1.0 26/05/2015. Depressie, delier en verslaving bij ouderen. Depressie, delier en verslaving. Psychisch lijden op oudere leeftijd.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1.0 26/05/2015. Depressie, delier en verslaving bij ouderen. Depressie, delier en verslaving. Psychisch lijden op oudere leeftijd."

Transcriptie

1 Depressie, delier en verslaving bij ouderen Gent, Dr. An Haekens Alexianen Zorggroep Tienen 1.0 SEC SUBT Beschrijvi Depressie, delier en verslaving Psychisch lijden op oudere leeftijd Psychiatrische stoornissen op oudere leeftijd Ouderen en depressie Ouderen en delier Ouderen en verslaving Besluit Psychisch lijden op oudere leeftijd Laatste jaren: meer belangstelling voor psychische problemen op oudere leeftijd Overgebruik van psychofarmaca in WZC Nieuwe ethische vraagstukken Levensmoeheid, klaar met leven, suïcidaliteit Euthanasie Ouderenmishandeling Bemoeizorg bij dementie Vroegtijdige zorgplanning Psychisch lijden op oudere leeftijd Zorgen voor ouderen met psychische klachten? Verdriet, rouw, depressiviteit, angst, wantrouwen,.. Wanneer spreken we van een ziekte? Zorgen voor de ouder wordende psychiatrische patiënt? Oud geworden patiënt met schizofrenie, persoonlijkheidsproblematiek, recidiverende depressie of manische stoornissen, oud geworden alcoholisten, Zorgen voor ouderen met (nieuwe) psychiatrische ziekten? Ouderen die voor het eerst op oudere leeftijd te kampen krijgen met een psychiatrische aandoening: angststoornis, alcohol- of medicatie-afhankelijkheid, dementie, persoonlijkheidsverandering ikv dementie, depressie, manie, paranoia, Wat met hun families? Ouderen en rouw Veel verlies op oudere leeftijd De omgeving is te weinig geïnteresseerd in het verdriet van de oudere of gaat er soms van uit dat de oudere gewend is aan verlies. Er heerst een zekere banaliserende attitude vanuit de omgeving tov van rouw bij ouderen, alsof de pijn op die leeftijd minder scherp zou zijn dan bij jongeren en door het feit dat negatieve gevoelens ten aanzien van de overledene moeilijk aan bod kunnen komen Anderzijds: veel te snel gemedicaliseerd! Bv veel te snel diagnose depressie, veel te snel gebruik van antidepressiva 1

2 Psychische stoornissen op oudere leeftijd Psychiatrische stoornissen op oudere leeftijd Slecht verwerkte rouw Cognitieve stoornissen Angst en depressie Middelenmisbruik (alcohol medicatie) Psychotische problemen Psychosociale problemen (eenzaamheid) Psychische stoornissen op oudere leeftijd: prevalentie Algemeen: niet echt verschillend van rest van de bevolking Depressie: 15% Angststoornissen: 10% Middelenmisbruik Psychosociale problematiek: 20 30% Slaapproblemen: 40-50% Dementie (plus 65: 5%, plus 80: 20%) tsunami Toekomst? Zorgvraag zal toenemen! Behandeling niet altijd optimaal overbehandeling onderbehandeling Onderdiagnostiek Condition humaine van de ouderdom Therapeutisch nihilisme Ouderen: verbergen gevoelens Problemen vertalen in lichamelijke klachten Addictie alkohol, medicatie Atypische presentatievorm Diagnostische criteria (DSM): niet altijd geschikt voor ouderen Depressie: overzicht I. Depressie bij ouderen Behandeling SECTION DIVIDER 7. Suïcide SUBTITEL Beschrijving 1. DSM 2. Oorzaken van miskennen van depressie 3. Risicofactoren 4. Klassiek depressief syndroom 5. Vormen van maskering 2

3 Inleiding Groeiend besef van het belang van het adequaat en snel herkennen van depressies bij ouderen Prevalentie Alle depressieve toestandsbeelden: 15% In residentiële setting hoger Verhoogde mortaliteit Niet alleen door suïcide 1. DSM-criteria voor majeure depressieve stoornis Vijf (of meer) van de volgende symptomen zijn binnen dezelfde periode van twee weken aanwezig en wijzen op een verandering tov het eerdere functioneren; ten minste een van de symptomen is ofwel (1) depressieve stemming, ofwel (2) verlies van interesse of plezier. - depressieve stemming gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag, - duidelijke vermindering van interesse of plezier in alle of bijna alle activiteiten gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag - duidelijke gewichtsvermindering zonder dat dieet gehouden wordt of gewichtstoename (bijvoorbeeld meer dan 5% van het lichaamsgewicht in één maand), of bijna elke dag afgenomen of toegenomen eetlust. - insomnia of hypersomnia, bijna elke dag 1. DSM-criteria voor majeure depressieve stoornis - psychomotorische agitatie of remming - moeheid of verlies van energie, bijna elke dag - gevoelens (die waanachtig kunnen zijn) van waardeloosheid of buitensporige of onterechte schuldgevoelen (niet alleen maar zelfverwijten of schuldgevoel over het ziek zijn), bijna elke dag - verminderd vermogen tot naderen of concentratie of besluiteloosheid (ofwel subjectief vermeld ofwel geobserveerd door anderen), bijna elke dag - terugkerende gedachten aan de dood (niet alleen de vrees dood te gaan), terugkerende suïcidegedachten zonder dat er specifieke plannen gemaakt zijn, of een suïcidepoging of een specifiek plan om suïcide te plegen 2. Depressie: enerzijds overdiagnostiek, anderzijds nog steeds vaak miskend Depressieve gevoelens horen bij t ouder worden» Therapeutisch nihilisme Ouderen: verbergen gevoelens Schaamte zwakte Problemen vertalen in lichamelijke klachten Alcohol / medicatie Depressie presenteert zich op atypische wijze Elke levensfase: andere wijze van uiten Depressie: associatie met lichamelijke aandoeningen: zeer complexe relatie Depressie: associatie met dementie Depressie: associatie met dementie Overlap van symptomen Depressie kan de voorbode zijn van een dementieel proces Depressie kan zich vermommen als een dementieel syndroom Bij ouderen met dementie: vaak depressieve syndromen 3. Risicofactoren: Bio psycho sociaal model -Biologische risicofactoren erfelijke factoren, veranderingen in neurotransmittorsystemen -Fysische risicofactoren CVA, Parkinson, schildklier, farmaca, anemie, maligne processen, na myocardinfarct -Psychosociale risicofactoren Recent verlies/ Rouwproblematiek, life events, verhuis naar een WZC Kwaliteit sociaal netwerk Verlies aan financiële en sociale status Belastende zorgfuncties Chronische ziekte Achteruitgang cognitieve functies Voorgeschiedenis van depressie Overmatig gebruik van alcohol Persoonlijkheidsfactoren 3

4 Risicogroepen Oudere, alleenstaande vrouwen met gering inkomen en lage opleiding Oudere weduwen en weduwnaars Ouderen met ernstige somatische ziekte gecombineerd met een geringe financiële draagkracht en beperkt sociaal netwerk Mantelzorgers Ouderen die in een rusthuis worden opgenomen Lichamelijke en/of psychische beperkingen Afscheid moeten nemen van vertrouwde omgeving of bezittingen Depressie bij ouderen: geen homogeen profiel; verweven met intrapsychische, relationele, sociale en somatische factoren 4. Klassiek depressief syndroom Stemming affect Klimaat - weer - Anhormie: gebrek aan drive niet meer kunnen voortbewegen - Anhedonie: gebrek aan lustbeleving - Anesthesie: gebrek aan voeling met het leven en de wereld (pijnlijke anesthesie) 4. Klassiek depressief syndroom Negatief zelfbeeld Negatief beeld op de wereld Negatief beeld op de toekomst Negatief beeld van het verleden: één en al gemiste mogelijkheden Doodsgedachten Doodswens Suïcidegedachten Suïcide(poging) 4. Klassiek depressief syndroom «Vitaal syndroom» Eetlust Obstipatie Dagschommeling Libidovermindering Slaapstoornissen Psychomotore agitatie of remming Zelfverwijten, gevoelens van on- / minder-waardigheid, schuldgevoelens Moeheid of energieverlies Melancholie of psychotische depressie aanwezigheid van wanen: schuldwanen, zondewanen, armoedewanen, hypochondrische wanen, nihilistische wanen, paranoïde wanen, Leeftijdsgebonden verschillen in presentatie Depressie bij ouderen is niet wezenlijk verschillend van een depressie op jongere leeftijd, maar toch enkele verschillen... Organische maskering Somatische maskering Psychotische maskering Risico dat patiënt in een andere diagnostische categorie terechtkomt en er blijft Risico dat depressie niet adekwaat behandeld wordt of onbehandeld blijft 5.1. Somatische maskering - moeheid, zwaktegevoel - diffuse pijnen, rugpijn - pijn in de borststreek - kortademigheid - hartkloppingen - abdominale / constipatieklachten - hoofdpijn, duizeligheid -enz. 4

5 5.2. Psychotische maskering 5.3. Organische maskering Wanen Wanen met een negatieve inhoud. Schuldwanen, zondewanen, armoedewanen Hypochondrische wanen Nihilistische wanen Paranoïde wanen Rusteloosheid en angst Hallucinaties (stemmingscongruent) Depressie kan gepaard gaan met achteruitgang op cognitief niveau indruk van dementieel syndroom Differentiële diagnose depressie-dementie: vaak zeer moeilijk 6. Behandeling: farmaco + psychotherapie! 6.1. Farmacotherapie Tricyclische antidepressiva (Redomex, Nortrilen, Prothiaden, ) SSRI s (Sipralexa, Serlain, Seroxat, ) RIMA: (Aurorix) SNRI: Venlafaxine (Efexor) NASSA : Mirtazapine (Remergon) NARI : Reboxetine (Edronax) Cymbalta Wellbutrin -Acute fase : 6 tot 12 weken -Vervolgbehandeling (terugvalpreventie): 4 à 9 maanden -Onderhoudsbehandeling of preventie van herhaling (1 jaar en meer) -Op oudere leeftijd is er een groter risico op herhaling van een depressie 6.2. Psychotherapie bij ouderen: vele vooroordelen Het is niet te laat voor psychotherapie! Individueel / groep - Aandacht voor familie - Betrekken van familie Mantelzorgers familieleden van personen die naar het WZC gaan Het is niet omdat familie de oudere naar het rusthuis brengt, dat ze hun rol als zorgdrager opgeven. Een opname in het rusthuis betekent niet noodzakelijk minder stress voor familieleden dan voor de opname Misvattingen over rol van familieleden eens de patiënt in het rusthuis Long-term Care Placement of Dementia Patients and Caregiver Health and Wellbeing, JAMA (2004) Partners: geen verschil in depressie en angst voor en na de plaatsing, meer angst na plaatsing (48.3% leed aan klinische depressie) Na één jaar: geen verschil in depressie, wel minder angst Conclusie Overgang naar het rusthuis is vooral moeilijk voor partners (meer dan voor kinderen) Angst neemt af over verloop van tijd, depressie niet 5

6 Families en WZC Families & WZC Redenen voor aanhoudende depressiviteit? Sterker gemis van affectieve band Eenzaamheid Financiële zorgen Heen - en weer thuis rusthuis Minder controle over zorg voor hun partner Vaak gaat de patiënt achteruit na plaatsing met schuldgevoelens als gevolg: heb ik er wel goed aan gedaan.? Verbreken van een belofte ( ik zal u nooit laten placeren, ik zal altijd voor u blijven zorgen ) Gevoel van te falen, plicht niet te doen Aanvaardbaarheid van een plaatsing in een rusthuis (persoonlijk, familie, sociale omgeving, maatschappelijk ) Zorgdragers, vooral partners zijn niet alleen at risk wanneer zij thuis zorg dragen voor hun familielid, maar ook na opname in een rusthuis Taak van hulpverlener Bijzondere aandacht voor partners die zeer actief betrokken blijven bij de zorg, die bij opname van hun partner depressief zijn en die onvoldoende ondersteuning hebben van anderen Begeleiding doorheen het proces van opname! Familieleden hebben nood aan een gevoel van positieve betrokkenheid Familie heeft nood aan inspraak en zeker mate van controle over de zorg Hulpverleners moeten zich bewust zijn van de enorme impact van een opname in een rusthuis van de dementerende partner op de gezonde partner en familie 6.3. Tips voor patiënten: hoe omgaan met je depressie? -Streef naar een vaste dagindeling -Ga op tijd naar bed en sta ook op normale tijdstippen op -Probeer ook op normale vaste tijden te eten. Geef niet toe aan uw aandrang minder te eten of te drinken -Blijf uzelf goed verzorgen, ook al kost dat moeite -Blijf in beweging. Reserveer elke dag tijd voor wandelen, fietsen, zwemmen, werken in de tuin of een andere licht inspannende activiteit. -Neem geen grote beslissingen! -Wees voorzichtig met alcoholgebruik -Isoleer u niet van de anderen. Blijf mensen opzoeken. -Ga niet op vakantie als u er al van tevoren tegen op ziet -Herstel gaat gepaard met crisissen en dalen Tips voor de omgeving: hoe moet men NIET met een depressieve oudere omgaan? - Spoor hem niet aan flink te zijn en zich te vermannen - Activeer hem niet te vroeg, stel ook geen te hoge eisen - Bedenk dat de oudere van te weinig hulp dieper in de put geraakt maar dat te veel hulp hem onnodig afhankelijk maakt en zijn eigenwaarde ondermijnt! - Veroordeel de gedachten en de gevoelens van de andere niet. Probeer hem de schuldgevoelens niet uit het hoofd te praten - Probeer hem niet te zeggen dat hij geen reden heeft om somber te zijn ( je hebt toch alles om gelukkig te zijn ) Tips voor de omgeving: hoe moet men wèl met een depressieve oudere omgaan? - Probeer de oudere te steunen bij het volgen van zijn leefregels - Er zijn zonder te veel adviezen te geven! - Probeer de ander te stimuleren iets te doen wat hij vroeger leuk vond - Probeer te helpen bij het aanbrengen van een vaste dagindeling - Prijs de depressieve voor elke niet-depressieve uitspraak - Probeer alle gevoelens van je naaste te accepteren, probeer hem hierover geen verwijten te maken - Blijf beschikbaar en verwacht niet dat je steun en hulp snel effect zullen hebben. Geduld! - Leg ook aan anderen (familie, vrienden, ) uit wat een depressie is 7. Suïcide bij ouderen: vormen of gradaties van suïcidaliteit Doodsideatie Suïcidale ideatie Doodswens Suïcidale intentie Opzettelijke zelfbeschadiging TS (suïcidepoging) Suïcide 6

7 Leeftijdsspecifieke sterftecijfers voor suïcide (per inw.) mannen en vrouwen, Vlaams Gewest, 2004 bron: Sterftecertificaten alle overlijdens, Vlaams Gewest, Suïcide bij ouderen Suïcide: risicofactoren Zo oudere depressief: (4 maal) meer kans op suicide Ouderen geven intenties minder te kennen Verhouding tussen TS en gelukte suïcides is bij ouderen veel lager dan bij jongeren Dikwijls gewelddadige methodes, vooral bij mannen: verhanging, verstikking, springen van een hoogte Gecamoufleerde suïcides (suicidal erosion) Psychologische autopsiestudies hebben aangetoond dat bijna alle suïcideslachtoffers psychiatrisch ziek waren rondom de tijd van hun overlijden. Majeure depressie. Van alle mensen die suicide pleegde leed ten minste 75% aan een affectieve stoornis. Bij ouderen zou de link tussen suïcide en depressie nog groter zijn. Alcohol & middelenafhankelijkheid Schizofrenie Persoonlijkheidsstoornis M > V 7

8 Suïcide: risicofactoren Suïcide: risicofactoren Mate van hopeloosheid Depressie zonder hopeloosheid zal niet snel tot een suïcide lijden Chronische depressie waar wanhoop op de voorgrond staat, kent het grootste risico Psychiatrische aandoeningen Voorgeschiedenis van suïcidepogingen Lichamelijke aandoeningen Verlies Sociaal isolement en eenzaamheid Mannelijk geslacht Gescheiden, weduwe/naar, single (laagste aantallen bij gehuwden), Recent verhuizen, institutionalizering. Suïcide bij ouderen Hoge cijfers op oudere leeftijd Voorbije jaren: dalende tendens Redenen? Herkenning en behandeling van depressies Huwelijk Groep ouderen wordt groter: zien zichzelf steeds minder als minderheidsgroep Beeldvorming? Euthanasie?? II. Delier 1.0 SEC SUBT Beschrijvi Delier, geen dementie Delier ook geheugenstoornissen verward gedesoriënteerd in tijd en ruimte omwisseling dag/nachtritme onrust Is een syndroom gekenmerkt door een stoornis in de bewustzijnstoestand, de aandacht en de cognitie of de perceptie, dat zich acuut ontwikkelt en dat fluctueert in de loop van de dag Het is een courante complicatie van somatische ziekten sinds in ziekenhuis : plots dement 8

9 Delier: klinische kenmerken Bewustzijn Aandacht: moeilijk om aandacht te houden, te richten en te verplaatsen, verminderd bewustzijn van zichzelf en omgeving Desoriëntatie (tijd, plaats) Geheugenstoornissen zijn secundaire stoornis! gevolg van stoornissen in de aandacht Perceptie: slechte interpretaties, wanen, hallucinaties Gedachten gedesorganiseerd, incoherent, stoornissen om gebruik te maken van abstracte concepten, om problemen op te lossen, om bewust zijn gedachten te richten, wanen Kenmerken die gepaard gaan met delirium Slaap-waakcyclus somnolentie overdag, agitatie s nachts, inslaapmoeilijkheden, omkering van de slaap-waakcyclus Psychomotorisch traagheid, spraakstoornissen, bevingen, myoclonieën, epilepsie-aanvallen, ataxie, dysartrie, dysfagie, dyspraxie, vallen, incontinentie, Kenmerken die gepaard gaan met delirium Verschillende fasen van een delier Affectief prikkelbaarheid, exciteerbaarheid, vrees, angst, depressie, lethargie, meegaandheid, jovialiteit, verbijstering, zelfmoordgedachten Autonoom tachycardie, koorts, zweten, bleekheid, of vasomotorische opstoten, constipatie of diarree Prodromale fase agitatie, verwarde gedachten, concentratiemoeilijkheden, prikkelbaarheid, lethargie, overgevoeligheid voor licht en lawaai, insomnie, perceptiestoornissen Fase van manifeste delirium Fase van resolutie sommigen vertonen amnesie voor de episode sommigen herinneren zich fragmenten Andere aandachtspunten Opgelet voor een stil delier uitgesproken fluctuatie meestal van korte duur Hypoactief of stil delier Soms wordt klinisch beeld gekenmerkt door apathie, teruggetrokken gedrag en verminderde alertheid en kunnen opvallende symptomen als heftige motorische onrust en visuele hallucinaties geheel ontbreken. Wordt vaak niet herkend of ten onrechte gehouden voor een depressie of een dementie. 9

10 Delier: etiologie Is een delier belangrijk? Het delirium wordt thans beschouwd als een multifactorieel bepaalde aandoening berustend op een samenspel tussen predisponerende en precipiterende factoren. Mits voldoende predisponerende factoren aanwezig zijn kunnen betrekkelijk geringe uitlokkende factoren de directe aanleiding zijn tot een delirium. Klinische kenmerken in een specifiek geval hangen niet af van van de specifieke oorzaak Gemeenschappelijk eindmodel, maar preciese mechanisme? stoornissen in specifieke neuronale pathways en bepaalde neurotransmittor-systemen Komt zeer vaak voor Stoort zorg : moeilijke patiënt bezorgde familie Hoge kans op verwikkelingen incontinentie - decubitus ondervoeding - infecties vallen langer in ziekenhuis meer kans op opname in WZC Hoge kans op overlijden Delier: wat te doen? 1. Er aan denken! 2. Verpleegkundige zorg rol voor ergotherapeut veiligheid verzekeren stabiele en vertrouwde omgeving creëren slaap stimuleren vermijden van hyperstimulatie voldoende stimulatie fysische bedwinging? heroriëntatie klok, kalender verbale oriëntatie in de tijd (herhaling) erkenning van de angst van de patiënt; patiënt geruststellen aan patiënt verklaring geven 3. Betrekken van familie 4. Onderscheid oorzakelijke behandeling: gericht op fysieke toestanden die het syndroom veroorzaken symptomatische behandeling: symptomen zoals agitatie controleren Behandeling: zoek de oorzaak Medicatie Neurologische aandoeningen (CVA, hersenbloeding, epilepsie,meningitis) Omgevingsfactoren : opname IC fixatie blaassonde pijn stress Slaaptekort Ziekten : infectie koorts anemie uitdroging slechte voedingsstatus verstoorde zout-water huishouding Operaties (vnl orthopedische en cardiale heelkunde) Opgelet: bij ouderen: delier kan enige teken zijn van een levensbedreigende aandoening een delier moet bij elke patiënt aanzien worden als een toestand van medische urgentie DD. Dementie delier ontwikkelt zich frekwenter bij dementerenden dan bij niet-dementerenden! delier ontwikkelt zich acuut of subacuut delier: meer voorbijgaand dan dementie Opgelet zo delirium gesuperponeerd is op dementie 10

11 Delier: besluit delirium is een ernstige medische urgentie die een intensieve en multidisciplinaire aanpak vereist III. Verslaving bij ouderen 1.0 SEC SUBT Beschrijvi Verslaving bij ouderen Lange tijd: zowel binnen de ouderenzorg als binnen de verslavingszorg: relatief weinig aandacht Diagnostische moeilijkheden Epidemiologie Early-onset en late-onset drinkers Sensitiviteit en tolerantie: anders op oudere leeftijd? Gevolgen Lichamelijk Psychisch Behandeling Besluit 1. DSM-V- criteria De DSM spreekt niet van alcoholisme of verslaving maar van stoornissen in het gebruik van middelen 11 criteria Minstens 2 van de volgende, in een periode van 12 maanden symptomen: mild symptomen: moderate - 6 of eer symptomen: severe Alcohol Use Disorder 1. Vaker en in grotere hoeveelheden gebruiken gebruiken dan het plan was. 2. Mislukte pogingen om te minderen of te stoppen. 3. Gebruik en herstel van gebruik kosten veel tijd. 4. Sterk verlangen om te gebruiken 5. Door gebruik tekortschieten op het werk, school of thuis. 6. Blijven gebruiken ondanks dat het problemen meebrengt in het relationele vlak 7. Door gebruik opgeven van hobby s, sociale activiteiten of werk 8. Voortdurend gebruik, zelfs wanneer je daardoor in gevaar komt 9. Voortdurend gebruik ondanks weet hebben dat het gebruik lichamelijke of psychische problemen met zich mee brengt of verergert. 10. Grotere hoeveelheden nodig hebben om het effect nog te voelen oftewel tolerantie. 11. Het optreden van onthoudingsverschijnselen, die minder hevig worden door meer van de stof te gebruiken 11

12 1. Diagnostische moeilijkheden 1. Diagnostische moeilijkheden Alcoholproblemen bij ouderen worden vaak niet gedetecteerd Moeilijkheden met gangbare diagnostische criteria Criterium van sociale of professionele moeilijkheden Criterium van onthoudingsverschijnselen: ouderen vertonen vaak geen onthoudingsverschijnselen omdat ze nooit voor langere tijd hun gebruik dienen te stoppen Criterium van hoeveelheid en frekwentie voor jong volwassenen --) diagnose kan gemist worden! ouderen nemen vaak medicatie ouderen lijden soms aan chronische aandoening sensitiviteit voor alcohol neemt toe Criterium van lichamelijke gevolgen is onvoldoende toepasbaar op de groep van ouderen (sowieso meer polypathologie dan jongeren). Tekens van alcoholisme worden vaker aan de leeftijd of aan andere aandoeningen toegeschreven: pijnen, slapeloosheid, depressie, angst, geheugenverlies, vallen,... Ontkenning, rationalisatie of minimalisering bij de patiënt (eventueel ten gevolge van cognitieve problemen tgv alcoholgebruik) Ouderen zoeken minder snel hulp Soms worden de problemen ook door de familie gemaskeerd (schuld- of schaamtegevoel, soms co-dependentie) Veelal heerst er een grotere permissiviteit voor alcoholgebruik bij ouderen (ook in WZC) Soms is de reden gewoon omdat niemand het merkt dat ze drinken Therapeutisch fatalisme? 2. Epidemiologie Zeer uiteenlopende bevindingen: 5 tot 16% (algemene populatie ouderen) In algemeen ziekenhuis of WZC: hogere prevalentie 10% in ziekenhuis 20 (tot 50)% in rusthuizen CAGE Problematisch alcoholgebruik in de bevolking (CAGE-vragenlijst) (2004) -Hebt U ooit de behoefte gevoeld om het drinken te verminderen? (Cut down) -Hebt U zich ooit geërgerd aan de kritiek op uw drankgebruik? (Annoyed by criticism) -Voelt u zich wel eens schuldig mbt uw drankgebruik? (Guilty about drinking) -Gebruikt u s morgens wel eens een borrel om op gang te komen? (Eyeopener drinks) Als 2 van de 4 vragen positief beantwoord worden is er een aanwijzing voor riskante gewoonte 3. Profiel van de oudere alcoholist 1. Early onset (survivors) 2/3 lange VG van alcoholisme predisponerende persoonlijkheid? hogere prevalentie van familiale geschiedenis van alcoholisme meer alcoholgerelateerde problemen meer psychiatrische comorbiditeit 2. Late onset drinkers Waarom wordt een gelegenheidsdrinker of een niet-drinker op latere leeftijd een alcoholist? Ingrijpende levensgebeurtenissen (life events)? - verlies van partner, naderende dood, vereenzaming, relatieproblemen, ouderdomskwalen, pensionering) onduidelijk of er een link is Personen die vroeger alcohol gebruikten als reactie op stressvolle omstandigheden, zonder probleemgebruik, hebben op latere leeftijd hogere kans om verslaafd te geraken. Zij hebben geleerd dat alcohol tijdelijk onlust door lust vervangt. 12

13 2. Late onset drinkers 4. Verhoogt het ouder worden de sensitiviteit voor alcohol? Vertonen over het algemeen minder somatische gevolgen van hun alcoholgebruik dan early-onset drinkers Over het algemeen minder ontwrichte levenssituaties Behandelingsresultaten zouden beter zijn dan early onset drinkers (late onset alcoholist kent vaak nog voldoende gedragsalternatieven van vroeger) Ouderen bereiken een hogere concentratie alcohol in het bloed dan jongeren wanneer ze dezelfde dosis alcohol innemen Dit komt door een leeftijd-gerelateerde afname in lichaamsvocht. De distributie van alcohol vindt enkel plaats in het waterweefsel. Na inname van dezelfde hoeveelheid alcohol zullen de alcoholconcentraties in de organen van ouderen hoger zijn dan bij jongeren (en bij vrouwen hoger dan mannen). Tolerantie voor alcohol neemt af met ouder worden. Ouderen kunnen al last krijgen van bepaalde effecten van alcohol bij een lagere dosis dan jongeren. Men kan maw stellen dat ouderen op zeker ogenblik last beginnen krijgen van de schadelijke effecten van alcohol terwijl hun drinkpatroon eigenlijk niet veranderd is. 5. Gevolgen en verwikkelingen 1. Cardiovasculair 2. Ademhalingsstelsel 3. Autonoom zenuwstelsel 4. Verstorend effect op de slaap 5. Andere somatische effecten (gastritis, ulcus, leversteatose, cirrose, slokdarmvarices, pancreatitis, polyneuropathie, myopathie, cerebellaire degeneratie, epileptische insulten,.. 6. Interacties met farmaca 7. Alcohol en de hersenen 5. Gevolgen en verwikkelingen 8. Psychiatrische gevolgen -Acute intoxicatie -Onttrekkingssyndroom -Alcoholische hallucinose -Alcoholische persoonlijkheidsdeterioratie -Seksuele disfuncties -Relatie tussen alcohol en depressie NIAAA: oudere alcoholisten: drie maal zo vaak depressie dan 65-plussers zonder alcoholisme Oudere depressieve patiënten: 3 tot 4 maal alcohol afhankelijkheid in vergelijking met niet-depressieve patiënten Zo bij depressieve oudere een comorbiede alcoholstoornis aanwezig,wordt de prognose voor de depressie slechter. - Alcohol en suïcide 6. Behandeling Ouderen met een alcoholprobleem hebben evenveel baat bij een behandeling dan jongeren. Resultaten zijn het best bij late-onset alcoholisten. Resultaten verbeteren wanneer de ouderen behandeld worden in aparte leeftijdsgroepen Groepstherapie Oudere verslaafden kunnen zich moeilijk identificeren met de problemen die aan verslaving bij jongeren geassocieerd zijn Belang van juiste visie op verslaving binnen een team!! Denkmodellen verslavingsproblematiek Morele (moraliserend) model Gebruik uit vrije wil eigen schuld straf Farmacologische model Drugs zijn de oorzaak schuld weggenomen van individu Symptomatische model Verslaving is geen op zichzelf staand probleem Medisch model Verslaving is lichamelijke ziekte controleverlies Niet verantwoordelijk voor ziekte en voor veranderen van probleem Psychologisch model Leertheoretisch model, verslaving als automatisch gedrag Sociologisch model Biopsychosociaal model Integreert aantal voorgaande modellen met dominante biologische factor Van den Brink

14 Verslaving Beloningssysteem en verslavende middelen Abnormaal hoge vrijzetting van dopamine & abnormaal lang dopamine aanwezig Enorm krachtig effect kickeffect & Krachtig leereffect ( doe dit snel opnieuw! ) Aanpassingen in de zenuwcellen: minder dopamine beschikbaar stellen + minder dopamine-receptoren Beloningssysteem wordt minder gevoelig, gebruik van middelen neemt verder toe om ongevoeligheid te overwinnen & interesse, investeringen in normale beloners neemt af Dual process model van gedragsregulatie (Strack & Deutsch, 2004) REDENEREN DENKEN STOP Het stopsysteem van de hersenen Lijkt minder goed geactiveerd bij verslaving Interactie met het go -systeem is verstoord Verklaart verdergezet gebruik zelfs wanneer nadelen groter worden dan de voordelen AUTOMATISCH DOEN GO Verslaving is een hersenaandoening Aanpassingen in de hersenen maken drang om te gebruiken zo intens als primitieve drijfveren zoals honger en dorst Gezonde activiteiten kosten veel moeite en geven niet dezelfde voldoening als bij niet verslaafde mensen Stoppen met gebruik zelfs wanneer nadelen groter worden blijft moeilijk. Hersenen zijn kwetsbaar voor toxische effecten van alcohol ---) schade Grote variabiliteit in effecten van alcohol op de hersenen Kwetsbaarheid van verschillende hersenregio s Corticale atrofie tgv neurotoxisch effect van alcohol Thiaminedeficiëntie: ook schade thv diepere hersenstructuren Frontale regio: meer kwetsbaar voor effect van alcohol dan andere regio s Cerebellum Verschillende neurotransmittorsystemen: gevoelig voor alcohol 14

15 Alcohol en de hersenen 7. Besluit Overgeleverd aan niet gecontroleerd stuk van het brein; de controlemechanismen laten het als het ware afweten en als er dan bovendien nog hersenbeschadiging optreedt... Vaak zijn er al stoornissen van de executieve functies nog voordat ze detecteerbaar zijn bij een basis neuropsychologisch testonderzoek. Hardnekkige ontkenning lijkt gecorreleerd met cognitieve beperkingen: aantasting van het verbaal geheugen, executieve functies & een mentale traagheid (Hazelton et al., Decisionmaking Capacity and Alcohol Abuse: clinical and ethical considerations in personal care choices (General HospitalPsychiatry 25(2003) ) Alcoholisme bij ouderen blijft ondergediagnosticeerd en dus vaak niet of onderbehandeld. Hulpverleners/artsen zouden het gebruik van alcohol als het ware routinematig met hun oudere patiënten moeten bespreken Belang van goed drinkadvies Interacties met medicatie Hoeveelheid? NIAAA: boven 65j: niet meer dan 1 (1.5) glas per dag Bij afhankelijkheid: niets Alcoholbeleid in WZC Bij vermoeden van een alcoholprobleem ouderen verwijzen voor een behandeling. Besluit Zowel depressie, delier als een verslaving zijn belangrijke gezondheidsproblemen Belang van vroegtijdig herkennen, diagnosticeren en aangepast behandeling Aandacht voor families, ook in WZC! Dit leidt tot gezondheidswinst, meer autonomie, en een verhoogde kwaliteit van leven 15

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder.

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. Dag van de Zorg 2013 Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. 1 Wat is stemming? + - 2 Gemoed, stemming: Constant aanwezige achtergrond,

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging namens Jellinek dank voor uw uitnodiging Bani da Lima - Ahrendt Manager Behandelzaken JellinekMinnesota Franca Hasenbos Manager Bedrijfsvoering Jellinek Gooi- en Vechtstreek & JellinekMinnesota Onderwerpen

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Ouderen en alcohol Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Vraag De beeldvorming die er is ten aanzien van ouderen die overmatig alcohol gebruiken, is van belang. Wat is jullie beeld? Wat vind je ervan? Bijv.

Nadere informatie

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Wanneer is een dip een depressie Dip hoort bij het leven Depressie is een ziekte Ziekte die (nog) niet aan te tonen

Nadere informatie

Depressie na een beroerte

Depressie na een beroerte Afdeling: Onderwerp: 6B Neurologie 1 Voor wie is deze folder bedoeld? Deze informatiefolder is bedoeld voor zowel patiënten die in het Ikazia Ziekenhuis zijn opgenomen en/of hun naasten. Door middel van

Nadere informatie

Delier en Depressie in de terminale fase

Delier en Depressie in de terminale fase Delier en Depressie in de terminale fase Karel Hoffmans huisartsconsulent IKST 06- /07 DELIER in de terminale fase Casus uit de praktijk gegrepen Diagnostiek Behandeling Discussie Uit de praktijk gegrepen

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie. De ouderenpsychiatrie van de toekomst. Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen, Tienen

Ouderenpsychiatrie. De ouderenpsychiatrie van de toekomst. Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen, Tienen De ouderenpsychiatrie van de toekomst Oostende, 30.3.2011 Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen, Tienen Ouderenpsychiatrie Jonge wetenschap Groeiend besef dat gevolgen van veroudering van invloed zijn

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be Stemmingsstoornissen Els Ronsse Polikliniek PC Guislain Psysense Oc br ebergiste www.psysense.be Inleiding Stemmingsstoornissen bij V.G. zijn veel meer dan stoornissen in de stemming, ook in cognitie motivatie

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

Stappenplan depressie

Stappenplan depressie Stappenplan depressie Vroegtijdige opsporing en behandeling van depressie bij zelfstandig wonende ouderen Stap 1: Screenen op depressie in de eerste lijn (kruis aan) GDS-2 1. Heeft u zich de afgelopen

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Ouderen en alcohol: het is nooit te laat.

Ouderen en alcohol: het is nooit te laat. Ouderen en alcohol: het is nooit te laat. Anneleen Giedts Dr. An Haekens P.Z. Alexianen Tienen Een verhaal apart? o Lange tijd: zowel binnen de ouderenzorg als binnen de verslavingszorg: relatief weinig

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking Rianne Meeusen, Gezondheidszorgpsycholoog/orthopedagoog Çonny van Outheusden, PIT-verpleegkundige 27-09-2013 inleiding

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Voorkomen van. bij suïcidaliteit. Rol huisar ts. Vervolg Trimbos, Preventie. Voorkomen van suïcide

Voorkomen van. bij suïcidaliteit. Rol huisar ts. Vervolg Trimbos, Preventie. Voorkomen van suïcide Suïcidaliteit Voorkomen van suïcidaliteit Remco de Winter: introductie Bert van Hemert: workshop met mindmapping mindmapping Voorkomen van suïcidaliteit Trimbos instituut iov Min. VWS Vermindering van

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Overzicht Inleiding Prevalentie psychosociale problemen Specifieke aspecten bij longkanker

Nadere informatie

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN Herkennen en behandelen van slaapstoornissen bij ouderen. STAP 1: Screenen op slaapstoornis (kruis aan). 1a. Ervaart u problemen met slapen? 1b Heeft u de afgelopen

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014 Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie: effectief depressie aanpakken Dr. Roeslan Leontjevas - psycholoog - onderzoek aan Radboud Universitair

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

Maryleen Sorée. Dag van de kraamzorg 2015 Mama-Fit!

Maryleen Sorée. Dag van de kraamzorg 2015 Mama-Fit! Maryleen Sorée Dag van de kraamzorg 2015 Een cruciale verandering Je hebt negen maanden om je voor te bereiden op iets waarvan je geen idee hebt, Net zo iets als een Eskimo die zich voorbereidt op het

Nadere informatie

V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden

V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden LEERDOELEN De deelnemer is in staat: onderscheid te maken tussen somberheid

Nadere informatie

STAPPENPLAN DEPRESSIE IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN DEPRESSIE IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN DEPRESSIE IN DE EERSTE LIJN Vroegtijdige opsporing en behandeling van bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op in de eerste lijn (kruis aan). GDS-2 1. Hebt u zich de afgelopen maand

Nadere informatie

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC prehospitaal handelen: De kater komt later Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC RS infectie, 10 dagen oud Meningococcen infectie, 1 jaar Asystolie bij cardiomyopathie,

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Suïcide bij ouderen in Nederland

Suïcide bij ouderen in Nederland Suïcide bij ouderen in Nederland 19-27 AJFM Kerkhof ajfm.kerkhof@psy.vu.nl www.kerkhofpsychotherapie.nl Afdeling Klinische Psychologie Vrije Universiteit Amsterdam 2 18 16 14 12 1 8 6 4 2 19 196 Suïcide

Nadere informatie

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn.

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn. Ouderen in nood: wat zie je, wat kan je doen? Anke Bonnewyn Ik zie het niet meer zitten. Voor wie ben ik hier eigenlijk nog? Ik hoop dat ze mij snel komen halen? Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Depressieve stoornissen in de huisartsenpraktijk stapsgewijs inzicht via de nieuwe multidisciplinaire richtlijn

Depressieve stoornissen in de huisartsenpraktijk stapsgewijs inzicht via de nieuwe multidisciplinaire richtlijn Depressieve stoornissen in de huisartsenpraktijk stapsgewijs inzicht via de nieuwe multidisciplinaire richtlijn Mark Scherders, psychiater, Catharina Ziekenhuis Eindhoven Kees Klop, psychiater, Máxima

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg VMDB 15-06-2013 Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg DUBBELE DIAGNOSE Psychiatrische Stoornis + middelenproblematiek Er bestaat wederzijdse beïnvloeding Prognose is minder goed Afzonderlijke

Nadere informatie

MMPI-2 Code type 1-2/2-1

MMPI-2 Code type 1-2/2-1 Code type 1-2/2-1 somatische klachten, drankproblemen, communiceert ziekte, zorgen over gezondheid, angst, onrust, gedeprimeerd, ongelukkig introvert, verlegen, twijfelzucht, wantrouwend, hypochonder,

Nadere informatie

Risicotaxatie Suïcidaliteit. Suïcide en suïcidepogingen. Aantallen. 345 suïcidepogingen. Middel. Dr. Bert van Hemert, psychiater

Risicotaxatie Suïcidaliteit. Suïcide en suïcidepogingen. Aantallen. 345 suïcidepogingen. Middel. Dr. Bert van Hemert, psychiater Risicotaxatie Suïcidaliteit Dr. Bert van Hemert, psychiater Zorgservice Bureau 24 uurszorg Opleiding Sociale Psychiatrie 1/30 2/30 Aantallen Suïcide en suïcidepogingen Suïcidegedachten Suïcidepoging bevolking

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen Videofragment 1 de anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77, herziene versie april 2014. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het

Nadere informatie

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE 1 Drugs en Senioren Drugs en Senioren Prof Dr M Vandewoude Universitair Centrum Geriatrie Antwerpen 2 3 Wat wordt juist bedoeld? «Echte drugs» Alcohol Psychotrope medicatie

Nadere informatie

Profiel van de jonge suïcidepoger

Profiel van de jonge suïcidepoger Profiel van de jonge suïcidepoger Eva De Jaegere Eenheid voor Zelfmoordonderzoek Univeristeit Gent Prof. Dr. C. van Heeringen Studiedag Schemerjongeren: schaduw én licht 1. Definitie suïcidepoging 2. Suïcidecijfers

Nadere informatie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie Parkinsoncafe april 16 Irene Vermeulen, Ziekte van Parkinson Cognitie GZ-psycholoog Brabantzorg Programma Dopamine en de hersenen Psychologische gevolgen Cognitie Neuropsychologisch onderzoek Dopamine

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Vrijheid in tijden van crisis. Dr. An Haekens P.Z. Broeders Alexianen, Tienen

Vrijheid in tijden van crisis. Dr. An Haekens P.Z. Broeders Alexianen, Tienen Vrijheid in tijden van crisis Dr. An Haekens P.Z. Broeders Alexianen, Tienen Moeilijke (crisis) situaties - Mijnheer Janssens is opgenomen en wil met ontslag; hij lijdt aan schizofrenie - Mevrouw Peeters

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

6 e mini symposium Ouderenzorg

6 e mini symposium Ouderenzorg 6 e mini symposium Ouderenzorg Aanvullende diagnostiek bij dementie in de 1 e lijn Suzanne Boot, specialist ouderengeneeskunde, kaderarts psychogeriatrie i.o. 28-09-2015 Pagina 1 6 e Mini symposium ouderenzorg

Nadere informatie

Medicatie bij Probleemgedrag

Medicatie bij Probleemgedrag Medicatie bij Probleemgedrag Reehorst 10-6-2016 Dr. Martin Kat psychiater M.C.Alkmaar afd. Klin. Geriatrie/ Amsterdam/ CCE psykat@hetnet.nl inhoud Probleemgedrag en de ouderenpsychiatrie Wat doet medicatie

Nadere informatie

Screening, risicotaxatie en preventie Symposium huisarts en poh-ggz samen sterk

Screening, risicotaxatie en preventie Symposium huisarts en poh-ggz samen sterk Suïcidaliteit Screening, risicotaxatie en preventie Symposium huisarts en poh-ggz samen sterk Ietje de Vries John Pot Aanhaken of afhaken! Programma Informatie suïcide: feiten en cijfers Suïcidaal proces

Nadere informatie

NEURO-PSYCHOLOGISCHE ASPECTEN VAN OUDERENMISHANDELING

NEURO-PSYCHOLOGISCHE ASPECTEN VAN OUDERENMISHANDELING BIJLAGE 3. NEURO-PSYCHOLOGISCHE ASPECTEN VAN OUDERENMISHANDELING Dr A HAECKEN, Broeders Alexianen, Tienen. 1. De beslissingsbekwaamheid van een oudere beoordelen... 2 1 Beslissingsbekwaamheid is een specifieke

Nadere informatie

1 Geheugenstoornissen

1 Geheugenstoornissen 1 Geheugenstoornissen Prof. dr. M. Vermeulen 1.1 Zijn er geheugenstoornissen? Over het geheugen wordt veel geklaagd. Bij mensen onder de 65 jaar berusten deze klachten zelden op een hersenziekte. Veelal

Nadere informatie

Verslavingszorg en meer...

Verslavingszorg en meer... Verslavingszorg en meer... Wanneer spreek je van VERSLAAFD? Het 12 Steps Minnesota Model gaat uit van 4 criteria, tezamen vormen zij de MACHTELOOSHEID 1. Controleverlies over de inname 1 is teveel 100

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

MDR diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag. Klaas Jansen, SPV MetGGZ (voorheen RiaggZuid) FACT-team, Kernteam crisisdienst

MDR diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag. Klaas Jansen, SPV MetGGZ (voorheen RiaggZuid) FACT-team, Kernteam crisisdienst MDR diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag Klaas Jansen, SPV MetGGZ (voorheen RiaggZuid) FACT-team, Kernteam crisisdienst Inhoud Cijfers Visie op suïcidaal gedrag Diagnostiek en behandeling van

Nadere informatie

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE PROF DR DIRK DE WACHTER UPC KULEUVEN CC HET PERRON, IEPER, 03/12/14 PSYCHOSE? (DSM 5)? Wanen Hallucinaties Incoherentie Negatieve symptomen termen Schizofrenie? Paranoia Schizo-affectieve

Nadere informatie

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Depressieve klachten Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 5 Wanneer arts raadplegen 6 Wat kun je zelf doen 7 Geneesmiddelen

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Voorwoord. deel i: begrippen, cijfers en verklaringen 1

Voorwoord. deel i: begrippen, cijfers en verklaringen 1 Inhoud Voorwoord XI deel i: begrippen, cijfers en verklaringen 1 1 Terminologie en definities 3 1.1 Inleiding 4 1.2 Suïcide of zelfdoding 4 1.3 Suïcidepoging of poging tot zelfdoding 13 1.4 Doodsgedachten

Nadere informatie

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Delier, ontspoord in het verpleeghuis Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Opzet presentatie Huishoudelijke mededelingen Inleiding Stellingen invullen Uitleg rondom delier Screening delier + Delier

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Delier of plotse verwardheid GezondheidsZorg met een Ziel DELIER OF PLOTSE VERWARDHEID Uw partner, familielid of iemand anders uit uw naaste omgeving is vanwege een ziekte, ongeval

Nadere informatie

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure.

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure. THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING drs. Helga Ising PARNASSIA, DEN HAAG dr. Judith Rietdijk DIJK EN DUIN, ZAANDAM No financial disclosure. RELEVANTIE VROEGHERKENNING:

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie