7. ANGSTSTOORNISSEN. PPC Michel Lahaye Hoofdstuk Inleiding (versie 2011 juli) 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "7. ANGSTSTOORNISSEN. PPC Michel Lahaye Hoofdstuk Inleiding (versie 2011 juli) 1"

Transcriptie

1 7. ANGSTSTOORNISSEN 1

2 HOOFDSTUK 7: ANGSTSTOORNISSEN 7.1 INLEIDING Angststoornissen en depressies behoren vandaag tot de meest voorkomende psychische stoornissen! Een goed begrip van deze twee stoornissen kan behoorlijk wat leed besparen in je omgeving. Door een vroege herkenning van de symptomen is een bevrijdend gesprek en een snellere doorverwijzing naar professionele hulp mogelijk. Angstklachten en depressies zijn tegenwoordig goed aan te pakken. 7.2 OVER ANGST Angst als vriend De meeste mensen zijn in staat om allerlei dagelijks dreigende gevaren het hoofd te bieden, zonder angst. Denk maar aan het drukke verkeer, een gevaarlijk werk of de verschrikkelijk beelden die we dagelijks op de beeldbuis te zien krijgen. We hebben in de loop der tijden, zonder dat wij ons dit altijd realiseren, een groot deel van ons doen en laten bepaald door het treffen van maatregelen ter voorkoming van allerhande gevaren. We hebben ons dit in de loop van ons leven aangeleerd. We hebben verkeersregels, gaan op tijd naar een dokter om een ziekte te voorkomen of te lijf te gaan en laten ons inenten. We hebben kortom leren 'uitkijken' en voorkomen. Zonder angst zou het leven onmogelijk zijn. Angst fungeert als waarschuwingssignaal: er dreigt gevaar. Op het moment dat gevaarssignalen worden waargenomen vinden er zowel bij de mens als bij het dier (en zelfs bij planten) allerhande inwendige en uiterlijke veranderingen plaats : het hart gaat sneller kloppen, het bloed stroomt sneller, de ademhaling versnelt, de spieren worden in paraatheid gebracht (om te vluchten), bepaalde hormonen en andere stoffen in ons lichaam worden sneller geproduceerd. De mens en het dier zijn klaar voor een snelle actie : vluchten of aanvallen om het gevaar te ontwijken of rechtstreeks te bestrijden. Op deze manier heeft angst een beschermende functie. Angst kan zelfs plezierig of spannend zijn. Denk maar aan een achtbaan, waarin er gillend en met opengesperde ogen wordt genoten van de wilde vaart. Er zijn mensen die de angst willen overwinnen. Bergbeklimmers, parachutespringers en diepzeeduikers weten hierover mee te spreken. Kennelijk heeft de mens diepgewortelde behoeften aan de beleving van angst en aan de kick om het gevaar te overleven. Angst kan ook tot prestaties aanzetten. Onder gevaarlijke omstandigheden blijken mensen vaak tot zeer bijzondere prestaties in staat. Denk bijvoorbeeld eens aan verzetstrijders in oorlogen. Tijdens rampen zijn mensen in staat anderen te helpen, met de angst en eigen dood voor ogen. Angst is dus een niet weg te denken emotie die de mens (en het dier) nu eenmaal nodig heeft om te leven en te overleven. 2

3 Angst als vijand Angst kan ook onze vijand worden. Angst kan een ondraaglijke, lijdzame pijn zijn. Angst kan het leven belemmeren. Het dagelijks functioneren, zoals werk, vrije tijd, ontspanning en relaties kunnen dermate door angst belemmerd worden, dat onze vrijheid aanzienlijk beperkt wordt. Als er angst om de angst is en het sterk ons leven bepaalt, spreken we van een angststoornis. Vroeger was angst een teken van zwakte. Binnen de geestelijke gezondheidszorg (of de psychiatrie) was angst een begeleidend verschijnsel van andere psychische stoornissen. Vorsers zoals Freud hebben angst als apart verschijnsel voor het eerst in de aandacht gebracht. Ondanks deze aandacht heeft het fenomeen angst, tot ongeveer 50 jaar geleden, nooit de nodige aandacht gehad. Vandaag nog wordt het moeilijk begrepen, althans als het gaat om angst als een stoornis. Te veel mensen lopen jarenlang met een angststoornis van de ene hulpverlening naar de andere en stellen vast dat hun probleem kennelijk niet of onvoldoende begrepen wordt. Dit heeft enerzijds te maken met het feit dat we pas de laatste 40 jaar iets meer weten over angststoornissen, anderzijds dat de hulpverlening (als gevolg van het eerste feit) nog te vaak de oorzaak zoekt in allerlei gebeurtenissen uit het verleden. Het verleden kan een zekere, soms zelfs belangrijke, rol spelen. Maar voor de eigenlijke behandeling hoeven we het verleden niet volledig uit te spitten. 7.3 ANGST OF FOBIE? Het woord fobie komt uit het Grieks (φοβΰs) of fobus) en betekent: bang zijn voor. Niet iedereen die angstig is heeft een fobie. Bij een fobie is men 'bang' voor iets, iemand of voor een bepaalde situatie. Men zou kunnen zeggen dat angst algemeen is en dat een fobie meer specifiek is. Een fobie gaat wel altijd gepaard met angst. Angst is het gevoel en een fobie is meer een aanduiding waarbij angst opkomt. Een fobie is dus geen gevoel, angst wel. Bang zijn voor iets wil nog niet zeggen dat men een fobie heeft. Als iemand 's avonds geluiden hoort en denkt dat er een inbreker is en dan bang wordt, dan spreken we niet van een fobie. Maar als diezelfde persoon na een inbraak, 's avonds nooit meer alleen wil zijn en telkens als hij iets hoort bang wordt, dan zou er van een fobie sprake kunnen zijn. Fobieën hebben dikwijls ook een cultureel aspect en betekenis. Iemand met een bloosfobie schaamt zich dat hij bloost en dat hij hiervoor wordt bekeken. Die schaamte kan een culturele oorsprong hebben. Een Japanner met een bloosfobie schaamt er zich niet voor dat HIJ wordt bekeken, maar schaamt zich dat hij anderen hiermee belast, dus schaamt zich voor de invloed van zijn gedrag op de anderen. Bij mensen die in het oerwoud leven zien we minder spinfobieën dan bij ons. Opvoeding, cultuur, norm- en waarden opvattingen hebben dus invloed en bepalen mede het ontstaan van bepaalde soorten fobieën. Het is niet uitgesloten dat de media en onze tegenwoordige brede communicatiemogelijkheden mede bepalend zijn bij het ontwikkelen van angst en mogelijk zelfs fobieën. 3

4 In principe kan men van alles en nog wat een fobie ontwikkelen. De Engelsman Melville heeft één van de langste lijst van bestaande fobieën samengesteld, het is een lijst van meer dan 200 fobieën, compleet met Griekse namen. We zullen bij de beschrijving van de verschillende angststoornissen zien welke fobie(en) bij welke angststoornis hoort. Hieronder alvast een tabel. Paniekstoornis Dit hoofdstuk Agorafobie Claustrofobie Winkelvrees Vrees om alleen te zijn Sociale angst Dit hoofdstuk Bloosfobie Trilfobie Zweetfobie Vrees bekeken te worden Praten / stotteren Faalangst Dwangstoornis Niet behandeld, maar cursisten kunnen materiaal opvragen als ze dat willen. Smetvrees Controledwang (bang iets verkeerd te doen, gekoppeld aan perfectionisme, twijfel en OVERverantwoordelijkheidsgevoel) Enkelvoudige fobie Niet behandeld, maar cursisten kunnen materiaal opvragen als ze dat willen. Dierenfobie (honden, spinnen, katten) Bloedfobie (en wonden) Storm en water Gegeneraliseerde angststoornis Niet behandeld, maar cursisten kunnen materiaal opvragen als ze dat willen. Bang dat er ongelukken kunnen gebeuren Bang voor catastrofale gebeurtenissen 4

5 7.4 HOE ONTSTAAN ANGSTEN / FOBIEËN De wetenschap heeft zich de laatste 30 jaar intensief beziggehouden met de vraag: hoe ontstaan angsten en fobieën. Over het ontstaan van fobieën zijn er allerlei verklaringen: de ene theorie legt de nadruk op de manier waarop mensen denken', een andere theorie legt de nadruk op het aanleren; en weer een andere theorie stelt de ervaringen in de vroege jeugd centraal. Nader beschouwt spelen de drie genoemde factoren een rol, met andere woorden het is meestal een combinatie van factoren. Tevens hebben onderzoeken aangegeven dat genetische factoren een mogelijke rol kunnen spelen. Men spreekt dan dat bepaalde mensen voorbeschikt zijn voor het ontwikkelen van een angststoornis gezien het in de eerste lijn (ouders, grootouders) voorkomt. Dit laatste geldt vooral bij paniekstoornis, sociale angst en dwangstoornis. De psychologie van het menselijk denken, ook wel cognitieve psychologie genoemd, legt sterk de nadruk op de relatie tussen het denken en het voelen (en het gedrag). In dit geval tussen denken en angst (en een fobie). De betrokkene geeft een foutieve verklaring en koppelt de angst aan een bepaalde situatie, een object of een mens/dier. Met andere woorden wat en hoe iemand over iets denkt bepaalt de angst waardoor er zich een fobie ontwikkelt. Volgens de leertheorie wordt bijna alle gedrag aangeleerd. Dus ook fobisch gedrag. Angstig worden is volgens deze opvatting geen symptoom van een dieper liggend probleem, maar aangeleerd gedrag. De leertheorie heeft hiervoor enkel principes, die een belangrijke rol spelen bij het leren van allerlei gedrag. Het koppelen van een gevoel aan een situatie Angst is een emotie. Eens als we zeggen hoe we die angst ervaren, dan spreken we van een gevoel. Dit eerste principe is om te begrijpen hoe mensen bang worden (een fobie ontwikkelen). Voor een baby maakt het niet uit of het met een klein konijntje of een giftige slang speelt. Het heeft nog niet geleerd om bang te zijn voor de slang. Hoe leert men dit? Sommige dingen roepen automatisch, buiten onze wil om, schrik of angst op. Een harde knal bijvoorbeeld of bij pijn. Bijvoorbeeld: het kind krijgt voor de eerste maal een spuitje van een dokter met een witte schort. Het ervaart kort daarop pijn en schrikt. Het kind legt dus een relatie tussen het spuitje (de prik), de pijn en de dokter met een witte schort. Bij de volgende keer kan het kind al angstig reageren bij het zien van de spuit of het zien van een dokter (met een witte schort). In deze situatie wordt een koppeling gelegd tussen een onaangenaam gevoel en een (onaangename) gebeurtenis of situatie. Omgekeerd kan ook. Een baby heeft honger. Honger is een onaangenaam gevoel. Wanneer hij van zijn moeder eten krijgt, verdwijnt dat vervelende onaangename hongergevoel. Omdat zijn moeder er altijd is als hij dat hongergevoel krijgt, gaat hij de aanwezigheid van moeder koppelen aan het fijne gevoel van eten krijgen. Moeder is voor hem een teken dat er prettigs gaat komen: eten, knuffelen enz. Als we dit leerprincipe linken aan iemand met straatvrees, dan kunnen we dit met volgend voorbeeld illustreren: Iemand wordt plots op straat onwel. Krijgt allerlei onaangename lichamelijke verschijnselen zoals: hartkloppingen, duizeligheid, het zweet breekt uiten benauwd worden. Dit alles gepaard gaand met angst. Bij de volgende keer, op een drukke straat, is hij bang het weer te krijgen en hij voelt zich onwel worden. Het is niet uitgesloten dat hij steeds meer een drukke straat zal gaan vermijden. Hij legt een koppeling tussen de drukke straat en het onwel worden. 5

6 Klassieke en operante conditionering Volgens de wetten van de klassieke en operante conditionering is dat goed te begrijpen: een situatie geraakt geassocieerd met een bepaald gevoel (klassieke c.). We gaan hierop anticiperen (cognitie) en vervolgens vermijden (wegnemen van een onaangename prikkel) (operante conditionering). Het gevolg hiervan is dat de reactie op de situatie steeds versterkt wordt. Vergeet ook niet uit het hoofdstuk over het geheugen dat we bijzonder goed zijn in het categoriseren, voornamelijk dan bij stimuli met een sterke emotionele waarde én die stimuli die belangrijk zijn voor onze onmiddellijke overleving. Het is onze eigen complexe overlevingsmachine die ons in de problemen kan brengen! De eerste paniekaanval krijgt ook een bijzonder plaatsje in ons episodisch geheugen: we weten dan nog perfect wanneer en waar we die gekregen hebben. Omdat we uiterst cognitieve wezens zijn kunnen de reacties ook sterk gaan uitbreiden op bijvoorbeeld stimuli die sterk lijken op die bepaalde gebeurtenis of situatie. Niet enkel een klaslokaal, maar ook de bioscoop, de sportclub en de sauna worden vermeden! Dit laatste fenomeen heet stimulusgeneralisatie. Een kind leert dat auto's gevaarlijk kunnen zijn. Het leert tegelijkertijd dat alle auto's van verschillende kleur en type gevaarlijk zijn. Het leert zelfs (automatisch) om ook voorzichtig te reageren op vrachtwagen en bussen en zelfs op brommers en fietsen. De eerste koppeling die werd gelegd, namelijk 'auto en gevaar', wordt ook doorgevoerd naar andere voertuigen die of er op lijken of hetzelfde doen (rijden). Angsten bij kinderen kunnen snel uitbreiden, zeker als ze beschikken over beginnende cognitieve en taalvaardige vermogens. De beste manier om te werken met kinderen is via de ouders. Veel beïnvloeding is mogelijk door imitatie Leren door imitatie Dit derde leerprincipe noemen we het leren door imitatie. Ook dit leren zien we in de opvoeding veelvuldig terug en speelt een grote rol in ons leven. Imitatie betekend nabootsing of nadoen. Hoe vaak zien we niet hoe kleine jongetjes en meisjes respectievelijk hun vader en moeder nabootsen. In hoeverre imitatie een rol speelt bij de ontwikkeling van fobieën is nog niet duidelijk. In de literatuur worden voorbeelden gegeven over fobieënwikkeling door imitatie, waarbij echter ook het eerste leerprincipe (koppeling gevoel en situatie) van toepassing kan zijn. Voorbeeld: Moeder is bang voor honden. Ze loopt met klein Liesje aan de hand op straat. Plots ziet moeder een grote Duitse herder aankomen. Ze zegt: 'Je hoeft niet bang te zijn hoor, dat is een hele lieve hond'. Moeder wil niet dat haar dochtertje ook angstig wordt voor honden. Tegelijkertijd voelt Liesje dat moeders handen klam worden en dat moeder in haar handje knijpt. Liesje heeft deze tekenen van angst bij moeder goed gevoeld, en leert op deze wijze óók bang te zijn voor honden. In dit voorbeeld zou men als verklaring kunnen zeggen: Liesje legt een relatie tussen het bang worden van moeder (klamme handen en knijpen) en de hond. Of Liesje imiteert haar moeder. Hoe dan ook, Liesje LEERT angstig te worden voor honden. 6

7 EEN KORTE MAATSCHAPPELIJKE UITWIJDING In de 19de eeuw heeft de geneeskunde zich opgesplitst in twee domeinen: de algemene lichamelijke geneeskunde en de psychiatrie. De psychiatrie zou zich vooral gaan bezig houden met geestelijke of psychische problemen. In die tijd waren mensen met psychische problemen 'gek'. Ze moesten daarom ook in een 'gesticht' worden opgesloten. Terwijl de algemene geneeskunde zienderogen, door intensief wetenschappelijk onderzoek, in haar voordeel ontwikkelde, bleef de psychiatrie steken in oude opvattingen en behandelmethoden. Tot onze grote spijt is daardoor de psychiatrie 150 jaar achter op de algemene geneeskunde. Pas de laatste 50 jaar, dankzij de ontwikkeling van allerlei psychofarmaca (geneesmiddelen voor psychische problemen), geeft de psychiatrie meer aandacht aan onderzoek en gerichte behandelmethoden. En pas de laatste 20 jaar is het onderzoek naar de oorzaken van allerlei psychische stoornissen intensiever geworden. Zowel op het domein van het biologisch functioneren van de hersenen en het hele zenuwstelsel, als op het gebied van het algehele psychologische functioneren. Desondanks worden mensen met angsten en depressie nog steeds, ten onrechte, in psychiatrische ziekenhuizen opgenomen. Er wordt jammer genoeg nog steeds teveel onderscheid gemaakt tussen lichamelijke ziekten en psychische ziekten. Als iemand een been breekt of suikerziekte heeft dan is dit aanvaardbaar. Is iemand angstig of depressief dan heeft het met zijn zwak karakter te maken, een slechte opvoeding of hij stelt zich gewoon aan. Zelfs de hulpverlening beschouwd psychische problemen nog te vaak als diepgewortelde, onbewuste en niet verwerkte levensproblemen. Soms kan dat wel zo zijn. Maar dat er biologische processen en denkprocessen mede een belangrijke rol spelen, wordt vaak vergeten. Sinds de ontdekking van allerlei psychofarmaca zoals slaap- en kalmeermiddelen, antidepressiva, antiepileptica, neuroleptica en anti-parkinsonmiddelen is de psychiatrie er enerzijds goed op vooruit gegaan. Anderzijds hebben deze middelen er ook toe geleid dat het 'pilletje' alles moet oplossen en dat psychiaters al te vaak eerder 'pii-verstrekkers' dan wel hulpverlener zijn. Een goed geneesmiddel, op de juiste manier en in de juiste dosis voorgeschreven kan inderdaad een enorme hulp bieden. Maar er dient meer te gebeuren. Een goede begeleiding die de patiënt leren omgaan met zijn probleem is onontbeerlijk voor een behandeling, zeker als het gaat om een angststoornis en/of een depressie. 7

8 DE PANIEKSTOORNIS (MET/ZONDER AGORAFOBIE) Bij een paniekstoornis kunnen zich plots, zonder aanwijsbare rede, allerlei lichamelijke verschijnselen optreden, gepaard gaand met hevige angst of paniek. Onderstaand worden 13 verschijnselen genoemd. Indien men minstens vier ervan ooit (plots, zonder aanleiding of aanwijsbare rede) heeft gehad of regelmatig heeft, dan zou er van een paniekstoornis sprake kunnen zijn: 1. Hartkloppingen of een bonzend hart of een versnelde hartwerking. 2. Transpireren, het zweet breekt uit. 3. Trillen of beven (zowel uiterlijk als van binnen). 4. Het gevoel van ademnood of het gevoel te stikken. 5. Naar adem happen of snakken. 6. Een pijnlijk of onaangenaam of drukkend gevoel op de borst. 7. Onwel worden met misselijkheid of buikklachten. 8. Een gevoel van duizeligheid, flauwte, licht in het hoofd, onvastheid met het idee flauw te vallen. 9. Een gevoel van onwerkelijkheid of het gevoel los van zichzelf te staan. 10. Angst de zelfbeheersing te verliezen of geen controle meer te hebben over zichzelf of bang 'gek' te worden. 11. Angst dood te gaan (plots 'iets' te krijgen). 12. Vreemde verdoofde of tintelende gevoelens in vingers, armen, benen of rond de mond (alsof het gezicht trekt). 13. Opvliegers of koude rillingen krijgen. Het plots krijgen van deze verschijnselen noemt men een paniekaanval. In het begin kunnen deze paniekaanvallen 'zomaar' zonder aanleiding optreden. Men noemt dit niet-situatief-gebonden paniekaanvallen. Later treden dergelijk paniekaanvallen op in bepaalde situaties, zoals: drukke plaatsen (pleinen, parkeerplaatsen), ruimten (grootwarenhuis en wachten bij de kassa, bioscoop, wachtkamer), in de auto, bus of trein, alleen thuis of ergens op vakantie. Deze aanvallen worden dan situatief-gebonden paniekaanvallen genoemd of nog anders: paniekstoornis met agorafobie. Letterlijk betekent agorafobie pleinvrees (uit het Latijn: agora = plein). Bij mensen met een paniekstoornis met agorafobie, wordt dit begrip ruimer bedoeld. Het betekent vrees voor plaatsen of situaties doordat men bang is ernstige, plots opkomende lichamelijke klachten te krijgen, gecombineerd met het idee 'ik ben alleen en krijg dan geen hulp' of 'ik kan hier niet weg'. Het heeft op zich dus niks met pleinen te maken, maar ook bijvoorbeeld met ver weg van huis gaan, reizen, naar de supermarkt gaan, Het gevolg hiervan is dat op termijn vermijdingsgedrag ontstaat. De betrokkene zal (als een inktvlek) steeds meer situaties gaan vermijden. De cliënt zoekt dan allerlei uitvluchten, verzint smoesjes en verontschuldigingen om toch maar geen gebeurtenissen of plaatsen te moeten opzoeken waar er een kans tot paniek bestaat. Men spreekt dan van agorafobisch vermijdingsgedrag. Iemand die langere tijd en steeds meer situaties gaat vermijden, zal zich steeds meer geïsoleerd voelen. Eenzaamheid, zich niet begrepen voelen en schuldgevoelens lijden tot een depressie. Depressie is dan ook een veel voorkomende 'bij-ziekte' (of co-morbide aandoening) bij paniekstoornis. Veel patiënten met een paniekstoornis worden vaak als depressieve patiënten beschouwd, hetgeen dus een foute diagnose is. 8

9 Er zijn ook paniekpatiënten zonder agorafobie. Deze mensen vermijden niet of weinig maar hebben bijna voortdurend 'onwelgevoelens'. Kenmerken van angst De meeste paniekpatienten maken zich dikwijls zorgen 'vooraf. Dit noemt men ook anticipatie-angst. De angstlijder maakt zich vooraf al bang of angstig voor iets dat nog moet komen. Sommigen zijn voortdurend bezig zich zorgen te maken over wat er zou kunnen gebeuren, dat ze bijna altijd angstig zijn. Er is dan sprake van een chronische angst die de betrokkene wanhopig maakt. Er is dan een dagelijkse lijdensdruk die tot depressie leidt en zelfs tot zelfdodings-gedachten. Opmerkingen als: 'Je moet leren leven met de angst' of 'Geef niet toe aan de angst' zijn voor de betrokkene vaak olie op het vuur. Ze voelen zich niet begrepen. Bovendien, ze begrijpen zelf niet. Dit niet begrijpen heeft ook te maken met het feit dat veel paniekpatiënten zich regelmatig lichamelijk laten onderzoeken. Steeds krijgen ze als antwoord: 'Er is lichamelijks niets aan de hand, we vinden niets', terwijl de betrokkene zich regelmatig of voortdurend 'onwel' voelt en allerlei lichamelijke klachten heeft. Dus: 'Het is psychisch...' of met andere woorden: 'Ik ben aan het gek worden'. Ze voelen zich ongeloofwaardig en worden niet ernstig genomen, zowel niet door de hulpverlening als door hun directe omgeving. Het leven wordt een hel. Behandeling Uit onderzoeken bleek dat een gecombineerde behandeling van medicijnen en een cognitieve gedragstherapie de meest efficiënte behandeling is. Voor wat betreft de cognitieve gedragstherapie bestaat deze uit twee delen: de cognitieve educatieve therapie en de gedragstherapie. De cognitieve therapie is er op gericht de patiënt meer inzicht te geven in de relatie tussen zijn lichamelijke klachten, de angst en de vermijding. Het gaat er om dat de betrokkene 'begrijpt' hoe de lichamelijke klachten ontstaan, waardoor de angst ontstaat en waarom hij vermijdt. Het principe berust op het feit: niet weten maakt angstig, meer weten en inzicht hebben verminderd de angst. De gedragstherapie is er vooral opgericht het vermijdingsgedrag volledig op te heffen. Met andere woorden: de patiënt leren overal en alleen alles kunnen zonder angst. De gedragstherapie gebeurt onder begeleiding van een gedragstherapeut. Over het algemeen duurt de cognitieve gedragstherapie van een paniekstoornis met vermijding vrij kort: ongeveer minimum twee dagen tot maximum vier dagen (in uren betekent dit ongeveer 15 tot 28 uren). Voor patiënten die nauwelijks of weinig vermijden voldoet meestal een cognitieve educatieve therapie en een zelfhulpprogramma. Medicatie is niet noodzakelijk maar wel meestal een goede steun. Voor patiënten die voortdurend paniekaanvallen hebben en bijna nergens meer alleen naartoe gaan is medicatie meestal wel nodig en aan te bevelen. Medicatie alleen heeft meestal weinig effect, omdat de patiënt dan nog niet begrijpt waarom hij regelmatig last heeft van lichamelijke verschijnselen en angst, waardoor het risico hoog is dat de klachten blijven terugkomen. 9

10 DE SOCIALE FOBIE Een sociale fobie is een soort extreme verlegenheid, ofschoon iemand met een sociale fobie niet altijd Verlegen' hoeft te zijn. Omgekeerd: iemand die verlegen is hoeft geen sociale fobie te hebben. Zoals het woord al zegt sociale fobie: de betrokkene is bang voor bepaalde sociale situatie. Hij is niet bang voor mensen, maar hij is bang dat hij bij het ontmoeten van mensen zal gaan blozen, trillen, zweten en/of zich Vreemd of raar' zal gedragen en/of zal bekeken worden. De betrokkene is altijd bang dat anderen 'iets' van of over hem zullen denken. Mogelijk gezichtsverlies en/of vernedering staan centraal. Bekende voorbeelden zijn angst voor spreken in het openbaar, vreemden of bekenden te ontmoeten, iets in het openbaar te moeten doen of te functioneren (op het werk bijvoorbeeld), telefoneren of iets gaan vragen (winkel, post, bank), uit eten gaan in een restaurant, familie- of vriendenbezoek (gaan of ontvangen), vergaderingen of publieke bijeenkomsten. Mensen met een sociale fobie kunnen ook paniekaanvallen krijgen, maar deze zijn anders van karakter dan deze bij iemand met een paniekstoornis. In tegenstelling tot de paniekstoornispatient, is de sociale fobicus meer gericht op zijn omgeving (de andere mensen), terwijl de paniekstoornispatient meer zijn aandacht op zijn lichamelijke klachten gericht. Iemand met een sociale fobie is heel sterk en slim in het vinden van uitvluchten en smoesjes. Ze maken zelfs gebruik van trucs, zoals gezichtsbruining, veel make-up om het blozen te camoufleren, een zonnebril dragen, of alleen in het donker naar buiten gaan. Ze doen dit uit noodzaak, omdat ze bang zijn voor de confrontatie. Op termijn raken mensen met een sociale fobie geïsoleerd en vereenzamen. Een depressie op termijn is niet uitgesloten. Mensen met een sociale fobie hebben in de regel een laag zelfbeeld. We spreken in de volksmond van een minderwaardigheidskomplex. Ze vinden zichzelf vaak dom, lelijk en a-sociaal. Een sociale fobie ontstaat meestal reeds in de kinderjaren. Ze hebben als kind al last op school, als er bezoek thuis komt of tussen vriendjes. In regel hebben ze weinig (of zelfs geen) vriendjes. Het zijn 'einzelgangers'. Opvallend is ook dat sociaal fobische trekjes bij of de moeder of de vader te zien zijn. Of hierbij sprake is van een stuk erfelijkheid of leergedrag is nog onduidelijk. Er zijn sterke vermoedens dat het een combinatie is van drie factoren: erfelijkheid, leergedrag en verkeerde denkpatronen. Opvallend is dat veel patiënten met een sociale fobie alcohol gebruiken om de sociale angst en angstsymptomen zoals trillen te verminderen. Bovendien, met alcohol durven ze meer. Onderzoeken hebben aangetoond dat bijna 20% van de alcoholisten een sociale fobie hebben, en reeds hadden vóór hun alcoholprobleem. Iemand met een sociale fobie zoekt ook niet snel hulp voor zijn probleem. Hulp zoeken of vragen is op zich al een moeilijke stap. Door onbekendheid met de diagnose bij zowel de patiënten als hulpverleners en door schaamte bij patiënten blijven veel sociaal fobici tobben met hun klachten Behandeling van de sociale fobie De behandeling van een sociale fobie lijkt op deze voor bij de paniekstoornis. Het verschil is meestal de vorm van gedragstherapie. Bij de sociale fobie wordt meer aandacht aan de cognitieve therapie gegeven en aan een zelfhulpprogramma. Ook bij de behandeling van een sociale fobie kan medicatie een enorme steun betekenen. 10

11 FAALANGST Iedereen heeft wel eens last van spanningen voor een belangrijk examen of wanneer men voor een publiek moeten spreken. Maar daarom noemen we dit nog geen faalangst. Integendeel, deze vorm van spanning maakt juist dat we vaak extra goed presteren, heel gemotiveerd zijn. Om te spreken over faalangst is er meer nodig. Er moet aan een aantal voorwaarden voldaan zijn. 1. Ten eerste is er sprake van angst voor verlies van liefde/waardering van de ouders of opvoeders bij het bekomen van een mislukking. Ook affectieverlies t.o.v. zichzelf is belangrijk: het zelfwaardegevoel van de faalangstige lijdt erg onder een mislukking. Men zou bijna alles doen om mislukking te vermijden. 2. Ten tweede heeft men een laag zelfwaardegevoel. Men schat zijn eigen kansen op succes maar laag in, men heeft geen hoge dunk van zichzelf. De kans op faalangst stijgt naarmate de persoon de taak als belangrijk inschat voor zijn eigen waardegevoel. Een belangrijke component in faalangst is dan ook het aspect van controle. Faalangst bevat een lichamelijk en een cognitief aspect. 1. De lichamelijke component uit zich in klamme handen, verhoogde hartslag, verhoogde bloeddruk, een samengeknepen gevoel in de buik. Op zich heeft de lichamelijke component weinig rechtstreeks negatief effect op het prestatiegedrag. Maar door die lichamelijke sensaties worden faalangstige leerlingen zich nog meer bewust van hun faalangst en dat versterkt de cognitieve component. 2. De cognitieve component betreft het denken dat gepaard gaat met faalangstig zijn. Faalangstige leerlingen handelen vanuit een negatieve motivatie ik mag niet mislukken i.p.v. ik wil slagen. Negatieve gedachten zoals Het gaat verkeerd aflopen, Ik sla een onnozel figuur, Ze gaan me uitlachen, Ik kan het niet! werken blokkerend op het taakgedrag: je bent meer met je angsten bezig dan met je taak. Deze negatieve gedachten verhogen op hun beurt het angstgevoel. Tijdens de uitvoering van de taak wordt men overspoeld door de angst om te mislukken en de eventuele gevolgen daarvan. Faalangst op zich is trouwens niet opgenomen in de DSM IV (APA, 1996). Er zijn raakvlakken met sociale angst, gegeneraliseerde angststoornis (minder) en een angststoornis NAO (niet anderzins omschreven). Het sterkst correspondeert faalangst met sociale angst waarin men iets moet presteren en daarbij door anderen beoordeeld wordt. (Hamers, Van Leeuwen, Braet, Verhofstadt-Denève, p204). De faalangstige gedachten nemen de plaats in van de probleemoplossende gedachten. Het grootste deel van de tijd dat ze met een taak bezig zijn, gaat naar de negatieve gedachten, en niet naar de taak zelf. 11

12 ACTIEF OF PASSIEF FAALANGSTIG? Hoog faalangstige personen zullen trachten de angsttoestand waarin ze verkeren te verminderen. Ze kunnen dat doen op twee manieren: Actief Deze faalangstigen trachten angst te verdringen door zich extra hard in te spannen. Ze studeren veel, trachten alles zo gedetailleerd mogelijk van buiten te leren, zijn perfectionistisch. Soms slagen ze erin zo hun faalangst te verbergen. Dat het wel degelijk over faalangst gaat, wordt duidelijk als ze geen rust of ontspanning durven nemen en te weinig slapen. Vaak willen ze niet afwijken van hun eigen manier van werken, en ze slaan alle raadgevingen in verband met studiemethode in de wind. Deze leerlingen behalen goede tot zeer goede resultaten, maar als ze merken dat ze niet alles 100 % kunnen kennen, of als ze kritische opmerkingen krijgen, of wanneer ze in een hoger jaar komen waar de leerstof veel omvangrijker is, wordt de faalangst duidelijk. Ze slaan in paniek, maken fouten, melden zich ziek, vluchten weg, en worden zo passief faalangstigen. Passief Deze leerlingen vluchten mentaal of fysiek weg van de studietaak. Ze stellen het studeren uit, ze dromen weg, ze gaan niet naar het examen, ze leren de verkeerde stof, ze vergeten iets te leren, ze kiezen heel gemakkelijke of juist heel moeilijke taken. Het vluchten gebeurt soms onbewust, soms bewust. Door die pogingen om de spanning te vermijden, beschermen ze zich tegen eventuele mislukkingen, tegen zelfwaardeverlies. Ze kunnen hun niet goed presteren verklaren door als ik meer had geleerd, dan zou ik het wel gekund hebben. Als deze passief faalangstigen zich echt verplicht zien om deel te nemen aan een taak, dan vervallen ze in een angstvallig perfectionistisch leergedrag van de actief faalangstigen. Het is niet altijd eenvoudig een onderscheid te maken tussen leerlingen die hoog-passief faalangstig zijn of eerder laag- faalangstig ongeïnteresseerd zijn. BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN FAALANGST Zelfbeeld We hebben al aangehaald dat faalangst te maken heeft met het zelfbeeld van een leerling. In de puberteit, in het secundair onderwijs, is het zelfbeeld labiel door allerlei lichamelijke en sociaal-emotionele factoren. Iemand met zo n onstabiel zelfbeeld gaat nog meer af op de reacties van de omgeving om zijn zelfbeeld te bepalen. Als een leerling nu ook nog faalangstig is, dan is zijn behoefte aan positieve verwachtingen (realistische) die hij t.a.v. zichzelf heeft of die anderen t.a.v. hem hebben, heel groot. Hij heeft heel lage verwachtingen over zichzelf, dus positieve meningen van anderen t.a.v. hem zijn broodnodig ter compensatie. Als een leerkracht het toch al negatieve zelfbeeld nog eens versterkt door negatieve verwachtingen over de leerling uit te spreken, dan wordt het zelfbeeld nog verlaagd. De adolescent is trouwens nog sterk egocentrisch ingesteld. Herinner je de beeldspraak over de kreeft, maar ook over het imaginaire publiek. Hij denkt ook dat hij overal en altijd gevolgd of bekeken wordt door mensen. Deze voorbeschiktheid kunnen de vertekende kijk op zichzelf beïnvloeden. 12

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 4 Wat kun je er zelf aan doen? 42 4.1 Leren omgaan met paniekklachten 42 4.2 Registratie van paniekklachten 45

Inhoud. Inleiding 7. 4 Wat kun je er zelf aan doen? 42 4.1 Leren omgaan met paniekklachten 42 4.2 Registratie van paniekklachten 45 Inhoud Inleiding 7 1 Uitleg over paniekstoornis en agorafobie 9 1.1 Wat is een paniekstoornis? 9 1.2 Wanneer spreek je van agorafobie? 12 1.3 Paniekstoornis en hyperventilatie 15 1.4 Wat gebeurt er in

Nadere informatie

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL)

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL) Instructie De vragenlijst betreft verschillende klachten en verschijnselen die u mogelijk heeft Het gaat steeds om klachten en verschijnselen die u de afgelopen week (de afgelopen 7 dagen met vandaag erbij)

Nadere informatie

E book Angst. Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl

E book Angst. Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl E book Angst Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl E-Book Angst Waarom zijn wij bang? Wat is precies de functie van angst? We hebben er allemaal bijna dagelijks mee te maken, maar

Nadere informatie

in gesprek over: Paniekstoornis en fobieën

in gesprek over: Paniekstoornis en fobieën in gesprek over: Paniekstoornis en fobieën Colofon Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier M. van Verschuer

Nadere informatie

Onbegrepen lichamelijke klachten

Onbegrepen lichamelijke klachten Onbegrepen lichamelijke klachten Er zijn veel mensen met onbegrepen lichamelijke klachten, klachten waarvoor men (nog) geen verklaring heeft kunnen vinden op lichamelijk gebied. Onderzoek, doorsturen naar

Nadere informatie

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger In elk mens schuilt een potentiële moordenaar! Wat als zij straks het schelmes neemt? ANGSTEN OVERWINNEN

Nadere informatie

Paniekstoornis. Angststoornissen

Paniekstoornis. Angststoornissen Paniekstoornis Angststoornissen GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische problemen. Met meer dan

Nadere informatie

SOCIALE FOBIE PATIËNTENINFORMATIE

SOCIALE FOBIE PATIËNTENINFORMATIE SOCIALE FOBIE PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Iedereen is wel eens angstig of gespannen in sociale situaties. Veel mensen vinden het vervelend om een praatje voor een groep mensen te houden, of om alleen

Nadere informatie

Hoe ontstaat hyperventilatie?

Hoe ontstaat hyperventilatie? Hyperventilatie Wat is hyperventilatie? Ademhalen is een handeling die ieder mens verricht zonder er bij na te denken. Het gaat vanzelf en volkomen onbewust. Ademhaling is de basis van onze gezondheid.

Nadere informatie

INFOAVOND OVER FAALANGST MET ILSE DEWITTE

INFOAVOND OVER FAALANGST MET ILSE DEWITTE INFOAVOND OVER FAALANGST MET ILSE DEWITTE op 14 NOVEMBER 2006 IN OLV-college Ilse Dewitte overdonderde het publiek (meer dan 200 ouders en leerkrachten waren aanwezig!) al meteen met een onmogelijke opdracht.

Nadere informatie

PANIEKSTOORNIS EN AGORAFOBIE

PANIEKSTOORNIS EN AGORAFOBIE ALGEMEEN PANIEKSTOORNIS EN AGORAFOBIE PATIËNTENINFORMATIE Wat zijn een paniekstoornis en een agorafobie? Met een paniekstoornis heeft u regelmatig paniekaanvallen. Als gevolg daarvan probeert u situaties

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers Faalangst Informatie en tips voor ouders en verzorgers Wat is faalangst? Faalangst is angst die optreedt in situaties waarin er bepaalde prestaties van uw kind worden verlangd. Het is de angst om niet

Nadere informatie

Rijangst en angststoornissen

Rijangst en angststoornissen 1 Rijangst Veel mensen zijn bang wanneer ze in de auto zitten. De mate van de angst varieert sterk. Soms treedt de angst alleen maar op in zeer specifieke situaties, situaties die zich bijna nooit voordoen.

Nadere informatie

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar 4DKL KLACHTENLIJST Naam :........................................... datum:... /... /.... eslacht : man / vrouw num mer:........... eb. datum :.... /.... /..... Leeftijd:....... jaar praktijk:............

Nadere informatie

Angst en Kanker, wanneer klopt er iets niet? Dr Christine Brouwer- Dudok de Wit, klin psycholoog

Angst en Kanker, wanneer klopt er iets niet? Dr Christine Brouwer- Dudok de Wit, klin psycholoog Angst en Kanker, wanneer klopt er iets niet? Dr Christine Brouwer- Dudok de Wit, klin psycholoog Opzet van deze presentatie Korte introductie van mijzelf. Theorie: Wat is angst? Wanneer klopt er iets niet?

Nadere informatie

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen Angststoornissen P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens bang en dat is maar goed ook. Angst is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar. Hormonen, zoals adrenaline,

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Gespannen of angstig? Zelf aan de slag!

Gespannen of angstig? Zelf aan de slag! Gespannen of angstig? Zelf aan de slag! > Een individuele cursus voor volwassenen met angst- en spanningsklachten (Nieuwe, geheel herziene versie januari 2010) extreme angst op. Men wil het gevreesde object

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan?

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan? Leeratelier: Stress Hoe kan ik hiermee omgaan? Doe de stress-test! Wat is stress? Hoe (examen)stress voorkomen en ermee omgaan? < 7: Ook jij hebt af en toe last van zenuwen tijdens de examenperiode, maar

Nadere informatie

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN OMGAAN MET KINDERANGSTEN Brainstorm: Angsten bij kinderen An Coetsiers Kinderpsycholoog/gedragstherapeut www.depraatdoos.be Hannah, 3 jaar Anouk, 10 jaar BANG ZIJN IS OK! WAT IS ANGST? Is een normaal verschijnsel

Nadere informatie

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug. ANGST Zit het in een klein hoekje? Dr. Miriam Lommen Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.nl Wie is er NOOIT bang? Heb ik een angststoornis? Volgens

Nadere informatie

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Stress en hart- en vaatziekten Indeling Het stressmechanisme Psychologische stress Stress en het ontstaan

Nadere informatie

Symptom Questionnaire SQ-48. V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie

Symptom Questionnaire SQ-48. V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie Symptom Questionnaire SQ-48 V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie SQ-48 Naam patiënt: Datum: Nummer: Geboortedatum: HOEVEEL LAST HAD U VAN: Nooit Zelden Soms Vaak Zeer Vaak 18. Ik had zin om

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Specifieke fobie. Angststoornissen

Specifieke fobie. Angststoornissen Specifieke fobie Angststoornissen GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische problemen. Met meer dan

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Aandachtspunten in de klas Het Vriendenprogramma Onderdelen Vriendenprogramma in de klas Online programma s voor jongeren Aandachtspunten

Nadere informatie

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen Als angst en paniek uw leven beheersen Iedereen is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst waarschuwt u voor gevaar. U schrikt bijvoorbeeld als u een brandlucht ruikt. Uw lichaam maakt zich klaar voor

Nadere informatie

HYPERVENTILATIE ANGST PANIEK DWANG FOBIEËN DEPRESSIE BURN-OUT

HYPERVENTILATIE ANGST PANIEK DWANG FOBIEËN DEPRESSIE BURN-OUT Onze therapie wordt ondersteund, door onze telefonische hulplijn. Hier kunt u altijd terecht op momenten dat u het wat moeilijk heeft. De telefonische hulpverleners die deze hulplijn bezetten zijn excliënten,

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen SQ-48: 48 Symptom Questionnaire Meetpretentie De SQ-48 bestaat uit 48 items en is in 2011 ontworpen door de afdeling psychiatrie van het LUMC om algemene psychopathologie (angst, depressie, somatische

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur 1 Life Coach Academie Copyright: Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, offset, fotokopie

Nadere informatie

7Omgaan met faalangst

7Omgaan met faalangst DC 7Omgaan met faalangst 1 Inleiding Faalangst kan jouw leerprestaties behoorlijk in de weg staan. In dit thema lees je iets over de oorzaken van faalangst en geven we je tips om ermee om te gaan. De inhoud

Nadere informatie

Leven in angst. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Leven in angst. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Leven in angst PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens bang en dat is maar goed ook. Angst is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar. Hormonen, zoals adrenaline,

Nadere informatie

Angststoornissen. Een folder voor patiënten van GCM GCM. GezondheidsCentra Maarssenbroek Samen vooraan in zorg

Angststoornissen. Een folder voor patiënten van GCM GCM. GezondheidsCentra Maarssenbroek Samen vooraan in zorg Angststoornissen Een folder voor patiënten van GCM GCM GezondheidsCentra Maarssenbroek Samen vooraan in zorg GCM, samen vooraan in zorg Deze folder is een samenwerkingsverband tussen Stichting Gezondheidscentra

Nadere informatie

Testuitslag SCL-90-R

Testuitslag SCL-90-R Testuitslag SCL-90-R Afgenomen op: 5-4-13 15:32:37 Gekozen normgroep: SCL90 De gewone bevolking/'normalen' (normgroep 2) SCL-90-Schaal Ruwe score Normscore ANG - Angst 33 Zeer hoog AGO - Agorafobie 10

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

Faalangst WAT IS HET EN WAT KAN JE ER AAN DOEN?

Faalangst WAT IS HET EN WAT KAN JE ER AAN DOEN? Faalangst WAT IS HET EN WAT KAN JE ER AAN DOEN? Opzet Workshop 1 Testje 2 Achtergrond van faalangst 3 Tips en aanpak voor de dagelijkse praktijk 4 Faalangst en het staatsexamen 5 Rondvraag/conclusie 1

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Angst: een nuttige emotie, die soms een stoorzender wordt

Angst: een nuttige emotie, die soms een stoorzender wordt Angst: een nuttige emotie, die soms een stoorzender wordt Frits Boer Studieochtend Angst en school 22 januari 2015 Amersfoort Moeder Natuur heeft ons een survival kit meegegeven, met o.a.: Bloedstolling

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Hoe kunt u angst herkennen? Wanneer reden tot zorg?

Hoe kunt u angst herkennen? Wanneer reden tot zorg? 1 Bang zijn mag! 2 Bang zijn mag! Iedereen is wel eens bang. Angst is een alarm dat afgaat als er gevaar dreigt. Zonder deze waarschuwing zouden we in zeven sloten tegelijk lopen. Deze folder legt in het

Nadere informatie

PANIC DISORDER SEVERITY SCALE (PDSS)

PANIC DISORDER SEVERITY SCALE (PDSS) PANIC DISORDER SEVERITY SCALE (PDSS) 1 1992, Department of Psychiatry University of Pittsburgh School of Medicine All Rights Reserved Ontwikkeld en getest door M. Katherine Shear M.D.; Timothy Brown Psy.D.;

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek Online Psychologische Hulp Angst & Paniek 2 Therapieland Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Angst & Paniek van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Ouderinformatiebrief Hyperventilatie & kinderfysiotherapie

Ouderinformatiebrief Hyperventilatie & kinderfysiotherapie Ouderinformatiebrief Hyperventilatie & kinderfysiotherapie Wat is hyperventilatie? Hyperventilatie betekent snel en veel ademhalen. Als je hyperventileert dan adem je meer zuurstof in dan je lichaam nodig

Nadere informatie

1Wat is examenvrees eigenlijk?

1Wat is examenvrees eigenlijk? 8 1Wat is examenvrees eigenlijk? Lars is bang voor spinnen. Toen hij de foto op dit werkboek zag, kreeg hij kippenvel en ging hij anders ademhalen. Toen we Lars vroegen of de spin hem kon bijten, riep

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van hyperventilatie?

Wat is de oorzaak van hyperventilatie? Hyperventilatie 2 Wat is hyperventilatie? Hyperventilatie betekent overmatige ademhaling. Iemand die hyperventileert haalt te snel en te diep adem. Het lichaam reageert hierop. Dit geeft verschillende

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Verl e gen zijn Tijd voor meer assertiviteit!

Verl e gen zijn Tijd voor meer assertiviteit! Verl e gen zijn Tijd voor meer assertiviteit! Alles over verlegen zijn Vereniging voor Verlegen Mensen tel. 0478 05 41 29 www.vvm-vzw.be Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.clb.be Jongeren Advies Centrum

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Hyperventilatie wordt veroorzaakt door verkeerde manier van ademhalen. Hyper betekent

Nadere informatie

Hoogbegaafdheid en onderpresteren

Hoogbegaafdheid en onderpresteren Hoogbegaafdheid en onderpresteren Onderwijs Praktijk Texel Hoogbegaafdheid en onderpresteren Veel kinderen weten niet dat leren leuk kan zijn en weten niet wat ze nodig hebben om zich minder ellendig te

Nadere informatie

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen...

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen... Hyperventilatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Ademhaling... 1 Hyperventilatie... 1 Oorzaak van hyperventilatie... 2 Klachten bij hyperventilatie... 3 Wat kunt u zelf doen... 4 Tot slot... 5 Inleiding Deze

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Verl e gen zijn Tijd voor meer assertiviteit!

Verl e gen zijn Tijd voor meer assertiviteit! Verl e gen zijn Tijd voor meer assertiviteit! Alles over verlegen zijn Vereniging voor Verlegen Mensen tel. 0478 05 41 29 www.vvm-vzw.be Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.clb.be Tele-Onthaal tel.

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen Omgaan met spanning Inleiding: Iedereen krijgt in het leven te maken met spanning. Bij competitiesporten komt dit extra tot uiting: er is de druk om te presteren, de tegenstander om te verslaan, de reactie

Nadere informatie

Indeling lezing. Stoornissen Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie minimale interventie

Indeling lezing. Stoornissen Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie minimale interventie Indeling lezing Minimale interventie Christine van Boeijen Stoornissen Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie minimale interventie Minimale i interventie ti inhoudelijk Conclusie Nog 2 vragen

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel

Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? 1234567890-terTER_ Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Wat zijn

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

13 misverstanden over angsten en fobieën

13 misverstanden over angsten en fobieën 13 misverstanden over angsten en fobieën Life Coach Academie 2 13 MISVERSTANDEN OVER ANGSTEN EN FOBIEËN Copyright: Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan?

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan? Patiëntenbrochure Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Heeft u - in overleg met uw (huis)arts - besloten te stoppen met het gebruik van de antidepressiva? Of overweegt

Nadere informatie

STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM

STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM Hyperventilatie Hyperventilatie betekent een te snelle en/of een te diepe ademhaling. Wat is ademhalen? Door middel van de borstkas en de buikspieren ademen wij lucht in en

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Even mezelf voorstellen Boeken - Jansen, G.: Denk wat je wilt, doe wat je droomt - Jansen, G.: Leef! - Jansen, G.: Laat los: ruimte

Nadere informatie

Hyperventilatie. Afdeling Psychiatrie

Hyperventilatie. Afdeling Psychiatrie Hyperventilatie Afdeling Psychiatrie Deze folder geeft informatie over hyperventilatie. U vindt antwoord op de volgende vragen: wat is hyperventilatie? wat zijn de oorzaken? welke klachten kunnen zich

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Exploring EMDR-therapy and tinnitus. Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog

Exploring EMDR-therapy and tinnitus. Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog Exploring EMDR-therapy and tinnitus Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog Introductie Voorstellen: GZ-psycholoog, gedragstherapeut en traumatherapeut (EMDR) eigen eerstelijnspraktijk (verwijzingen

Nadere informatie

MEDISCH CENTRUM Hyperventilatie

MEDISCH CENTRUM Hyperventilatie MEDISCH CENTRUM Hyperventilatie Dit kan ook geen kwaad, maar kan wel leiden tot een aantal verschijnselen als: Benauwd gevoel, kortademigheid; krop in de keel; droge mond; strak gevoel rond de mond; prikkelingen

Nadere informatie

in gesprek over: Sociale fobie

in gesprek over: Sociale fobie in gesprek over: Sociale fobie Colofon Uitgave 2009 (herdruk) Auteurs: J.F. van Veen I.M. van Vliet A.J.L.M. van Balkom Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) E.A.M. Knoppert-van der Klein

Nadere informatie

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Relatie en Intimiteit Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Wat hoop je vandaag mee te nemen, te horen en/of te leren? Wat is communicatie Communicatie is een proces tussen zender en ontvanger De boodschap

Nadere informatie

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l i patiënteninformatie Spoedgevallendienst Hyperventilatie G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l Inhoud Voorwoord...5 1. Wat is hyperventilatie...6 2. Welke verschijnselen kunnen optreden?...6

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79 Verlatingsangst - Pagina 57 1 Ik ben vaak bang dat de mensen die me dierbaar zijn me zullen verlaten 2 Ik klamp me aan mensen vast omdat ik bang ben om in de steek gelaten te worden 3 Er zijn te weinig

Nadere informatie