Grégoire Korganow Alcool. Verslaving anno 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Grégoire Korganow Alcool. Verslaving anno 2015"

Transcriptie

1 Grégoire Korganow Alcool Verslaving anno 2015

2 Christophe Otzenberger m a demandé pour son documentaire, voyage au coeur de l'alcool(isme), de photographier les personnages de son film. Ces femmes et ces hommes tentent d'en finir avec leur dépendance à l'alcool. Ils montrent leur visage en pleine lumière. J ai eu envie d être à la hauteur de leur courage. Je les ai regardés de très près. Ces visages marqués m ont livré une histoire douloureuse et beaucoup de dignité.

3 Enkele prevalentie cijfers Alcohol: 10% mannen en 6 % vrouwen: meer dan aanbevolen consumpties resp. 5 % en 1%: problematisch drinkgedrag bijna 1/5 van de middelbare scholieren dringt wekelijks alcohol 8% van de studenten doet wekelijks aan bingedrinken Cannabis: 1% dagelijks (studenten 5%...) - 20% ooit Opiaten: minder dan 0,5% van de bevolking ooit 1-6/1000 problematisch gebruik Europa: 1 miljoen problematisch opiaat gebruik Cocaine: 0,4% ooit (cf. alcohol 84%) Pathologisch gokken: 0,4% Internet verslaving: in N/W Europa 2.6% Cheng 2014

4 Wat is verslaving? Verslaving wordt gekenmerkt door langdurig compulsief gebruik van een middel - of gedrag - ondanks negatieve consequenties Positieve negatieve bekrachtigers Craving De vrije wil om te beslissen is aangetast en de focus ligt op het verslavend gedrag ondanks familiale, sociale, financiële, gerechtelijke, gezondheid, problemen. Herval is een groot probleem, ook voor de hulpverlening en kan ook optreden na lange tijd van abstinentie, vb uitgelokt door bepaalde cue s, stress, beschikbaarheid van het middel

5 Wat is verslaving? Dynamisch kwetsbaarheidsmodel middel, biopsychosociale factoren, stress, genetica, beloningssysteem Brain Reward System : mesocorticolimbisch dopamine systeem beloningsfunctie (nucleus accumbens) motivatie, drive (orbitofrantale cortex) geheugen/automatisch gedrag (amygdala en hippocampus) beheersing van gedrag (prefrontale cortex) Verstoring van het Brain Reward Circuit: reward deficiency

6 Wise, Koob 2014

7 Grégoire Korganow Alcool - Het gebruik van psychofarmaca binnen de verslavingszorg: state of the art (dr. Marie-Cathérine Monté) - Verslavingszorg op de PAAZ: een eigentijds programma (dr. Marieke Waignein) - Gebruik van illegale middelen in de Brugse regio (dhr. Danny Schallier) - 'Nieuwe' verslavingen (dhr. Bruce Vrancken) - Dwang en drang: (g)een plaats in de verslavingszorg? (dr. Jürgen De Fruyt) - Ouderen en alcohol: minder drinken om langer te drinken... (dr. Lieve Lemey)

8 GEBRUIK VAN PSYCHOFARMACA BINNEN DE VERSLAVINGSZORG: STATE OF THE ART? Marie-Catherine Monté Afdelingsarts VE 025

9 Gebruik van psychofarmaca binnen de verslavingszorg: State of the art? 1. Welke psychofarmaca? 2. Effectiviteit?

10 1. Psychofarmaca binnen de verslavingszorg 4 geregistreerde producten: Disulfiram (Antabuse ) Acamprosaat (Campral ) Naltrexon (Nalorex ) Nalmefeen (Selincro ) (Alcohol) Andere

11 DISULFIRAM Antabuse Irreversibele inhibitie van ALDH -> Transpiratie, hoofdpijn, dyspnee, hypotensie, palpitaties, nausea, braken, sympathische hyperactiviteit Nevenwerkingen: moeheid, duizeligheid, hoofdpijn, dermatologische reacties, cardiale problemen, epileptische insulten, neuropathische pijn. NW kunnen ook zonder gelijktijdig gebruik van alcohol Contra-indicaties: myocardlijden, coronair lijden, ongecontroleerde hypertensie, Zwangerschap/borstvoeding, overgevoeligheid Po 500 mg/d gedurende 1 à 2 W en nadien 250 mg/d Inname onder toezicht! Opm: geen evidentie voor effect implant Medicamenteuze interacties O.a. warfarin, omeprazole, fenytoïne, BZD, theophylline, TCA, metronidazole

12 NALTREXON Nalorex Mu-opioïd receptor antagonist Reductie beloningseffect alcohol, reductie craving Nevenwerkingen: meestal mild > 10 %: GI problemen, sedatieve effecten, hoofdpijn, duizeligheid < 0,1 %: transiënte verhoging van de leverenzymen < 0,01 %: idiopathische trombocytopenie, hallucinaties Hepatotoxiciteit bij mg Directe en snelle ontwenning bij fysieke afhankelijkheid aan opiaten Contra-indicaties: gelijktijdig gebruik van opiaten, acute hepatitis, leverfalen/ernstige leverfunctiestoornissen, nakende opiaatanesthesie, overgevoeligheid Po mg/d 1/d Medicamenteuze interacties o.a. BZD, droperidol, amitryptilline, antihistaminica

13 NALMEFEEN Selincro Mu-, delta-, kappa-opioid receptor antagonist Reductie beloningseffect alcohol Ptn met hoge drinking risk level (DRL) zonder fysieke ontwenningssymptomen die geen direct detoxificatie nodig hebben Belangrijkste verschillen met Naltrexon: Geen dosisafhankelijke levertoxiciteit Langere halfwaardetijd Meer effectieve binding aan de centrale opiaat-receptoren Nevenwerkingen: misselijkheid, duizeligheid, slapeloosheid, hoofdpijn Contra-indicaties: gelijktijdig gebruik van opioïden ( patient alert ), ernstig leverlijden, ernstig nierlijden, recente geschiedenis van ernstig alcoholonthoudingssyndroom (hallucinaties, convulsies, DT), overgevoeligheid 18 mg po, volgens ZN doseringsschema Inname 1-2 uur voor alcoholgebruik verwacht wordt. kan dagelijks, max 1 co/d

14 ACAMPROSAAT Campral Normalisatie van de balans tussen excitatorische en inhibitorische pathways die zich aanpasten aan chronisch ethylgebruik. Nevenwerkingen: diarree, nervositas, moeheid. Meestal beteren de klachten bij doorzetten van de therapie Contra-indicaties: nierinsufficiëntie, zeer ernstig leverlijden, zwangerschap, borstvoeding, overgevoeligheid. 2 comprimés po 3/d. Geen significante medicamenteuze interacties.

15 2. Effectiviteit farmacologische interventies (Current drug abuse reviews, 2012, van den Brink)

16 2. Effectiviteit farmacologische interventies Bescheiden! Steeds combinatie met intensieve psychosociale ondersteuning! Grote heterogeniteit binnen DSM-5 diagnose -> Extra info over: - Stadium ziekteproces = STADIËRING - Persoonsgebonden kenmerken = PROFILERING van de ziekte

17 Stadiëring Focus niet alleen op het eindstadium van de ziekte. Meer aandacht voor het ontwikkelingsperspectief. + : Duidelijke voordelen voor preventie en voor vroege detectie en behandeling. - : Risico van overdiagnostiek en medicalisering van normaal experimenteergedrag. -> + en - aspecten die voortdurend tegen elkaar moeten worden afgewogen.

18 Profilering Kenmerken op verschillende niveaus: persoonsgebonden, onderliggende psychodynamische of neurobiologische aspecten, genetica. + : Meer aandacht voor de individualiteit van de patiënt, betere zorg op maat. - : Risico dat patiënten pas behandeld worden na een lang diagnostisch proces, terwijl men direct had kunnen beginnen met een in veel gevallen effectieve cognitief gedragstherapeutische behandeling. Dat laatste geldt vooral voor patiënten in de vroegere stadia van de ziekte.

19 Stadiëring en profilering Stadiëring en profilering bij de diagnostiek en de behandeling van verslaafden kan een oplossing bieden voor de té grote heterogeniteit binnen de DSM-5-categorie stoornis in het gebruik van een middel. Gebruik van deze methoden zal leiden tot een betere voorspelling van het beloop, een betere inschatting van de vereiste zorgintensiteit en een betere indicatie voor specifieke (medicamenteuze) behandelingen. Dit zal op termijn leiden tot een effectievere en efficiëntere vorm van behandeling met minder terugval en met aanzienlijk minder kosten voor de maatschappij.

20 VERSLAVINGSZORG OP DE PAAZ: EEN EIGENTIJDS PROGRAMMA Dr. Waignein Afdelingsarts VE25

21 1 Wie zijn we? Multidisciplinair behandelteam. Dr. Monté en Dr. Waignein. Psycholoog (Vanhulle Thomas). Therapeutisch opgeleid verpleegkundig team. Sociaal assistent (Tanghe Davy). Ergotherapeuten. Bewegingstherapeuten/kinesist. Telefoon secretariaat

22 2 Doelpopulatie Mensen met een verslavingsprobleem; Alcohol; Medicatie; Drugs (CI: IV heroïne); Gokken. Co-morbiditeit is geen contra-indicatie.

23 3 Opnamemogelijkheden VE 025 Spoedgevallen Epsi-Crem Consultatie arts, psycholoog POC Liaisonpsychiatrie

24 4 Visie Inzichtgevend, motiverend. Laagdrempelig. HV van de patiënt. Oplossingsgericht. Systeemgericht. Zorg op maat. Zorgcontinuïteit.

25 5 Aanbod 5.1 Lichamelijke ontwenning 5.2 Co-morbiditeit (lichamelijk/psychiatrisch) 5.3 Sociale dienst 5.4 Therapeutisch aanbod

26 5.1 Lichamelijke ontwenning Doel: herstellen van het fysiologisch evenwicht, verminderen autonome hyperactiviteit.. Zorgpad ontwenning alcohol.. Ontwenning medicatie.. Zorgpad onthoudingsdelier.

27 Staand order ontwenning alcohol

28 Verpleegkundig plan

29 Staand order onthoudingsdelier

30

31

32

33 5 Aanbod 5.1 Lichamelijke ontwenning 5.2 Co-morbiditeit (lichamelijk/psychiatrisch) 5.3 Sociaal 5.4 Therapeutisch aanbod

34 5.4 Therapeutisch aanbod Themalessen. C1/C2. C3. Therapiegroep/opvolgingsgroep. Individueel.

35 6 Nazorg VE 025 Therapieavond, opvolgingsgroep POC Consultatie arts, psycholoog Dagcentrum Psychiatrisch ziekenhuis Andere

36 GEBRUIK VAN ILLEGALE MIDDELEN IN DE BRUGSE REGIO. Danny Schallier Case manager Middelen Crisis Eenheid Middelen (CrEM) AZ St Jan Brugge Oostende AV/AZ Sint-Lucas Brugge

37 Maatschappelijke realiteit van de illegale middelen Grotere bereikbaarheid beschikbaarheid. Een illegale markt van vraag en aanbod : dalende prijzen bedenkelijke kwaliteit van de producten. De verleiding van de snelle kick. De aantrekkingskracht van de drugcarrière. Kwetsbaarheid van het individu in de maatschappij. Recreatief versus medicamenteus druggebruik. Poly-toxicomanie op de voorgrond : het gebruik van verschillende middelen gedurende een bepaalde periode.

38 Druggebruik in België (2008; jaar) Ooit < 1 jaar < 30 dagen Cannabis 14.3% 5.1% 3.1% Amfetamines - 0.9% - Cocaïne - 0.9% -

39 Druggebruik bij Brugse scholieren SO (2009) Ooit < 1 jaar < 30 dagen Cannabis 25.3% 20.6% 12.1% Amfetamines 4.2% 1.8% 0.4% Cocaïne 3.1% 1.4% 0.3%

40 Druggebruik in het Vlaamse uitgaansleven (2012) Ooit < 1 jaar Cannabis 59% 32% Amfetamines 21% 8% Cocaïne 27% 14%

41 Druggebruik in de Brugse regio Getuigenis van een spoedverpleegkundige (MUG-dienst) : Brugge heeft mooie historische gevels, maar wat zich soms achter deze gevels bevindt Taboe van de illegale middelen Camouflage van het druggebruik Het fenomeen van de geïntegreerde druggebruiker Drie producten nader belicht : cannabis, amfetamine en cocaïne

42 Cannabis : marihuana en hash Bewustzijnsverlagend bewustzijnsveranderend (hallicunogeen) middel. Straatnamen : weed of wiet, shit, grass, skunk, stuff, wolle, sigaar, Gebruikswijze : hoeveelheid weed wordt veelal vermengd met gewone tabak gerookt in een joint. Men spreekt van een zakje van 5gr Populaire, meest besproken/aanvaarde drug. Van softdrug naar harddrug : stijging van het THC-gehalte Positieve effecten : kalmerend, sederend, zweverig en dromerig tripeffect, Negatieve effecten : risico op depressie, paranoia en psychose. Vlaamse scholieren SO ( ): 17% ooit, 10% laatste jaar, 11% laatste maand Vlaamse studenten hoger onderwijs (2013): 40% ooit, 22% laatste jaar (21% regelmatig, 5% dagelijks)

43 Amfetamine en cocaïne Bewustzijn verhogende en stimulerende middelen. Straatnamen : speed, pep voor amfetamine / coke, snow, white, C voor cocaïne,. Sterk aanwezig in recreatieve milieus. Gebruikswijze : beide producten worden voornamelijk gesnoven, speed wordt ook geslikt (bollen, bommetjes, pillen), cocaïne wordt gebased (inhaleren van dampen), ook mogelijkheid van intraveneuze toediening. Vaak gecombineerd met alcoholgebruik (zgn. combigebruik). 1+1= 10 Positieve effecten : uithoudings- en prestatiestimulerend. Negatieve effecten : agitatie, agressie, psychose,...

44 Het netwerk van de regionale hulpverlening : Ambulante specifieke drughulpverlening : De Sleutel Brugge, MSOC Oostende, Kompas Torhout. Ambulante hulpverlening Dubbel Diagnose : CGGZ, POC AZ St Jan, poliklinische raadplegingen. Residentieel : PAAZ AZ St Jan Brugge-Oostende en AZ St Lucas Brugge, PZ OLV St Michiels en PZ St Amandus Beernem. Crisis Eenheid Middelen (CrEM) EPSI AZ St Jan Brugge - Oostende AV/AZ Sint-Lucas Brugge.

45 GAMEVERSLAVING Hoax of echt? Bruce Vrancken

46 Ooit begonnen als satirische hoax door Ivan Goldberg in Vandaag melden steeds meer mensen die problemen ervaren met overmatig gebruik van games en het internet.

47 Wat? Momenteel geen consensus. Ook niet opgenomen in DSM 5 als (gedrag)verslaving, voornaamste reden is te weinig onderbouwde onderzoek. Nog veel discussie.

48 DSM 5 (sectie 3) Persisterend en recidiverend gebruik van internet om te gamen, vaak met andere spelers, wat leidt tot klinisch significante lijdensdruk of beperkingen. Om internetgamingstoornis of zoals het in de volksmond genoemd wordt gameverslaving vast te stellen wordt er in de DSM-5 het volgende voorstel voor criteria beschreven:

49 DSM 5 (sectie 3) Preoccupatie met internetgames. Onthoudingssymptomen (prikkelbaarheid, angst of verdriet, depressieve gedachten). Tolerantiestijging. Onsuccesvolle pogingen om te minderen. Verminderde belangstelling voor andere activiteiten. Voortzetting van excessief gebruik.

50 DSM 5 (sectie 3) Liegen over de tijd die aan het gamen wordt besteed. Gebruik als vlucht. Heeft een belangrijke relatie, baan of opleidings- of carrièremogelijkheid in gevaar gebracht of verloren Om aan de diagnose gameverslaving te voldoen, moet iemand aan ten minste vijf van bovenstaande criteria over de duur van een jaar voldoen.

51 Aanvullende signalen Het gamen zoveel tijd in beslag dat het ten koste gaat van andere activiteiten. Toch is de tijd die iemand aan het gamen besteedt, niet voldoende om vast te stellen of iemand ook echt een probleem met dat gamen heeft. De speler zondert zich meer en meer af om te gamen en geraakt geïsoleerd. Het dag- en nachtritme vervaagt met als gevolg slaaptekort Eens aan spelen is er een verlies van zelfbewustzijn.

52 Aanvullende signalen Ook het tijdsbesef verdwijnt. De persoonlijke verzorging wordt verwaarloosd. De persoon voelt zich frequent ongelukkig of zelfs depressief. Eenzaamheid komt ook frequent voor. Financiële problemen.

53 Comorbiditeit Depressieve stemmingsstoornissen. ADHD. OCS.

54 Soorten MMORPG s (Massive Multiplayer Online Role Playing Games) bvb. World of warcraft, The Sims online, FPS (First person shooter) bvb. Medal of honor, Wolfenstein 3D, Call of duty, Sociale media bvb. facebook (candy crush, farm ville, )

55 Prevalentie in België (CLICK) Compulsief Gamen Compulsief Internetgebruik Compulsief Sociaal Mediagebruik 11 % 9,5 % 6,4 % j. Gem. leeftijd: 15 j. Gem. gebruik: 2u26m 5u45m Gem. leeftijd: 15 j. Gem. gebruik: 3u13m Gem. leeftijd: 15 j. Gem. gebruik: 2u43m 2u08m Volwassenen (18+) 2,62 % Gem. leeftijd: 33 j. Gem. gebruik: 2u47m 3u56m 5,52 % Gem. leeftijd: 37 j. Gem. gebruik: 4u55m 2,9 % Gem. leeftijd: 34 j. Gem. gebruik: 2u40m 3u07m

56 Aanbod AZ Sint-Jan Weinig tot geen onderzoek naar welke therapie werkt. Ons model rond gewoontevorming leent zich er wel toe. Poliklinisch ontwenningscentrum biedt ambulante begeleiding aan. Deze wordt momenteel verzorgd door J.P. Sucaet en B. Vrancken.

57 Aanbod AZ Sint-Jan Daarbij wordt sterk ingezet op contact leggen met de cliënt en hun steunfiguren. De blik verruimen van de cliënt en hun steunfiguren. Informatie geven omtrent de problematiek aan zowel cliënt als steunfiguren. Daarbij onduidelijkheden of generatieverschillen uit de weg helpen.

58 Aanbod AZ Sint-Jan We proberen een brug te maken tussen het gebruik en de realiteit De vraag van wat de cliënt zelf wil staat centraal. Evt. een registratie opdracht waarbij een tijdsregistratie van het spelen gebeurt alsook de betekenis van het spelen op dat moment. We gaan samen met de cliënt op zoek naar uitzonderingen.

59 Aanbod AZ Sint-Jan Bij comorbiditeit wordt samengewerkt met de andere disciplines. Een piste om tot een korte opname over te gaan behoort tot de mogelijkheden mocht dit nuttig blijken. We vragen de cliënten ook een VAT vragenlijst in te vullen voor en na de begeleiding om in eerste instantie te kunnen inschatten wat we doen ook werkt en ten tweede in de toekomst aan benchmarking te kunnen doen.

60 Of bel POC Info Minder spelen Stoppen

61 DWANG EN DRANG: (G)EEN PLAATS IN DE VERSLAVINGSZORG? Dr. Jürgen De Fruyt Eenheid voor Psychiatrische Spoed Interventie AZ Sint-Jan Brugge-Oostende AV

62 Dwang: opgelegde interventie waaraan niet te ontkomen valt Bv. gedwongen opname. Drang: interventie waarbij een zekere keuze mogelijk is Bv. residentiële begeleiding als alternatief voor gedwongen opname.

63 Samenspel van maatschappij, justitie en geneeskunde. Wisselend naargelang legale/illegale middelen, nieuwe versus oude verslavingen. Verslaving als een dwang & drang problematiek, drang & dwang als noodzaak om los te komen van verslaving?

64 Wet van 26 juni 1990 betreffende de bescherming van de persoon van de geesteszieke (WBPG). Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt. Klinische aanpak.

65 Wet van 26 juni 1990 betreffende de bescherming van de persoon van de geesteszieke (WBPG) 1. Patiënt lijdt aan een geestesziekte. 2. Patiënt brengt gezondheid en veiligheid ernstig in gevaar of vormt een ernstige bedreiging voor andermans leven of integriteit. 3. Er is geen andere geschikte maatregel.

66 Wet van 26 juni 1990 betreffende de bescherming van de persoon van de geesteszieke (WBPG) 1. Patiënt lijdt aan een geestesziekte. Geestesziekte Ernstige geestesziekte Aard, aantal, duur van de symptomen Mate van disfunctioneren Inschatting door arts en magistraat

67 Wet van 26 juni 1990 betreffende de bescherming van de persoon van de geesteszieke (WBPG) 2. Patiënt brengt gezondheid en veiligheid ernstig in gevaar of vormt een ernstige bedreiging voor andermans leven of integriteit. Complexe inschatting Medische versus maatschappelijke taak

68 Wet van 26 juni 1990 betreffende de bescherming van de persoon van de geesteszieke (WBPG) 3. Er is geen andere geschikte maatregel. Subsidiariteitsbeginsel: keuze voor doeltreffende maar minst ingrijpende interventie

69 Wet van 26 juni 1990 betreffende de bescherming van de persoon van de geesteszieke (WBPG) Incidentie: 47/ ± 80% spoed procedure: uitzondering is regel geworden! Primaire diagnose: 28% aan middelen gebonden stoornissen (tweede plaats) Secundaire diagnose: 19% aan middelen gebonden stoornissen (eerste plaats)

70 Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt Regelt de algemene rechtspositie van de patiënt, rechten en plichten. Artikel 14: rechten van meerderjarige wilsonbekwame patiënten Betreft patiënten die ten gevolge van ziekte of ongeval niet meer bekwaam zijn zelf hun rechten zelf uit te oefenen Inschatting door betrokken hulpverlener!

71 Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt Door de patiënt benoemde vertegenwoordiger Niet door de patiënt benoemde vertegenwoordiger Partner, meerderjarig kind, ouder, meerderjarige broer of zus Belangenbehartiging door de zorgverlener in multidisciplinair overleg!

72 Veys, 2008 Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt Beslissings(on)bekwaamheid: Begrijpen van de relevante informatie; Het beseffen en waarderen van de informatie voor de eigen situatie; Het logisch redeneren en betrekken van de informatie in het overwegen van de behandelopties; Het kenbaar maken van een keuze.

73 Klinische aanpak Start van behandeling: Bv. Johnson interventie: confrontatie in context van gezin/sociale groep met gevolgen van middelen gebruik Psychotherapie: Stellen van grenzen: bv. contracten (bestraffend, belonend), drug testen Farmacotherapie: Bv. Antabuse, depot of implantatie van naltrexone, cocaïne vaccin Doeltreffendheid van behandeling tijdens GO Eigen aan behandeling op zich 63% van GO patiënten oordeelde opname als gerechtvaardigd, 3 maand na opname Priebe et al., 2010

74 DWANG EN DRANG: EEN PLAATS IN DE VERSLAVINGSZORG. Dr. Jürgen De Fruyt Eenheid voor Psychiatrische Spoed Interventie AZ Sint-Jan Brugge-Oostende AV

75 OUDEREN EN ALCOHOL: minder drinken om langer te drinken Dr. Lieve Lemey

76 OUDEREN EN MIDDELENMISBRUIK

77 Ouderen en alcohol Context: demografie. Veroudering en alcohol. Aanbevolen drinklimieten voor ouderen. Prevalentie. Gezondheid en alcohol. Risicofactoren voor problematisch alcoholgebruik op oudere leeftijd. Risicofactoren i.f.v. age of onset. Herkennen van alcoholproblemen op oudere leeftijd. Aandachtspunten voor behandeling.

78 Bevolkingspyramide / leeftijdsgroep van 5 jaar / inwoners

79 Babyboomgeneratie

80 Veroudering en alcohol Ouderen gevoeliger voor effecten van alcohol Afname totale hoeveelheid lichaamsvocht. Veranderingen in metabolisme t.h.v. maag. Verminderde klaring t.h.v. lever en nier. Eindorganen minder goed bestand tegen de toxische effecten van alcohol. Interactie met geneesmiddelen. Oudere mens fragieler. Geringere hoeveelheid alcohol leidt bij ouderen vlugger tot intoxicatie en orgaanschade. Nood aan aanbevelingen m.b.t. verantwoord drinkgedrag bij ouderen.

81

82 Standaard alcohol consumptie

83 Aanbevolen drinklimieten voor ouderen VS: National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism +65 (gezond, geen medicatie): maximum 3/d maximum 7/w lagere hoeveelheden voor vrouwen Canada: always consider age, weight, health problems, medication that might suggest lower limits mannen: max 3/d; max 4/gelegenheid; max 15/w vrouwen: max 2/d; max 3/ gelegenheid; max 10/w

84 Aanbevolen drinklimieten voor ouderen Nederland: +55 mannen: maximum 2/d; vrouwen: maximum 1/d Frankrijk: geen specifieke melding mbt ouderen; wel advies minder te drinken als chronische aandoening mannen: max 3/d; vrouwen: max 2/d UK: mannen: maximum 3/d; vrouwen: maximum 2/d

85 Aanbevolen drinklimieten voor ouderen Vlaanderen: richtlijnen voor gezonde volwassenen: mannen: maximum van 21 consumpties / w maximum van 5 consumpties/gelegenheid vrouwen: maximum van 14 consumpties/w maximum van 3 consumpties/gelegenheid minimum 2 alcoholvrije dagen/w ouderen wordt geadviseerd om bij voorkeur minder te drinken dan de aanbevolen hoeveelheden voor gezonde volwassenen Adviestekst VAD, 2009

86 Problematisch alcoholgebruik op oudere leeftijd: prevalentie Weinig uniformiteit in prevalentie cijfers. Europees onderzoek: Frankrijk: problematisch alcoholgebruik: 9% (Cage; n: 370; gemiddelde leeftijd 79j) Ganry et al; 2000 UK: overschrijden dranklimieten RC: 5% van mannen; 2,5% vrouwen (n: 14962; 75+) Hajat et al; 2004 België: (n: 4825; 65+) Ongezond drinkgedrag: 20,5% (NIAAA) Problematisch drinkgedrag: 4,7% (Cage) Hoeck en Van Hal, 2012

87 Problematisch alcoholgebruik op oudere leeftijd: prevalentie Prevalentie problematisch alcoholgebruik neemt toe met de leeftijd tot 45 à 60jaar; nadien geleidelijke afname aanwijzingen dat de babyboomgeneratie meer zou drinken grotere beschikbaarheid alcohol meer geaccepteerde cultuur van alcoholgebruik meer vrije tijd / meer sociale contacten meer financiële middelen => stille epidemie Hoeck en Van Hal: Unhealthy Drinking in the Belgian Elderly Population: Prevalentie and Associated Characteristics. Eur J Publ Health 2012; 1-7.

88 Alcohol, gezondheid en levensverwachting Alcohol and mortality: U-shaped curve (Lancet, 1981) Non-drinkers: higher cardiovascular mortality Moderate drinkers: better health, cognitive functions Heavy drinkers: higher non-cardiovascular mortality Licht tot matig alcoholverbruik: risico op hart - en vaatziekten, diabetes, osteoporose, dementie => + effect op levensverwachting Overmatig alcoholgebruik: risicogedrag, diverse somatische en psychische gezondheidsproblemen

89

90 Overmatig alcoholgebruik en gezondheid Somatische problemen i.k.v. overmatig alcoholgebruik Leverfunctiestoornissen Gastritis, maagulcera, slokdarmvarices GI maligne aandoeningen Ischemisch hartlijden, hypertensie, hartritmestrn, hartfalen Vit B12 en foliumzuurdeficiëntie, anemie Valpartijen, fracturen Hypoglycemie, lipidenstoornissen, moeilijk controleerbare diabetes Aspiratiepneumonie Interacties met medicatie...

91 Overmatig alcoholgebruik en gezondheid Neurotoxische effecten van alcohol Cognitieve functies zijn bij ouderen (in vgl met jongere volw) meer gestoord na 1 standaardconsumptie alcohol Ouderen die meer dan 21 consumpties/w gebruiken scoren, in nuchtere toestand, slechter op cognitieve testing Chronisch alcoholisme: vnl stoornissen in executieve functies, verminderde zelfkritiek, stoornissen in visuospatiële functies (leeftijd hierbij belangrijker factor dan jaren alcoholgebruik) Atkinson; 2002 Onthoudingsdelier, alcoholgerelateerde cerebellaire degeneratie, alcoholgerelateerde hallucinose, Wernicke encefalopathie Korsakov dementie

92 Problematisch alcoholgebruik op oudere leeftijd: risicofactoren Hoge alcoholconsumptie op volwassen leeftijd. Man. Positieve familiale anamnese. Onderliggende psychiatrische aandoening 70% van oudere vrouwen en 50% van oudere mannen met alcoholproblematiek: ook psychiatrische stoornis depressie en alcoholgebruik: sterke associatie prevalentie van alcoholabusus 3à4 hoger bij depressieve ouderen alcohol: invloed op beloop van depressie en risico op suïcide Epstein ea, 2007; Blow, 2004; Devanand, 2002; LASA, 2000 Lichamelijke ziekte geassocieerd met pijn en slapeloosheid. Psychosociale factoren: eenzaamheid, gebrek aan daginvulling, financiële problemen.

93 Problematisch alcoholgebruik op oudere leeftijd: risicofactoren i.f.v. age of onset Bij 70% van de ouderen is alcoholproblematiek ontstaan voor het 55ste jaar: early onset Late onset : na 55ste problematisch geworden: risicofactoren Meer bij vrouwen + associatie met hoger opleidingsniveau / hoger inkomen + associatie met actieve en sociale levensstijl + associatie met betere gezondheidsstatus of perceptie van eigen gezondheid Matig gebruik wordt problematisch na stressvolle gebeurtenis (bvb verweduwing)

94 Herkennen van alcoholproblemen op oudere leeftijd Weinig spontane hulpvragen van de ouderen zelf Onderrapportage door omgeving: schaamte, ontkenning, minder storend, minder in contact met justitie, omgeving toegeeflijker, dat ene pleziertje niet willen afpakken, gewoonte, Late onset drinkers ontsnappen aan aandacht Ook na opname in ziekenhuis vaak niet herkend: slechts 22% van de artsen op spoedafdeling blijken alcoholproblemen bij ouderen te herkennen Adams ea, 1996 Age-ism: the hidden pitfall?

95 Herkennen van alcoholproblemen op oudere leeftijd: vaak aspecifieke presentatie Vage lichamelijke klachten: Vermoeidheid, malaise, vermagering, maag- en darmklachten, hartklachten, Vage psychische klachten: Verwardheid, depressie, geheugenproblemen, angst, Sociale problemen: Verwaarlozing, vervuiling, Atypische ontwenningsverschijnselen: Moeilijke differentiatie met andere leeftijdsgebonden ziektebeelden (bvb dementie)

96 Ontwenningsverschijnselen ifv leeftijd symptomen ouderen (+60 jaar) jongeren angst 77% 89% cognitieve disfunctie 50% 8% depressie 65% 50% slapeloosheid 27% 19% prikkelbaarheid 40% 25% misselijkheid 12% 25% psychomotorische opwinding 25% 22% tremor 92% 86% algemene zwakheid 48% 8% arteriële hypertensie 88% 69% hoofdpijn 4% 33% slaperigheid overdag 43% 19% Cfr Oxford Textbook of Old Age Psychiatry, 2008

97 Overmatig alcoholgebruik bij ouderen: aandachtspunten voor behandeling Detoxificatie principes jongere volw. Kortwerkende benzo s hebben de voorkeur Thiamine (cave ook andere vit deficiënties) Ontwenningssymptomen vaak van langere duur Aandacht voor lichamelijke complicaties. Farmacotherapie: Disulfiram: weinig gebruikt bij ouderen omwille van risico s Acamprosaat Naltrexone Nalmefene Psychotherapie met aandacht voor specifieke contextuele factoren en aangepast aan de dynamiek van de levensfase

98 Take home message Ouderen gevoeliger voor toxische effecten alcohol => Aangepaste drinklimieten. Is er een stille epidemie op komst? Profiel van de late onset problematische drinker Minder drinken om langer te drinken Problematisch alcoholgebruik bij ouderen soms aspecifieke presentatie Ontwenningssymptomen: vaak atypisch. In de detoxificatie zijn langwerkende benzo s te vermijden.

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Van fanatiek gamen naar gameverslaving

Van fanatiek gamen naar gameverslaving Van fanatiek gamen naar gameverslaving Paul Zonneveld Directeur Behandeling / Psychiater Rogier Buningh Hoofd Counselors / Ervaringsdeskundige Missie en visie Missie Als niets meer werkt bieden wij een

Nadere informatie

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Ouderen en alcohol Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Vraag De beeldvorming die er is ten aanzien van ouderen die overmatig alcohol gebruiken, is van belang. Wat is jullie beeld? Wat vind je ervan? Bijv.

Nadere informatie

PAAZ. Psychiatrisch Aanbod van het Algemeen Ziekenhuis

PAAZ. Psychiatrisch Aanbod van het Algemeen Ziekenhuis Psychiatrisch Aanbod van het Algemeen Ziekenhuis Inhoud Inleiding... 3 Raadplegingen... 4 Volwassenen... 4 Kinder- en Jeugdpsychiatrie... 4 Ouderenpsychiatrie... 4 Specifieke raadplegingen... 5 Hospitalisatie...

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Verslaving bij ouderen

Verslaving bij ouderen Verslaving bij ouderen Rob Kok, psychiater epidemioloog B Julia van den Berg Jolanda Hermes Divisie ouderen Congres NKOP nov. 2012 Inhoud Wat is verslaving? Drugs Alcohol Eigen onderzoek op een alcoholdetox

Nadere informatie

Middelenmisbruik en crisis

Middelenmisbruik en crisis Middelenmisbruik en crisis Een lastige combinatie Mike Veereschild Tom Buysse Middelengebonden spoedeisende situaties Intoxicatie van een verslavend middel Onthouding van een verslavend middel Kernsymptomen

Nadere informatie

De effectieve samenwerking tussen de gespecialiseerde crisisopvang voor middelenmisbruik en de mobiele crisisteams

De effectieve samenwerking tussen de gespecialiseerde crisisopvang voor middelenmisbruik en de mobiele crisisteams De effectieve samenwerking tussen de gespecialiseerde crisisopvang voor middelenmisbruik en de mobiele crisisteams CrEM AZ Sint-Jan Brugge-Oostende AV MCT Noord-West-Vlaanderen Samenwerking CrEM-MCT Samenwerking

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Alcoholisme in de ambulante praktijk

Alcoholisme in de ambulante praktijk Alcoholisme in de ambulante praktijk Frieda Matthys, MD, PhD Frieda Matthys MD, PhD De drie C s van verslaving Controleverlies Aanvankelijk sociaal of recreatief gebruik Uiteindelijk controleverlies Cognitieve

Nadere informatie

Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking. Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg

Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking. Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg Parnassia Bavo Groep Brijder Verslavingszorg Preventie Jeugd Zorg ambulant & klinisch Bereidheidliniaal

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 4. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 4. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 4 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013 1. De moeder van Julian, 16 jaar, komt bij de huisarts. Julian heeft in

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

Verslaving en Werk. Rolf Swens Peter Couvee

Verslaving en Werk. Rolf Swens Peter Couvee Verslaving en Werk Rolf Swens Peter Couvee Programma 1. Voormeting (vragenlijst) 2. Voorkomen, risico en kosten 3. Professioneel Handelen 1. middelen, 2. neurobiologie, 3. interventies 4. Hulpverlening

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

LVB en verslaving nu en in de toekomst

LVB en verslaving nu en in de toekomst LVB en verslaving nu en in de toekomst Joanneke van der Nagel Psychiater Tactus Inhoud Middelengebruik en LVB Signaleren en bespreken Zorgmogelijkheden LVG en Verslaving QUIZZZ Alcohol is schadelijker

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Dr. Eric Blaauw Forensisch GZ psycholoog Senior onderzoeker

Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Dr. Eric Blaauw Forensisch GZ psycholoog Senior onderzoeker Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Dr. Eric Blaauw Forensisch GZ psycholoog Senior onderzoeker Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Link verslaving en agressie? Wat is verslaving?

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

C2H5OH PROBLEMATIEK + BEHANDELING

C2H5OH PROBLEMATIEK + BEHANDELING C2H5OH PROBLEMATIEK + BEHANDELING INHOUDSOPGAVE WERKING OP DE HERSENEN ACUTE ALCOHOLINTOXICATIE ALCOHOL ONTHOUDINGSSYNDROOM DELIER BIJ ALCOHOL THIAMINE (DEFICIENTIE) WERKING OP DE HERSENEN EFFECTEN ALCOHOL

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht drugs 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over cannabis en andere drugs De materialen zijn verkrijgbaar bij VAD.

Nadere informatie

Psychische problemen : waar kan ik terecht?

Psychische problemen : waar kan ik terecht? Psychische problemen : waar kan ik terecht? Marc Vermeire Dag van de Zorg 17 maart 2012 1 Voorkomen van psychische stoornissen (ESEMeD-studie 2002) 10,7 % stoornis voorbije jaar (850.000 6 % angststoornis

Nadere informatie

Workshop 9 En morgen gezond weer op

Workshop 9 En morgen gezond weer op 23 april 2012 Symposium Ouderen & Alcohol Workshop 9 En morgen gezond weer op Complementair werken in de zorg voor ouderen Yildiz Gecer Tactus Henk Snijders Carintreggeland Voorstellen Wie zijn wij? Wie

Nadere informatie

Ouderen & Alcoholgebruik in Nederland

Ouderen & Alcoholgebruik in Nederland Ouderen & Alcoholgebruik in Nederland Zwolle, 23 april 2012 Gun ze toch hun borreltje!? VU University Amsterdam, Marja Aartsen Windesheim, Carolien Smits Ouderen & Alcohol: waarom interessant? Ouderen

Nadere informatie

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen Drugpunt 24 februari 2015 Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen DRUGPUNT TEAM Filip Claeys filip.claeys@drugpunt.be 09/381 86 63 of 0498

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011 Programma vandaag 19:00 19:45 u Tactus Verslavingszorg Cijfers Middelen/gewoontes 19:45 20:00 u Pauze Pubers & Verslavingen Liska Vulperhorst Preventiewerker 21 maart 2013 20:00 20:45 u Stellingen 20:45

Nadere informatie

Met deze brochure willen we u naar jaarlijkse traditie opnieuw een gevarieerd programma van de azcolloquia aanbieden.

Met deze brochure willen we u naar jaarlijkse traditie opnieuw een gevarieerd programma van de azcolloquia aanbieden. 2014 2015 2014 2015 Beste collega Met deze brochure willen we u naar jaarlijkse traditie opnieuw een gevarieerd programma van de azcolloquia aanbieden. In de brochure vindt u een overzicht van de colloquia

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Drugs en alcohol gebruik bij zwangeren

Drugs en alcohol gebruik bij zwangeren Drugs en alcohol gebruik bij zwangeren Risico s en DILEMMA s VOOR MOEDER EN KIND 16 april 2013 Mary Janssen van Raaij & Susanne Wegen Programma Inleiding Gevolgen voor de moeder Gevolgen voor het kind

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Face it, Work it. Overzicht

Face it, Work it. Overzicht Face it, Work it Dr. H. Peuskens Psychiater Psychiatrische kliniek Broeders Alexianen Tienen Overzicht Middelengebruik in Vlaanderen CAO 100 Middelengerelateerde problematiek Expertise in residentiële

Nadere informatie

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 Co-morbiditeit is de norm (gegevens uit intern onderzoek Bouman GGZ) HEROÏNE (VAAK POLYDRUGGE BRUIK) ALCOHOL STIMULAN- TIA CANNABIS

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Preventie Behandeling Nazorg Alcohol, roken, drugs, medicijnen, gamen, gokken Programma

Nadere informatie

De Sociale plattegrond. Inhoudstafel

De Sociale plattegrond. Inhoudstafel De Sociale plattegrond Sector: Verslaving Spreker: Marc Tack (CAT CGG Eclips) Inhoudstafel I. Kenmerken van problematisch alcoholen middelengebruik II. Implicaties voor de hulpverlening III. Overzicht

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN DR. E.J. SULKERS, KINDERARTS ADRZ Symposium Nehalennia, 11 april 2013 MOEHEID KAN EEN SYMPTOOM ZIJN VAN EEN: - infectieziekte; - orgaanziekte (hart,

Nadere informatie

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE 1 Drugs en Senioren Drugs en Senioren Prof Dr M Vandewoude Universitair Centrum Geriatrie Antwerpen 2 3 Wat wordt juist bedoeld? «Echte drugs» Alcohol Psychotrope medicatie

Nadere informatie

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg VMDB 15-06-2013 Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg DUBBELE DIAGNOSE Psychiatrische Stoornis + middelenproblematiek Er bestaat wederzijdse beïnvloeding Prognose is minder goed Afzonderlijke

Nadere informatie

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Informatie voor huisartsen PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Wanneer verwijst u naar de BasisGGZ (Novae) of de Specialistische GGZ (VNN)? WANNEER VERWIJST U NAAR DE BASISGGZ (NOVAE)

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit sirikruit@live.nl iri Kruit Voorlichting en training 1 Programma Introductie - Kennismaking - Studiehandleiding, opbouw van de lessen

Nadere informatie

Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen.

Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen. Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen. Er is amper psycho-educatie materiaal beschikbaar voor dubbele diagnose cliënten over de interactie tussen

Nadere informatie

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen Voor vragen over alcohol, illegale drugs, gokken en medicijnen: De DrugLijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09

Nadere informatie

Acute psychiatrie voor de acute internist. Joris J.B. van der Vlugt Ziekenhuis psychiater

Acute psychiatrie voor de acute internist. Joris J.B. van der Vlugt Ziekenhuis psychiater Acute psychiatrie voor de acute internist Joris J.B. van der Vlugt Ziekenhuis psychiater Inhoud Wilsbekwaamheid beoordeling Indicaties voor psychiatrische opname na TS Wilsonbekwaamheid Bij wilsonbekwaamheid

Nadere informatie

Liska Vulperhorst 2 november 2015

Liska Vulperhorst 2 november 2015 Liska Vulperhorst 2 november 2015 Programma Cijfers Gamen nader toegelicht Soorten games Positieve effecten Negatieve effecten Wat maakt een game verslavend Verslaving Wat kunt u doen? Tips Adviezen Gamen

Nadere informatie

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP)

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) De effectiviteit van een gecombineerde behandeling gericht op problematisch middelengebruik en partnergeweld bij plegers van partnergeweld

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

Richtlijnen voor de behandeling van voorkamerfibrillatie. Dr E Raymenants Cardiologie St Maarten

Richtlijnen voor de behandeling van voorkamerfibrillatie. Dr E Raymenants Cardiologie St Maarten Richtlijnen voor de behandeling van voorkamerfibrillatie Dr E Raymenants Cardiologie St Maarten Inhoud o Epidemiologie Prevalentie Prognose Associatie met CV en andere aandoeningen o Definities & types

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Peter Vossenberg Tactus Verslavingszorg. Verslavingsarts KNMG Arts voor Maatschappij en Gezondheid Opleider voor opleiding tot verslavingsarts

Peter Vossenberg Tactus Verslavingszorg. Verslavingsarts KNMG Arts voor Maatschappij en Gezondheid Opleider voor opleiding tot verslavingsarts Peter Vossenberg Tactus Verslavingszorg Verslavingsarts KNMG Arts voor Maatschappij en Gezondheid Opleider voor opleiding tot verslavingsarts 3 t/m 10 oktober is de themaweek De Kennis van Nu: Verbeter

Nadere informatie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Agressie en dwangtoepassing leren van elkaar

Nadere informatie

VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS. / pagina

VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS. / pagina VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS / pagina eens oneens VIA INVOEGEN KOPTEKST EN VOETTEKST KUNT U DEZE TEKST WIJZIGEN / pagina 2 Cannabis/hasj is verslavend VIA INVOEGEN KOPTEKST EN

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Preventieve psychotherapie

Preventieve psychotherapie Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie

Nadere informatie

Liska Vulperhorst Preventiewerker

Liska Vulperhorst Preventiewerker Liska Vulperhorst Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Vijf circuits Behandeling & Begeleiding Sociale Verslavingszorg Forensische Verslavingszorg Verslavingsreclassering Preventie & Consultancy Programma

Nadere informatie

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg Marielle Brenninkmeijer Inhoud workshop Online alcoholdebaas.nl Onderzoek en resultaten Verslaving de baas Oefening Online Wat is www.alcoholdebaas.nl? Website

Nadere informatie

WELKE PATIËNT KOMT IN AANMERKING VOOR REDUCTIE VAN ALCOHOLCONSUMPTIE EN HOE ZIET HUN BEHANDELING ER UIT?

WELKE PATIËNT KOMT IN AANMERKING VOOR REDUCTIE VAN ALCOHOLCONSUMPTIE EN HOE ZIET HUN BEHANDELING ER UIT? WELKE PATIËNT KOMT IN AANMERKING VOOR REDUCTIE VAN ALCOHOLCONSUMPTIE EN HOE ZIET HUN BEHANDELING ER UIT? DRS. L.P. VAN DER VORST VERSLAVINGSARTS-KNMG PARNASSIAGROEP Sponsoring of onderzoeksgeld Disclosure

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

DRUGS. Inhoudstafel: Heb je vragen over drugs? Heb je problemen met drugs? In deze wegwijzer staan alle diensten die jou kunnen helpen.

DRUGS. Inhoudstafel: Heb je vragen over drugs? Heb je problemen met drugs? In deze wegwijzer staan alle diensten die jou kunnen helpen. DRUGS Drugwegwijzer: alcohol tabak medicatie illegale drugs Inhoudstafel: Zoek je de juiste dienst? 4 Wil je informatie over drank, drugs, pillen, gokken? 5 Heb je een zoon of dochter die drugs gebruikt?

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit sirikruit@live.nl iri Kruit Voorlichting en training 1 Programma Introductie - Kennismaking - Studiehandleiding, opbouw van de lessen

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen 1 Inhoud 1. a. Missie en b. Geschiedenis 2. Wie zijn wij? 3. Wat gaan wij doen? a. Stadia en profiel b. Interventie onderzoek c. Onderwijs en opleiding

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Excited Delirium Syndroom E-learning

Excited Delirium Syndroom E-learning Excited Delirium Syndroom E-learning Versie 11-10-2013 FMG e-learning wordt aangeboden door het Forensisch Medisch Genootschap (FMG), de beroepsvereniging voor forensisch artsen in Nederland. De e-learning

Nadere informatie

Gamen? Novadic-Kentron. Preventie, voorlichting en advies. Novadic-Kentron

Gamen? Novadic-Kentron. Preventie, voorlichting en advies. Novadic-Kentron Gamen? GAME OVER Preventie, voorlichting en advies Werkgebieden, regio s en vestigingen 2.600.000 inwoners - 1.100 medewerkers - 260 opnameplaatsen - 13.000 cliënten per jaar Dus Hoe heet het duurste spel

Nadere informatie

Profiel van de jonge suïcidepoger

Profiel van de jonge suïcidepoger Profiel van de jonge suïcidepoger Eva De Jaegere Eenheid voor Zelfmoordonderzoek Univeristeit Gent Prof. Dr. C. van Heeringen Studiedag Schemerjongeren: schaduw én licht 1. Definitie suïcidepoging 2. Suïcidecijfers

Nadere informatie

Voorstelling Team Verslavingszorg

Voorstelling Team Verslavingszorg 27/05/2015 Voorstelling Team Verslavingszorg Ivo Vanschooland Doelgroep De afdeling staat open voor mannen en vrouwen uit gans Vlaanderen en Nederland met problemen gekoppeld aan misbruik of afhankelijkheid

Nadere informatie

Presentatie DDu Ketencasus

Presentatie DDu Ketencasus Presentatie DDu Ketencasus Drank en Drugsincidenten in het uitgaanscircuit Reg. Ketencasusbespreking n Jan Krul MSc adviseur en onderzoeker gezondheidswetenschapper (spoed)verpleegkundige n n Mass Gathering

Nadere informatie