Oplossingsgerichte therapie bij patiënten met een chronische psychiatrische problematiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Oplossingsgerichte therapie bij patiënten met een chronische psychiatrische problematiek"

Transcriptie

1 KORZYBSKI Oplossingsgerichte therapie bij patiënten met een chronische psychiatrische problematiek Eindwerk aangeboden ter afronding van de opleiding Oplossingsgerichte cognitieve therapie Bruggeman Roos en Van Belle Lien Academiejaar

2 INHOUDSOPGAVE Inleiding 1. Casuïstiek 2. Specificatie van patiënten met een chronische problematiek 2.1 Definitie 2.2 Patiënten met een chronische psychiatrische problematiek 2.3 Patiënten met somatoforme stoornissen Begripsvorming Gelijkenissen en verschillen tussen de twee categorieën van psychiatrische patiënten Onderscheid berusting en acceptatie 3. Specificatie van oplossingsgerichte therapie 3.1 Iedereen heeft autopoëtische of zelfhelende krachten 3.2 Iedereen is uniek 3.3 Problemen en oplossingen zijn van een totaal andere orde 3.4 Keuzevrijheid van de patiënt Keuzevrijheid en pathologie Het Brugse model van keuzevrijheid 4. Gewoontetheorie 4.1 Gewoontevorming 4.2 Psychotherapie en gewoontes 4.3 Gewoontes bij patiënten met een chronische problematiek 5. Methoden en technieken 5.1 Onderscheid problemen en beperkingen 5.2 Complimenten geven en uitzonderingen bevragen 5.3 Mirakelvraag 5.4 Schalen 5.5 Drie vragen om gelukkig te leven 5.6 Hoop induceren 5.7 First session formula task 5.8 Coping Besluit Dankwoord BIBLIOGRAFIE 2

3 Inleiding Centraal in dit eindwerk staat het oplossingsgericht werken met patiënten met een chronische problematiek. We starten met een algemene definitie over chroniciteit. Hierin maken we een onderscheid tussen patiënten met een chronische problematiek en patiënten met somatoforme stoornissen. Daarna stellen we het oplossingsgerichte model voor. Dit passen we toe op beide groepen patiënten met een chronische problematiek. De belangrijkste concepten zijn de zelfhelende krachten van patiënten, hun uniciteit, problemen en oplossingen zijn van een andere orde en keuzevrijheid. In een volgend deel belichten we de gewoontetheorie. Ten slotte staan we uitvoerig stil bij de methoden en technieken voor de behandeling van patiënten met een chronische problematiek. Aan de hand van casusmateriaal willen we aantonen dat het oplossingsgerichte model bruikbaar en werkbaar is in de behandeling van patiënten met een chronische problematiek. Hiervoor belichten we de casus van een vrouw met een complexe chronische problematiek (Emma) en iemand met een somatoforme problematiek (Sonja). 3

4 1. Casuïstiek De eerste casus betreft Emma, een vrouw van 58 jaar. De klachten waarmee ze zich aanmeldde waren angsten, gevoelens van uitputting, schuldgevoelens, problemen met afgrenzen en depressiviteit. Deze vrouw had een moeilijke jeugd met seksueel misbruik, affectieve verwaarlozing en misbruik van psychoactieve stoffen (vooral alcoholmisbruik) op jonge leeftijd. Ze had op het moment van aanmelding verschillende psychiatrische ziekenhuisopnames achter de rug, enkele naar aanleiding van suïcidepogingen. Later in de therapie werd ook meer duidelijk dat er sprake was van een onderliggende persoonlijkheidsproblematiek met hoofdzakelijk borderline kenmerken. De volgende casuïstiek gaat over Sonja, een 49-jarige vrouw. Ze meldde zich aan met klachten van aanhoudende vermoeidheid en pijnen. Op het moment van aanmelding had ze vier maanden bijna continu geslapen. Sonja legt de lat voor zichzelf heel hoog. Ze deed een job waarvoor ze zich mateloos inzette. Al jaren had ze last van slaapproblemen en lag ze vaak te piekeren over het werk. Ook in haar sociaal leven was dit een erg actieve vrouw. Tot op heden voelt ze zich vaak ongemakkelijk in sociale situaties en heeft ze angst voor negatieve evaluaties. Daarnaast is ze perfectionistisch ingesteld en angstig om fouten te maken. In de loop van de therapie werd bij haar de diagnose CVS gesteld. 4

5 2. Specificatie van patiënten met een chronische problematiek 2.1 Definitie Wat betreft definiëring van het begrip chroniciteit vinden we in de literatuur drie inclusiecriteria, met name diagnose, mate van beperkingen en tijdsduur. Wat de diagnose betreft kenmerkt chroniciteit zich door psychische en emotionele stoornissen, zoals schizofrenie, bipolaire stoornis, langdurige depressiviteit. Daarnaast is er vaak sprake van comorbiditeit met alcoholafhankelijkheid en drugsverslaving. De mate van beperkingen toont zich in het psychisch functioneren en beperkingen in een aantal basisvaardigheden van het dagelijks leven, zoals: sociale interactie, zelfzorg, werken en vrije tijd. Om het criterium tijdsduur te bepalen, nam men enkele decennia geleden de duur van een opname in een residentiële setting. Tegenwoordig komt de duur van de ambulante behandeling binnen de geestelijke gezondheidszorg in aanmerking. (Theunissen J.R. e.a.(2008). p. 3-4) Voor de specificatie van patiënten met een chronische problematiek sluiten we ons aan bij de definities van Kroon H. e.a.: het gaat om mensen met langdurig bestaande psychische stoornissen en beperkingen, waardoor zij zich zonder hulp niet in redelijke mate staande kunnen houden in de samenleving en er is sprake van een psychiatrische stoornis volgens DSM, actuele psychische stoornissen, beperkingen in het sociaal functioneren, een chronisch beloop van de ziekte en contact met de geestelijke gezondheidszorg in de afgelopen twee jaar met behandelvrije perioden van maximaal een half jaar. ( Kroon H. e.a. (1998). p ) Bij Emma is het duidelijk dat het hier gaat om een langdurig bestaande psychiatrische stoornis. Ze heeft reeds verschillende opnames achter de rug, zowel op een PAAZ als in psychiatrische ziekenhuizen. Dit over een periode van meer dan 25 jaar. Bij Sonja was er nog geen voorgeschiedenis in de hulpverlening. Intussen loopt de ambulante begeleiding vier jaar. De eerste twee jaar verliep de behandeling in een opwaartse beweging. Sonja slaagde erin kleine activiteiten terug op te nemen. De vermoeidheidsklachten en pijnen bleven onderliggend steeds aanwezig. Na een zware ontgoocheling ging het de laatste twee jaar eerder bergaf. Sonja kreeg ook depressieve klachten. Dit is een van de mogelijke in stand houdende factoren van de vermoeidheidsklachten. Geleidelijk aan komt ook daarin terug wat opening. Het is duidelijk een behandeling met vallen en opstaan waarbij er gedurende die vier jaar sprake is van beperkingen in het functioneren op verschillende terreinen. We kunnen dus zeker spreken over chroniciteit. 2.2 Patiënten met een chronische psychiatrische problematiek Bij patiënten met een chronische psychiatrische problematiek zijn existentiële keuzes en symptoomgedrag niet conform. Existentiële keuzes kunnen we vertalen in antwoorden op vragen als: Hoe zou u willen dat uw kinderen u herinneren? of Welk beeld zou u willen dat uw man/vrouw/collega van u zou meedragen? of Welk soort man/vrouw wilt u zijn?. Bij patiënten met een chronische problematiek zien we vaak een onrealistisch toekomstperspectief; ze willen bijvoorbeeld nooit meer depressief zijn, willen nooit meer angstig zijn. Bij anderen zien we dat ze stagneren in de hopeloosheid, dat er geen andere toekomst meer bestaat dan de huidige situatie. Bij mensen met een chronisch depressieve problematiek ontstaat er vaak een tunnelvisie. Hun bestaan wordt vaak gekenmerkt door een gevoel van leegte, uitzichtloosheid en zinloosheid. De constante in het leven van Emma is haar hondje. Haar kinderen wensen haar niet meer te zien, relaties lopen steeds op de klippen en met haar moeder heeft ze een ambivalente relatie. Door de zorg voor haar hondje groeide het idee een luxueus hondenhotel op te richten op een eiland. De voorstelling die ze hierover maakte was weinig realistisch. Het ideale beeld van het hondenhotel zag 5

6 er als volgt uit: een groot gebouw, zonder verdieping, volledig in glas. In het interieur een salon met verschillende rode zeteltjes, op een verwarmde en verlichtte marmeren vloer. In het midden ervan een grote fontein waaruit de hondjes konden drinken. Er zou steeds klassieke muziek spelen. In de eetkamer zou er een lange tafel staan met voor elke hond een gepersonaliseerde stoel en voor elk een eetbakje met een tekening van zichzelf erop. In de slaapzaal komen verschillende kinderbedden, met voor elke hond een zacht deken. Daarnaast zou er ook een moderne badkamer zijn, volledig in het wit. Rond het hotel wenste Emma een groot zwembad te zetten, met allemaal palmbomen er rond. 2.3 Patiënten met somatoforme stoornissen Begripsvorming Chronische problematiek zien we ook terug bij patiënten met somatische aandoeningen. Vaak is hun leven opgebouwd rond lichamelijke klachten. We willen hier dieper op ingaan, gezien er steeds meer doorverwijzingen komen vanuit de eerste lijn naar de geestelijke gezondheidszorg. Soms komen patiënten met moeilijk te duiden en te verklaren klachten, zoals klachten van extreme vermoeidheid, futloosheid en chronische pijn bij de huisarts terecht. De patiënten zelf geven vaak een lichamelijke oorzaak als verklaring. Ondanks vele onderzoeken werd geen lichamelijke oorzaak voor de klachten aangetoond, waardoor deze patiënten onvoldoende reageren op reguliere lichaamsgerichte behandelingen. Artsen zullen daardoor vaak de klachten toeschrijven aan psychologische problemen, omdat er lichamelijk niets aantoonbaar is. Voor de patiënt begint hier vaak de lijdensweg van vele medische onderzoeken, omdat ze willen bewijzen dat er wel een fysische oorzaak is. Het is de taak van de hulpverlener om de onrust die deze patiënten ervaren ernstig te nemen. Het is belangrijk om begrip te tonen voor hun rusteloosheid, onzekerheid en angst. Ze hebben immers al een lange, vermoeiende weg afgelegd. Voor de omschrijving van somatisatie volgen we de definitie van Lipowski, 1988: De neiging om lichamelijk onwelbevinden en symptomen te ervaren en uit te drukken die niet door pathologische bevindingen worden ondersteund, ze toe te schrijven aan lichamelijke ziekte, en er medische behandeling voor te zoeken. (Van der Feltz-Cornelis, C. e.a (2008). p.42) De DSM-IV onderscheidt vijf somatoforme stoornissen. De conversiestoornis (= symptomen of klachten m.b.t. willekeurige spieren of zintuigen), de somatisatiestoornis (= voorgeschiedenis van talrijke lichamelijke klachten gedurende vele jaren, o.a. pijnklachten en maag-darmklachten), de pijnstoornis (= pijn op één of meer plaatsen in het lichaam), hypochondrie (= preoccupatie met de opvatting of vrees een ernstige ziekte te hebben) en tot slot dysmorfofobie (= stoornis in de lichaamsbeleving). (Vandereycken, W. e.a (2008). p ). Er bestaan ook twee restcategorieën, met name de ongedifferentieerde somatoforme stoornis (een of meer lichamelijke klachten, zoals vermoeidheid, verlies van eetlust en na medisch onderzoek zijn de symptomen niet eerder toe te schrijven aan een bekende somatische aandoening) en de somatoforme stoornis niet anderszins omschreven. Een aantal van de onverklaarde lichamelijke klachten komen tot uiting in syndromen zoals het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) en fybromyalgie. Het is erg moeilijk voor deze patiënten zich voor te stellen hun leven verder uit te bouwen met de functionele beperkingen die ze door deze klachten ervaren. Tot op heden is CVS niet opgenomen in de DSM-IV. Volgens ons kan CVS ondergebracht worden onder de categorie ongedifferentieerde somatoforme stoornissen. 6

7 2.3.2 Gelijkenissen en verschilpunten tussen de twee categorieën patiënten met een chronische problematiek Er zijn gelijkenissen merkbaar tussen de patiënten met somatoforme klachten en patiënten met een chronische psychiatrische problematiek. Vaak heeft de eerste categorie van patiënten, als ze in de hulpverlening komen een onrealistisch toekomstperspectief. Enerzijds kan dit de vorm aannemen van het altijd vrij willen zijn van lichamelijke klachten. Anderzijds kan het ook bestaan uit het idee volledig vast te zitten in de hopeloosheid. Nog een gelijkenis met de chronisch psychiatrische patiënten is dat ook de existentiële keuzes niet in overeenstemming zijn met het beeld dat er is van hun beperking of probleem. Bij beide categorieën is het belangrijk dat de patiënt niet enkel kijkt naar wat hij wil laten verdwijnen uit zijn leven (symptomen, problemen en beperkingen), maar hoe hij verder een leven wil opbouwen rond zijn problemen of beperkingen. Een eerste fase bij de behandeling van patiënten met chronische problemen is gericht op stabilisatie. Een heel belangrijk onderdeel hiervan is acceptatie en zelfzorg. Kenmerkend bij bepaalde patiënten met een somatoforme problematiek zijn de niet-accepterende gedachten zoals: zich moe of niet moe voelen, ik moet blijven doorgaan, van die ziekte moet ik snel en volledig genezen, op een dag wordt alles weer precies zoals vroeger. (Van Houdenhove, B. (2009)). De behandeling is er in deze eerste fase op gericht de niet-accepterende gedachten te corrigeren. We stellen hierbij de vraag aan de patiënt welke gedachten helpend zouden kunnen zijn. Daarnaast moet voldoende aandacht besteed worden aan rouwverwerking. Stabiliseren houdt ook het leren doseren van activiteiten in. Als de klachten voldoende gestabiliseerd zijn bij patiënten met een somatische problematiek, kan de focus uitbreiden naar het progressief opbouwen van de fysieke conditie. Dit is de tweede fase van de behandeling. Samen met de patiënt wordt gezocht naar haalbare kleine doelstellingen. Zo ontstaan kleine succeservaringen. Patiënten kunnen een constructieve copingstijl ontwikkelen met het gevoel zelf meer controle te hebben over hun situatie. Ook bij patiënten met een chronisch psychiatrische problematiek zijn pas bij een zekere stabiliteit de eerste stappen naar verandering mogelijk. Er zijn ook verschilpunten tussen beide categorieën. Bij patiënten met een chronische problematiek zien we soms dat ze zich vaker gewonnen geven als ze geconfronteerd worden met problemen. Bij hen zien we meer een vorm van berusting en de gedachte ik kan het niet meer aan. Bij patiënten met een somatoforme stoornis daarentegen zien we een grotere wil en verlangen naar een actief leven. Ze zijn niet geneigd te stoppen en reageren niet op lichamelijke signalen. Vaak zijn het mensen die voor de klachten een uiterst actief leven hadden. Het besef dit te moeten loslaten, en op een veel minder niveau te moeten functioneren vormt vaak een rouwproces op zich. Bij Sonja overheerste in het begin een nogal verlammend toekomstperspectief. Werken, een actief sociaal leven hebben en het huishouden runnen, wilde ze opnieuw opnemen. Ze wou ernaar streven hetzelfde niveau te halen als voor de klachten. Haar existentiële keuze was het beeld van zichzelf als actieve vrouw. Dit lag mijlenver verwijderd van hoe ze zich nu voelde met die klachten Onderscheid berusting en acceptatie In het therapeutisch proces is het van het grootste belang onderscheid te maken tussen acceptatie en berusting. Als therapeut verwachten we niet de aanvaarding van de symptomen bij de patiënt als zijnde een vaststaande toestand. Dit zou neerkomen op berusting in de situatie, wat geen wenselijk objectief is. Bij patiënten met somatoforme stoornissen zien we vaak dat ze een nutteloze strijd 7

8 voeren tegen hun situatie. Hun typisch hanteringsgedrag wordt gekenmerkt door vermijden van activiteit en overmatig rusten, afgewisseld met periodische overactiviteit. Acceptatie betekent aanvaarden dat het is zoals het is, met de mogelijkheden en beperkingen die zich nu presenteren. Hoe het verder zal verlopen kunnen we niet voorspellen. Dit aanvaarden is een noodzakelijke stap voor verandering. Acceptatie is geen passieve manier om je bij de ziekte neer te leggen, maar een eerste stap op weg naar herstel. In het begin verzette Sonja zich heel erg tegen haar ziekte. Op betere dagen ging ze haar fysieke grenzen overschrijden. Zo deed ze dan bijvoorbeeld een hele strijk en ging ze nog uitgebreid koken. De dagen erna voelde ze dan een grote terugval. Het hopeloze gevoel dat het nooit meer zou verbeteren, kwam dan heel sterk op de voorgrond. Sonja slaagde er nauwelijks in tot activiteit te komen. Ze had het idee dat het toch geen zin meer had om te proberen iets aan haar situatie te veranderen. Dit uitte zich in meer passiviteit, de zetel moeilijk uitkomen, weinig buitenkomen, zich afsluiten van sociaal contact. Deze toestand van berusting duurde een hele periode. Door dit te bespreken werd Sonja zich geleidelijk aan bewust van dit wisselende patroon. Op die manier leerde ze geleidelijk aan haar beperkingen te aanvaarden. Zo kon ze ook terug haar eigen mogelijkheden zien. Ze leerde stapsgewijs kleine, haalbare stapjes in het hier en nu te formuleren. Bijvoorbeeld: een kwartiertje plooiwerk, een aantal minuten fietsen op de hometrainer, een wandeling om brood naar de bakker. 3. Specificatie van oplossingsgerichte therapie 3.1 Inleiding Het oplossingsgerichte model is gegroeid vanuit de zoektocht naar werkzame factoren in therapie. Onderzoek van Duncan en Miller toont aan dat een van de belangrijkste werkzame elementen de therapeutische relatie is. Specifieke modellen of technieken zijn ondergeschikt aan deze therapeutische relatie. De grondhouding van een therapeut is respectvol, authentiek, empathisch en onvoorwaardelijk. Het is belangrijk open te staan voor de gedachten en het gedrag van de patiënt. Zeker bij patiënten met chronische problemen is het tonen van respect en persoonlijke integriteit primordiaal. De omgeving wordt vaak als zeer bedreigend ervaren. Het kunnen ervaren van veiligheid en vertrouwen in de therapeutische relatie is een voorwaarde om een proces van verandering op gang te brengen. Uit zelfbescherming blijven mensen met chronische psychische problemen vaak steken in hun symptomatisch gedrag. In verschillende therapeutische modellen spreekt men over weerstand wanneer de cliënt niet lijkt mee te werken aan de behandeling. Vanuit oplossingsgericht standpunt wordt dit gezien als feedback van de cliënt naar de therapeut. De therapeut moet bereid zijn dit gedrag van de cliënt te zien als waardevolle therapeutische informatie. Het is een signaal van de patiënt naar de therapeut dat er geen aansluiting is met de redenen waarvoor hij hulp zoekt. Een cruciale vraag in elke sessie is wat er nuttig kan zijn op dat moment voor de patiënt. Vanuit het gegeven dat de therapeutische relatie een van de belangrijkste werkzame factoren is, vertrekt oplossingsgerichte therapie vanuit de doelstellingen en verwachtingen van de patiënt. Het is belangrijk op dezelfde golflengte te zitten als de patiënt. Zo kan de therapeut mandaat verwerven, wat betekent dat de patiënt bereid is mee te werken aan zijn eigen behandeling. Weerstand is een teken dat de therapeut nog niet voldoende mandaat heeft verworven. (Hubble, M. A. Duncan, B. L. Miller, S. D. (1999) en (Dolan, Y. M. (1985). p. 1-15). Mandaat verwerven betekent niet zomaar alles van de cliënt aanvaarden. Het is wel respect tonen voor de eigenheid en doelen van de cliënt. En als deze doelen ons onrealistisch lijken, met de cliënt in onderhandeling te gaan, eerder dan hem aan te vechten, en onze doelen neer te planten. Als hulpverleners erin slagen een goeie 8

9 onderhandeling aan te gaan, vanuit respect voor de cliënt en zijn doelstellingen, is het goed mogelijk dat meer mandaat zal verworven worden. (Le Fevere de Ten Hove, M. (2007). p ). 3.2 Iedereen heeft autopoëtische of zelfhelende krachten De oplossingsgerichte therapie gaat er van uit dat de patiënten voldoende zelfhelende krachten in zich hebben om te komen waar ze zelf wensen te komen. In het leven zien we twee tendensen. Enerzijds streven mensen naar homeostase. Bij patiënten merken we frequent het vasthouden aan hun symptoomgedrag, omdat dit hen een houvast geeft. Hypothetisch kunnen we stellen dat het symptoom een betekenis heeft voor de patiënt. Anderzijds is er de tendens naar evolutie, naar verandering. Tussen beide tendensen is er een constant spanningsveld. Dit zelfhelend proces van behoud en streven naar verandering zorgt ervoor dat patiënten op zoek gaan naar alternatieven voor hun symptoomgedrag. Hier lopen ze vaak in vast. Het aankloppen bij professionele hulpverlening is een eerste stap in de richting van verandering. Bij patiënten met een chronische problematiek zien we dat ze op een of andere manier toch standhouden in hun gepercipieerde uitzichtloze situatie. Vaak zien we dat deze patiënten zich niet of slechts in beperkte mate bewust zijn van hun oplossingsgerichte vaardigheden. Het is de taak van de therapeut een context te creëren om de sterktes en mogelijkheden van de patiënt naar boven te brengen en hem te laten ontdekken hoe hij dit vroeger ook al (meestal onbewust) gebruikte om problemen op te lossen. Ondanks de blijvende vermoeidheid en pijnen slaagt Sonja er toch in een vast dagschema aan te houden. Op de vraag hoe ze dit volhoudt, antwoordt ze dat ze verder haar leven betekenis wil geven, hoe moeilijk het ook gaat. Ze zou ook de hele dag in de zetel of in bed kunnen liggen, maar daar kiest ze niet voor. Haar doorzettingsvermogen blijkt nu een bruikbare kracht in haar acceptatie- en veranderingsproces. 3.3 Iedereen is uniek Iedere persoon heeft zijn eigen manier van waarnemen, denken, voelen en oplossen. De focus binnen het oplossingsgerichte denken ligt op de eigen en unieke doelstelling van de patiënten. Deze doelstelling kan alleen de patiënt zelf bepalen. De weg die patiënten afleggen en de methoden die ze gebruiken om hun therapeutische doelstellingen te bereiken is ook een uniek proces. Het is de taak van de therapeut om open te staan voor de unieke wijze waarop een patiënt met zijn klachten en oplossingen omgaat. De therapeut is de gids binnen dit therapeutische proces. Tijdens perioden van stress, toegenomen angst, slapeloosheid en depressieve stemming grijpt Emma naar psycholeptica. Door het excessieve drinken krijgt ze af en toe een black-out. Tijdens een van die crisismomenten werd haar hondje ernstig ziek en kon ze het niet verzorgen. Ze voelde zich hierover erg schuldig en nam zich voor dit in de toekomst te vermijden. Ze besloot geen wijn en digestief meer te drinken en slechts drie glazen bier per dag. Het lukte haar om dit een periode vol te houden, af en toe was er recidief, maar door haar wil en inzet slaagde ze erin om het alcoholmisbruik te beperken. Ze deed aan self-talk en kon zichzelf hierdoor een halt toe roepen. 9

10 3.4 Problemen en oplossingen zijn van een totaal andere orde Winston Churchill schreef: The pessimist sees difficulty in every opportunity. The optimist sees the opportunity in every difficulty. Deze uitspraak beschrijft het denken in de oplossingsgerichte therapie. In dit therapiemodel staan niet de problemen, maar wel de oplossingen die de patiënt aanbrengt centraal. Analyse van problemen leidt niet noodzakelijk tot oplossingen. Oplossingen ontstaan vanuit het verlangen naar gewenst gedrag. Probleemanalyse kan wel een informatiebron zijn voor tools om oplossingen te bereiken. Bij de behandeling houden we rekening met de persoon van de patiënt vanuit een respectvolle houding. Dit vormt de basis van onze therapeutische relatie. We gaan na wat de patiënt werkelijk wil. Enerzijds focussen we ons op wat goed loopt bij de patiënt. Anderzijds proberen we gaandeweg een context te creëren waarin de patiënt opnieuw doelstellingen kan formuleren. Als de therapeut enkel problem-talk toelaat, zal dit vaak leiden tot het meedraaien in de negativiteit en het uitzichtloze van de patiënt. Indien we ons naast de problemen ook focussen op de resources en uitzonderingen van de patiënten zien we dat ze opnieuw tot andere perspectieven kunnen komen. In verschillende sessies met Sonja werd gewerkt rond haar piekergedrag. Hoe meer ze vertelde over het piekeren, hoe meer negatieve gedachten kwamen bovendrijven. Dit bracht vooral hopeloosheid en het idee dat het nooit zou verbeteren. Als therapeut deed ik een aantal suggesties om oefeningen te doen om beter met het piekeren te kunnen omgaan. De volgende sessie gaf ze aan dat de oefeningen niet zoveel effect hadden. In het gesprek kwam aan bod dat er wel een aantal momenten waren, waarop Sonja minder had gepiekerd, of het piekeren had kunnen stoppen. Bij navraag hoe ze dit had klaargespeeld, antwoordde ze dat ze op het idee gekomen was om verhaaltjes te verzinnen. Dit zorgde ervoor dat de piekergedachten tijdelijk verdwenen. Bij moeilijke momenten gebruikt ze nu het verzinnen van verhaaltjes om zich beter te voelen. Dit geeft haar het gevoel dat ze er zelf kan aan werken en meer controle heeft over het piekeren. 3.5 Keuzevrijheid van de patiënt Keuzevrijheid en pathologie Pathologie kunnen we definiëren als het ervaren van onvermogen bij patiënten om keuzes te maken, bijvoorbeeld dwangmatig gedrag. Patiënten zitten vast in een rigide denk- en handelingspatroon dat hen veel lijden bezorgt. Ze zien geen alternatieven of mogelijkheden meer om een ander pad te bewandelen. Specifiek voor patiënten met een chronische problematiek is dat ze meestal niet meer kunnen terugvallen op vroegere patronen. Het klachtenpatroon bestaat al lang en hun leven is volledig gericht op deze klachten met als gevolg dat ze geen uitweg meer zien. De mogelijkheid om keuzes te maken is fundamenteel voor oplossingsgerichte therapie. Vaak zoeken patiënten een therapeut omdat ze niet uit de impasse geraken: ze zijn overspoeld door verdriet, kunnen nog maar in een richting denken. Ze hebben het gevoel vast te zitten in hun problemen en geen keuzemogelijkheden te hebben om eraan te ontsnappen. Als ze terug in de mogelijkheid verkeren om keuzes te maken, krijgen ze terug meer grip op hun leven en verdwijnt de lijdensdruk. Indien nieuwe gewoontes ontstaan in de loop van de therapie, is het noodzakelijk deze veelvuldig te herhalen. Dit tot deze gewoontes voldoende geïnstalleerd zijn. Zo staan patiënten steviger in hun schoenen om uiteindelijk vrij te kunnen kiezen tussen de ongewenste vroegere patronen en de nieuwe gewenste gewoonte. Het gevoel dit te kunnen, is heel belangrijk voor het genezingsproces. De taak van de therapeut is om een context te creëren, zodat de patiënt ervaart keuzes te kunnen maken. Het is uiteindelijk de patiënt zelf die zorgt voor verandering. 10

11 Elk jaar gaat Sonja samen met haar partner op reis naar Spanje. Dit geeft haar telkens een grote rust en ze slaagt er ook in te genieten van kleine dingen. De lichamelijke klachten en vermoeidheid zijn echter ook daar aanwezig. Dit toont aan dat Sonja daar onbewust de keuze maakte om anders met haar klachten om te gaan. In verschillende therapiesessies werd hierbij stilgestaan. Dit om een context te creëren waarbij Sonja zich bewust kon worden dat ze ook anders met haar klachten kon omgaan Het Brugse model van keuzevrijheid Het Brugse model van de keuzevrijheid gaat uit van de samenhang tussen de waarneming van de realiteit (perceptie), het toekennen van betekenissen (semantische keuze) en het nemen van handelingsbeslissingen (pragmatische keuze). (Isebaert, L. (2007)). Figuur 1: Samenhang tussen de waarneming (perceptie) van de realiteit, de betekenisverlening (semantische keuze) en de beslissing die aan de handeling (actie) vooraf gaat (pragmatische keuze). (Isebaert, L. (2007)). De taak van de therapeut is om het keuzeproces van de patiënt te ondersteunen. Enerzijds kunnen we dit doen door de semantische keuze van patiënten te verbreden. Dit wil zeggen dat we een positieve betekenis geven aan de keuze. We kunnen aan het probleem een andere omschrijving geven, het bekijken in de context, het schuldgevoel wegnemen en positief connoteren. Zo bieden we inspiratie tot het maken van andere keuzes. Het symptoom krijgt op die manier een andere betekenis. Anderzijds kunnen we dit doen door de pragmatische keuze te beïnvloeden. Dit betekent dat we de patiënt bewust kunnen maken dat hij positieve keuzes kan maken op het niveau van handelen. De patiënt bepaalt bijvoorbeeld zelf wanneer hij komt, of hij alleen wenst te komen of met andere leden van het systeem, of hij een huiswerkopdracht uitvoert of niet. Semantische keuze en pragmatische keuze beïnvloeden elkaar constant. Als patiënten erin slagen andere betekenissen te geven aan de realiteit, gaan ze ook andere keuzes maken op het vlak van handelingen. 11

12 Doorheen het afgelegd hulpverleningsparcours hebben velen een diagnose gekregen. Diagnoses zijn statisch en geven hulpverleners en patiënten het gevoel dat verandering niet mogelijk is. Vaak gaan patiënten zich identificeren met hun klachten en diagnose. Ze hebben vaak een heel sterke ziekteidentiteit. Dit laat weinig ruimte om zichzelf nog te kunnen zien als mensen met competenties en vaardigheden om te zoeken hoe ze beter met hun beperkingen kunnen omgaan. De hopeloosheid van patiënten komt vaak voort uit het gevoel geen keuze meer te hebben. Oplossingsgerichte therapie focust niet op deze onmogelijkheid, daarentegen wel op wat patiënten kunnen doen om hun situatie te verbeteren of om anders met hun klachten om te gaan. Sonja vertelde in een van de sessies dat haar leven vroeger ook geen leven was. Ze voelde zich toen geagiteerd, had het constant druk. Ook op reis kon ze het drukke leven niet loslaten en wou ze alles gezien hebben. Ze kon ook niet meer genieten van haar partner. Ze voelde zich hierbij schuldig en had het gevoel hem veel tekort te doen. Door de negatieve perceptie van Sonja op haar vroegere leven, konden we werken rond haar semantische keuze. We herkaderden het probleem door het te bekijken in een andere context en door er een positieve betekenis aan te geven. Door haar ziekte was ze gedwongen om veel te rusten. Hierdoor bracht ze meer tijd door met haar partner, waardoor er meer diepgang in haar relatie ontstaan is. Haar partner vroeg haar twee jaar geleden ten huwelijk. De mogelijkheid werd gecreëerd om geleidelijk aan de semantische keuze te veranderen. Sonja gaf een nieuwe betekenis aan de diagnose CVS, waarbij ze besefte ook alles rustiger dan voorheen te kunnen aanpakken. Zo kon ze terug iets opbouwen (pragmatische keuze) en slaagde erin kleine stapjes te zetten naar verandering en deze geleidelijk aan uit te breiden (dagelijkse wandeling naar bakker, op hometrainer tot vijftien minuten per dag, eten maken, twee keer per week strijken). Ze kon de diepgang in haar relatie opnieuw appreciëren (semantische keuze). 4. Gewoontetheorie 4.1. Gewoontevorming We starten dit deel met een uitspraak van Luc Isebaert : De persoonlijkheid is de som van alle gewoontes. Bij onderzoek van het geheugen is men tot de bevinding gekomen dat elke gewoonte te maken heeft met neuronale circuits in de hersenen. De neuronale circuits die aan de basis liggen van het ontstaan van een gewoonte bestaan uit drie componenten, met name gedachten, gevoelens en gedrag. Gewoontevorming ontstaat door veranderingen in de sterkte van de verbindingen tussen neuronen, die ervoor zorgen dat herinneringen gecodeerd en opgeslagen worden in het centrale zenuwstelsel. Nieuwe synapsen, nieuwe dendrieten en nieuwe cellen ontstaan vóór het aanleggen van gewoontes. De synaptische verbindingen tussen de miljarden neuronen in onze hersenen vormen geen constanten, maar zijn onderhevig aan veranderingen als gevolg van de activiteit van de neuronen waarmee ze in verbinding staan. De mediale delen van de prefrontale cortex spelen een belangrijke rol in het integreren van informatie. Hier komen de cognitieve, emotionele en motivationele of gedragsimpulsen samen. Dit zijn ook de componenten waaruit een gewoonte bestaat. Gewoontes zijn voor een deel aangeboren (universeel, instinctief) en voor een deel aangeleerd. (LeDoux, J. (2002)). Het Brugs Model gaat er van uit dat alle gedragingen en gewoontes als hersenpatronen zijn opgeslagen, zoals bijvoorbeeld de vaardigheid om te fietsen. De gewoontes worden mee bepaald door de existentiële keuze die we maken. Deze vertrekken vanuit de persoon die we zouden willen zijn. De gewoontes die daarmee niet in overeenstemming zijn, worden gezien als ongewenst en onbevredigend. Als gewoontes gepaard gaan met ernstige belemmeringen in het dagelijks functioneren, kunnen we stellen dat deze gewoontes existentiële keuzes in de weg staan en dus pathologisch zijn. 12

Oplossingsgericht werken. Arteveldehogeschool 19 maart 2015

Oplossingsgericht werken. Arteveldehogeschool 19 maart 2015 Oplossingsgericht werken Arteveldehogeschool 19 maart 2015 Vragen Waaraan zou jij morgen kunnen opmerken dat deze workshop vandaag zinvol voor jou was? Wat zou je zelf kunnen doen om het zinvol te maken?

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten.

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten. Hand-out Workshop oplossingsgericht gesprekvoeren. Wat is oplossingsgericht werken? Volgens Mahlberg&Sjöblom (2011) wordt er over het algemeen uit gegaan van een probleem gerichte benadering. Een probleem

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

De oplossingsgerichte flowchart

De oplossingsgerichte flowchart De oplossingsgerichte flowchart Inleiding De oplossingsgerichte flowchart is een hulpmiddel om de werkrelatie te beschrijven tussen cliënt en hulpverlener. Het instrument kan bij elke client-hulpverlener

Nadere informatie

Oplossingsgerichte benadering MBO platformdag, 9 april 2015

Oplossingsgerichte benadering MBO platformdag, 9 april 2015 Oplossingsgerichte benadering MBO platformdag, 9 april 2015 Joost Iserief & Ingrid Kroezen Waarom oplossingsgerichte gespreksvoering? Praten over problemen leidt vaak niet tot oplossingen, praten over

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Schaalvragen. Wat maakt schaalvragen nuttig? Valkuilen. Wat maakt schaalvragen nuttig?

Schaalvragen. Wat maakt schaalvragen nuttig? Valkuilen. Wat maakt schaalvragen nuttig? Inzoemen op een techniek : schaalvragen Ontstaan van de schaalvragen Steve De Shazer en Insoo Kim Berg gebruikten deze technieken in elk gesprek Chris Van Dam Wat maakt schaalvragen nuttig? Een gedifferentieerde

Nadere informatie

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag Het gevolgenmodel Behandeling van kinderen en jongeren met Somatisch On-(voldoende) verklaarde Lichamelijke Klachten: SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag 6 november 2014 Lichamelijke

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK)

Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK) Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK) Wijzingen van DSM-IV naar DSM-5 Lisette t Hart & Ingeborg Visser Vragen Wie heeft in de afgelopen twee weken last gehad van buikpijn, maagpijn, misselijkheid,

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Het Brugse Model de flow chart

Het Brugse Model de flow chart Het Brugse Model de flow chart De flowchart is een nuttig instrument dat in de eerste plaats ontwikkeld werd om te gebruiken in een therapeutische situatie. Uiteraard kan je dit ook gebruiken tijdens een

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Regionaal Genootschap Fysiotherapie Midden Nederland Zelfmanagement bij kanker De realiteit 100.000 nieuwe diagnoses in 2012 Het aantal

Nadere informatie

Rouwen na faillissement

Rouwen na faillissement Rouwen na faillissement Vriendelijk aangeboden door Tussenstap is een product van de vzw Zenitor is een dochter van vzw Zenitor, alle rechten voorbehouden 1/7 Inleiding:... 3 1.Wat is rouwen eigenlijk?...

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken?

Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken? Infofiche werkgever_analyse Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken? Psychosociale moeilijkheden opmerken is geen evidentie. Evenmin is het

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Inhoud Inleiding DEEL 1 THEORIE 23

Inhoud Inleiding DEEL 1 THEORIE 23 Inhoud Inleiding 1 Waar dit boek over gaat 17 2 Waar dit boek niet over gaat 18 3 Een patiëntgerichte attitude 19 4 Doelgroep 20 5 Opzet van het boek en leeswijzer 20 Noten 21 Dank 21 Literatuur 22 DEEL

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM )

WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM ) WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM ) (zie ook het voorbereidingsformulier voor patiënten) 1. Casusconceptualisatie De invloed van negatieve (kern)opvattingen staat

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Maureen Oliver Lezing gehouden tijdens het symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie op 20

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Ont - moeten. www.psysense.be

Ont - moeten. www.psysense.be Ont - moeten www.psysense.be Definitie van relatie Een relatie is iets waarbij je geeft en neemt, je streeft naar een win/win situatie. Je toont een relatie in een gebaar. De gebaren zijn vaak oprechter

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

EFT-Nijmegen-Sanitas Emotional Freedom Techniques

EFT-Nijmegen-Sanitas Emotional Freedom Techniques Personalia Naam : Straat : Postcode : Woonplaats : Telefoon : Geb datum : E-mail : 1. Wat is je probleemstelling? Symptomen? Klachten? Plaats klachten in volgorde van belangrijkheid. Belangrijkste boven.

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Problem-Solving Therapy om het welbevinden van patiënten met kanker te verbeteren

Problem-Solving Therapy om het welbevinden van patiënten met kanker te verbeteren Problem-Solving Therapy om het welbevinden van patiënten met kanker te verbeteren Een gerandomiseerde studie en onderzoek naar de werkingsmechanismen Drs. C. Kleine Döpke - van Scheppingen Prof. dr. R.

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Netwerk OLK (NOLK) Conceptrichtlijn 2009: Somatisch Onvoldoende verklaarde

Nadere informatie

De maakbaarheid van het leven

De maakbaarheid van het leven Opvoeding in beeld De maakbaarheid van het leven Recht op een goede liefdesrelatie Voldoende inkomen Aantrekkelijke en zich goed ontwikkelende kinderen Bevredigend werk Vakanties en leuke vrienden Probleem

Nadere informatie

Fase 2: ANALYSE. Leidraad voor coaches. Te bevragen topics

Fase 2: ANALYSE. Leidraad voor coaches. Te bevragen topics In de analysefase klaar je noden van werknemer en werkgever uit om de heropstart in de job mogelijk te maken. Deze fase is doorgaans verspreid over meerdere gesprekken of contactmomenten. Het doel is om

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen?

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen? Programma In beweging ondanks vermoeidheid CVA Vitaliteitscoach Casuïstiek Wat is vermoeidheid na een CVA? Wie behandelt en hoe? De CVA vitaliteitscoach UKON symposium 15 april 2014, Anja Kuperus Casuïstiek,

Nadere informatie

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach Studiedag: in de kijker workshop: de ergotherapeut als coach Opbouw workshop Korte duiding van de theorie ( theorie wordt aangehaald) Kennismaking adhv exploreren Zelf in de ervaring stappen: oefenen op

Nadere informatie

Deze site gaat je niet gelukkig maken...

Deze site gaat je niet gelukkig maken... naam wachtwoord login informatie aanmelden Deze site gaat je niet gelukkig maken... Dat wil zeggen dat je hier niet leert hoe je een leven zonder teleurstelling, pijn, somberheid, angst, onzekerheid of

Nadere informatie

Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen

Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen Beste webbezoeker, Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen Selfcoaching for business Selfcoaching voor privé gebruik Slaapschool voor jou kunnen hebben. Per

Nadere informatie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Woord vooraf: -Het examen is vrij uitgebreid en pittig. Dit is bewust gedaan zodat u vragen heef rond verschillende onderwerpen en aspecten van de

Nadere informatie

HANDVATEN VOOR TEAMVEERKRACHT. Anton Stellamans OPZ GEEL 6 december 2012

HANDVATEN VOOR TEAMVEERKRACHT. Anton Stellamans OPZ GEEL 6 december 2012 HANDVATEN VOOR TEAMVEERKRACHT Anton Stellamans OPZ GEEL 6 december 2012 1 2 Thema Handvaten om de veerkracht van de teams waarin we werken te vergroten Ofwel: Hoe word ik een veerkracht guerrilla op mijn

Nadere informatie

Aan de slag met de context: tips en tricks

Aan de slag met de context: tips en tricks Aan de slag met de context: tips en tricks Werkvelddag Keep Calm and Get Inspired 5 juni 2014 De huidige situatie binnen MFC s Kind ouders Gezins begeleider Context begeleider Doel van de lezing Focus

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Inleiding U bent doorverwezen naar het Multidisciplinair aspecifiek rugpijnteam (MARS) bij Orbis Revalidatie. Binnen dit team wordt

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

EEN MATRIX VAN KRACHTEN HOE (HER-)ONTDEK IK MIJN EIGEN MOGELIJKHEDEN? Werkwinkel Vlaamse Hersteldag 3 december 2013

EEN MATRIX VAN KRACHTEN HOE (HER-)ONTDEK IK MIJN EIGEN MOGELIJKHEDEN? Werkwinkel Vlaamse Hersteldag 3 december 2013 EEN MATRIX VAN KRACHTEN HOE (HER-)ONTDEK IK MIJN EIGEN MOGELIJKHEDEN? Werkwinkel Vlaamse Hersteldag 3 december 2013 Filip Abts: een korte voorstelling Wie ik ben? Wat ik kan? Wat ik weet? Wat ik heb? Wat

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE Uitkomst onderzoek We geven in dit verslag een aantal samenvattende uitkomsten weer van het onderzoek onder de deelnemers die in de periode 2012-2015 hebben deelgenomen aan de zesdaagse Zelfrealisatie.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Marieke Rutgers Maatschappelijk werker Dag der Akoepedie 24 april 2014 Inhoud van presentatie Tinnitusspreekuur Kerntaak maatschappelijk werk Model somato-psychische

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

The Magic / Rhonda Byrne

The Magic / Rhonda Byrne The Magic / Rhonda Byrne samenvatting: The Magic is gebaseerd op de Wet van de Aantrekkingskracht, een fundamentele, wetenschappelijke, universele wet, die alle energie in ons universum stuurt. Volgens

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

18-04- 2010. Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie

18-04- 2010. Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Gera ter Meulen adoc@fsw.leidenuniv.nl Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie Een goede voorbereiding van adoptieouders

Nadere informatie

Suïcide bij ouderen in Nederland

Suïcide bij ouderen in Nederland Suïcide bij ouderen in Nederland 19-27 AJFM Kerkhof ajfm.kerkhof@psy.vu.nl www.kerkhofpsychotherapie.nl Afdeling Klinische Psychologie Vrije Universiteit Amsterdam 2 18 16 14 12 1 8 6 4 2 19 196 Suïcide

Nadere informatie