Van der Dussen - juli 2007

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van der Dussen - juli 2007"

Transcriptie

1

2 2

3 Voorwoord Een aantal jaren geleden ging ik als begeleidster mee met een kamp voor kinderen uit asielzoekerscentra. Dat was mijn eerste kennismaking met de wereld van asielkinderen. Ik raakte onder de indruk van de spanning waaronder asielkinderen vaak leven en de problemen waarmee ze te maken hebben. Enige tijd later sprak ik in het kader van mijn studie met Alleenstaande Minderjarige Asielzoekers. Opnieuw werd ik geraakt door de moeilijke omstandigheden van asielzoekers en het leed dat ze met zich meedragen. De verhalen van deze jongeren maakten een onuitwisbare indruk op mij. Toen ik vorig jaar in de krant las over de zorgwekkende situatie van kinderen in AZC's en over het gebrek aan hulp voor hen, besloot ik dat ik in mijn afstudeeronderzoek aandacht wilde vragen voor deze groep kinderen. Dat was het begin van een lang proces. Het opzetten en uitvoeren van het onderzoek was intensief en soms behoorlijk lastig, maar dankzij de medewerking van de betrokkenen en de steun van mijn begeleider, familie en vrienden, heb ik het daadwerkelijk kunnen uitvoeren en afronden. Het was voor mij een bijzondere ervaring om kennis te maken met de kinderen en een kijkje te mogen nemen op de scholen bij de AZC s. Ik heb veel geleerd van deze ontmoetingen. In de eerste plaats wil ik dan ook de kinderen bedanken die hebben meegewerkt aan dit onderzoek. Dank jullie wel voor het beantwoorden van alle vragen, ook al was dat soms best wel moeilijk en verdrietig. Ik hoop met mijn hele hart dat dit onderzoek voor jullie iets op zal leveren. Ik heb grote bewondering voor jullie wilskracht en doorzettingsvermogen. Ook de leerkrachten die hebben meegewerkt wil ik bedanken voor hun inzet, tijd en voor het beantwoorden van mijn vragen. Bedankt voor de hartelijke ontvangst en de informatie die ik van u heb gekregen. Ik heb met respect en bewondering gekeken naar uw inzet voor de kinderen. Stichting LOWAN wil ik bedanken voor het beantwoorden van mijn vragen en voor de hulp bij het vinden van de scholen. Mijn begeleider Hans Jansma wil ik bedanken voor zijn steun en begeleiding. Bedankt voor uw tijd en adviezen. Het vertrouwen dat u had in dit onderzoek en uw enthousiasme over de vorderingen deden mij erg goed. In het bijzonder wil ik mijn vader bedanken. Bedankt dat je in me gelooft, hoe lang 3

4 het allemaal soms ook duurt. Je onvoorwaardelijke steun betekent heel veel voor mij. Bep, Inge, Ariën, Johan en Janneke: bedankt voor jullie betrokkenheid, meedenken en jullie creativiteit in het vinden van manieren om mij te helpen. Jullie zijn geweldig! Netty, jou wil ik hartelijk bedanken voor je bemoedigende woorden en je adviezen. Je hebt mij erg geholpen door met me mee te denken en mee te leven. Herman en Corine, mijn trouwe fans door dik en dun, bedankt voor jullie nooit aflatende steun, betrokkenheid en bemoedigingen. Karin en Sjors, dank jullie wel voor jullie hulp met de laatste loodjes. Tot slot wil ik Mattanja, Marieke, Judith en Lourien bedanken. Op alle mogelijke manieren hebben jullie mij geholpen om dit onderzoek tot een goed einde te brengen, niet in het minst door steeds weer mijn onderzoeksverhalen aan te horen. Dank jullie wel voor jullie vriendschap! Utrecht, 5 juli 2007 Marjon van der Dussen 4

5 Samenvatting In dit artikel worden de uitkomsten beschreven van een prevalentieonderzoek naar het voorkomen van symptomen van de posttraumatische stressstoornis (PTSS) en symptomen van depressie bij kinderen in asielzoekerscentra (AZC's). Het onderzoek werd uitgevoerd bij 112 kinderen in de leeftijd van 8 tot 13 jaar, die gedurende de periode van het onderzoek in een AZC woonden. De symptomen van PTSS en depressie werden met behulp van gestandaardiseerde zelfrapportagevragenlijsten gemeten (Children's PTSD Symptom Scale en Children's Depression Inventory). De resultaten van het onderzoek laten zien dat 80% van de kinderen lijdt aan de symptomen van PTSS en dat tussen de 11 en 32% van de kinderen (afhankelijk van de gehanteerde normen) de symptomen van een depressie vertoont. Er bestaat een significant positief verband tussen de PTSS symptomen en de symptomen van depressie. Ook is er een significant positief verband tussen recente stressvolle gebeurtenissen en depressiescores. Verder blijkt uit het onderzoek dat asielkinderen lijden onder de vaak jarenlange onzekerheid over het wel of niet verkrijgen van een verblijfsvergunning en blijkt het verblijf in een AZC voor veel spanningen te zorgen. Een aanzienlijk deel van de kinderen lijdt nog onder de gebeurtenissen van vroeger. Voor het verminderen van de psychische problemen bij asielkinderen zijn stabielere leefomstandigheden en een snellere afhandeling van de asielaanvragen van groot belang. 5

6 Inhoudsopgave Voorwoord...3 Samenvatting...5 Inhoudsopgave...6 Inleiding...7 PTSS en depressie...8 Asielzoekers...11 Methode...15 Procedure Onderzoeksgroep Child PTSD Symptom Scale (CPSS) Children s Depression Inventory (CDI) Data-analyse Resultaten...20 Uitkomsten van de CPSS Uitkomsten van de CDI Verschillende samenhangen Kwalitatieve uitkomsten Kwalitatieve gegevens in combinatie CPSS- en CDI-scores Conclusies...25 Discussie...27 Implicaties van de conclusies voor theorie en praktijk Literatuurlijst

7 Inleiding Asielkinderen blijven verstoken van hulp', zo luidde de kop van een krantenartikel in mei Dit artikel berichtte over een onderzoek van de orthopedagogen Kalverboer en Zijlstra naar de omstandigheden van kinderen in asielzoekerscentra (AZC's) en de invloed hiervan op hun ontwikkeling 1. Uit het onderzoek blijkt dat kinderen in AZC's ernstige risico's lopen op psychische schade. Ook blijken de kinderen buiten het zicht van de hulpverlening te vallen, omdat hulpverleners niet op de hoogte zijn van de moeilijke situatie waarin deze kinderen zich bevinden. Dit bericht vormde de aanleiding voor een prevalentieonderzoek naar PTSS en depressie bij kinderen in AZC's. In het eerste deel van dit artikel wordt aandacht besteed aan de theoretische achtergronden van PTSS en depressie (paragraaf 2) en aan de situatie van asielzoekers in Nederland (paragraaf 3). In het tweede deel van het artikel worden respectievelijk de methoden, resultaten en conclusies van het onderzoek besproken (paragraaf 4-6). Tenslotte wordt ingegaan op de beperkingen van het onderzoek en op de implicaties van de uitkomsten voor de theorie en de praktijk (paragraaf 7). 1 Leeuwarder Courant,

8 PTSS en depressie Kinderen uit asielzoekerscentra hebben een achtergrond die vaak gekenmerkt wordt zowel door vroegere trauma's als door recente stressvolle gebeurtenissen. De kinderen vormen daardoor een kwetsbare groep voor de ontwikkeling van psychische problemen. Twee stoornissen die onder volwassen asielzoekers en vluchtelingen vaak voor blijken te komen zijn PTSS en depressie (Bean, Eurelings-Bontekoe, Mooijaart & Spinhoven, 2006; Heptinstall, Sethna & Taylor, 2004; Sack, Clarke & Seeley, 1996; Van Willigen, 2003). Beide stoornissen kunnen ook bij kinderen voorkomen (American Psychiatric Association, 1994). PTSS is een stoornis die kan ontstaan na het meemaken van een traumatische gebeurtenis. Kenmerken van PTSS zijn: herbeleving van het trauma, vermijdingsgedrag en overmatige waakzaamheid. Deze kenmerken kunnen onder andere tot uiting komen in steeds terugkerende gedachten aan het trauma, angstige dromen, gevoelsafstomping, ingeperkt toekomstperspectief en concentratieproblemen (APA, 1994). Niet alle kinderen die een trauma meemaken ontwikkelen PTSS. Verschillende factoren vergroten het risico op het ontstaan van deze stoornis. De mate van blootstelling aan de meegemaakte traumatische gebeurtenis en de reactie van de ouders op de traumatische gebeurtenis blijken een belangrijke rol te spelen bij het ontstaan van PTSS (Foy, Madvig, Pynoos & Camilleri, 1996; Pynoos, Steinberg & Piacentini, 1999). Het kan ook zijn dat een kind symptomen vertoont van PTSS, zonder dat het direct met een traumatische gebeurtenis is geconfronteerd. Dit wordt secundaire traumatisering genoemd. Het kind wordt indirect aan het trauma blootgesteld door de impact ervan op andere gezinsleden, die wel direct met het trauma te maken hebben gehad (Sanders-Woudstra, Verhulst & De Witte, 1996). PTSS blijkt een langdurige en beperkende invloed te hebben op de slachtoffers. Dit komt onder andere doordat lichamelijke reacties op trauma's moeilijk te herstellen veranderingen in de hersenen teweegbrengen (Rutter & Taylor, 2002). Uitkomsten van onderzoeken naar de prevalentie van PTSS zijn erg verschillend. Factoren die bijdragen aan de grote onderlinge verschillen in uitkomsten zijn onder andere de gebruikte meetinstrumenten, de ernst van het trauma, eventuele chroniciteit van het trauma (m.a.w. mogelijke herhaling van het trauma), de nabijheid van het kind 8

9 bij het trauma, de persoonlijke invloed van het trauma op het kind en de tijd die verstreken is sinds het trauma (Salmon & Bryant, 2002). De prevalentie van PTSS onder kinderen van de normale populatie wordt geschat op 6% (Wenar & Kerig, 2000). Uit een meta-analyse van 2697 kinderen die een trauma hadden meegemaakt, bleek er bij 36% van de kinderen sprake te zijn van PTSS. Bij onderlinge vergelijking tussen de verschillende leeftijdsgroepen bleek het percentage PTSS onder de 6 tot 12-jarigen het hoogst te zijn (Fletcher, 1996, in: Salmon & Bryant, 2002). Uit een meta-analyse van 7000 vluchtelingen uitgevoerd door Fazel, Wheeler en Danish (2005) bleek 7-17% van de vluchtelingkinderen te lijden aan PTSS. PTSS komt zowel in Westerse als in niet-westerse culturen voor. Hierbij zijn wel wat verschillen in symptomen gevonden, maar de basale kenmerken van PTSS blijken universeel te zijn (Taylor, 2006). Naast PTSS wordt ook depressie vaak genoemd wanneer het gaat over psychische problemen bij asielzoekers. Depressie wordt gekenmerkt door een sombere stemming (die bij kinderen vaak tot uiting komt in een prikkelbaarheid), gedurende het grootste deel van de dag en dit bijna iedere dag. Een ander belangrijk kenmerk is verlies van plezier of interesse in alle of bijna alle activiteiten, gedurende het grootste deel van de dag en dit bijna iedere dag. Andere kenmerken zijn: gewichtsverlies of gewichtstoename (bij kinderen het uitblijven van de verwachte gewichtstoename), slapeloosheid of juist heel veel slapen, zenuwachtige bewegingen of bewegingsarmoede, moeheid, verlies van energie, schuldgevoelens of gevoelens van waardeloosheid, verminderd denk- en concentratievermogen en steeds terugkerende gedachten aan de dood (APA,1994). In de basisschoolleeftijd is verslechtering van de leerprestaties één van de meest vooraanstaande symptomen van een depressie (Davis & Siegel, 2000). Een belangrijke risicofactor voor de ontwikkeling van een depressie, is plotseling verlies of scheiding van een dierbare, evenals herhaaldelijke wisselingen van omgeving. Andere risicofactoren zijn: emotionele verwaarlozing, openlijke en langdurige afwijzing en voortdurende spanningen die zorgen voor een voortdurend klimaat van onveiligheid. Tenslotte wordt de kans op depressie ook groter wanneer de ouders depressief zijn. 9

10 De prognose hangt af van de hoeveelheid negatieve levensgebeurtenissen die het kind heeft meegemaakt. Bij een opeenstapeling van ervaringen zal er doorgaans sprake zijn van een veel ernstiger, chronisch verlopende depressie (Sanders-Woudstra et al., 1996). Het percentage van kinderen in de basisschoolleeftijd met een depressie wordt geschat op 2-3% (Wenar & Kerig, 2000). Er zijn geen prevalentiecijfers bekend van depressie onder kinderen van vluchtelingen (Fazel et al., 2005). Er is sprake van een hoge mate van comorbiditeit tussen PTSS en depressie na trauma's (Famularo, Fenton, Kinscherff & Augustyn, 1996, Pynoos et al.,1999). Dit komt onder andere door overlap tussen de symptomen. De symptomen van gevoelsafstomping en overmatige waakzaamheid komen zowel bij depressie als bij PTSS voor (Taylor, 2006). Depressie en PTSS blijken echter wel degelijk verschillende stoornissen te zijn, met een verschillend verloop en een andere prognose (Blanchard, Buckley, Hickling & Taylor, 1998; Sack et al., 1996). PTSS hangt vooral samen met vroegere trauma's, terwijl depressie vooral in verband staat met recente stressvolle gebeurtenissen, blijkt uit onderzoek van Heptinstall en collega's (2004). Onderzoek van Blair (2000) laat eveneens een sterke samenhang zien tussen actuele stressfactoren en depressie. Dit onderzoek toont echter ook een significant verband aan tussen actuele stressfactoren en PTSS. Dit verband blijkt niet uit het onderzoek van Heptinstall en collega's (2004). Onderzoeksuitkomsten verschillen dus op het punt of actuele stressvolle gebeurtenissen verband houden met PTSS. Duidelijk is echter wel dat deze gebeurtenissen positief samenhangen met depressie. Eveneens blijkt dat de onzekerheid over het verkrijgen van een verblijfsvergunning een belangrijke invloed heeft op zowel PTSS als depressie (Heptinstall et al., 2004). 10

11 Asielzoekers De onzekerheid over het verkrijgen van een verblijfsvergunning is kenmerkend voor asielzoekers. Hierin verschillen zij van vluchtelingen. In de praktijk worden de termen asielzoekers en vluchtelingen vaak door elkaar gebruikt. Ze duiden echter niet hetzelfde aan. Mensen die als vluchtelingen worden aangeduid zijn al in het bezit van een status. Asielzoekers zijn mensen die asiel hebben aangevraagd, maar nog geen officiële status als vluchteling hebben gekregen. Het is dus nog niet officieel erkend dat er werkelijk reden was om te vluchten en dat iemand terecht als vluchteling kan worden behandeld. Iemand wordt pas als vluchteling toegelaten op het moment dat er positief over de asielaanvraag is beslist (Dupont, Kaplan, Verbraeck, Braam & Van de Wijngaart, 2004; Kassenberg, Bongaards & Wolfgram, 2004). Hoe het opvangproces van asielzoekers verloopt is te zien in figuur 1. 2 COA TNV IND Aanmeldcentrum COA AZC Oriëntatie & Inburgering Gemeente AZC Terugkeer Terugkeer land van herkomst of doormigratie Figuur 1: Opvangproces asielzoekers (http://www.coa.nl/ned/website/page.asp?menuid=135, februari 2007) 2 Verklaring afkortingen afbeelding 1: TNV: Tijdelijke Noodvoorziening COA: Centraal Orgaan opvang Asielzoekers IND: Immigratie- en Naturalisatiedienst 11

12 Wanneer asielzoekers binnenkomen worden ze ondergebracht in een tijdelijke noodvoorziening (TNV) totdat besloten is of de asielaanvraag in behandeling wordt genomen. Als de asielaanvraag in behandeling wordt genomen, gaan de mensen naar een AZC gericht op oriëntatie en inburgering. Ze blijven hier tot de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) heeft besloten of ze een tijdelijke of definitieve verblijfsvergunning krijgen (ook wel status genoemd) of dat ze terug moeten keren naar hun eigen land. Als ze een status krijgen mogen ze een andere woonruimte zoeken. Als ze geen status krijgen, dan verhuizen ze naar een AZC gericht op terugkeer (www.coa.nl, februari 2007). Het kan jaren duren voor er een definitieve beslissing valt over de asielaanvraag. In de tussentijd leven de mensen in onzekerheid over hun toekomst. In dit opzicht bevinden asielzoekers zich in een nadelige positie in vergelijking met vluchtelingen en immigranten. Uit onderzoek blijkt dan ook dat asielzoekers meer lijden aan psychische problemen dan vluchtelingen en immigranten (Steel, Silove, Bird, McGorry & Mohan, 1999). Asielzoekers verblijven vaak geruime tijd in AZC's. In deze centra leven mensen van verschillende nationaliteiten, godsdienstige, politieke en culturele overtuigingen naast en met elkaar. Keuken en sanitair worden gemeenschappelijk gebruikt. De grootte van AZC's varieert tussen de 100 en meer dan 1000 bewoners op één terrein. Asielzoekers hebben standaard 5 vierkante meter als leefoppervlak per persoon. (De Jong & Van Ee, 2002). Op 1 december 2006 woonden er in totaal mensen in AZC's, waarvan kinderen en jongeren in de leeftijd van 0-19 jaar. De groep kinderen tussen de 8 en 12 jaar had (op 1 november 2006) een omvang van (www.coa.nl, februari 2007). Naast de trauma's die mensen al hebben meegemaakt in het land van herkomst of tijdens de vlucht, blijkt ook het verblijf in opvangcentra in Nederland een negatieve ervaring te zijn voor asielzoekers (Kalverboer & Zijlstra, 2006; Kassenberg et al., 2004). Aspecten die naast de eerder genoemde onzekerheid over de verblijfsvergunning, een negatieve invloed hebben op de psychische gezondheid van asielzoekers zijn onder andere het ontbreken van een zinvolle dagbesteding, het wonen met meerdere mensen op één kamer en het gescheiden zijn van familie (De Jong & Van Ee, 2002). Er is vooral bij volwassenen onderzoek gedaan naar de omstandigheden waarin 12

13 asielzoekers verkeren en de klachten waaraan ze lijden. Dupont en collega's (2004) hebben de gevolgen van het verblijf in AZC's op drugs- en alcoholproblemen onder asielzoekers onderzocht. Het blijkt dat de lange wachttijd, de verveling, onzekerheid en de spanning rondom de verblijfsvergunning leiden tot drugs- en alcoholmisbruik. Bij veel asielzoekers weegt de post-migratie stress uiteindelijk zo zwaar, dat de vroegere trauma's erdoor verdrongen worden. Normaal gesproken is dit met name in de eerste fase na de vlucht het geval. Vluchtelingen worden dan vooral in beslag genomen door de zorgen omtrent hun huidige situatie, de problemen van het moment en de onzekerheid over de nabije toekomst. Wanneer de situatie stabieler wordt, is er meer ruimte voor verwerking van de vroegere trauma's en kan er zodoende een verschuiving komen in de ervaren problemen. Vaak vindt deze verschuiving echter niet plaats. Na enige jaren blijken de cumulatieve effecten van de spanningen rondom de leefomstandigheden na de migratie zwaarder te wegen dan de eerste traumatisering (Baron, Jensen & De Jong, 2003) Bij volwassenen asielzoekers blijken de spanningen rondom hun leefomstandigheden schadelijk te zijn voor hun gezondheid. Naar de gezondheidsproblematiek van asielen vluchtelingkinderen in Nederland is tot op heden echter geen epidemiologische studie verricht (Van Willigen, 2003). Ook in het buitenland zijn geen specifieke prevalentiecijfers bekend van PTSS en depressie bij asielkinderen (Fazel, Wheeler & Danesh, 2005). Er is wel onderzoek gedaan naar risicofactoren voor de onwikkeling van PTSS en depressie bij vluchtelingkinderen. Deze factoren zijn onder andere: traumagerelateerde stress van de ouders (Foy et al., 1996; Pynoos et al., 1999), verlies van een familielid of vriend (Allwood, Bell-Dolan & Husain, 2002), verblijf in een vluchtelingenkamp (Khamis, 2005), langdurig ontheemd zijn (Ajdukovic, 1998), het zich opnieuw ergens moeten vestigen (Blair, 2000; Sack et al., 1996)en onzekerheid over het wel of niet verkrijgen van een verblijfsvergunning (Heptinstall et al., 2004). Verder blijken de meeste problemen zich voor te doen bij vluchtelingkinderen tussen de 7 en 12 jaar (Kassenberg,et al., 2004). Ook is het effect van een verblijf in een AZC op de ontwikkeling van kinderen onderzocht (Kalverboer & Zijlstra, 2006). Uit het onderzoek blijkt dat het verblijf in een AZC een stagnerend effect heeft op de ontwikkeling van deze kinderen. Een aantal ontwikkelingsvoorwaarden blijken verslechterd te zijn ten opzichte van de 13

14 uitgangssituatie waarin het gezin verkeerde toen het Nederland binnenkwam. Ouders bij wie bij binnenkomst sprake was van persoonlijke problematiek, functioneren vaak slechter dan vijf jaar geleden, kinderen ervaren extra problemen als gevolg van de achteruitgang in opvoedingscondities en het langdurig blootstaan aan onzekerheid en stress. Het is niet verwonderlijk dat de kinderen onder deze omstandigheden extra problemen ervaren. Volgens Herman (1992) is de voornaamste taak voor het herstel na trauma's, het verschaffen van veiligheid. Zonder veiligheid kan er geen begin worden gemaakt met de verwerking van herinneringen en is er geen ruimte om te rouwen. Ook herstel van verbondenheid met andere mensen is van essentieel belang om uit het gevoel van eenzaamheid en isolement te komen, dat vaak het gevolg is van traumatisering. Bij de kinderen in AZC's ontbreken deze voorwaarden, waardoor de kans groot is dat het verwerkingsproces blokkeert, met als gevolg de ontwikkeling van PTSS en depressie. Kinderen die last hebben van psychische problemen hebben in principe allemaal recht op jeugdzorg, ook kinderen in AZC s en zelfs illegale kinderen. In de praktijk blijkt echter dat er weinig gebruik van wordt gemaakt, bijvoorbeeld omdat ouders niet op de hoogte zijn van de beschikbare hulp. Ook rust er bij veel buitenlanders een taboe op het zoeken van psychische hulp. In de jeugdzorg geeft men aan over weinig expertise te beschikken wat de problematiek van asielkinderen betreft. Er blijkt in de hulpverlening behoefte te zijn aan meer kennis van de specifieke problematiek van asielkinderen (Gerritse, 2006). Een onderzoek dat dit bevestigt is het onderzoek van Bean en collega's (2006). Dit onderzoek wijst uit dat er onder alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA s) grote behoefte is aan geestelijke gezondheidszorg, maar dat er in 48,7% van de gevallen geen hulp aanwezig is. Samenvattend kan worden gesteld dat kinderen uit AZC s, vanwege hun verleden en hun huidige situatie, een kwetsbare groep vormen voor de ontwikkeling van psychische stoornissen, met name PTSS en depressie. In hoeverre er daadwerkelijk sprake is van deze stoornissen onder de asielkinderen is echter nog niet duidelijk. Ook over de invloed van het verblijf in een AZC op de ontwikkeling van PTSS en depressie bij kinderen is nagenoeg niets bekend. 14

15 Methode De vraag die in het onderzoek centraal staat luidt als volgt: In welke mate lijden kinderen in AZC's in de leeftijd van 8-13 jaar aan symptomen van PTSS en depressie? Deze vraag wordt met behulp van de volgende deelvragen onderzocht: 1. In welke mate vertonen de onderzochte kinderen symptomen van PTSS? 2. In welke mate vertonen de onderzochte kinderen symptomen van depressie? 3. Is er een samenhang tussen de PTSS-scores en depressiescores? 4. Hoe ervaren de kinderen hun verblijf in het AZC? Procedure Om antwoord te vinden op bovenstaande vragen is contact gezocht met de Landelijke OnderwijsWerkgroep voor Asielzoekers en Nieuwkomers (LOWAN). Via de LOWAN werden gegevens verkregen van de basisscholen in Nederland waar lesgegeven wordt aan kinderen uit AZC's. Vijfenveertig scholen werden benaderd met de vraag om mee te werken aan het onderzoek. Van deze scholen hebben uiteindelijk zeven scholen meegedaan aan het onderzoek, waarvan zes AZC-scholen en één reguliere basisschool. Om verschillende redenen vielen andere scholen af. Sommige scholen waren inmiddels opgeheven of zouden binnenkort worden opgeheven. Andere scholen hadden op dat moment geen kinderen van de doelgroep op school. De scholen gekoppeld aan een oriëntatiecentrum vielen af omdat de kinderen de Nederlandse taal nog niet voldoende beheersten. Verder wilden enkele scholen de kinderen niet belasten met het onderzoek. De meeste benaderde scholen waren echter wel positief over het doel van het onderzoek en gaven aan geïnteresseerd te zijn in de uitkomsten. De scholen die mee wilden doen, werden bezocht, waarbij de vragenlijsten groepsgewijs en onder begeleiding werden afgenomen bij de kinderen, die voor het onderzoek in aanmerking kwamen. Van tevoren werd aan de kinderen uitgelegd wat de bedoeling was. De kinderen reageerden over het algemeen positief en waren bereid mee te werken. Ze kregen twee zelfrapportagevragenlijsten voorgelegd en een aantal aanvullende open vragen. 15

16 Onderzoeksgroep De onderzoeksgroep bestaat uit 112 kinderen in de leeftijd van 8 tot 13 jaar oud (gemiddelde(m)=10,3; standaarddeviatie(sd)=1,5), 53,6% jongens en 46,4% meisjes. Alle kinderen zitten in de bovenbouw van de basisschool en wonen in een AZC. De kinderen komen uit 25 verschillende landen, waarbij de landen voormalig Joegoslavië (16,1%), Afghanistan (11,6%) en Armenië (9,8%) het meest vertegenwoordigd zijn. De tijd dat zij in Nederland zijn varieert van 1 tot 12 jaar (M=6,6; SD=2,1), zie figuur Frequency Mean =6,68 Std. Dev. =2,12 N = jaren in Nederland Figuur 2: Verblijfsduur in Nederland Child PTSD Symptom Scale (CPSS) Om aanwijzingen voor de aanwezigheid van PTSS te meten is gebruik gemaakt van de CPSS (Foa, Johnson, Feeny, & Treadwell, 2001; Nederlandse vertaling door Engelhard, 2005). De CPSS meet PTSS-symptomen bij kinderen en jongeren in de leeftijd van 8 tot 18 jaar. De test bevat twee open vragen, namelijk wat de meest vervelende gebeurtenis is die het kind heeft meegemaakt en hoe lang dat geleden is. Verder bestaat de test uit 17 items over de symptomen van PTSS en zeven items over eventuele beperking van het functioneren door PTSS-symptomen. De antwoorden van de 17 items over de symptomen van PTSS worden gescoord op een 4-punts Likertschaal (0= nooit of slechts één keer; 3= vijf of meer keren per week/ bijna altijd). De symptomenschaal kan worden onderverdeeld in drie subschalen, namelijk de schalen van herbeleving, vermijding en overmatige waakzaamheid. De uitkomsten van de test worden geïnterpreteerd aan de hand van de DSM-IV 16

17 criteria. Volgens de DSM-IV is er sprake van PTSS als er tenminste één symptoom van herbeleving aanwezig is, drie symptomen van vermijding en twee symptomen van overmatige waakzaamheid (APA, 1994). Om de algehele ernst te meten moeten de scores van alle items bij elkaar worden opgeteld. Om de ernst van de verschillende subschalen te meten wordt de som van de scores van een subschaal genomen. De symptomenschaal is aangevuld met zeven vragen, die gaan over beperkingen in het dagelijks functioneren, zoals PTSS-gerelateerde problemen bij het maken van schoolwerk of bij het uitvoeren van klusjes of problemen in relaties met vrienden en familie, etc. Deze vragen worden gescoord met een 1 voor aanwezig en een 0 voor afwezig. De score kan dus variëren van 0 tot 7, waarbij een hogere score een grotere verstoring van het dagelijks functioneren aangeeft (Foa et al., 2001; Foa, Riggs, Dancu & Rothbaum, 1993). Cronbach's Alpha van de gehele symptomenschaal (17 items) is in dit onderzoek.83. Alphawaarden van de subschalen zijn.83 (herbeleving),.55 (vermijding) en.48 (overmatige waakzaamheid). De Cronbach's Alpha van de vragen over de functionele beperking is.80. Vanwege de lage Alphawaarden van de subschalen vermijding en overmatige waakzaamheid, zullen de analyses op het niveau van de gehele symptomenschaal worden uitgevoerd en niet op subschaalniveau. Children s Depression Inventory (CDI) Om de symptomen van depressie te meten is gebruik gemaakt van de CDI (Kovacs, 1992; Nederlandse vertaling: Timbremont & Braet, 2002). De CDI is een screeningsinstrument voor het meten van de intensiteit van depressie bij 8- tot 17-jarigen. De CDI telt 27 items, die worden gescoord op een 3-puntsschaal als 0 (=afwezigheid van symptoom), 1 (=mild symptoom) of 2 (=duidelijk symptoom). Er worden geen subschalen onderscheiden. Om de ruwe CDI-totaalscore te berekenen, wordt de score van elk item bij elkaar opgeteld. De ruwe score kan dus variëren van 0-54 punten. Er zijn twee manieren om de ruwe score te interpreteren. De ruwe score kan worden omgezet in een percentielscore en vervolgens vergeleken worden met een klinische en een nietklinische populatie. Ook kan gebruik worden gemaakt van cut-off scores. Er zijn twee cut-off scores 17

18 mogelijk, namelijk een ruwe score van 13 en een ruwe score van 19. Voor klinische groepen wordt de lage cut-off score gehanteerd en voor niet-klinische groepen wordt de hoge cut-off score gebruikt. De reden hiervoor is dat er bij klinische groepen een grotere kans is op vals negatieven, dat wil zeggen: kinderen die in werkelijkheid wel binnen de klinische range vallen, maar volgens de CDI niet. In 'normale' groepen wordt de hoge cut-off score gebruikt, omdat daar de kans op vals positieven groter is (d.w.z. kinderen die in werkelijkheid niet depressief zijn, maar wel als zodanig op de CDI scoren) 3. Cronbach's Alpha van de CDI in dit onderzoek is.83. Naast deze twee vragenlijsten werd aan de kinderen nog een drietal open vragen gesteld, namelijk hoe de kinderen het verblijf in het AZC ervaren, waarover ze zich de meeste zorgen maken en wat hun grootste wens is. Het doel van deze vragen was meer inzicht te krijgen in de belevingswereld van de kinderen in het AZC. Data-analyse De gegevens van de CPSS en CDI zijn in een databestand van SPSS verwerkt. In de eerste plaats werden de scores van de CPSS en CDI bepaald, waarbij aan de hand van de normen onderzocht werd welk percentage van de kinderen voldeed aan de criteria van PTSS en/of depressie. De symptomenschaal van de CPSS werd vergeleken met de DSM-IV criteria. Op deze manier werd beoordeeld welke kinderen de PTSS-symptomen hadden en welke kinderen niet. 11,6% (N=13) van de kinderen heeft de CPSS niet ingevuld. De belangrijkste reden waarom deze kinderen uitvielen was dat de vragenlijst te moeilijk voor hen was. Sommige kinderen wilden hun meest vervelende gebeurtenis niet opschrijven omdat ze er niets over kwijt wilden of er niet aan terug wilden denken. Daarnaast werden de vragen die betrekking hadden op de beperkingen in het dagelijkse functioneren buiten beschouwing gelaten. De kinderen bleken namelijk 3 Opvallend bij dit screeningsinstrument is de normering. Bij een relatief lage ruwe score blijken de kinderen toch al potentieel depressief te zijn. Wellicht heeft dit te maken met de manier waarop de vragen worden gesteld. De twee-punt-uitspraken zijn behoorlijk extreem geformuleerd, waardoor deze niet vaak gekozen worden. Nederlandse gegevens over betrouwbaarheid en validiteit van de CDI zijn er niet, voor zover bekend. 18

19 veel moeite te hebben met het invullen van deze vragen, omdat ze de vragen niet goed begrepen. Bovendien is het zeer de vraag of kinderen wel voldoende in staat zijn om hun eigen psychosociale functioneren te beoordelen (Salmon & Bryant, 2002). Van de 112 ingevulde CDI-vragenlijsten zijn er bij de analyses zeven lijsten weggelaten, omdat zij niet-ingevulde items bevatten. Bij de interpretatie van de CDI werden beide cut-off scores gebruikt, omdat enerzijds de onderzoeksgroep nietklinisch is, maar anderzijds wel tot een risicogroep behoort voor het ontwikkelen van een depressie. Ook bestaat de kans op onderrapportage, vanwege culturele verschillen in het omgaan met psychische problemen (Baron et al., 2003). Het is dus van belang om rekening te houden met vals negatieven. Ook werden mogelijke verschillen in scores tussen jongens en meisjes geanalyseerd met behulp van de T-toets voor onafhankelijke samples. Er bleken significante verschillen te bestaan tussen de scores van jongens en meisjes, zowel op de CPSS ((t= -2,6; p<0.05) als op de CDI (t= -2,2; p<0.05). Bij verdere analyses zijn beide groepen daarom apart genomen. Het effect van leeftijd bleek niet significant te zijn. Deze factor is daarom verder buiten beschouwing gelaten. Verder werden de mogelijke samenhangen geanalyseerd tussen de uitkomsten van de CPSS en CDI en de factoren leeftijd, verblijfsduur en verstreken tijd na de beschreven gebeurtenis. De correlaties werden bepaald met behulp van de Pearsons correlatiecoëfficiënt. De open vragen van het onderzoek werden kwalitatief geanalyseerd. 19

20 Resultaten Uitkomsten van de CPSS 80,8% (N= 80) van de kinderen die de lijst hebben ingevuld vertonen de symptomen van PTSS. Deze kinderen geven in de CPSS aan last te hebben van tenminste één symptoom van herbeleving, drie symptomen van vermijding en twee symptomen van overmatige waakzaamheid. Zij voldoen hiermee aan de criteria van de DSM-IV (APA, 1994) voor de PTSS-symptomen. Tabel 1: Aantal kinderen met en zonder PTSS-symptomen Totaal Jongens Meisjes Geldig Geen PTSS Wel PTSS Ontbrekend Totaal Gemiddeld hebben kinderen last van elf symptomen op een maximum aantal symptomen van zeventien. De kinderen halen gemiddeld een ruwe score van twintig punten op de CPSS. De maximale ruwe score bedraagt 51 punten. Gemiddeld scoren de meisjes 23,1 (sd. 9,7) en de jongens 17,9 (sd. 9,2). Dit verschil is significant (t=-2,6, p<0.05). Uitkomsten van de CDI 32,4% (N= 34) van de kinderen scoort hoger dan de ruwe cut-off score 13 en 11,4% (N=12) scoort hoger dan de ruwe cut-off score 19. Dit betekent dat het percentage potentieel depressieve kinderen tussen de 11,4 en 32,4% ligt, gezien de kans op vals positieve en vals negatieve uitkomsten. Gemiddeld scoren de jongens 9,7 en de meisjes 12,6, met een standaarddeviatie van respectievelijk 5,8 en 8,0 (zie tabel 2). Dit verschil is significant (t=-2,2, p<0.05). Tabel 2: CDI-scores Gemiddelde N Std. Deviatie Jongens 9,7 60 5,8 Meisjes 12, Totaal

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

De gevolgen van trauma en stress in de volwassenheid en uitgestelde klachten

De gevolgen van trauma en stress in de volwassenheid en uitgestelde klachten De gevolgen van trauma en stress in de volwassenheid en uitgestelde klachten Cogis Symposium Trauma: late gevolgen voor kinderen en volwassenen 12 oktober 2011 Geert Smid Paul Celan: late gevolgen van

Nadere informatie

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen?

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Lonneke I.M. Lenferink Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht Paul A. Boelen Universiteit Utrecht,

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Datum 6 juni 2011 Onderwerp Antwoord op schriftelijke kamervragen met kenmerk 2011Z08065

Datum 6 juni 2011 Onderwerp Antwoord op schriftelijke kamervragen met kenmerk 2011Z08065 1 > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie DIAGNOSTIC INVENTORY FOR DEPRESSION (DID) Zimmerman, M., Sheeran, T., & Young, D. (2004). The Diagnostic Inventory for Depression: A self-report scale to diagnose DSM-IV Major Depressive Disorder. Journal

Nadere informatie

Eerst even wat moeilijke woorden uitleggen:

Eerst even wat moeilijke woorden uitleggen: Eerst even wat moeilijke woorden uitleggen: IND = Interalisatie en NaturalisatieDienst Alle mensen die in Nederland willen komen wonen moeten hiernaartoe. Bij de IND werken mensen die beslissen of iemand

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

CDI-2. Screeningsvragenlijst voor depressie bij kinderen en jongeren. HTS Report. Meisje Test ID 255-303 Datum 26.04.2016.

CDI-2. Screeningsvragenlijst voor depressie bij kinderen en jongeren. HTS Report. Meisje Test ID 255-303 Datum 26.04.2016. HTS Report CDI-2 Screeningsvragenlijst voor depressie bij kinderen en jongeren ID 255-303 Datum 26.04.2016 Oudervragenlijst Informant: Ouder Test Moeder CDI-2 Inleiding 2 / 7 INLEIDING De CDI-2 is een

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief N Individuele verschillen in borderline persoonlijkheidskenmerken Een genetisch perspectief 185 ps marijn distel.indd 185 05/08/09 11:14:26 186 In de gedragsgenetica is relatief weinig onderzoek gedaan

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27

Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27 Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27 SDQ (Strenghts and Difficulties Questionnaire) Meet de psychosociale aanpassing van de jeugdige. De SDQ wordt ingevuld door jeugdigen zelf (11-17 jaar) en ouders

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Pieternel van Giersbergen & Dieke de Koning EENZAAMHEID / 1

Pieternel van Giersbergen & Dieke de Koning EENZAAMHEID / 1 EENZAAMHEID Pieternel van Giersbergen & Dieke de Koning EENZAAMHEID / 1 Partners 'Aanpak eenzaamheid Hatert' EENZAAMHEID / 2 Programma Wat is eenzaamheid? Signalen Omgaan met EENZAAMHEID / 3 Wat is eenzaamheid?

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID Jeugd 2010 4 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten-

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten- Publiekssamenvatting PRISMO - De eerste resultaten- Inleiding In maart 2005 is de WO groep van de Militaire GGZ gestart met een grootschalig longitudinaal prospectief onderzoek onder militairen die werden

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Chapter 9 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Samenvatting Samenvatting Depressie en angst klachten bij Nederlandse patiënten met een chronische nierziekte Het onderwerp van dit proefschrift is depressieve

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 Omgaan met littekens Els Vandermeulen Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 1. Huid 2. Brandwonden 3. Littekens 4. Traumatische gebeurtenis 5. Onzichtbare littekens 6. Psychische problemen 1.

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Utrechtse Coping Lijst (UCL) November 2012 Review: 1. A. Lueb 2. M. Jungen Invoer: E. van Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking

Nadere informatie

Functional limitations associated with mental disorders

Functional limitations associated with mental disorders Samenvatting Functional limitations associated with mental disorders Achtergrond Psychische aandoeningen, zoals depressie, angst, alcohol -en drugsmisbruik komen erg vaak voor in de algemene bevolking.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Waarom werd PTSS destijds geïntroduceerd? Gevolgen van de Vietnam-oorlog Task force in de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp Nancy Van Loey Wetenschappelijk onderzoeker VSBN Corinne Reynders Onderzoekscoördinator België Inhoud

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello Jong, eigen-wijs..en rouwend VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine Kappeyne van de Coppello Krijgen kinderen met de dood te maken? Internationaal onderzoek wijst uit dat van ongeveer 5% van de kinderen tot 16

Nadere informatie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie MAJOR DEPRESSION INVENTORY (MDI) Bech, P., Rasmussen, N.A., Olsen, R., Noerholm, V., & Abildgaard, W. (2001). The sensitivity and specificity of the Major Depression Inventory, using the Present State

Nadere informatie

De leden van de Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie Verzonden per e-mail: cie.vj@tweedekamer.nl

De leden van de Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie Verzonden per e-mail: cie.vj@tweedekamer.nl Aan: De leden van de Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie Verzonden per e-mail: cie.vj@tweedekamer.nl Betreft: Input van de Werkgroep Kind in azc t.b.v. het Algemeen Overleg op 30 oktober 2013 over

Nadere informatie

Vluchten als identificatieproces: hoe kunnen we dit vanuit de hulpverlening overstijgen?

Vluchten als identificatieproces: hoe kunnen we dit vanuit de hulpverlening overstijgen? Vluchten als identificatieproces: hoe kunnen we dit vanuit de hulpverlening overstijgen? Het psychisch parcours bij vluchtelingen: traumatisch of therapeutisch? Steunpunt Cultuursensitieve Zorg CGG Brussel

Nadere informatie

22/11/2011. Inhoud LITERATUUR BRUSSEN. Gezonde kinderen

22/11/2011. Inhoud LITERATUUR BRUSSEN. Gezonde kinderen Een chronisch ziek kind in het gezin: Kwaliteit van leven van gezonde broers en zussen Trui Vercruysse Psychosociale oncologie, 25 november 2011 Inhoud Literatuur siblings/brussen Gezonde kinderen Zieke

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding en theoretische achtergrond van de studie

Samenvatting. Inleiding en theoretische achtergrond van de studie Samenvatting Jaarlijks wordt in Nederland bij meer dan 57.000 personen kanker vastgesteld en sterven 37.000 personen aan deze ziekte. Dit maakt kanker, na hart- en vaatziekten, de belangrijkste doodsoorzaak

Nadere informatie

Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders. Wat kan Altra bieden?

Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders. Wat kan Altra bieden? Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders Wat kan Altra bieden? Problemen & Risico s Beschermende factoren Bouwstenen jeugdhulp van Altra Verlies familie en verlatingsangst Veilige basis, vertrouwen

Nadere informatie

Barmhartig & Rechtvaardig. Asielbeleid minderjarigen

Barmhartig & Rechtvaardig. Asielbeleid minderjarigen Barmhartig & Rechtvaardig Asielbeleid minderjarigen Indeling 1. Inleiding 2. Huiding beleid 3. Positie van minderjarigen 4. Najagen van herbergzaamheid 5. Voorstellen ter verbetering www.sgpj.nl 1. Inleiding

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Programma. Toename aantal oudere migranten. Casus. Oudere migranten 05-10- 12. Oudere migranten en vluchtelingen met trauma en demen6e.

Programma. Toename aantal oudere migranten. Casus. Oudere migranten 05-10- 12. Oudere migranten en vluchtelingen met trauma en demen6e. Oudere migranten en vluchtelingen met trauma en demen6e Casus Programma cultuursensi6eve demen6ezorg Beeld van de doelgroepen en ingrijpende en trauma6sche ervaringen Renate van den Bronk, Cogis Nies van

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Vluchtelingenkinderen op school gespreksmodellen voor het eerste individuele gesprek met een leerling en voor een groepsgesprek in de klas*

Vluchtelingenkinderen op school gespreksmodellen voor het eerste individuele gesprek met een leerling en voor een groepsgesprek in de klas* NIP Crisis Interventie Netwerk Schoolpsychologen (NIP-CINS) Vluchtelingenkinderen op school gespreksmodellen voor het eerste individuele gesprek met een leerling en voor een groepsgesprek in de klas* Algemeen

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Aantal asielaanvragen

Aantal asielaanvragen Wist u dat... 60 miljoen mensen wereldwijd op de vlucht zijn 95% in eigen regio blijft 4 miljoen hiervan zijn Syriërs 3,5 miljoen van deze Syriërs in Jordanië, Turkije en Libanon verblijven T/m juli 2015

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit

Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit Iedere tiener is weleens somber en verdrietig, en vaak is het in één, twee dagen voorbij zonder dat je als

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen een vreemdeling, vluchteling, asielzoeker en statushouder?

Wat is het verschil tussen een vreemdeling, vluchteling, asielzoeker en statushouder? Veelgestelde vragen vluchtelingenopvang en statushouders in Lopikerwaardgemeenten Vraag en antwoordlijst over de vluchtelingenopvang en statushouders in de gemeenten Oudewater, Lopik, Woerden, IJsselstein

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting:

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Mijn hersenletsel Ik heb moeite met het vasthouden of verdelen van mijn aandacht. Ik ben snel afgeleid. Ik heb moeite om alles bij te houden/de wereld gaat zo snel. Ik heb moeite met flexibiliteit en veranderingen.

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Hervestiging van vluchtelingen in Nederland

Hervestiging van vluchtelingen in Nederland Hervestiging van vluchtelingen in Nederland Wereldwijd zijn miljoenen mensen op de vlucht voor geweld en vervolging. Zo n 30 miljoen mensen verblijven daardoor in vluchtelingenkampen van de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Patiënt redelijk tevreden, maar snelheid en betrokkenheid bij behandeling kan beter Index 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode

Nadere informatie

Depressie na een beroerte

Depressie na een beroerte Afdeling: Onderwerp: 6B Neurologie 1 Voor wie is deze folder bedoeld? Deze informatiefolder is bedoeld voor zowel patiënten die in het Ikazia Ziekenhuis zijn opgenomen en/of hun naasten. Door middel van

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

Diagnostiek bij kinderen op het gebied van complex trauma en dissociatie

Diagnostiek bij kinderen op het gebied van complex trauma en dissociatie Diagnostiek bij kinderen op het gebied van complex trauma en dissociatie Marthe Schneijderberg, orthopedagoog Leony Coppens, klinisch psycholoog HKJ, Polikliniek Intermetzo Zonnehuizen Den Haag Top Referent

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Waarom krijgt u deze brochure?

Waarom krijgt u deze brochure? Uw asielaanvraag Informatie over de Algemene Asielprocedure Waarom krijgt u deze brochure? U wilt asiel aanvragen in Nederland. Asiel betekent: bescherming in een ander land voor mensen die in hun eigen

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Oud worden en sterven met de oorlog

Oud worden en sterven met de oorlog Oud worden en sterven met de oorlog Mede mogelijk gemaakt door de Stichting 1940-1945 1 Oud worden en sterven met de oorlog Over wie gaat het Schokkende gebeurtenissen Kenmerken en stressreacties Verwerking

Nadere informatie

Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie

Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie Krijg je (binnenkort) traumabehandeling vanuit zorgprogramma Angst & stemming van Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie? Ben je 6 tot 18 jaar? Dan is

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK)

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) Instrument Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) De VISK is ontwikkeld om sociaal probleemgedrag van kinderen met (mildere) varianten van pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie