Cognitieve achteruitgang en hersenbeschadiging bij alcoholische encefalopathieen het syndroom van Korsakov

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cognitieve achteruitgang en hersenbeschadiging bij alcoholische encefalopathieen het syndroom van Korsakov"

Transcriptie

1 Cognitieve achteruitgang en hersenbeschadiging bij alcoholische encefalopathieen het syndroom van Korsakov Klaas Arts gedragsneuroloog Pro Persona Winkler Kliniek Wolfheze

2 Gevolgen van alcoholgebruik voor de cognitie Lichte tot matige alcoholconsumptie geeft een verminderd risico op: - Ziekte van Alzheimer - Vasculaire dementie vanaf 40 of 50 jaar? Forse alcoholconsumptie geeft een verhoogd risico op: - Vasculaire dementie - Alcohol-gerelateerde dementieën

3 Het brein na chronisch alcoholmisbruik Normale controle 63 jr. Chronisch alcoholisme 59 jr. Syndroom van Korsakov 63 jr.

4 Neurologische stoornissen die optreden na alcoholmisbruik Alcoholische polyneuropathie Alcoholische cerebellaire degeneratie Wernicke-encephalopathie encephalopathie Syndroom van Korsakov Hepatocerebrale degeneratie Syndroom van Marchiafava-Bignami Centrale pontine myelinolyse Alcoholische encephalopathie Alcoholische dementie Veel van deze aandoeningen zijn niet een directgevolg van de alcohol

5 Neurologische stoornissen die optreden na alcoholmisbruik Alcoholische polyneuropathie(b1 (B1-gebrek?) Alcoholische cerebellaire degeneratie (B1-gebrek?) Wernicke encephalopathie(b1 (B1-gebrek) Syndroom van Korsakov(B1 (B1-gebrek) Hepatocerebrale degeneratie (secundair aan leverschade) Syndroom van Marchiafava-Bignami Bignami(malnutritie?) Centrale pontine myelinolyse(snelle verandering serumnatrium) Alcoholische encephalopathie Alcoholische dementie Veel van deze aandoeningen zijn een vorm van collateral damage

6 schade door alcoholonttrekking en alcoholtoxiciteit

7 Blijvende schade door alcohol 1. Afsterven van neuronen (zenuwcellen, grijze stof) : - bij volwassenen: necrose - Bij kinderen en pubers: ook door versterking apoptose 2. Beschadiging van myeline(zenuwvezels, witte stof)

8 Beschadiging van myeline Na langurig alcoholmisbruik: - forse atrofie (tot 30%), vooral van de witte stof in - frontale gebieden - (vermis van het) cerebellum Mechanismen: - voor het grootste deel onbekend - niet: dehydratie - stoornis myelinisatie? - verstoring axonale integriteit? - via verstoring van de expressie van de met myeline geassocieerde genen? - in ieder geval: grotendeels reversibel

9 Hersenatrofie door alcoholmisbruik

10 Afsterven van neuronen door alcohol - ontstekingsprocessen - vorming van vrije zuurstofradicalen door een stimulerend effect van alcohol op oxidasen - remming van neurotrofefactoren, factoren, die een rol spelen bij de rijping en de overleving van neuronen, waardoor o.a. toename apoptose - directe beschadiging van het DNA door alcohol; verstoring DNA-reparatieprocessen - Bij jongeren ook: schade via toegenomen apoptose

11 Afsterven van neuronen door alcohol Voorkeursplaatsen: - Frontale cortex - Limbische systeem - Cerebellum

12 Alcoholische encephalopathie Persoonlijkheidsveranderingen: - Vermindering empathie - Vermindering emotionele controle - Ontremd gedrag Cognitieve stoornissen: - executieve stoornissen - Planningsproblemen - Afgenomen flexibiliteit - Vermindering van inzicht - Visuoconstructieve stoornissen Dementie?

13 Alcoholische encephalopathie De persoonlijkheidsveranderingen en de cognitieve stoornissen: - zijn meestal mild, soms matig ernstig - zijn bij abstinentie voor een belangrijk deel reversibel De atrofie van het breinis is ook reversibel Kortom, dit kan men geen dementie noemen

14 Bestaat de alcoholische dementie? Dementie bij alcoholisten: - meestal PA-afwijkingen afwijkingenzoals bij een doorgemaakte Wernicke-encefalopathie encefalopathieof of een syndroom van Korsakov - vaak tekenen van secundaire schade - vaak tekenen van traumatisch hersenletsel - regelmatig PA-afwijkingen die passen bij een (Alzheimer( Alzheimer-) dementie of een andere neurologische ziekte Maar: - Géénkarakteristieke pathologische anatomiedie zou kunnen passen bij een alcoholische dementie

15 Cognitieve stoornissen en dementie na alcoholmisbruik Meestal een mix van: Alcoholische encefalopathie Wernicke-encefalopathie encefalopathieen syndroom van Korsakov Posttraumatische encefalopathie Vasculaire dementie (verhoogde kans) Toevallige associatie met andere dementieën Syndroom van Marchiafava-Bignami Hepatocerebrale degeneratie Pellagra [Alcoholische dementie]

16 Bestaat de alcoholische dementie? Nee! [iets voorzichtiger: nog geen spoor van gevonden] Het enige dat bestaat is aan alcoholgebruik gerelateerde dementie

17 Conclusie: Cognitieve stoornissen en dementie na alcoholmisbruik Alcoholmisbruik leidt tot atrofie van de hersenen en cognitieve stoornissen, maar deze zijn omkeerbaar. Na enkele maanden abstinentie is een groot deel van de atrofie en de cognitieve stoornissen verdwenen, na twee jaar waarschijnlijk bijna alle atrofie en stoornissen. Blijvende beschadiging van de hersenen door alleen het toxische effect van alcohol is dus waarschijnlijk gering. Dit geldt niet voor de andere organen!

18 Cognitieve achteruitgang bij alcoholisten: thiaminegebrek(vitamine B1-gebrek) Acute fase: Wernicke-encefalopathie encefalopathie Een acuut en ernstig ziektebeeld door vitamine B1-gebrek Chronische fase: Syndroom van Korsakov Een resttoestand na een doorgemaakt ernstig vitamine B1- gebrek

19 Het syndroom van Korsakov: DSM-IV

20 Sergei Korsakov ( ) 1900) Korsakov beschreef tussen1887 en 1891 enkele tientallen patiënten ntenmet een alcoholische neuritis die gepaard gingmet ernstige geheugenstoornissen genstoornissen. 30%van deze patiënten ntenwas géénalcoholist, maar leed aan ziektenvan het spijsverteringskanaal.

21 Carl Wernicke(1848 ( ) 1905) Beschreef in 1881 de associatie van: - Oogbewegingsstoornissen - nystagmus - oftalmoplegie - Loopstoornissen - cerebellaire ataxie - Neuropathie (sensore( ataxie) - Verwardheid - bewustzijnsveranderingen - geheugenstoornissen (klassieke trias) ) in drie patiënten, waaronder twee alcoholisten.

22 Karl Bonhoeffer(1868 ( ) 1948) Stelde vast dat vrijwel al zijn Korsakov-pati patiënteneen een Wernicke-encefalopathie encefalopathiehadden hadden doorgemaakt; Concludeerde daaruit dat deze twee beelden bij elkaar horen en de Wernicke-encefalopathie encefalopathiede acute fase van het Korsakov- syndroom was.

23 Wernicke-encefalopathie encefalopathie Wernicke(1881): -observeerde puntbloedingen in de grijze stof rond de 3 e en 4 e ventrikel bij zijn 3 patiënten; -interpreteerde dit als de gevolgen van een acute, inflammatoireziekte van oogspierkernen: polioencephalitis hemorrhagica superioris Bender& & Schilder (1933): -de aandoening kon wel eens het gevolg van een avitaminose zijn Alexander e.a. (1938): -de aandoening lijkt het gevolg te zijn van vitamine B1-gebrek

24 Wernicke-encefalopathie encefalopathie Thiamine(vitamine B1) wordt omgezet tot thiaminepyrofosfaat. Dit is een co-enzym in allerlei energiegebonden processen. Bij thiamine(pyrofosfaat pyrofosfaat)gebrek ontsporen de energiegebonden processen en ontstaat er schade De eerste schade ontstaat in de structuren met een groot energieverbruik: de thalamusen de corpora mammillaria,, voorts in andere structuren rond de 3 e en 4 e ventrikel, voorts in de vermis van het cerebellum

25 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: laesies

26 VitamineB1, ofwel thiamine Thiamine is een onderdeelvan eenco co-enzym datin alle weefsels nodigis is voor het omzettenvan koolhydraten, vettenen en eiwittenin in energie Vooral aanwezig in varkensvlees, volkorenproducten,, bonen, pinda s s en aardappelen De reservevoorraadb1 in de lever is in 4-64 weken uitgeput Bij een ernstig tekort kan een Wernicke encephalopathie ontstaan,, die kan leidentot de doodof of tot een syndroom van Korsakov

27 Thiaminegebrek Thiaminegebrek ontstaatdoor een verminderde inname een gestoorde resorptie een gestoorde utilisatie een toegenomen verlies een toegenomen verbruik Thiaminegebrek wordt gezien: na bariatrische chirurgie(maagverkleining maagverkleining) bij hyperemesis gravidarum(zwangerschapsbraken zwangerschapsbraken) bij ernstige ondervoeding bij gastro-intestinale ziekten na chronisch alcoholmisbruik

28 Vitamine B1-tekort bij alcoholisten Chronische alcoholisten zijn vatbaar voor eenb1 B1-tekort: verminderde opnamedoor zelfverwaarlozing slechte voeding verminderde opname door gastro-enteritis verminderde resorptie verlies braken diarrhee verhoogd verbruik bijalcohol als energiebron verminderde utilisatie verminderde opslagin de lever door levercirrhose erfelijke factoren spelen ook een rol!

29 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : pathologische anatomie Pathologische anatomie: puntbloedingen, vooral in: corpora mamillaria, de thalamus, andere structuren rondde de derdeen en vierde ventrikel.

30 Wernicke-encefalopathie encefalopathie

31 Wernicke-encefalopathie encefalopathie

32 Syndroom van Korsakov

33 Wat is een Wernicke-encefalopathie encefalopathie? Een Wernicke-encefalopathie encefalopathie is het beste te definiëren als: een cerebraal en cerebellair dysfunctionerendoor door een verstoring van energiegebonden processen in kerngebieden rond de 3 e en 4 e ventrikel en in de vermis van het cerebellum, als gevolg van een ernstig tekort aan thiamine. Mogelijk leidt dit altijd tot neuropathologischerestschade restschade in deze structuren, maar deze restschade hoeft niet altijd te leiden tot klinisch waarneembaar arneembaar disfunctioneren.

34 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : klinische diagnose Hoe stel je de diagnose? Wernicke karakteriseerde het door hem waargenomen beeld met de trias: - oogbewegingsstoornissen - loopstoornissen - bewustzijnsveranderingen en verwardheid

35 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : klinische diagnose Echter: Bij 16% van de Wernicke-pati patiëntentreft treft men een complete, klassieke trias aan. Bij 19% van de Wernicke-pati patiëntentreft treft men geen enkel symptoom van de trias aan. Bij de meerderheid van de Wernicke-pati patiëntentreft treft men alleen een atypische verwardheidstoestand aan Kortom Meestal verloopt het beeld zeer atypisch. Ergo: deze diagnose wordt erg vaak gemist.

36 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : diagnose met MRI Afwijkingen in de acute fase

37 Wernicke-encefalopathie: diagnose met MRI

38 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: acuuten enkele weken later

39 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: acuuten enkele weken later

40 Atrofievan de corpora mammillaria bij een WKS WKS WKS

41 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : laboratoriumdiagnostiek Thiamine-defici deficiëntievaststellen door laboratorium-onderzoek onderzoek: - Thiochrome assay: : omzetten in een fluorescerend thiochroom derivaat - Transketolase-activiteit activiteitin in erythrocyten meten

42 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : laboratoriumdiagnostiek Thiamine-defici deficiëntievaststellen door laboratorium-onderzoek onderzoek: - Thiochrome assay: : omzetten in een fluorescerend thiochroom derivaat - Transketolase-activiteit activiteitin in erythrocyten meten DIT DUURT ENKELE DAGEN. DAT IS TE LANG!

43 Dat gaat eigenlijk niet goed! Hoe kunnen we de diagnose Wernicke-encefalopathie encefalopathiestellen? Klinische diagnose: veel moeilijker dan gedacht; waarschijnlijk onbetrouwbaar, zeker bij alcoholisten MRI: alleen in de acute fase; sensitiviteit 43% Laboratorium-onderzoek onderzoek: : kost minimaal meerdere dagen en dat is te lang Conclusie: de diagnose Wernicke-encefalopathie encefalopathieis is niet snel en/of niet betrouwbaar te stellen!

44 Waarom is de snelle behandeling van een Wernicke-encefalopathie encefalopathie zo belangrijk? Thiaminegebrekis is de belangrijkste cerebrale complicatie van langdurig alcoholmisbruik Bij de gevolgen van thiaminegebrekvallen alle andere neurologische complicaties van langdurig alcoholmisbruik in het niet Thiaminegebrekis is heel goed te behandelen, maar dat moet zo snel mogelijk gebeuren De behandeling door thiamine-suppletie is nagenoeg zonder risico s s en bijwerkingen

45 Neurologische stoornissen die optreden na alcoholmisbruik Alcoholische polyneuropathie Cerebellaire degeneratie Wernicke-encephalopathie encephalopathie Syndroom van Korsakov Hepatocerebrale degeneratie Syndroom van Marchiafava-Bignami Centrale pontine myelinolyse Alcoholische encephalopathie Alcoholische dementie Veel van deze aandoeningen zijn niet een directgevolg van de alcohol

46 Neurologische stoornissen die optreden na alcoholmisbruik Alcoholische polyneuropathie(deels door B1-gebrek) Cerebellaire degeneratie (B1-gebrek) Wernicke encephalopathie(b1 (B1-gebrek) Syndroom van Korsakov(B1 (B1-gebrek) Hepatocerebrale degeneratie (secundair aan leverschade) Syndroom van Marchiafava-Bignami Bignami(malnutritie?) Centrale pontine myelinolyse(snelle verandering serumnatrium) Alcoholische encephalopathie Alcoholische dementie Veel van deze aandoeningen zijn een vorm van collateral damage

47 Neurologische stoornissen die optreden na alcoholmisbruik Alcoholische polyneuropathie(deels door B1-gebrek) IRREVERSIBEL Cerebellaire degeneratie (B1-gebrek) IRREVERSIBEL Wernicke encephalopathie(b1 (B1-gebrek) IRREVERSIBEL NA ENKELE DG. Syndroom van Korsakov(B1 (B1-gebrek) IRREVERSIBEL Hepatocerebraledegeneratie (secundair aan leverschade) ZELDZAAM? Syndroom van Marchiafava-Bignami Bignami(malnutritie?) ZELDZAAM? Centrale pontine myelinolyse(snelle verandering serumnatrium) ZELDZAAM? DEELS REVERSIBEL Alcoholische encephalopathie REVERSIBEL Alcoholische dementie BESTAAT NIET Veel van deze aandoeningen zijn een vorm van collateral damage

48 Circuits die beschadigd raken bij WKS Dorsomediale kern van de thalamus

49 Aanwijzingen dat we nog veel te weinig weten van thiaminegebrek bij langdurig alcoholmisbruik 0,1% van de alcoholverslaafden maakt een klassieke Wernicke-encefalopathie encefalopathie door. 1% van de alcoholverslaafden krijgt ooit de diagnose Wernicke- encefalopathie. 1-2% van de alcoholverslaafden krijgt ooit de diagnose syndroom van Korsakov. Echter: 30-40% van de chronische alcoholisten heeft een gebrek aan thiamine % van de alcoholverslaafden heeft bij obductie hersenafwijkingen die d passen bij een doorgemaakte thiaminedeficiëntie ntie.

50 Onderdiagnostiek van thiaminegebrek? Leidt zeer ernstig thiaminegebrektot tot een Wernicke-encefalopathie encefalopathie en minder ernstig thiaminegebrek tot minder ernstige cognitieve achteruitgang? Geen studies! Geen evidence!

51 Onderdiagnostiek van thiaminegebrek? Een belangrijk deel van de chronische alcoholisten lijdt aan cognitieve achteruitgang. Dit beeld noemen we een alcoholische encefalopathie.. Na maandenlange abstinentie blijkt dit beeld ten dele reversibel. Wat W is de oorzaak van de restschade? Gaat het hier om toxische effecten van alcohol of speelt thiaminegebrekook een rol? Bij alcoholabstinentie verbetert automatisch ook de thiamine-intake intake: - calorieën n niet meer uit alcohol beter eten, meer thiamine-intake intake - verbetering gastro-enteritis betere thiamine-opname - abstinentie vaak tijdens een opname thiaminesuppletie

52 Onderdiagnostiek van thiaminegebrek? Bij chronische alcoholisten die (verder) gezond leven en niet onder behandeling komen van de verslavingszorg, worden na maandenlange abstinentiegeen cognitieve beperkingen gevonden Bij proefdieren zijn de cognitieve beperkingen na thiaminegebreken en langdurig alcoholgebruik niet ernstiger dan na uitsluitend thiaminegebrek Kortom, zijn de reststoornissen na langdurige abstinentie wellicht eerder het gevolg van thiaminegebrek dan van alcoholtoxiciteit?

53 Onderdiagnostiek van thiaminegebrek? Er zijn aanwijzingen dat: -bij chronische alcoholisten een lichte vorm van een Wernicke-encefalopathie encefalopathie meestal niet gediagnosticeerd wordt (neuropathologische( neuropathologischebevindingen uit Australië): selection bias -bij alcoholische vormen van een Wernicke-encefalopathie encefalopathie de doctors delayen en de patients delayveel groter zijn dan bij de niet-alcoholische vormen: grotere kans op restschade Mogelijk speelt alcohol-toxiciteit toxiciteitdus een zeer geringe rol bij het ontstaan van een Korsakov-syndroom syndroom; ; alcohol zou dan de context creëren, ren, maar niet de schade veroorzaken bij een WKS!

54 Onderdiagnostiek van thiaminegebrek? Moeten we wachten met handelen tot we zeker weten dat een mild of matig ernstig thiaminegebrek tot cognitieve achteruitgang leidt?

55 Hoe moet een Wernicke-encefalopathie encefalopathie behandeld worden? Thiaminegebrekis is heel goed te behandelen, maar dat moet zo snel mogelijk gebeuren

56 Hoe moet een Wernicke-encefalopathie encefalopathie behandeld worden? Binnen enkele uren of dagen na ontstaan is de behandeling met hooggedoseerd thiamine curatief Na enkele dagen treedt er irreversibele schade op, met zeer ernstige gevolgen: - Syndroom van Korsakov - Cerebellaire degeneratie - (bijdrage aan een alcoholische) polyneuropathie - Cognitieve stoornissen, anders dan een syndroom van Korsakov? Thiamine heeft een enorme therapeutische breedte: normaal is 1 mg per dag nodig, maar een dosis van mg geeft bij sommige proefpersonen en alleen een voorbijgaande misselijkheid

57 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : behandeling Er zijn geen goede studies over optimale dosering en optimale toegangsweg. Royal College of Physiciansen British Association for Psychopharmacology stelden richtlijnen op, gebaseerd op de best evidence. Deze richtlijnen zijn overgenomen door de CBO-werkgroep werkgroepin de multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik van alcohol.

58 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : behandeling Regime A: Bij een verhoogd risico op een Wernicke-encefalopathie encefalopathie: gedurende drie tot vijf dagen een behandeling met een maal daags 250 mg thiamine i.m. of i.v.,., in combinatie met (een maal daags oraal) vitamine B-complex forteen en 500 mg vitamine C. Regime B: Bij verdenking op een Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : gedurende drie dagen een behandeling met drie maal daags 500 mg thiamine i.v.(langzaam, in 100 ml fysiologisch zout), in combinatie met (drie maal daags oraal) vitamine B-complex forteen en 500 mg vitamine C. Bij geen resultaat: discontinuerenna na drie dagen. Bij klinische verbetering: behandeling na drie dagen voortzetten met regime A.

59 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : behandeling Noodzaak van toediening i.v. of i.m. bij ernstig thiaminegebrek: Thiamineis is een co-enzym bij processen die energie vragen, zoals het actieve transport van thiamine over de darmwand! Anders gezegd: Bij ernstig thiaminegebrekkan kan er weinig tot geen thiamine via de darmen worden opgenomen!

60 thiaminesuppletie Thiamineheeft heeft een enorme therapeutische breedte: Pas bij doseringen boven de mg treedt -bij een deel van de mensen - een voorbijgaande misselijkheid op! Een voedingssupplement van 100 mg per dag voor de algemene bevolking wordt door de EVM veilig geacht

61 Wernicke-encefalopathie encefalopathie: : preventie Chronische alcoholisten: 100 mg thiamine oraal per dag, in zo veel mogelijk doseringen (bijvoorbeeld: 4 dd25 mg)

62 Samenvattend: Hoe kunnen we een Wernicke-encefalopathie encefalopathie het beste behandelen? door direct te beginnen met behandelen wanneer thiaminegebrek tot de mogelijkheden behoort. Dit is een van de weinige stoornissen waarvoor geldt: eerst behandelen, pas daarna de diagnose stellen door alle mensen waarbij een verhoogd risico op thiaminedeficiëntie ntiebestaat, preventief te behandelen met 100 mg thiamine per dag

63 Het syndroom van Korsakov

64 Het syndroom van Korsakov Traditioneel Geheugenstoornissen Confabulaties Apathie Gebrek aan ziekte-inzicht inzicht Nu Geheugenstoornissen Executieve stoornissen, waaronder: Confabulaties Planningsproblemen Initiatieproblemen Inhibitieproblemen Verminderd zelfinzicht Secundaire psychische reacties

65 Het syndroomvan Korsakov in de praktijk: veelvormige pathologiemet een complexe genese psychische problemen alcoholafhankelijkheid ADHD zelfverwaarlozing toxische effecten van alcohol vitamine B1-gebrek persoonlijkheidsstoornissen, executieve geheugen- depressies, psychosen stoornissen stoornissen & & confabulaties sec. psych. reacties

66 Geheugenstoornissen bij het syndroom van Korsakov Geheugenonderzoek in de jaren 1970: - Onderscheid tussen impliciet(procedureel, indirect, onbewust) en expliciet(declaratief declaratief,, direct, bewust) geheugen - Binnen het explicietegeheugen wordt een onderscheid gemaakt tussen semantischen en episodisch(of autobiografisch) geheugen

67 Cerebrale activiteit tijdens een geheugentaak bijhet syndroom van Korsakov Gezichtsherkenning bij normale controlesen en bij een Korsakovpatiënt Cerebrale activiteit gemetenvia fmri

68 bewust Geheugenfuncties onbewust Declaratief/ / expliciet Procedureel / impliciet semantisch episodisch vaardigheden niet-associatief leren priming conditionering

69 bewust Geheugenfuncties onbewust Declaratief/ / expliciet Procedureel / impliciet semantisch episodisch vaardigheden niet-associatief leren kennis belevenis cognitief reflexbanen betekenis gebeurtenis cortex diencephalon basale voorhersenen temporale kwab motorisch basale ganglia priming conditionering oproepen klassiek emoties via cues operant neocortex amygdala skeletspieren cerebellum

70 Stoornissen bijhet syndroom van Korsakov bewust onbewust Declaratief/ / expliciet Procedureel / impliciet semantisch episodisch vaardigheden niet-associatief leren kennis belevenis cognitief reflexbanen betekenis gebeurtenis cortex diencephalon basale voorhersenen temporale kwab motorisch basale ganglia priming conditionering oproepen klassiek emoties via cues operant neocortex amygdala skeletspieren cerebellum

71 Stoornissen bijhet syndroom van Korsakov bewust onbewust Declaratief/ / expliciet Procedureel / impliciet semantisch episodisch vaardigheden niet-associatief leren kennis belevenis cognitief reflexbanen betekenis gebeurtenis cortex diencephalon basale voorhersenen temporale kwab motorisch basale ganglia priming conditionering oproepen klassiek emoties via cues operant neocortex amygdala skeletspieren cerebellum

72 Neuropathologie: Wat is de beslissende laesie? Dorsolateral thalamic nucleus

73 De structuur waaromhet draait: : de thalamus

74 Laesiesin in de thalamus bijwks

75 Structuren van het expliciete geheugen

76 Structuren van het expliciete geheugen

77 Stoornissen van het expliciete geheugen Retrograde amnesie stoornissen van de consolidatie (verloren gaan van informatie) temporele gradiënt: oudste informatie het best behouden niet alleen informatie uit de laatste maanden of jaren gaat verloren; ook informatie van 10 of 25 jaar geleden Anterograde amnesie stoornissen bij het opslaan van nieuwe informatie

78 Stoornissen van het expliciete geheugen? Stoornissen van het werkgeheugen: Stoornissen van het alledaagse geheugen problemen met het onthouden van afspraken en voornemens (prospectief geheugen) Stoornissen van het metageheugen geen of onvoldoende besef van de geheugenstoornissen leidt tot het ontstaan van confabulaties Achronogenesis stoornissen bij het plaatsen van de herinneringen in de juiste context en de juiste tijd leidt tot het ontstaan van confabulaties

79 Stoornissen van het expliciete geheugen? Confabulaties( eerlijk eerlijk liegen ): spontane of fantastische confabulaties vaak een bizarre, onwaarschijnlijke inhoud veelal elementen van zelfoverschatting en zelfbewieroking verdwijnen vaak na de eerste maanden In principe altijd pathologisch geprovoceerde of momentane confabulaties in reactie op vragen waarop de patiënt het antwoord feitelijk niet weet reële gebeurtenissen, die in de tijd zijn verplaatst of uit de oorspronkelijke context zijn gehaald In principe een normale reactie

80 Geheugenproblemen bij het syndroom van Korsakov - stoornissen van het alledaagse geheugen - stoornissen van het metageheugen - achronogenesis - confabulaties Zijn dit geheugenstoornissen? Of executieve stoornissen?

81 Executieve functies stoornis(sen) ) van planning en organisatie Een problematisch begrip: is eréé één executieve functieof zijn er meer? alser meerdere zijn,, hoe veel dan? hoe zijnde stoornissenvan deze functies te testen? waar zijn deze functies te localiseren?

82 Executieve functies [CEO=chief hiefexecutive executive officer, vgl. ook een dirigent] zijn voor een belangrijk deel afhankelijkvan de frontalecortex, maarde vroeger gebruikteterm term frontale functies raaktin onbruik: frontale laesies leiden niet altijdtot tot stoornissenvan deze functies deze functies kunnen ook gestoord zijn bij beschadigingvan andere structurenvan de frontale-subcorticale circuits, naastde prefrontalecortex: basaleganglia (nucleus caudatus, globus pallidus, putamen) thalamus verbindende vezelsystemen

83 Executieve functies initiëren ren,, het vermogen ommet met taken of handelingen te beginnen inhiberen,, het vermogen omtaken of handelingen tebe beëindigenen inpulsen afte remmen persisteren,, het vermogen omeen handelingof taak volte houden organiseren,, het vermogen om deelactiviteitenop elkaar afte stemmen adapteren,, het vermogen om alternatieve oplossingen te bedenken abstraheren,, het vermogen om afstand te nemen van het concrete superviseren,, het vermogen omhet eigen gedrag te overzienen en zo nodig te corrigeren

84 Executieve functies STARTEN VAN GEDRAG: initiëren ren,, het vermogen ommet met taken of handelingen te beginnen STOPPEN VAN GEDRAG: inhiberen,, het vermogen omtaken of handelingen tebe beëindigenen inpulsen afte remmen REGULEREN VAN GEDRAG: persisteren,, het vermogen omeen handelingof taak volte houden organiseren,, het vermogen om deelactiviteitenop elkaar afte stemmen adapteren,, het vermogen om alternatieve oplossingen te bedenken abstraheren,, het vermogen om afstand te nemen van het concrete superviseren,, het vermogen omhet eigen gedrag te overzienen en zo nodig te corrigeren

85 Prefrontale cortex vanaf lateraal gezien dorsolateraal: reguleren orbitofrontaal: stoppen

86 Prefrontale cortex vanuit mediaal gezien anterieur cingulair: starten orbitofrontaal: stoppen

87 Centraal executieve functies Dorsomediale kern van de thalamus

88 Centraal executieve functies

89 Pathologie bij het syndroom van Korsakov

90 Problemen bijhet opstartenvan gedrag Apathie wil niet? kan niet? kan niet willen?

91 Problemen bijhet remmenvan gedrag perseveraties ontremming kopen eten seksueel korte termijn belang gaat voor lange termijn belang

92 Problemen bijhet regulerenvan gedrag taken worden voortijdig afgebroken deelactiviteiten worden onvoldoendeop op elkaar afgestemd weinig flexibiliteit: bij problemen kaner geen alternatieve oplossing worden bedacht weinig inzichtin het eigen functioneren, weinig zichtop de sociale consequentiesvan het eigen handelen

93 conclusies Niet het directe effect van alcohol is bepalend, maar het thiaminegebrek. Niet de laesies in de corpora mamillariaof de mediodorsale thalamuskern,, maar de laesies in de voorste thalamuskernspelen spelen een sleutelrol bij de geheugenproblemen De geheugenproblemen betreffen alleen het expliciete geheugen, hoofdzakelijk het autobiografische of episodische geheugen, en niet het impliciete geheugen De invaliditeit wordt sterker bepaald door de executieve functiestoornissen dan door de geheugenstoornissen

94 Secundaire psychische reacties geheugenstoornissenen en desoriëntatie geven angst angst leidt tot: dwangmatig gedrag agressie catastrofe-reacties reacties

95 Secundaire psychische reacties gebrek aan ziekte-inzicht inzicht kan niet zien water eraande hand is? wil niet zien water eraande hand is? zijn er aanwijzingen voor ontkenning(angst)? zijn er aanwijzingen voor verminderd zelfinzicht?

96 Secundaire psychische reacties Is apathie wel apathie? is het gebrek aan initiatief werkelijk alleenhet gevolgvan van de executieve stoornissen,, van het onvermogen omeen handeling te starten? of zijn er aanwijzingen voor een depressie(pseudo (pseudo- executieve stoornissen)?

97 Behandeling van het syndroom van Korsakov

98 De behandeling: uitgangspunten Een Korsakov-pati patiëntis hieren en nu redelijk adequaat: vrijwel normale intelligentie vrij normaal gevoelsleven dus: (begeleid) zelfstandig wonen Een Korsakov-pati patiëntis in de tijd ernstig geïnvalideerd nvalideerd: geenvat op het verledendoor door geheugenstoornissen geenvat op de toekomstdoor executieve stoornissen dus: verpleeghuis Daarom: -analysevan de stoornissen -zoeken naar behandelmogelijkheden

99 Behandelingvan het syndroom van Korsakov doel: patiënt ntzo zelfstandig mogelijk laten functioneren basisprincipes: belasthet expliciete geheugen zo weinig mogelijken en probeer zo veel mogelijkvia het impliciete geheugen te bereiken pas de omgeving aande beperkingenvan de patiënt ntaan leer de patiënt omgaanmet met hulpmiddelen leer de patiënt ntroutines aan diagnostiseeren en behandel psychiatrische stoornissen adequaat

100 Behandelingvan het syndroom van Korsakov 1e basisprincipe: belasthet expliciete geheugen zo weinig mogelijken en probeer zo veel mogelijkvia het impliciete geheugen te bereiken biedt alleen informatie aandie de patiënt echt nodig heeft om zichin in het dagelijks leven staande te houden gebruik ezelsbruggetjes, rijmpjes,, etc.

101 Behandelingvan het syndroom van Korsakov 2e basisprincipe: pas de omgeving aande beperkingenvan de patiënt ntaan kalenderen klok goed zichtbaar ophangen alles een vaste plaats geven omgeving zo weinig mogelijk veranderen stickers met beschrijving inhoudop op deurtjes en laden deurenmet kleurdie overeenkomenmet met de functie

102 Behandelingvan het syndroom van Korsakov 3e basisprincipe: leer de patiënt omgaanmet met hulpmiddelen agenda of organizer opschrijfboekjesof of klappers

103 Behandelingvan het syndroom van Korsakov 4e basisprincipe: leer de patiënt ntroutines aan foutloos leren stapsgewijze trainen in de context waarin zelater worden gebruikt

104 Behandelingvan het syndroom van Korsakov 5e basisprincipe: diagnostiseeren en behandel psychiatrische stoornissen adequaat psychotherapie heeft niet zo veel zin stimulantia leiden vaaktot ontremming SSRI s zijn bruikbaar bij depressies antipsychotica kunnen z.n. voorzichtig worden ingezet anticholinergica zijn uitden boze benzodiazepines geven vooral verdere cognitieve achteruitgangen en ontremming

105 Syndroom van Korsakov: : conclusies Niet het directe effect van alcohol is bepalend, maar het thiaminegebrek. Niet de laesies in de corpora mamillariaof de mediodorsale thalamuskern,, maar de laesies in de voorste thalamuskernspelen spelen een sleutelrol bij de geheugenproblemen De geheugenproblemen betreffen alleen het expliciete geheugen, hoofdzakelijk het autobiografische of episodische geheugen, en niet het impliciete geheugen De invaliditeit wordt sterker bepaald door de executieve functiestoornissen dan door de geheugenstoornissen

Ziekte van Huntington en het syndroom van Korsakov

Ziekte van Huntington en het syndroom van Korsakov Ziekte van Huntington en het syndroom van Korsakov 25-05-2016 Tom Stor Spec. Ouderengeneeskunde Atlantzorggroep Hoofd- en hersenzaken Ede 1 Indeling *Inleiding *Epidemiologie *Erfelijkheid *Symptomen *Verloop

Nadere informatie

8/06/2012 DE MAAT KWIJT? COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID

8/06/2012 DE MAAT KWIJT? COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID DE MAAT KWIJT? A Tempo in de zorg voor patiënten met het syndroom van Korsakov COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID 1 INLEIDING INLEIDING Historiek A Tempo A Tempo enkele

Nadere informatie

Als men vergeet dat men vergeet. 28 november 2013

Als men vergeet dat men vergeet. 28 november 2013 1 Als men vergeet dat men vergeet 28 november 2013 Verwelkoming en inleiding Clustermanager Sabine Buntinx Pathologie: Wat is Korsakov? Psychiater dr. Petra De Schutter Het syndroom van Korsakov (1) Beschreven

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Centrum voor Neuropsychiatrie Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Specialistische hulp aan mensen met een Niet Aangeboren Hersenletsel Kliniek en deeltijdbehandeling Informatie Informatie voor verwijzers voor

Nadere informatie

Korsakov centrum Slingedael

Korsakov centrum Slingedael Korsakov centrum Slingedael Jan W. Wijnia specialist ouderengeneeskunde Rotterdam Geen belangenconflict, geen contact met bedrijven Vroege herkenning WKS Medisch Contact Cover fotografie Jan Lankeveld

Nadere informatie

Het syndroom van Korsakov (I): ontstaan en geheugenstoornissen

Het syndroom van Korsakov (I): ontstaan en geheugenstoornissen NEUROLOGIE Het syndroom van Korsakov (I): ontstaan en geheugenstoornissen N.J.M. Arts Gedragsneuroloog Afdeling Korsakov De Gelderse Roos Wolfheze Hersenletselkliniek Vesalius Altrecht Den Dolder Het syndroom

Nadere informatie

Wernicke-Korsakov syndroom

Wernicke-Korsakov syndroom Home no. 1 Februari 2016 Themanummer Antibiotica Eerdere edities Verenso.nl Wernicke-Korsakov syndroom Vaker en minder sluipend dan meestal wordt aangenomen Drs. Ineke Gerridzen i.gerridzen@atlant.nl Preventieve

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Disclosure belangen sprekers

Disclosure belangen sprekers Klaas Arts Disclosure belangen sprekers (potentiële) belangenverstrengeling De betrokken relaties bij dit project zijn: Sponsoring of onderzoeksgeld: Honorarium of andere (financiële) vergoeding: geen

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

Hoeveel soorten geheugen? De kracht van grijze cellen: hersenen en herinneringen. HersenletselCongres 2014 3 november.

Hoeveel soorten geheugen? De kracht van grijze cellen: hersenen en herinneringen. HersenletselCongres 2014 3 november. HersenletselCongres 2014 3 november Disclosure belangen sprekers De kracht van grijze cellen: hersenen en herinneringen (potentiële) belangenverstrengeling De betrokken relaties bij dit project zijn: Sponsoring

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Geheugen

Hoofdstuk 4: Geheugen Geheugen bestaat uit geheugenstelsels, elk met hun eigen neuro-anatomisch substraat. Casus patiënt H.M.: Op 9-jarige leeftijd hoofdtrauma met posttraumatische epilepsie Therapieresistent en functioneel

Nadere informatie

Onbegrepen verwardheid

Onbegrepen verwardheid Onbegrepen verwardheid PRES / Wernicke encefalopathie / Osmotisch demyelinisatie syndroom MDO MC praatje 24-10- 14 Karin Schoenmakers, aios anesthesiologie Inhoud Casus PRES Wernicke encefalopathie Osmotisch

Nadere informatie

Het syndroom van Korsakov

Het syndroom van Korsakov Het syndroom van Korsakov Over diagnostiek en behandeling 29 september 2011 Elles Zwart 1 Indeling Ideeën en ervaringen rondom het syndroom van Korsakov Het syndroom van Wernicke Het syndroom van Korsakov:

Nadere informatie

C2H5OH PROBLEMATIEK + BEHANDELING

C2H5OH PROBLEMATIEK + BEHANDELING C2H5OH PROBLEMATIEK + BEHANDELING INHOUDSOPGAVE WERKING OP DE HERSENEN ACUTE ALCOHOLINTOXICATIE ALCOHOL ONTHOUDINGSSYNDROOM DELIER BIJ ALCOHOL THIAMINE (DEFICIENTIE) WERKING OP DE HERSENEN EFFECTEN ALCOHOL

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie Alzheimercentrum VUMC Herkenning preseniele dementie Vroege verschijnselen:

Nadere informatie

6 e mini symposium Ouderenzorg

6 e mini symposium Ouderenzorg 6 e mini symposium Ouderenzorg Aanvullende diagnostiek bij dementie in de 1 e lijn Suzanne Boot, specialist ouderengeneeskunde, kaderarts psychogeriatrie i.o. 28-09-2015 Pagina 1 6 e Mini symposium ouderenzorg

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Neuropsychologie en de MMPI-2(-RF) I bij alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen

Neuropsychologie en de MMPI-2(-RF) I bij alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Neuropsychologie en de MMPI-2(-RF) I bij alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Serge Walvoort I Klinisch neuropsycholoog - Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Gezondheid van methadongebruikers. Dr. Gerdien de Weert Iriszorg/NISPA Drs. Erik Paling Novadic-Kentron

Gezondheid van methadongebruikers. Dr. Gerdien de Weert Iriszorg/NISPA Drs. Erik Paling Novadic-Kentron Gezondheid van methadongebruikers Dr. Gerdien de Weert Iriszorg/NISPA Drs. Erik Paling Novadic-Kentron Gezondheid van methadongebruikers Levensverwachting iha Ervaren klachten patiënten in methadonprogramma

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013

hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013 hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013 overzicht gezond: structuur en functie, netwerken ziekte diagnostiek casus behandeling religie en brein zorg dilemma

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

Samenvatting 9 122 Chapter 9 Diabetes mellitus is geassocieerd met langzaam progressieve veranderingen in het brein, een complicatie die diabetische encefalopathie genoemd wordt. Eerdere studies laten

Nadere informatie

1. Welke vorm van thiamine komt het meest voor in het menselijk lichaam?

1. Welke vorm van thiamine komt het meest voor in het menselijk lichaam? E-books en E-learning modules info@voedingonline.nl www.voedingonline.nl Thiaminetoets Naam: Functie: Datum: Vul uw naam, functie en de datum in. Zet een kruisje in het vakje met het juiste antwoord. 1.

Nadere informatie

Diagnostiek en behandeling apathie bij hersenschade: geen doorsnee kwestie!

Diagnostiek en behandeling apathie bij hersenschade: geen doorsnee kwestie! Diagnostiek en behandeling apathie bij hersenschade: geen doorsnee kwestie! agressie apathie Apathie? Sigmund Freud (1914, On Narcissism): We must recollect that all of our provisional ideas in psychology

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

1 Geheugenstoornissen

1 Geheugenstoornissen 1 Geheugenstoornissen Prof. dr. M. Vermeulen 1.1 Zijn er geheugenstoornissen? Over het geheugen wordt veel geklaagd. Bij mensen onder de 65 jaar berusten deze klachten zelden op een hersenziekte. Veelal

Nadere informatie

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding relatie mantelzorg samen afhankelijkheid chronisch gezondheid comfort gevoel handelen leven financiën administratie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 9Samenvatting Chapter 9 156 Samenvatting De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende neurodegeneratieve aandoening, die vooral de oudere bevolking treft. Behandeling bestaat tot nu toe uit symptomatische

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

De sociale voorkant van ons brein

De sociale voorkant van ons brein Hersenfeest 25 jaar ITON! De sociale voorkant van ons brein Lustrumcongres 23/11/2013 Aula VU Amsterdam Prof. Dr. Evert THIERY Universiteit Gent Nota ten behoeve van de lezer - Deze powerpoint mag enkel

Nadere informatie

Toxische en metabole stoornissen

Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen (inclusief zuurstoftekort of hypoxie) C. Lafosse Revalidatieziekenhuis RevArte Toxische stoornissen Metabole stoornissen Inleiding Metabole

Nadere informatie

Wernicke Deze ziekte lijkt op de ziekte van Wernicke, een ziekte die ontstaat door een tekort aan vitamine B1. deze tekst kunt u nalezen op

Wernicke Deze ziekte lijkt op de ziekte van Wernicke, een ziekte die ontstaat door een tekort aan vitamine B1. deze tekst kunt u nalezen op Biotine responsieve basale ganglia ziekte Wat is een biotine responsieve basale ganglia ziekte? Een biotine responsieve basale ganglia ziekte is een aandoening waarbij een bepaald onderdeel van de hersenen,

Nadere informatie

Het syndroom van Korsakov: méér dan geheugenstoornissen

Het syndroom van Korsakov: méér dan geheugenstoornissen Het syndroom van Korsakov: méér dan geheugenstoornissen Ineke Gerridzen, specialist ouderengeneeskunde Sascha Adema, specialist ouderengeneeskunde De auteurs werken bij de Atlant Zorggroep, locatie de

Nadere informatie

Neurorevalidatie in de 1 e lijn

Neurorevalidatie in de 1 e lijn Neurorevalidatie in de 1 e lijn Weer thuis en toch problemen Instituut voor Toegepaste Neurowetenschappen Thema s 1. De patiënt met hersenbeschadiging 2. Het lerende brein 3. Het therapeutisch repertoire

Nadere informatie

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa Centrumlocatie Normaal netvlies Netvlies bij retinitis pigmentosa Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa U heeft een afspraak op de polikliniek Oogheelkunde voor een Vitamine A therapie bij retinitis

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie

De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie . Wij zijn al een jaar met mijn moeder bezig. Na diverse opnames bij ouderenpsychiatrie, crisisdienst, veel

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

Syndroom van Korsakow. en de ziekte van Wernicke

Syndroom van Korsakow. en de ziekte van Wernicke Syndroom van Korsakow en de ziekte van Wernicke Inleiding De Russische psychiater Korsakov heeft dit ziektebeeld, waarbij stoornissen in het lange en korte termijngeheugen centraal staan al meer dan honderd

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

Medicatie bij Probleemgedrag

Medicatie bij Probleemgedrag Medicatie bij Probleemgedrag Reehorst 10-6-2016 Dr. Martin Kat psychiater M.C.Alkmaar afd. Klin. Geriatrie/ Amsterdam/ CCE psykat@hetnet.nl inhoud Probleemgedrag en de ouderenpsychiatrie Wat doet medicatie

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

Antonius College: Dementie

Antonius College: Dementie Antonius College: Dementie Sprekers Karel van Wieringen internist ouderengeneeskunde Doetie Visser verpleegkundig specialist geriatrie Polikliniek Klinische Geriatrie Specifiek gericht op ouderen, maar

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s.

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s. Dementie 2 Dementie in de Nederlandse bevolking Dementie is een aandoening die vooral ouderen treft, maar het kan ook voorkomen op jongere leeftijd. In Nederland zijn er naar schatting ongeveer 300.000

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Middelenmisbruik en crisis

Middelenmisbruik en crisis Middelenmisbruik en crisis Een lastige combinatie Mike Veereschild Tom Buysse Middelengebonden spoedeisende situaties Intoxicatie van een verslavend middel Onthouding van een verslavend middel Kernsymptomen

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit hoofdstuk vat de in dit proefschrift beschreven onderzoeken samen. Na de samenvatting van de studies volgen de methodologische overwegingen en klinische implicaties. De ziekte

Nadere informatie

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen CineMec Ede 29-5-2015 Dr. Martin Kat (ouderen)psychiater Amsterdam/Alkmaar psykat@hetnet.nl Med. Centrum Alkmaar Afd. Klin. Geriatrie Praktijk Amsterdam Experiment!

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Sam envatting en conclusies T E N

Sam envatting en conclusies T E N Sam envatting en conclusies T E N Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Sinds de zeventigerjaren van de vorige eeuw zijn families beschreven met dominant overervende herseninfarcten,dementie

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse Samenvatting

Chapter 8. Nederlandse Samenvatting 134 Chapter Nederlandse Samenvatting 135 ALCOHOLVERSLAVING IN HET BREIN: VAN KWETSBAARHEID TOT COMPULSIEF DRINKEN Hoewel het merendeel van de mensen in de westerse wereld wel eens een alcoholische versnapering

Nadere informatie

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Informatie voor verwijzers Via deze folder willen wij u graag nader kennis laten maken met de behandelmogelijkheden van het

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

JBC Mertens, psychiater NIET AANGEBOREN HERSENLETSEL BEHANDELING

JBC Mertens, psychiater NIET AANGEBOREN HERSENLETSEL BEHANDELING JBC Mertens, psychiater NIET AANGEBOREN HERSENLETSEL BEHANDELING Achtergrond Psychiater Psychiater / manager zorg Centrum Neuropsychiatrie & Niet Aangeboren Hersenletsel, BAVO-Europoort Trainingen aan

Nadere informatie

Peter Vossenberg Tactus Verslavingszorg. Verslavingsarts KNMG Arts voor Maatschappij en Gezondheid Opleider voor opleiding tot verslavingsarts

Peter Vossenberg Tactus Verslavingszorg. Verslavingsarts KNMG Arts voor Maatschappij en Gezondheid Opleider voor opleiding tot verslavingsarts Peter Vossenberg Tactus Verslavingszorg Verslavingsarts KNMG Arts voor Maatschappij en Gezondheid Opleider voor opleiding tot verslavingsarts 3 t/m 10 oktober is de themaweek De Kennis van Nu: Verbeter

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Gerry Jager Functional MRI studies in human Ecstasy and cannabis users In dit proefschrift worden vier studies beschreven naar de lange termijn effecten van de psychoactieve drugs ecstasy en cannabis op

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Studiedag HoGent 17 mei 2013 GENT. www.kareldecorte.be

Studiedag HoGent 17 mei 2013 GENT. www.kareldecorte.be 1 Studiedag HoGent 17 mei 2013 GENT 2 LEVENSVERWACHTING 1929: 9 jaar (Penrose, 1949) 1949: 12 jaar (Penrose, 1949) 1963: 30 jaar (Collman & Stoller, 1963) 1986: 45 jaar (Dupont, e.a., 1986) 2010: + 50j

Nadere informatie

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff)

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Chapter 6 NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting 6 Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een neuro-inflammatoire en neurodegeneratieve

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen Samenvatting 125 126 SAMENVATTING De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen waarbij zenuwcellen in de middenhersenen, die de neurotransmitter dopamine produceren, afsterven.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting NEDERL ANDSE SAMENVAT TING HET OOG ALS WEERSPIEGELING VAN HET BREIN Optische coherentie tomografie in MS Meer dan een eeuw geleden schreef een van de eerste neurologen die gebruik maakte van de oogspiegel,

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Genetische & omgevingsrisicofactoren. Compulsieve symptomen: Beïnvloeden zij het brein op dezelfde manier?

Nederlandse samenvatting. Genetische & omgevingsrisicofactoren. Compulsieve symptomen: Beïnvloeden zij het brein op dezelfde manier? Genetische & omgevingsrisicofactoren voor Obsessieve- Compulsieve symptomen: Beïnvloeden zij het brein op dezelfde manier? 181 182 Obsessieve-compulsieve (OC) symptomen worden gekenmerkt door terugkerende,

Nadere informatie

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon:

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: Wat is NAH (niet aangeboren hersenletsel)? Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: "Niet-Aangeboren Hersenletsel is een hersenletsel ten gevolge van welke oorzaak ook, anders

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Geheugen, geheugenstoornissen en autobiografisch geheugen

Geheugen, geheugenstoornissen en autobiografisch geheugen 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Geheugen, geheugenstoornissen en autobiografisch geheugen Definitie Een heel algemene definitie van het geheugen is: Het vermogen

Nadere informatie

KINDEREN EN JONGEREN MET NAH EN ONDERWIJS. Nathalie Ansoms Gery Smans Revalidatiecentrum Pulderbos 25-03-2011

KINDEREN EN JONGEREN MET NAH EN ONDERWIJS. Nathalie Ansoms Gery Smans Revalidatiecentrum Pulderbos 25-03-2011 KINDEREN EN JONGEREN MET NAH EN ONDERWIJS Nathalie Ansoms Gery Smans Revalidatiecentrum Pulderbos 25-03-2011 INHOUD Definitie NAH Gevolgen Lichamelijke gevolgen Cognitieve gevolgen Gedrag en beleving Sociale

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg VMDB 15-06-2013 Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg DUBBELE DIAGNOSE Psychiatrische Stoornis + middelenproblematiek Er bestaat wederzijdse beïnvloeding Prognose is minder goed Afzonderlijke

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Lange termijn gevolgen van IC behandeling! Mathieu van der Jagt Intensive Care Volwassenen, Erasmus MC Rotterdam m.vanderjagt@erasmusmc.nl Er is meer dan

Nadere informatie