Screening naar problematisch alcoholgebruik: waarom (niet)?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Screening naar problematisch alcoholgebruik: waarom (niet)?"

Transcriptie

1 FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Academiejaar Screening naar problematisch alcoholgebruik: waarom (niet)? Ellen VAN LEEUWEN Promotor: Prof. Dr. Thierry Christiaens Co-promotor: Dr. Veerle Piessens Praktijkopleider: Dr. Bruno Art Scriptie voorgedragen in het kader van de opleiding tot MASTER IN DE HUISARTSGENEESKUNDE

2

3 SCREENING NAAR PROBLEMATISCH ALCOHOLGEBRUIK: WAAROM (NIET)? Haio: Ellen VAN LEEUWEN Universiteit Gent Promotor: Prof. Dr. Thierry Christiaens Co-promotor: Dr. Veerle Piessens Praktijkopleider: Dr. Bruno Art Context: Problematisch alcoholgebruik is een belangrijk gezondheidsprobleem. Richtlijnen raden algemene screening en kortinterventie door de huisarts aan. Het doel van deze screening is om problematisch alcoholgebruik vroegtijdig op te sporen en de schadelijke gevolgen van het alcoholgebruik te voorkomen. Onderzoeksvraag: 1. Wat is het gezondheidseffect van screening met kortinterventie versus usual care? 2. Hoe staan huisartsen tegenover de aanpak van alcoholproblemen bij hun patiënten? Hoe staan huisartsen tegenover screenen en aanbieden van kortinterventie? Methode: 1. Literatuuronderzoek naar richtlijnen over screening naar problematisch alcoholgebruik. 2. Focusgroepen werden georganiseerd met huisartsen. In deze focusgroepen werd de kennis, visie en attitude van de huisarts ten opzichte van de alcoholproblematiek bij hun patiënten en screening naar problematisch alcoholgebruik bevraagd. Resultaten: Richtlijnen voor screening moeten gebaseerd zijn op stevige evidence met morbiditeit en mortaliteit als uitkomstmaten. De gouden standaard, een randomised controlled trial met screening en kortinterventie in de interventiegroep en usual care in de controlegroep, is niet voorhanden. De resultaten van reviews zijn niet extrapoleerbaar naar de dagelijkse praktijk. Een meta-analyse schatte het uiteindelijke screeningeffect heel laag en een pragmatische screeningtrial toonde geen effect. De resultaten van de uitgevoerde focusgroepen tonen aan dat er geen draagvlak aanwezig is bij deze huisartsen voor screening en kortinterventie. Drempels op drie niveaus (persoonlijke, structurele en sociale) beïnvloeden de attitude van de huisarts t.o.v. screening. i

4 De ondervraagde huisartsen verkiezen case-finding, dit is het alcoholgebruik te bespreken a.d.h.v. signalen of klinische symptomen die zouden kunnen wijzen op overmatig alcoholgebruik. Drempels op drie niveaus (maatschappelijke, sociale, artsgebonden) verhinderen een optimale aanpak van alcoholproblemen in de huisartspraktijk. De grote maatschappelijke aanvaardbaarheid van alcohol speelt hierbij een belangrijke belemmerende rol. Conclusies: Er is onvoldoende evidence aanwezig om een algemene alcoholscreening in de huisartspraktijk aan te bevelen. De resultaten van de uitgevoerde focusgroepen tonen aan dat er bij deze huisartsen geen draagvlak aanwezig is voor screening en kortinterventie. Deze huisartsen vinden de aanpak van alcoholproblemen bij hun patiënten moeilijk. Het lijkt dan ook aangewezen dat de huisarts eerst meer competentie en zelfvertrouwen ontwikkelt in het aanbieden van behandeling in de eerste lijn en zich eerst op deze (iets kleinere) groep toelegt en optimale behandeling aanbiedt, vooraleer de 70% van de probleemdrinkers die nog geen problemen stellen, screening en interventie aan te bieden. ii

5 Inhoudstabel 1. Inleiding Alcohol is de meest ingeburgerde drug bij de Belgische bevolking Gevolgen van alcoholgebruik Het alcoholbeleid in de praktijk Waarom gekozen voor dit onderwerp? Doelstelling Vraagstelling Methoden Literatuuroverzicht Focusgroep gesprekken met huisartsen Resultaten Wat is het gezondheidseffect van screening met kortinterventie versus usual care? Attitude, kennis en visie van huisartsen t.o.v. alcoholproblematiek bij hun patiënten en t.o.v. screening naar alcoholgebruik Discussie Wat is het gezondheidseffect van screening met kortinterventie versus usual care? Hoe staan huisartsen tegenover de aanpak van alcoholproblemen bij hun patiënten en tegenover screenen en aanbieden van kortinterventie? Besluit Dankwoord Referentielijst Bijlages Definitie problematisch alcoholgebruik AUDIT-test iii

6 1. Inleiding 1.1. Alcohol is de meest ingeburgerde drug bij de Belgische bevolking Alcohol is de meest sociaal aanvaarde drug in onze samenleving. De meerderheid van de bevolking gebruikt alcohol uit positieve overwegingen, zonder zichzelf of anderen daarbij schade te berokkenen, kortom op een niet-problematische manier. Alcoholgebruik heeft een moeilijk voorspelbaar beloop. Niet elk alcoholgebruik leidt tot overmatig en schadelijk gebruik en misbruik leidt niet steeds tot chronische afhankelijkheid. Slechts bij een minderheid geeft alcoholgebruik problemen en leidt dit tot fysische, psychische en/of sociale problemen. In de literatuur worden verschillende definities gebruikt voor problematisch alcoholgebruik. (Zie bijlage 1) Het gaat hierbij om een glijdende schaal van veilig gebruik over overmatig alcoholgebruik en schadelijk alcoholgebruik naar alcoholmisbruik en - afhankelijkheid. Internationale richtlijnen voor veilig alcoholgebruik zijn 14 eenheden per week voor vrouwen en 21 eenheden per week voor mannen. 1-2 Het percentage Vlaamse mannen, ouder dan 16 jaar, dat meer dan 21 eenheden per week drinkt, is 13%. 3 Het percentage vrouwen, ouder dan 16 jaar, dat meer dan 14 eenheden drinkt per week, is 5.5%. 3 Eén op vijf volwassenen drinkt één maal per maand méér dan 6 eenheden per dag Gevolgen van alcoholgebruik. Alcohol is een toxische stof. Overmatig en schadelijk alcoholgebruik kan leiden tot fysische, psychische en/of sociale problemen. In het algemeen geldt dat hoe hoger de totale consumptie, hoe groter het risico op schade. En hoe méér alcohol per keer gedronken wordt, des te ernstiger de schade. 4-6 Dit maakt overmatig en schadelijk alcoholgebruik een belangrijke risicofactor voor gezondheidsproblemen. Problematisch alcoholgebruik kan niet alleen de gebruiker schaden, maar ook de omgeving van de probleemdrinker. Overmatig en schadelijk alcoholgebruik is de derde grootste risicofactor voor ziekte en vroegtijdige dood na roken en verhoogde bloeddruk. Het is voor onze regio een belangrijkere risicofactor dan een verhoogd cholesterolgehalte en overgewicht. 4 1

7 Figuur 1 Problematisch alcoholgebruik is de derde grootste risicofactor. Een disability-adjusted life year (DALY) is een gezond levensjaar dat door ziekte verloren gaat Het alcoholbeleid in de praktijk In mijn opleidingspraktijk gezondheidscentrum Nieuw Gent wordt het alcoholgebruik (in theorie steeds) bevraagd bij een eerste consultatie. Het wordt ook besproken bij signalen die kunnen wijzen op langdurig riskant of problematisch alcoholgebruik zoals afwijkende levertest, regelmatige vage klachten, verhoogde bloeddruk Er gebeurt dus in principe een systematische bevraging tijdens de eerste consultatie en verder wordt via case-finding alcoholgebruik besproken. Er is echter weinig registratie van problematisch alcoholgebruik in het EMD Pricare. Dit kan leiden tot laattijdige diagnose van alcoholmisbruik en/of afhankelijkheid. Het alcoholgebruik heeft dan vaak al gezondheidsschade veroorzaakt voor de patiënt en vaak ook voor de omgeving. Er is ook geen instrument beschikbaar voor interventie. (bijv. folder) 2. Waarom gekozen voor dit onderwerp? In mijn opleidingspraktijk word ik regelmatig geconfronteerd met chronische alcoholgebruikers en de gevolgen voor hun gezondheid. Bij een literatuuropzoeking voor het begeleiden van een patiënt die gemotiveerd was om te stoppen, werd mijn interesse gewekt door de term kortinterventie en het effect hiervan. Eén op acht problematische alcoholdrinkers zou zijn alcoholgebruik doen dalen door een kortinterventie. Voortzoekend stuitte ik op een overzichtsartikel over screening naar alcoholmisbruik. Er bestaan meerdere aanbevelingen over screenen naar alcoholgebruik. Mijn interesse werd nog meer gewekt, ik 2

8 veranderde mijn thesisonderwerp en wou meer weten over de screening naar alcoholgebruik bij problematisch alcoholmisbruik. In al mijn enthousiasme had ik al een klein screeningproject voor ogen. Na een uitgebreide literatuurzoektocht besloot ik het toch over een andere boeg te gooien. 3. Doelstelling Screenen naar alcoholgebruik: waarom (niet)? Wanneer mensen met een alcoholprobleem bij de huisarts (of andere hulpverlener) terecht komen, is het probleem vaak al vele jaren aanwezig. Het alcoholgebruik heeft dan (dikwijls) al (gezondheids)schade veroorzaakt voor de patiënt en de omgeving. Men zou kunnen stellen dat indien men problematisch alcoholgebruik vroegtijdig kan opsporen en aanpakken, progressie en bijhorende schade kan voorkomen worden. De huisarts moet echter de probleemdrinkers onder de patiënten kennen. Een algemene screening zou dit kunnen oplossen. Richtlijnen raden algemene screening en kortinterventie door huisartsen aan. Ik wil via mijn ManaMa-project de evidentie van screening en kortinterventie onderzoeken in de literatuur. Het lijkt mij ook interessant om te onderzoeken wat huisartsen zelf denken over het alcoholprobleem en over screening en kortinterventie. In focusgroepen zal ik de kennis, visie en attitude van de huisarts ten opzichte van de alcoholproblematiek bij hun patiënten en ten opzichte van screening naar problematisch alcoholgebruik nagaan. Toch lijkt mij het alcoholprobleem zeer complex en niet simpel op te lossen. Wat is de taak van de huisarts hier? Het lijkt mij een illusie om in onze huidige maatschappij, met wijdverspreid sociaal gebruik, alle problemen veroorzaakt door alcoholgebruik te voorkomen. 4. Vraagstelling 4.1. Wat is het gezondheidseffect van screening met kortinterventie versus usual care? 4.2. Hoe staan huisartsen tegenover de aanpak van alcoholproblemen bij hun patiënten? 4.3. Hoe staan huisartsen tegenover screenen en aanbieden van kortinterventie? 3

9 5. Methoden 5.1. Literatuuroverzicht Ik startte mijn literatuurzoektocht naar bestaande richtlijnen over screenen naar alcoholgebruik. De Vlaamse huisartsenvereniging Domus Medica heeft nog geen richtlijn rond het beleid bij alcoholproblemen. Deze wordt wel verwacht en er wordt een project rond vroegdiagnostiek voorbereid. De Nederlandse huisartsenvereniging NHG heeft een richtlijn gepubliceerd rond problematisch alcoholgebruik. 6 Buitenlandse richtlijnen werden opgespoord via de Belgische CEBAM Digital Library for Health (www.cebam.be). Ik gebruikte volgende links: Evidence- Based Medicine Guidelines (http://ebmg.wiley.com), National Library of Guidelines (www.library.nhs.uk), National Guideline Clearinghouse (www.guideline.gov), Clinical Knowledge Summaries (NHS, voormalige Prodigy) (www.cks.nhs.uk/alcoholproblem _drinking) en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) (http://www.who.int/substance _abuse/activities/sbi/en) met volgende zoektermen: alcohol screening, problem drinking, hazardous and harmful drinking, primary care, brief intervention. Vervolgens vond ik via The Cochrane Library een review over kortinterventie. 7 Minerva gaf één interessante bespreking van een review 8 Het exploreren van referenties bracht me nog een aantal interessante artikels. Verder kreeg ik ook nog enkele bruikbare referenties van mijn co-promotor Focusgroep gesprekken met huisartsen Een 4-tal focusgroepen worden bevraagd. In deze focusgroep wordt de kennis, visie en attitude van de huisarts ten opzichte van de alcoholproblematiek bij hun patiënten en screening naar problematisch alcoholgebruik bevraagd. Ikzelf doe mijn haio-opleiding in de praktijk gezondheidscentrum Nieuw Gent. Het lijkt mij relevant om huisartsen te bevragen die een zekere link hebben met mij of mijn opleidingspraktijk. De eerste groep bestaat uit de LOK-groep waarvan de artsen in mijn praktijk lid zijn. De tweede groep bestaat uit de LOK-groep waarvan de meeste artsen van de wijk Nieuw Gent lid zijn. De derde groep is mijn seminariegroep, bestaande uit haio s die samen met mij de huisartsenopleiding volgen. De vierde huisartsengroep is het Circuit, een tweewekelijkse 4

10 bijscholingsgroep voor een 20-tal Gentse huisartsen, waaronder de huisartsen van mijn praktijk. De focusgroepen waren semi-gestructureerd. Er werden open vragen gesteld rond een aantal topics. Bij de verwerking van de focusgroepen werd het gesprek volledig uitgetypt. De spreektaal van de interviews werden zo getrouw mogelijk uitgetypt. De focusgroepen werden anoniem verwerkt. Iedere persoon kreeg een nummer per groep. (bijv. 3/3; groep 3, deelnemer 3). Groep 0: LOK met huisartsen uit mijn praktijk, 13 huisartsen (niet in verwerking). Groep 1: seminariegroep, 12 huisartsen in opleiding en 1 opleider (staco). Groep 2: bijscholingsgroep Circuit, 16 huisartsen. Groep 3: LOK Nieuw Gent, 10 huisartsen. De analyse gebeurde door het turven van de antwoorden. Topics met een gemeenschappelijk karakter werden samengevoegd om tot een beperkt aantal relevante drempels en beïnvloedende factoren te komen. Ik koos er voor om geen dataverwerkingprogramma te gebruiken gezien het beperkte opzet van het project. De studie werd goedgekeurd door het Ethisch Comité UZ Gent. (Projectnummer EC/2009/666) Na afname van de eerste focusgroep in de LOK-groep waren er een aantal problemen. Een opname met een dictafoon is niet optimaal, het was quasi onmogelijk om dit uit te typen. Gezien 10 van de 13 aanwezige huisartsen uit dezelfde praktijk kwam (meer dan de helft), gaf dit een vertekend beeld. Ik heb dan ook, in overleg, beslist om deze groep eruit te laten. Ik leerde hieruit dat het belangrijk is dat de samenstelling van focusgroepen voldoende heterogeen moet zijn. Voor de volgende focusgroepen gebruikte ik een videocamera die kwaliteitsvolle geluidsopnames gaf. Ik leerde ook, door na analyse van de eerste groepen, om meer door te vragen bij de gegeven antwoorden. Focusgroepen hebben een aantal beperkingen. De deelnemers werden zelf gekozen, ik heb getracht diverse heterogene groepen te selecteren. Uiteraard is ook het aantal focusgroepen te beperkt om algemene besluiten te trekken. In de focusgroepen heb ik gepoogd iedereen aan het woord te laten, toch is het onvermijdelijk dat sommige deelnemers minder aan bod komen. Andere deelnemers laten zichzelf heel graag horen. 5

11 Nog een beperking van focusgroepen kan zijn dat sociaal wenselijk gedrag kan optreden waardoor deelnemers aarzelen om hun persoonlijke mening te zeggen, misschien zou in een individueel interview andere meningen gezegd worden. Het voordeel van focusgroepen is dat geëxploreerd kan worden naar gedachten en nieuwe ideeën. De groepsdynamiek kan de discussie verbeteren. Focusgroepen zijn daarom een goede methode voor deze vraagstelling binnen het kwalitatief onderzoek. 6. Resultaten 6.1. Wat is het gezondheidseffect van screening met kortinterventie versus usual care? Wat houdt screening naar problematisch alcoholgebruik in? Vooraleer de evidence te bekijken, zal beschreven worden wat screening naar problematisch alcoholgebruik inhoudt. Algemene screening wordt aanbevolen volgens verschillende richtlijnen 1-2,9-12 en adviezen. 7,13-15 Het doel van deze screening is om problematisch alcoholgebruik vroegtijdig op te sporen en de schadelijke gevolgen van het alcoholgebruik te voorkomen. Hoe vroeger men optreedt in het proces van problematisch alcoholgebruik, hoe groter de mogelijkheid tot gedragsverandering en de kans op herstel. De mogelijkheden van de patiënt om gedragskeuzes te maken, zijn nog groter dan wanneer er sprake is van misbruik en/of afhankelijkheid. Ook de relatie met de omgeving is nog niet ernstig verstoord, de omgeving kan nog een ondersteunende rol bieden. 16 Huisartsen worden aangemoedigd om systematisch alle patiënten te screenen naar problematisch alcoholgebruik. De AUDIT screeninglijst is specifiek voor de eerste lijn ontwikkeld door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). 1-2 Deze bestaat uit 10 vragen en is in verschillende settings gevalideerd. (zie bijlage 2) Bij een positieve screening wordt een kortinterventie 6

12 gegeven. Kortinterventie maakt gebruik van de FRAMES ingrediënten (feedback, responsability, advice, menu, empathie, self-efficacy) en vindt plaats tijdens het tijdsbestek van een standaardconsult en duurt zo n 5 à 15min. De huisarts geeft feedback over het alcoholgebruik, het afwegen van de voor- en nadelen van alcoholgebruik en ten slotte advies om het gebruik te verminderen of te stoppen. Het advies moet aangepast zijn aan het stadium van gedragsverandering waarin de patiënt zich bevindt. Wanneer blijkt dat de patiënt een ernstiger alcoholprobleem heeft, wordt doorverwezen naar gespecialiseerde hulp. 1-2 Niet alle richtlijnen moedigen algemene screening aan. Sommige richtlijnen raden huisartsen aan om via case-finding patiënten op te sporen met alcoholproblemen. Deze strategie komt overeen met de usual care, de strategie die nu in onze praktijk gevolgd wordt. Usual care houdt in dat alcoholgebruik bevraagd, beoordeeld en behandeld wordt op vraag van de patiënt of arts naar aanleiding van specifieke klachten of objectieve bevindingen. 6,17-18 USPT 9 Anderson WHO 1-2,12 NHG 6 SIGN 18 Prodigy , Algemene X X X screening Kort interventie X X X X X X Tabel 1 Richtlijnen en hun aanbeveling tot screening en kortadvies. 1-2,6,9,11-12, Waarom zou case-finding onvoldoende zijn? Het detecteren van patiënten met een alcoholprobleem in de huisartspraktijk blijft moeilijk. De meeste mensen die overmatig of schadelijk alcoholgebruik hebben, zijn niet gekend door de huisartsen. Uit vroegere studies blijkt dat slechts 6 tot 36% van de patiënten met alcoholmisbruik of -afhankelijkheid juist worden geïdentificeerd. Deze cijfers worden steeds opnieuw geciteerd. 6,11,19 Oorspronkelijke artikels zijn verschenen in de jaren 90, de online versies zijn niet beschikbaar via de universiteitsbibliotheek. 7

13 Deze onderdiagnostiek wordt vooral veroorzaakt doordat problematisch alcoholgebruik weinig specifieke klachten en symptomen oplevert. Zowel de bij de huisarts bekende probleemgebruikers als diegenen die nog niet als zodanig herkend zijn, hebben nochtans meer gezondheidsproblemen en consulteren de huisarts vaker dan leeftijdsgenoten. 6 Aertgeerts schat dat, op basis van een Vlaams cross-sectioneel diagnostisch onderzoek, de huisarts via case-finding 1 op 3 patiënten met een alcoholprobleem zou herkennen. In dit huisartsenonderzoek werden de DSM-IV criteria gebruikt om alcoholmisbruik of - afhankelijkheid op te sporen. De totale prevalentie van acuut alcoholmisbruik en - afhankelijkheid was in de studiegroep in de 12 maanden vóór de studie 8.9%. Op basis van de genoteerde/geregistreerde informatie van patiëntencontacten in het verleden, konden huisartsen 33,5% van deze patiënten met alcoholmisbruik of -afhankelijkheid tijdens het jaar vóór de studie, correct identificeren, hetzij 37% van de mannen en 24% van de vrouwen. 19 Systematisch screenen van alcoholproblematiek zou dus, volgens de auteurs, veel betere resultaten geven dan case-finding. 8, Wat is het gezondheidseffect van screening met kortinterventie versus usual care? In mijn literatuuroverzicht ga ik trachten een overzicht te brengen van de beschikbare evidence voor alcoholscreening. Om gezondheidswinst te kunnen boeken moet er na de screeningfase ook een interventiefase volgen. Om de waarde van screening te beoordelen, moet de screeningfase en de interventiefase als één geheel geëvalueerd worden. Het eerste deel bestaat uit de feitelijke screening, dit is de test, het tweede deel bestaat uit eventueel de behandeling van de opgespoorde risicofactor. 20 Het is onvoldoende dat elk deel op zich effectief is. Waarop baseren de richtlijnen zich? Welke evidence is er voor algemene screening? 8

14 Screeningtrial Het ultieme bewijs dat screening naar problematisch alcoholgebruik zou kunnen werken, kan geleverd worden door een screeningtrial. Hierbij zou in de interventiegroep screening en eventueel kotinterventie uitgevoerd worden, in de controlegroep usual care. Na een bepaalde periode evalueert men het effect op de harde uitkomsten. Een dergelijke Randomised Controlled Trial (RCT) over screening naar problematisch alcoholgebruik bestaat niet. Figuur 2 Screeningtrial Screeningeffect De Deense onderzoeksgroep rond Beich trachtte in een meta-analyse een screeningeffect te schatten bij screening naar problematisch alcoholgebruik. 21 In de meta-analyse werden uiteindelijk 8 van de 19 studies opgenomen. Studies werden geïncludeerd op basis van 5 criteria: de studie moet focussen op overmatig en schadelijk alcoholgebruik, patiënten worden gerekruteerd door screening of gelijkaardig, kortinterventie bestaat letterlijk uit een korte interventie (d.w.z. minuten en geen uren) door de huisarts, de studie moet randomised control design hebben om zo de uitkomst van een kortinterventie te kunnen vergelijken met geen of weinig interventie, er moet vermelding zijn van tenminste één eindpunt, dat gerelateerd is met een significante verandering in alcoholconsumptie en vermelding van het aantal gescreenden en het uiteindelijk aantal studiedeelnemers. De 8 studies gebruikten een vragenlijst naar de levensstijl om te screenen. Deze vragenlijsten werden afgenomen op de consultatie door de huisarts. Daarna werden positief gescreenden 9

15 verder bevraagd en beoordeeld of ze in aanmerking kwamen voor kortinterventie. De uitkomstmaat was het verschil in alcoholgebruik voor en na de kortinterventie. Ondanks de heterogeniteit van deze studies kon een pooling gedaan worden. Het gepoolde Absolute Risico Reductie (ARR)(verschil in alcoholeenheden in follow-up (12m) en startpunt) is 10,5% (95%BI: 7,1%; 13,9%). Het gepoolde Number Needed to Treat (NNT) (1: ARR) is 10 (95%BI: 7; 14). Er moet dus aan 10 mensen een kortinterventie aangeboden worden om bij één persoon het alcoholgebruik tot binnen veilige grenzen terug te brengen. Deze NNT geeft het effect weer van kortinterventie (=het tweede deel van de screening nl de interventiefase) bij een selecte groep probleemdrinkers. Dit geeft nog geen info over het effect van screening. 20 9% van de patiënten screende positief, verdere assessment identificeerde 2.5% van de gescreenden als geschikt voor de interventie. Dit lage aantal wordt verklaard door valspositieven en weerstand van de patiënt (weigering of ontkenning van het alcoholprobleem). Op basis van een prevalentie van 2.46% waaraan kortinterventie wordt gegeven, schat men het gepoolde screeningeffect 2,6 patiënten (95%BI: 1,7; 3,4) per 1000 gescreende patiënten. Dit betekent dat van de 1000 gescreende patiënten er 90 positief zullen screenen, waarna er 25 geschikt zullen zijn voor een korte interventie en na één jaar zullen nog 2 tot 3 personen hun drankgebruik verminderd hebben naar veilige grenzen. De auteurs vinden dit povere resultaten. Ze besluiten dat, zelfs indien kortinterventie effectief is, screening niet erg effectief is. Alcoholscreening en kortinterventie zijn tijden energie-opslorpende activiteiten waarbij maar 2 tot 3 patiënten op 1000 gescreenden voordeel hebben. Hierdoor kunnen huisartsen zo ontmoedigd worden dat zij ook geen zin Figuur 3 Screeningeffect meer zouden hebben in case-finding. 21 De figuur illustreert het gebrek aan een arm die geen screening doet (= controlegroep). De cruciale vraag is immers hoeveel mensen er hun drankgebruik verminderd zouden hebben zonder screening. 10

16 Pragmatische trial In 1997 werd door de Deense onderzoeksgroep van Beich een pragmatische studie opgestart om de geschiktheid van screening met kortinterventie te onderzoeken volgens de richtlijn van de WHO huisartsen werden aangeschreven, 39 huisartsen waren bereid om gedurende 8 weken screening en kortinterventie te implementeren. Er werden 7691 patiënten tussen de 18 en 64 jaar geschikt bevonden voor screening (exclusief zwangeren, vervolgconsulten, voorgeschiedenis van alcoholbehandeling, ernstige acute ziekte). 10% weigerde expliciet de vragenlijst in te vullen patiënten vulden in de wachtzaal eerst de AUDIT in en staken deze in een gesloten enveloppe. Patiënten werden nadien gerandomiseerd, op basis van een kenteken op de enveloppe (vgl krabben van een loterij-lot), in een interventiegroep (dit is naar de arts met de lijst voor evaluatie en eventueel kortinterventie) en in een controlegroep (dit is de lijst in een brievenbus deponeren). Figuur 4 Pragmatische trial 1087 (15.8%) scoorde als problematisch drinker (AUDIT>=8). Alcoholafhankelijkheid werd vermoed bij 181 patiënten (2.6%) en werden doorverwezen. De 906 patiënten (607 mannen) dronken gemiddeld respectievelijk 12.8 E /w ( E /w = standaardeenheden per week) in de interventiegroep en 12.9 E /w in de controlegroep. Kortinterventie werd gegeven in de interventiegroep. 554 patiënten (61%) gaven antwoorden na 1 jaar. Na 1 jaar was het gemiddelde alcoholgebruik in elke groep gestegen met 0.7 E /w. 11

17 Compliance was laag. Na de eerste consultatie in de interventiegroep kwam slechts 17.9% of 79 van de 442 terug op consultatie, nadat zij door de huisarts op een vervolgafspraak waren uitgenodigd. De auteurs vinden dit teleurstellende resultaten. Ze besluiten dat het effect nog mogelijks overschat kan zijn. De deelnemende huisartsen waren sterk gemotiveerd en kunnen zo positief de resultaten beïnvloeden Reviews Alcoholverbruik De aanbevelingen die screening en kortinterventie aanraden, baseren zich op een vermindering in alcoholgebruik, vastgesteld in reviews specifiek voor de eerste lijn. Het effect van kortinterventie voor problematisch alcoholgebruik werd uitvoerig onderzocht in RCT s. In de meeste onderzoeken, uitgevoerd de laatste 25 jaar, is er vooral bij mannen significant minder alcoholverbruik dan in de controlegroep na follow-up. Vijf reviews specifiek voor de huisartspraktijk tonen aan dat het alcoholgebruik vermindert met gemiddeld 3 tot 9 eenheden per week. 10,24-26 Deze studies onderzoeken enkel het effect van de interventie en niet het effect van screening gevolgd door interventie. Ook al zijn deze reviews specifiek voor de eerste lijn, toch zijn er nog grote verschillen met onze huisartswerking en zijn ze niet zomaar toepasbaar in de dagelijkse praktijk (zie verder bij discussie). Een Cochrane review in 2007 verdiepte zich hierin en trachtte de effectiviteit van kortinterventie en het verschil tussen de meer onderzoeksgerichte efficacy trials en de meer praktijkgerichte effectiveness trials te bepalen. 7 Er werden 29 onderzoeken weerhouden waarvan er 24 plaatsvonden in een huisartspraktijk en 5 op de spoedgevallendienst. Deze kregen elk een score van 0 (efficacy) tot 12 (effectiveness) op basis van soort praktijk, huisartsprofiel, therapeutische flexibiliteit, interventie-inhoud, interventiesteun en opvolging van de interventie. Het is interessant om de drie hoogst scorende onderzoeken op effectiveness nader te bekijken

18 Het onderzoek dat op effectiveness het hoogst scoort en dus het meest de praktijkomstandigheden benadert, is de studie van Lock et al. 28 In deze studie werd de kortinterventie na de AUDIT-screening gegeven door de verpleging. Er werd maar 40% van de praktijken (93 praktijken) bereid gevonden om mee te werken aan de studie (o.a. 40% had geen tijd). Veertig praktijken hadden uiteindelijk gegevens van deelnemers die het volledige protocol doorliepen. Wegens de grote drop-out van verpleging, was er te weinig power om conclusies te trekken. Er was geen significant verschil tussen de controlegroep en de interventiegroep, beide groepen hadden hun alcoholverbruik verminderd na 1 jaar. (Bij aanvang: 23.0 E /w in de interventiegroep, 26.5 E /w de controlegroep, na 1 jaar: respectievelijk 16.1 E /w en 19.6 E /w) Een tweede effectiveness studie, uitgevoerd bij mannen, score 11, rekruteerde huisartsen die verbonden waren met een gezondheidspromotienetwerk. 29 Minder dan 1 op 4 huisartsen (74/328) includeerde patiënten. Minder dan de helft van de patiënten werd volledig opgevolgd. De auteurs merkten zelf dat enkel de meest gemotiveerde huisartsen data verzamelden voor de studie. Er was een significant verschil in alcoholreductie na 1 jaar. (Bij aanvang: 53,3 E /w in de interventiegroep, 54,6 E /w in de controlegroep; na 1 jaar: respectievelijk 25,3 E /w en 36,9 E /w.) De studie van Ockene, score 11, werd uitgevoerd bij huisartsen in academische medische centra. Screening en eerste beoordeling werd uitgevoerd door onderzoeksassistenten, waarvan de helft telefonisch. De bekomen gegevens werden dan door de dokters gebruikt bij de kortinterventie. 30 Er was een significant verschil in alcoholreductie na 6 maanden. (Bij aanvang: 18.9 E /w in de interventiegroep, 16.6 E /w in de controlegroep; na 6m was er een vermindering van respectievelijk 4.3 E /w en 3.1 E /w) In de Cochrane analyse was bij aanvang het wekelijks alcoholgehalte bij de ruim 5800 patiënten 89g/w ( = gram alcohol per week) tot 456g/w, met een gemiddelde van 313g/w. Het uitgangspunt bij vrouwen was gemiddeld 219g/w t.o.v. 379g/w bij mannen. Na 1 jaar was er een vermindering in de interventiegroep met 38g/w t.o.v. de controlegroep (95%BI: 23g-54g). Opgesplitst naar mannen (8 studies, 2307 deelnemers) is de vermindering 13

19 na de kortdurende interventie 57g/w. (95%BI: -89g,-25g) Deze significante vermindering werd niet voor vrouwen bevestigd; voor vrouwen was er een vermindering van 10g/w. (95%BI: -48,+29) De auteurs verklaren dit door de lage statistische power bij vrouwen. (aantal= 499) De auteurs besloten dat 1 jaar na kortinterventie de alcoholconsumptie verminderd is bij mannen. Er was een klein (maar niet significant) verschil in effectiviteit tussen de meer efficacy en de meer effectiveness studies. De combinatie van deze resultaten maakt het aannemelijk volgens de auteurs dat kortinterventie toepasbaar is in de huisartspraktijk met vergelijkbare resultaten als in de onderzoekstrials (zie verder in discussie) Effect op morbiditeit/mortaliteit In de reviews wordt zelden morbiditeit of mortaliteit als eindpunt gekozen, in tegenstelling tot het vaak onderzochte eindpunt alcoholverbruik. In feite is het logisch dat dit zelden onderzocht wordt in de reviews, gezien ook maar enkele studies deze eindpunten onderzochten. Ook voor deze reviews geldt dat de interventiefase onderzocht wordt en niet het effect van screening gevolgd door interventie. De US Preventive Task geeft aan dat bestaande studies geen statistisch significant verschil kon aantonen op lange termijn voor morbiditeit. 9 Over het effect op mortaliteit van interventies voor overmatig en schadelijk alcoholgebruik is weinig gekend. Er is één onderzoek waarbij voordelen gezien werden op mortaliteit, dit is echter een studie bij zware drinkers. 31 Het is niet duidelijk of deze resultaten ook bij minder zware drinkers met een minder intensieve interventie zal optreden. Verder onderzoek is hiervoor nodig. De Europese richtlijn baseert zich op de review van Moyer et al om het effect van kortinterventie op morbiditeit aan te tonen. 11,32 De auteur poolde de resultaten van 54 onderzoeken. Er werd een onderscheid gemaakt tussen patiënten die hulp zochten voor alcoholgerelateerde problemen (n=22) en een groep probleemdrinkers die voor andere dan alcoholproblemen consulteerde (n=34). Deze review is minder van toepassing op de eerste lijn gezien deze eerste groep meer kenmerken heeft van de tweede lijn. De tweede groep heeft meer kenmerken van de eerste lijn maar ook hier zijn data van ziekenhuizen, social 14

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997 6.2.1. Inleiding Binnen de verschillen factoren van risico gedrag heeft alcoholverbruik altijd al de aandacht getrokken van de verantwoordelijken voor Volksgezondheid. De WGO gebruikt de term "Ongeschiktheid

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Alcohol en drugs Waar denken we aan? Nadine Mouchart, MSc Medewerker Verslavingspreventie Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? En wat missen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Dat scheelt een slok op een borrel?

Dat scheelt een slok op een borrel? Dat scheelt een slok op een borrel? Alcoholpoli voor MDL-patiënten Tamara van Lieshout Verpleegkundig Specialist GGZ Onze Lieve Vrouwe Gasthuis 550 bedden Toonaangevend Gastvrij Businessunits PBU Psychiatrie

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Is AA wat voor u? U beslist!

Is AA wat voor u? U beslist! Is AA wat voor u? U beslist! U alleen kunt beslissen of het AA-programma, de manier van leven in AA, zin voor u heeft en of het u kan helpen. Het is een beslissing die u zelf moet nemen. Wij kwamen bij

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Samenwerkingsinitiatief. regio Tielt

Samenwerkingsinitiatief. regio Tielt 2011 Samenwerkingsinitiatief rookstop regio Tielt De huisartsenkring t Oost van West-Vlaanderen en het St. Andriesziekenhuis te Tielt slaan de handen in elkaar. De werking van het rookstopaanbod in de

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Overmatig alcoholgebruik aanpakken RODER. met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk. Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP

Overmatig alcoholgebruik aanpakken RODER. met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk. Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP Overmatig alcoholgebruik aanpakken met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk RODER Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP De belangrijke eerste stap... U heeft met uw huisarts gesproken over

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Dossier: rijden onder invloed van alcohol

Dossier: rijden onder invloed van alcohol Dossier: rijden onder invloed van alcohol 1 1. Rijden onder invloed van alcohol bij de jongeren Bij nachtelijke weekendongevallen wordt alcoholgebruik vaak met de vinger gewezen. Er doen heel wat clichés

Nadere informatie

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp . Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap Nickie van der Wulp 7-02-2014 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting 119 Hoofdstuk 1 - Algemene inleiding Hoofdstuk 1 bevat algemene informatie over type 2 diabetes, waarin onderwerpen aan bod komen zoals: risicofactoren voor het ontwikkelen van type 2 diabetes, de gevolgen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Dit document bevat 5 delen:

Dit document bevat 5 delen: Faculteit Geneeskunde en Farmacie Vakgroep Huisartsgeneeskunde Department of Family Medicine Gebouw K, 1 e verdieping Laarbeeklaan 103 1090 Brussels (Belgium) Tel: Fax: Mail: Web: +32-2-477 43 11 +32-2-477

Nadere informatie

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten Hart- en vaatziekten vormen een grote bedreiging voor de volksgezondheid.

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Let s motivate the patient

Let s motivate the patient LET S MOTIVATE THE PATIENT Melissa.Ooms@Ugent.be Let s motivate the patient 1. Wat is motivatie? 2. Het belang van motivationele gespreksvoering (MG) 3. Theoretische achtergrond 4. Basisprincipes in MG

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

De effectiviteit van case management bij ouderen met dementiesymptomen

De effectiviteit van case management bij ouderen met dementiesymptomen De effectiviteit van case management bij ouderen met dementiesymptomen en hun mantelzorgers Dit proefschrift gaat over de effectiviteit van case management gegeven door wijkverpleegkundigen aan thuiswonende

Nadere informatie

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg Marielle Brenninkmeijer Inhoud workshop Online alcoholdebaas.nl Onderzoek en resultaten Verslaving de baas Oefening Online Wat is www.alcoholdebaas.nl? Website

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld, M. Heijmans, NIVEL, augustus 2013) worden gebruikt.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In het eerste gedeelte van dit proefschrift worden verschillende coagulatie instrumenten tijdens laparoscopische ingrepen geëvalueerd ter voorkoming van bloedingen en gerelateerde

Nadere informatie

Primaire preventie Behandeling P(rimaire p)reventie Secundaire preventie

Primaire preventie Behandeling P(rimaire p)reventie Secundaire preventie 1 Screening en gezondheidsbeleid Voorkomen is altijd beter dan genezen? Leuven, 24 april 2015 Prof. Dr. Joost Weyler Epidemiologie en Sociale Geneeskunde Screening en preventie Schema 2 Screening en preventie

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK. Mathieu Verbrugghe Prof. dr.

BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK. Mathieu Verbrugghe Prof. dr. BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK Mathieu Verbrugghe Prof. dr. Ann Van Hecke INLEIDING THERAPIEONTROUW Een patiënt wordt therapieontrouw

Nadere informatie

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Praat erover: 1. Je hoeft niet alles te weten of te begrijpen over euthanasie bij

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van dit onderzoeksproject was de interventie-studie van Nezu et

Het belangrijkste doel van dit onderzoeksproject was de interventie-studie van Nezu et Ondanks grote medische vooruitgang in de herkenning en behandeling van de ziekte kanker ervaren patiënten die de diagnose krijgen vaak negatieve emoties als angst, somberheid, en onzekerheid. Bij sommige

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Mag het een onsje meer zijn? De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Viona Lapré- Utama, Marjan Erkamp, Marga van Liere, Cees Geluk Samenvatting Overgewicht komt steeds

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

Factsheet alcohol. Think Before You Drink

Factsheet alcohol. Think Before You Drink Factsheet alcohol Think Before You Drink Jongeren drinken te vroeg, te veel en te vaak. Ook in West-Brabant is dit het geval. Bovendien tolereren veel ouders dat hun kinderen onder de 16 jaar alcohol drinken.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

212

212 212 Type 2 diabetes is een chronische aandoening, gekarakteriseerd door verhoogde glucosewaarden (hyperglycemie), die wereldwijd steeds vaker voorkomt (stijgende prevalentie) en geassocieerd is met vele

Nadere informatie

Jawel, je staat model!

Jawel, je staat model! Jawel, je staat model! Jawel, je staat model! Als ouder, grootouder, heb je een voorbeeldfunctie voor de jongere generaties. Zeker voor hun puberteit is het gezin voor kinderen een belangrijk referentiekader.

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model.

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model. Samenvatting 96 Samenvatting We wisten het al (ze lachte) maar tot dat je het zeker weet, hoop je op een andere verklaring voor zijn problemen, maar het was geen nieuws (mw. J. echtgenoot van Alzheimer

Nadere informatie

Centrale vraag Uitkomsten Waarom dit onderzoek?

Centrale vraag Uitkomsten Waarom dit onderzoek? Samenvatting SAMENVATTING Centrale vraag De centrale vraag is of problematisch alcoholgebruik gereduceerd kan worden door de inzet van een nieuwe generatie van digitale zelfhulpinterventies. Uitkomsten

Nadere informatie

1 Denken over drinken

1 Denken over drinken 1 Denken over drinken Veel mensen drinken alcohol en de meesten krijgen daar geen ernstige gezondheids- of andere problemen van. Veel anderen merken echter op een zeker moment in hun leven dat drinken

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting 1 Chapter 10 Samenvatting 2 INLEIDING Adequate pijnbehandeling voor traumapatiënten is een complex probleem in de (prehospitale) spoedzorg. Met dit proefschrift willen we inzicht geven in de vroegtijdige,

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN PALLIATIEVE ZORG: EEN SYSTEMATISCHE OVERZICHTSSTUDIE Slort, W., Schweitzer, B.P.M., Blankenstein, A. H., Abarshi, E. A.,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 12 Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding en beschrijft de achtergronden en het doel van dit proefschrift. Met het stijgen van de leeftijd nemen de incidentie en prevalentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Informatie voor huisartsen PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Wanneer verwijst u naar de BasisGGZ (Novae) of de Specialistische GGZ (VNN)? WANNEER VERWIJST U NAAR DE BASISGGZ (NOVAE)

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

17-1-2013. De ontwikkeling van de ziektelastmeter Behandelalgoritme / computer programma Het onderzoek

17-1-2013. De ontwikkeling van de ziektelastmeter Behandelalgoritme / computer programma Het onderzoek Patiënt-empowerment; het individueel zorgplan en de ziektelastmeter bij COPD Onno van Schayck CAHAG 7e conferentie Utrecht, 24 januari 2013 Inhoud De ontwikkeling van de ziektelastmeter Behandelalgoritme

Nadere informatie

TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING. Professioneel Handelen

TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING. Professioneel Handelen TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING 1 LEERRESULTATEN EN COMPETENTIES Doelstellingen competenties Structuur en éénduidigheid Uniformiteit in formulering 2 LEERRESULTATEN EN COMPETENTIES Generieke competenties

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen CAPRI Universiteit Antwerpen INFORMATIEBRIEF VOOR DEELNEMERS Versie voor patiënten Versie 3 22/04/2015 Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Ouderen en alcohol Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Vraag De beeldvorming die er is ten aanzien van ouderen die overmatig alcohol gebruiken, is van belang. Wat is jullie beeld? Wat vind je ervan? Bijv.

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda.

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda. agenda Ruggespraak Kennismaking Achtergrond van het onderzoek Methode Resultaten Discussie Conclusie A.R.J. Sanders1, W.Verheul2, T.Magneé2, H.M.Pieters, P. Verhaak2, N.J. de Wit1,, J.M. Bensing2 RUGPIJN?

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 SAMENVATTING 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 134 Type 2 diabetes is een veel voorkomende ziekte die een grote impact heeft op zowel degene waarbij

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Rookvrij Opgroeien. Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar. 4-19 jaar

Rookvrij Opgroeien. Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar. 4-19 jaar Rookvrij Opgroeien 4-19 jaar 4-19 jaar Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar Kinderen boven de vier jaar wonen relatief vaak in een huis waar gerookt mag

Nadere informatie

The Disability Assessment Structured Interview

The Disability Assessment Structured Interview RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN The Disability Assessment Structured Interview Its reliability and validity in work disability assessment Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Medische Wetenschappen

Nadere informatie

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker Maaike Fobelets Lore Pil Koen Putman Lieven Annemans 5 oktober 2015 1 Algemene principes

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk?

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Folder voor patiënten Een project van de afdeling Huisartsgeneeskunde van het UMCG, in samenwerking met de afdeling klinische

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie