ontwikkeling Motorische ontwikkelingspatronen bij jonge kinderen met ZEVMB Opzet en eerste resultaten Linda Visser Annette van der Putten Gertruud Schalen Bieuwe van der Meulen

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders.

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders. Interventie Samen Stevig Staan Samenvatting Doel Het doel van Samen Stevig Staan is het verminderen van gedragsproblemen van jeugdigen met een licht verstandelijke beperking door zowel de opvoedingsvaardigheden

Nadere informatie

Diagnostiek van psychiatrische stoornissen bij mensen met een (zeer) lichte verstandelijke beperking

Diagnostiek van psychiatrische stoornissen bij mensen met een (zeer) lichte verstandelijke beperking essay Diagnostiek van psychiatrische stoornissen bij mensen met een (zeer) lichte verstandelijke beperking J. WIELAND, S. KAPITEIN, M. OTTER, R.W.J. BAAS ACHTERGROND De kans als psychiater in aanraking

Nadere informatie

Academie voor Sociale Studies. Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Academie voor Sociale Studies. Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Minor Licht Verstandelijk Beperkt Leerplanschema minor LVB Minor LVB Periode 1/3 Periode 2/4 Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie