Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever."

Transcriptie

1 Artikel: Geschiedenis: een leerzame tijd? Een debat over het nut van de geschiedenis Auteur: Merel Klein en Annemarie van Sandwijk Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.4, Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN Abstract: Not available. Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Skript Historisch Tijdschrift is een onafhankelijk wetenschappelijk blad dat vier maal per jaar verschijnt. De redactie, bestaande uit studenten en pas afgestudeerden, wil bijdragen aan actuele historische debatten, en biedt getalenteerde studenten de kans om hun werk aan een breder publiek te presenteren. Een abonnement op Skript kost 20 euro per jaar. U kunt lid worden door het machtigingsformulier in te vullen op Ook kunt u een sturen naar de redactie, dan krijgt u het machtigingsformulier thuisgestuurd. Losse nummers zijn verkrijgbaar bij de redactie. Artikelen ouder dan een jaar zijn gratis te downloaden op Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer VB Amsterdam

2 Merel Klein en Annemarie van Sandwijk Geschiedenis: een leerzame tijd? Een debat over het nut van de geschiedenis 'Ik herinner mij wel de eerste keer dat ik zijn handschrift zag, gewoon in het archief, dat ik een briefje van hem vond en dat er een soort klik...'. Wat Jo Tollebeek, hoogleraar cultuurgeschiedenis aan de Katholieke Universiteit Leuven, hier ervoer bij het zien van de notities van oud-rector Piet de Somer, was een historische sensatie. Een vergelijkbaar intens contact met het verleden voelde journalist en schrijver Geert Mak in de Noorderkerk, 'die er volstrekt ongerestaureerd bij lag, zoals - ie zich in al die eeuwen had ontwikkeld, met een golvende vloer en al die graven die eronder lagen en krakende deuren en zelfs de pleesluitingen dateerden uit pakweg Dat is echt... het kon niet op daar.' Het vak geschiedenis is dus buitengewoon sensationeel, maar is het ook nuttig? Die vraag legde de redactie van Skript Jo Tollebeek en Geert Mak voor in een debat dat plaatsvond op dinsdag 18 oktober Voorafgaand aan het debat waren beide heren door drie redactieleden geïnterviewd. De tijd zal het leren Heeft geschiedenis maatschappelijk nut? Om die vraag te beantwoorden, gaat Jo Tollebeek allereerst in op de vraag in hoeverre kennis van het verleden kan bijdragen tot een beter begrip van het heden, of zelfs tot een efficiënter ingrijpen in de hedendaagse maatschappij. Met enige tegenzin beantwoordt hij die vraag bevestigend. 'Op die vraag kan natuurlijk moeilijk - het is een redelijk banale vraag - ontkennend worden geantwoord', aldus Tollebeek, waarmee hij zijn scepsis ten aanzien van de centrale vraag al enigszins door laat schemeren. Kennis van het verleden kan dus relevant zijn. Die kennis kan, volgens Tollebeek, vergaard worden vanuit twee verschillende uitgangspunten. Historici zijn geïnteresseerd in het verleden om het verleden. Zij willen het verleden leren kennen en begrijpen vanuit een onbaatzuchtige historische interesse in het verleden, dat hen intrigeert omdat het wezenlijk anders is dan het heden. Maatschappijwetenschappers, zoals sociologen, politicologen en economen, zijn geïnteresseerd in het verleden om het heden - een essentieel oriëntatieverschil volgens Tollebeek. Zij gebruiken het verleden om de huidige maatschappij beter te begrijpen. Daar kun je moeilijk tegen zijn, vindt Tollebeek. Elke maatschappijwetenschap vraagt immers om historisch perspectief, en niet ten onrechte: 'een wereld zonder historische verankering blijft immers een niet 5

3 inzichtelijke, vreemde wereld'. Je kunt het maatschappijwetenschappers bovendien moeilijk verbieden om het verleden te bestuderen. Historici hebben nu eenmaal geen monopolie op de studie van het verleden; zij delen hun 'materieel object' met anderen. De maatschappijcritici - politici, moralisten en activisten - gebruiken het verleden om hun ideologie te versterken, bepaalde waarden in de huidige maatschappij te verdedigen of om de noodzaak van verandering in het heden aan te tonen. Daar is evenmin iets op tegen, vindt ToUebeek. Het gaat hier immers om maatschappelijk geëngageerde mensen die strijden voor de (in hun ogen) 'goede zaak'. Als zij denken hun doel sneller te zullen bereiken door het verleden in te schakelen, is dat een nobel streven. ToUebeek plaatst wel enkele kanttekeningen bij het gebruik van het verleden vanuit een maatschappijwetenschappelijk, politiek-ideologisch of maatschappijkritisch motief. In de eerste plaats waarschuwt hij voor het overbelichten van continuïteiten. Dit kan leiden tot een te finalistische kijk op het historisch proces. Door het heden als uitgangspunt te nemen wordt het verleden te zeer in functie van het heden beschouwd, waardoor het verleden wordt gereduceerd tot een reeks onvermijdelijke stappen naar de huidige tijd. Verder waarschuwt hij voor de kwaal van het omgekeerde anachronisme, waarin het heden te ouderwets wordt voorgesteld, doordat het doorwerken van het verleden in het heden te zeer wordt benadrukt. Het tweede gevaar waar hij op wijst is de gedachte dat er dwingende lessen uit het verleden te trekken zijn. 'Dit "moralisme", dit sterke verlangen om "lessen uit de geschiedenis te trekken", leidt tot een historiebeeld dat dreigt te verdwijnen achter een bos van opgeheven vingers'. ToUebeek gelooft ook niet in de adequaatheid van zulke lessen, omdat de maatschappij steeds complexer wordt, waardoor het onmogelijk is om eenduidige maatschappelijke lessen te geven. 'Welke lessen zou je eigenlijk moeten geven? Dat mensen verdraagzaam moeten zijn? Ja, maar uit de geschiedenis blijkt dat mensen niet verdraagzaam zijn. Als je uiteindelijk morele lessen wil leren, waarom zou je die omweg van de geschiedenis dan maken? Als je mensen wilt vertellen dat ze verdraagzaam moeten zijn, vertel dat dan gewoon.' ToUebeek sluit zich aan bij de aloude paradox: de enige les uit de geschiedenis is dat er uit de geschiedenis niets te leren valt. Hoe denkt zijn opponent daarover? Geert Mak gelooft wél dat er lessen uit het verleden te trekken zijn: 'De geschiedenis herhaalt zich niet, maar je kunt er wel wat van leren.' Vooral in de internationale politiek zijn bepaalde patronen waarneembaar. Ter illustratie schetst hij de discussie voorafgaand aan de inval in Irak in maart 2003, waarin historici in het geweer traden. Iedereen die iets van de geschiedenis van de Arabische wereld, oorlog voeren en internationale betrekkingen afwist, 27.4

4 voorspelde dat de expeditie van Bush op een ramp zou uitlopen. Ook wijst hij op de houding van Groot-Brittannië ten opzichte van het Europese vasteland. Die wordt al eeuwen beheerst door het adagium 'verdeel Europa en houd je er verder zoveel mogelijk buiten'. Ten aanzien van de uitbreiding van de EU werd dat beleid herhaald. Een ander patroon uit de geschiedenis is het imperial overstretchsyndroom. De Verenigde Staten beginnen daar de symptomen van te vertonen, aldus Mak. Hij trekt een vergelijking tussen de ondergang van het Britse Rijk - onder andere door een te hoge schuldenlast en een onevenredig gebruik van militaire kracht - en het begin van het einde van de hegemonie van de Verenigde Staten. 'Als je de geschiedenis een beetje kent, dan weet je hoe imperia ineen plegen te zakken, dat zijn bepaalde patronen. Ze gaan veel te veel op militaire macht heersen, ze worden overoptimistisch, de binnenlandse structuren verkruimelen enigszins en economisch komen ze in de problemen.' Het zijn patronen waar je - als je het verleden een beetje kent - een conclusie uit kan trekken. Échte staatslieden kennen hun geschiedenis daarom vaak behoorlijk goed, aldus Mak, en verwijzen er ook vaak naar. Het derde en laatste voorbeeld dat Mak noemt, is de manier waarop de publieke opinie bewerkt kan worden. In zijn in 2004 verschenen pamflet Gedoemd tot kwetsbaarheid gaat hij uitgebreid in op de wijze waarop de publieke opinie in Nederland na de moord op Theo van Gogh werd vergiftigd. Hij refereert in zijn pamflet aan het werk van de Duitse romanist Viktor Klemperer, die na de oorlog een boek publiceerde over taalveranderingen tijdens de opkomst van het Derde Rijk. Het is interessant om te zien hoe tegen het einde van de Weimarrepubliek de taal vervuilde en het klimaat omsloeg. Dat zijn processen die je in de gaten moet houden, vindt Mak. Geschiedenis is dus een 'leerzame tijd'. Herhaalt de geschiedenis zich dan volgens Mak? Nee, maar hij ziet in de historicus wel een meteoroloog. 'Je kunt nooit zeggen dat de geschiedenis zich helemaal herhaalt [...] maar het is wel zoiets als het weer [...] je kunt wel bepaalde patronen zien'. Reiziger in de tijd Moet de historicus die kennis aanwenden in het publieke debat, om politici te adviseren of mensen alert te maken op bepaalde processen? Tollebeek vindt van niet. Het verleden is in zijn ogen geen handleiding om politieke of militaire voorschriften te geven, evenmin is het een reservoir van waarschuwingen dat we kunnen openen om ontsporingen in de samenleving aan de kaak te stellen. De taak van de historicus ligt niet in het verhelderen, legitimeren of veranderen van het heden. Gedreven door de historische interesse moet hij zich bezighouden met het ontslui- 7

5 ten van oude, vreemde culturen. Anders dan de subsidiërende overheid eist, ontleent de geschiedwetenschap haar belang niet aan maatschappelijke relevantie. Historici die daarvoor zwichten, laten zich verleiden tot geschiedschrijving die Tollebeek typeert als gebruiksgerichte en presentistische apologieën. Wars van utilitaristische neigingen binnen de eigen discipline roept hij historici op hun nutteloosheid te koesteren. Toch is geschiedenis meer dan culturele franje. Historici ontsluiten oude culturen en beantwoorden daarmee aan de culturele levensbehoefte van individuen en groepen om het verleden an sich te leren kennen. Los daarvan heeft kennis van het verleden ook een inhoudelijke waarde. Geschiedenis leert weliswaar niets, maar geeft wel stof tot nadenken. Geschiedenis is vergelijkbaar met reizen. Zoals een reiziger vreemde landen ontdekt, zo ontdekt een historicus het verleden. Dat is een zinvolle activiteit, omdat de confrontatie met het vreemde de angst voor het onbekende wegneemt. Het ontsluiten van oude culturen brengt dus ook een kosmopolitische openheid ten aanzien van andere culturen met zich mee. Daarbij bevrijdt geschiedenis van egocentrisme en ondermijnt het vanzelfsprekendheden. Mak is het daar slechts ten dele mee eens. Geschiedenis is inderdaad als reizen: zoals een reiziger in de ruimte reist, reist de historicus in de tijd. Wel vindt hij dat Tollebeek de bestudering van het verleden te sterk als l'art pour l'art benadert, hoe interessant en vreugdevol dat ook is. Historici kunnen volgens Mak een zeer nuttige bijdrage aan het publieke debat leveren. Hij roept hen daartoe - juist nu - op, 'omdat we op dit moment historici hard nodig hebben'. Historici weten bijvoorbeeld als geen ander dat tolerantie stevig in de Nederlandse samenleving verankerd is en dat die tolerante onderstroom, die we al sinds de zestiende eeuw kennen, niet zomaar wegspoelt. Dat is een troostende boodschap, die historici in het publieke debat over moeten brengen. 'Als je alleen maar voor jezelf bezig bent als historicus maak je de samenleving schraler.' Natuurlijk valt het niet te ontkennen dat geschiedenis altijd een sterk persoonlijke bezigheid is, en in die zin (lichtelijk) egocentrisch. Dit blijkt al uit het individuele karakter van de historische sensaties uit de inleiding. Het lijkt weinig aannemelijk dat Mak in diezelfde mate geroerd zou zijn door de briefjes van een Leuvense rector of dat Tollebeek zo opgetogen zou zijn over de calvinistische Noorderkerk. Persoonlijke voorliefde en voorkennis spelen hier een belangrijke rol. Een dergelijk mild egocentrisme zal ook Mak niet ontkennen. De aantrekkelijke persoonlijke invalshoek van onder meer De eeuw van mijn vader getuigt hiervan. Pas wanneer 'de persoonlijke invalshoek' verwordt tot 'historisch egoïsme' en een zekere nutteloosheid en blindheid voor het heden impliceert, komt Mak in verweer. Voor Tollebeek daarentegen begint de onbaatzuchtigheid hier juist; een belangeloosheid met interessante historiografische consequenties. 27.4

6 De werkelijk historisch geïnteresseerde is volgens ToUebeek gefascineerd door het vreemde verleden. Hij verheldert dit met een analogie: 'Wie een persoon wil leren kennen, tracht zijn persoonlijkheid en eigenheid te ontdekken en te begrijpen. Wie zich werkelijk voor die persoon interesseert, zal dan ook niets anders doen dan trachten diens eigenheid te leren kennen. [...] En omgekeerd: wie het vreemde niet als zodanig wil leren kennen, eigent zich het vreemde, het andere, toe, maar interesseert zich er niet voor.' Dit geldt ook voor de historicus: de werkelijk historisch geïnteresseerde wil juist het vreemde, specifieke van het verleden leren kennen. In deze gerichtheid op het andere, op de eigenheid van het verleden, vergeet de historicus zijn eigen tijd en zijn eigen belangen: de historische interesse is belangeloos. Deze interesse in het vreemde van het verleden houdt in dat de belangstelling zich toespitst op 'wat opgehouden heeft te bestaan, wat is verdwenen of niet meer doorleeft', 'wat geen 'gevolgen' heeft gehad'. Wars van determinisme en finalisme, neigt de historicus naar possibilisme. In plaats van continuïteiten te zoeken met het heden, laat hij zien dat het op dat moment in het verleden nog alle kanten op kon gaan. Tollebeek gaat hier ver in: 'ik denk dat het echt goed is om bijna artificieel breuken proberen te benadrukken.' Maar zou het niet evenwel mogelijk zijn het verleden té anders voor te stellen? En zo te vervallen in een gekleurd, romantisch 'historisch exotisme'? De vreugden van nu Tollebeek is zich nu, bijna vijftien jaar na het verschijnen van De vreugden van Houssaye, bewust van het principiële karakter van het boek. In De vreugden van Houssaye wordt sterk benadrukt dat geschiedenis los moet worden gezien van ideologie. Dat vindt Tollebeek nog steeds, zoals blijkt uit zijn afkeer van de hodiècentrische houding - gerichtheid op het heden - van geschiedgebruikers. Het is echter de vraag, meent hij nu, of een dergelijk principieel standpunt wel houdbaar is. In ieder geval is het in het boek te eenvoudig gesteld. Verschaffel en hij hebben destijds niet (kunnen) voorzien dat de geschiedenis nu in een heel andere context functioneert dan tien jaar geleden. De ontzuiling heeft geen einde gemaakt aan de pluralistische samenleving; nog steeds vinden allerlei levensbeschouwingen onderdak in allerlei instituten. Daarbij, meent Tollebeek, is er in plaats van die traditionele verzuiling een soort etnische verzuiling ontstaan. De vraag is wat dat betekent voor de geschiedbeoefening en de historische interesse. Daar is, vindt hij, geen goed antwoord op gegeven in De vreugden van Houssaye. Toch staat hij in grote lijnen nog achter de destijds verkondigde standpunten. Wanneer we hem opnieuw vragen wat iemand tot historicus maakt, grijpt hij terug op de historische interesse: 'een historicus is die- 9

7 gene die het verleden bestudeert om zichzelfs wille.' Tollebeek definieert de discipline geschiedenis dus nog steeds op basis van de historische interesse. De historische interesse legitimeert niet alleen het onderzoek, namelijk als bevrediging van die interesse, ook maakt ze het onderzoek 'historisch'. Omdat de geschiedenis geen eigen domein en methode heeft, ligt haar eigenheid geheel en alleen in de historische interesse. Ook op de ontwikkeling van het vak, ofwel de moderne historiografie, heeft hij een duidelijke visie. Daarbij rijst de vraag in welke historiografische stroming Mak en Tollebeek 'thuishoren'. Historiografie: verleden en toekomst De twintigste-eeuwse historiografie valt volgens Tollebeek als volgt samen te vatten (zie afbeelding): als uitgangspunt neemt hij de verzuilde geschiedschrijving, waarin onder meer Romein en aan katholieke zijde Rogier zijn te plaatsen. Deze geschiedenis is nauw verbonden met identiteitspresentatie, sterk emancipatoir en soms maatschappijkritisch (van katholieke zijde). Eind jaren vijftig, begin jaren zestig eindigt deze geschiedschrijving vrij abrupt. In de loop van de jaren zestig, wanneer de zuilen beginnen af te brokkelen, komt er een nieuwe groep op die zeer sociaal-wetenschappelijk georiënteerd is. Belangrijke deeldisciplines zijn nu de sociale en economische geschiedenis en de aangrenzende wetenschappen sociologie en economie krijgen veel aandacht. In de geschiedtheorie ligt de nadruk op methode, techniek en verwetenschappelijking. Rond 1980 verliest deze stroming terrein en komt de cultuurgeschiedenis opnieuw in de belangstelling. In dit postmodernisme, of de linguisfic turn, houdt de geschiedtheorie zich bezig met de verhouding van de historicus tot het verleden, en met de nieuwe diverse thematiek van de geschiedschrijving. Verwante vakgebieden die veel aandacht krijgen zijn antropologie, literatuur-, kunst- en cultuurwetenschappen. Het werk van Mak past qua vorm goed in de 'postmoderne' cultuurgeschiedenis van de laatste decennia. Mak schrijft doorgaans zeer persoonlijke kleine verhalen, waarin hij soms als verteller zelf aanwezig is. Daarbij maakt hij gebruik van diverse literaire vormen, zoals de familiekroniek of het reisverhaal, en ook de romantisch-nostalgische toon doet literair aan. Vaak vormt een klein voorwerp of een plek het uitgangspunt voor zijn geschiedenis en Mak plaatst zichzelf - terecht - in de microhistorische traditie. Inhoudelijk en epistemologisch valt het werk van Mak moeilijker te classificeren. Postmodernist zou Mak zichzelf zeker niet noemen: er is een absolute grens tussen fictie en non-fictie en daar moet je je aan houden. Bovendien is het volgens Mak helemaal niet nodig om de geschiedenis fictief aan te vullen, zoals Simon Schama doet, het is evengoed mogelijk indringend en literair te schrijven met respect voor de historische bronnen. Juist die echte geschiedenis is zo 27.4

8 spannend. Hoewel je het historische verhaal als verteller altijd zult beïnvloeden, vindt Mak toch dat je objectiviteit moet nastreven. Op het eerste gezicht heeft Mak nog het meest weg van een traditioneel cultuurhistoricus. Daarbij getuigen de patronen, processen en conjuncturen die Mak in de geschiedenis waarneemt van meer sociaal-wetenschappelijke invloeden in zijn werk. Al met al lijkt het erop dat er achter Maks kleine, postmodern ogende snippers toch nog een groot, traditioneel verhaal van de twintigste eeuw schuilt. Een verhaal met daarin, volgens ToUebeek, de morele boodschap dat we 'door de oorlog onze vredelievende oude cultuur zijn kwijtgeraakt'. ToUebeek heeft, zoals inmiddels duidelijk moge zijn, weinig op met de sociaal-wetenschappelijke benadering. De vreugden van Houssaye valt te beschouwen als een aanval op deze vorm van geschiedenis. Anders dan deze droogwetenschappelijke cijferaars beschouwt ToUebeek de geschiedschrijving als een individuele en persoonlijke bezigheid, zoals onder meer blijkt uit zijn ietwat romantische visie op de historische sensatie en interesse. Ook het veelvuldig gebruik van literatuur en literaire stijlmiddelen in De vreugden van Houssaye past in de postmoderne hoek. ToUebeek heeft er geen bezwaar tegen om daar geplaatst te worden. Over de ideeën van Frank Ankersmit zegt hij: 'Ik denk dat zijn grote intuïties wel kloppen, datje niet moet proberen als historicus om een groot verhaal te vertellen, dat je niet moet denken een totale verwetenschappelijking te kunnen bereiken'. En: 'Ik geloof dus eigenlijk niet dat de ideeën van Frank Ankersmit zijn weerlegd.' Toch zet ToUebeek enkele kanttekeningen bij het postmodernisme; vooral het credo dat 'contact met het verleden zelf onmogelijk is' lijkt hem te radicaal en onwerkbaar. Voorwaarde voor zowel historische sensatie als interesse blijft immers een geloof in de authenticiteit van het historisch object en in de realiteit van het verleden. 'Zonder dat geloof zou zijn activiteit eenvoudigweg absurd en potsierlijk zijn.' Een te radicaal postmodernist zal dus - althans logischerwijs - naast het 'nut' ook het plezier in de geschiedenis verliezen. Zowel voor de historicus als zijn lezer is de werkelijkheid van het verleden van essentieel belang; de persoonlijke historische interesse mag niet verward worden met intellectueel subjectivisme. Ten slotte houdt de vaststelling dat de historicus slechts één van de vele mogelijke beschrijvingen van het verleden geeft, niet in dat zijn beschrijving vrijblijvend is: de beschrijving dient wel te corresponderen met de gegevens. Het gematigd postmodernistische denken van ToUebeek past bij de moderne cultuurgeschiedenis van de jaren tachtig en negentig. Wanneer we hem vragen hoe het er nü voorstaat in de historiografie en geschiedtheorie, twijfelt hij even. De geschiedtheoretische discussie in Nederland is eind jaren negentig gestopt. ToUebeek vermoedt dat er op 11

9 historiografisch vlak iets nieuws op komst is, maar dat nog niet helemaal duidelijk is wat. Daarom ligt de geschiedtheoretische discussie stil. Uiteindelijk veronderstelt hij dat een actuele geschiedtheorie zich bezig zou moeten houden met 'historisch besef. Het zou daarbij een fout uitgangspunt zijn om te denken in termen van 'veel' of 'weinig' historisch besef. Mensen hebben namelijk altijd historisch besef, het kan alleen van karakter of vorm veranderen. Zo bestond er in de jaren zestig een historisch besef dat het verleden dood wilde maken. Het is uitdrukkelijk niet de taak van de historicus om te zorgen dat 'het schamele historische besef - een klassieke klacht - wordt opgevijzeld. Dat de kwestie van het historisch besef actueel is, blijkt onder meer uit de canon discussie. Het idee achter de canon is om de onwetende jeugd of bevolking dan ten minste nog iets bij te brengen. Ook hangen canon en historisch besef volgens Tollebeek samen met de etnische verzuiling en de ontredderde staat van het Nederlands nationaal bewustzijn. Zowel emanciperende etnische minderheden als zwalkende autochtonen zijn op zoek naar historisch gefundeerde vastheid. Door een canon samen te stellen wordt geprobeerd een nieuw nationaal kader te creëren, waar de etnische minderheden vervolgens in kunnen worden geïntegreerd. Tollebeek heeft weinig vertrouwen in het project, het heeft iets reactionairs: 'wie aan een canon bouwt wil eigenlijk niet toegeven dat de [maatschappelijke] consensus verdwenen is'. Daarbij is het niet de taak van de historicus om te zorgen dat de multiculturele samenleving in orde komt, aldus Tollebeek. Wel zouden historici een intellectueel debat op gang kunnen brengen over het historisch besef in de multiculturele samenleving. 27.4

10 Bronnen en literatuur Debat tussen Geert Mak en Jo Tollebeek, Amsterdam, interview met Geert Mak, Amsterdam, interview met Jo Toiiebeek, Leuven, Mak, Geert, De eeuw van mijn vader (Amsterdam 1999). Mak, Geert, Gedoemd tot kwetsbaarheid (Amsterdam 2005). Mak, Geert, Nagekomen flessenpost (Amsterdam 2005). Piryns, Piet en Hubert van Humbeeck, 'Wat moeten Motiamed en Kevin met Briek Schotte?', een gesprek met Jo Toiiebeek; zie Toiiebeek, Jo en Tom Verschaffel, De vreugden van Houssaye. Apologie van de historische interesse (Amsterdam 1992). Toiiebeek, Jo, De toga van Fruin. Denken over de geschiedenis in Nederland sinds 1860 (Amsterdam 1990). N.B.; interviews afgenomen en debat georganiseerd met medewerking van Rosa Groen. 13

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Woningnood in historisch perspectief Auteur: Nieske Stoel Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 7-12. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN 0165-7518

Nadere informatie

Migrantenliteratuur. De multiculturele samenleving in de literatuur

Migrantenliteratuur. De multiculturele samenleving in de literatuur Migrantenliteratuur De multiculturele samenleving in de literatuur 1. Migrantenliteratuur? De problematische categorisering van het werk van allochtone schrijvers Maatschappelijke context In de tweede

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: In de wortel gespleten. De historische mythe van de ongedeelde kerk Auteur: Peter-Ben Smit Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 22.4, 75-79. 2014 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Bomen tegen de vijfde baan. Interview met Bulderbos-biografe Annet de Kruijf Auteur: Cheska Polderman en Diederick Klein Kranenburg Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 25.1,

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: De spagaat van de historicus Auteur: Wichert ten Have en Amanda Kluveld Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 55-59. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment Groep BBL1 Mens & Maatschappij Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten. Verdieping op de basisdoelen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 18 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 48 punten

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Een zaak van mannen. De vrouw in de Nederlandse politiek Auteur: Marjolein Sandorp Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 41-48. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift,

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

In gesprek met Hein A.M. Klemann

In gesprek met Hein A.M. Klemann In gesprek met Hein A.M. Klemann Ik geloof niet dat de economische geschiedenis de geschiedenis bepaalt. Hein, kortgeleden ben je benoemd tot hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Wat is je leeropdracht?

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

PROGRAMMA van TOETSING en AFSLUITING VMBO

PROGRAMMA van TOETSING en AFSLUITING VMBO Schoolexamen: klas 4 (2015 / 2016) vak: Nederlands leerjaar: 4 1 Luister- en Kijkvaardigheid Domeinen Toetsnummer Toetsvorm Werktijd Herkansin g Gewicht K1,K2, K3, K4, SE 1 CITO 100 min. Ja 20% K8 Schrijfvaardigheid

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Anti-relativisme. De politieke correctheid van Paul Cliteur Auteur: Sebastiaan van der Lubben Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 24.4, 49-54. 2014 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming

Klassieke culturele vorming Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Vakinformatie 2012 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Beschrijving eindtermen... 3 Het college-examen... 3 Eisen waaraan het verslag

Nadere informatie

75 JAAR MLA Een leven lang

75 JAAR MLA Een leven lang 75 JAAR MLA Een leven lang voorwoord D e eerste leerlingen van het Montessori Lyceum Amsterdam het waren er maar vijftien zouden nu de gezegende leeftijd van 87 jaar hebben bereikt. We zijn ze ter gelegenheid

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648

REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648 REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648 DOCENTENHANDLEIDING BOVENBOUW HAVO/VWO EINDEXAMENRONDLEIDING Eindexamenrondleiding geschiedenis Amsterdam museum Korte informatie Onderwerp: Historische

Nadere informatie

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico.

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico. STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD 0-0 WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.be www.shn.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel van het

Nadere informatie

KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

PROGRAMMA van TOETSING en AFSLUITING VMBO

PROGRAMMA van TOETSING en AFSLUITING VMBO Schoolexamen: klas 4 (2014 / 2015) vak: Nederlands leerjaar: 4 1 Luister- en Kijkvaardigheid Domeinen Toetsnummer Toetsvorm Werktijd Herkansing Gewicht K1,K2, K3, K4, K8 SE 1 CITO 100 min. Ja 20% Schrijfvaardigheid

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

Wijziging 3-9-2014: werkstuk inzenden vóór 1 april i.p.v. 1 mei! KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2015

Wijziging 3-9-2014: werkstuk inzenden vóór 1 april i.p.v. 1 mei! KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2015 Wijziging 3-9-2014: werkstuk inzenden vóór 1 april i.p.v. 1 mei! KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2015 juni 2014 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College

Nadere informatie

Historisch denken. Historische benaderingen

Historisch denken. Historische benaderingen Historisch denken Inleiding Mensen hebben een besef van verleden, heden en toekomst. Ze hebben een bepaald beeld van wat er in hun leven is gebeurd tot op de dag van vandaag. Ze kunnen hun bestaan in het

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Inleiding. De incoherence turn in de literatuurwetenschap

Inleiding. De incoherence turn in de literatuurwetenschap Inleiding De incoherence turn in de literatuurwetenschap Literatuuropvattingen Of: poëticale opvattingen / poëtica "het geheel aan ideeën over doel, functie, aard, middelen, effecten en ontstaan van literatuur"

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Dit boek als pedagogisch hulpmiddel

Dit boek als pedagogisch hulpmiddel Dit boek als pedagogisch hulpmiddel Door PLATON Inleiding De afgelopen jaren neemt de belangstelling rondom het concept van verhalen vertellen voortdurend toe. Het verhaal als kunst en techniek en als

Nadere informatie

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting 1 1. Inleiding In 2014 was het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. In 2014-2018 wordt wereldwijd stilgestaan bij de herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Hoewel Nederland neutraal

Nadere informatie

www.amsterdamtattoomuseum.com

www.amsterdamtattoomuseum.com www.amsterdamtattoomuseum.com Amsterdam Tattoo Museum Plantage Middenlaan 62 1018 DH Amsterdam telefoon: 020 700 9320 Openingstijden: maandag t/m zondag, van 10:00 tot 19:00 Hedendaagse Ontdekkingsreizigers

Nadere informatie

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training 1 Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 2. Je goed voelen om niets... 5 2.1 Gevoel trainen... 6 2.2 Strategie goed voelen... 7 3. Goede beslissingen nemen... 9 3.1 Strategie goede beslissingen nemen... 10

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Docentenhandleiding Buitenspel

Docentenhandleiding Buitenspel Docentenhandleiding Buitenspel Museumles bij de tentoonstelling De heksen van Bruegel (19 september 2015 t/m 31 januari 2016) Museum Catharijneconvent Utrecht Museum Catharijneconvent, 2015 Inleiding U

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

GEKLEURDE ARMOEDE BEA VAN ROBAEYS

GEKLEURDE ARMOEDE BEA VAN ROBAEYS GEKLEURDE ARMOEDE BEA VAN ROBAEYS De opbouw van het verhaal Gekleurde armoede Een maatschappelijke uitdaging Leefwereld: het leven zoals het is Gekleurde armoede en hulpverlening Het perspectief van de

Nadere informatie

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.wico.be www.shn.wico.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Schoolse Tradities. Inhoud. Informatie voor de leerkracht. bovenbouw primair onderwijs

Schoolse Tradities. Inhoud. Informatie voor de leerkracht. bovenbouw primair onderwijs Schoolse Tradities Informatie voor de leerkracht bovenbouw primair onderwijs Inhoud 1 Het project 2 De voorbereiding 3 Het interview 4 De verwerking 5 Meer informatie 1 Het project Inhoud Tijdens dit project

Nadere informatie

JUNIOR JOURNALIST- WEDSTRIJD 2016

JUNIOR JOURNALIST- WEDSTRIJD 2016 JUNIOR JOURNALIST- WEDSTRIJD 2016 Thema: Verschillend en toch gelijk Inspiratiebundel InspiratiebundelJrJournalist.docx/pdf INHOUDSTAFEL In deze bundel... 3 Thema 2016: verschillend en toch gelijk... 3

Nadere informatie

Junior College EEN INITIATIEF VAN

Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College is een initiatief van de KU Leuven en KU Leuven Kulak om wetenschap op hoog niveau tot in de klas te brengen. Modules rond wiskunde, geschiedenis en taal

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk)

In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) Racistische houdingen leiden niet alleen tot gewelddadige aanvallen op vreemdelingen of vluchtelingen maar ook tot discriminatie op gebied van huisvesting,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK Pagina 0 WOORD VOORAF Je zit nu in 3 VMBO en het eindexamen lijkt nog ver weg... Maar niets is minder waar. Dit jaar start je namelijk al volop met de voorbereidingen

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: Skeletten, vergane schepen en loodvervuiling. Interview met Nicolas Purcell Auteur: Charlotte van Regenmortel en Bastiaan Waagmeester Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 36.3,

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2008 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Het commissie-examen... 3 Formaat praktische opdracht

Nadere informatie

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 7 Avond 2... 8 Avond 3... 9 Avond 4... 10 3 4 INLEIDING Een relatie hebben met iemand is een abstract begrip, maar toch

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt Katrien Philippen Tim Juwet Gemotiveerde keuze Doel van de sessie Motivatie is je brandstof om

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Kiesstelsel en representativiteit. De op handen zijnde stelselwijziging in historische perspectief Auteur: Karla Toxopeus Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 33-40. 2014

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en ) Kerndoel(en): 7. De leerling leert een kader van tien tijdvakken te gebruiken om gebeurtenissen, ontwikkelingen

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Voorbeeldlesmateraal maakt vernieuwingen Maatschappijwetenschappen concreet en uitvoerbaar In het kader van haar afstudeerproject voor de eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Debat: regionaal en nationaal

Debat: regionaal en nationaal Debat: regionaal en nationaal Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm debatteren leerlingen over het verschil tussen een regionale of lokale partij en een landelijke partij. Leerdoelen Leerlingen

Nadere informatie

MEDIACONTACT SITUATIE

MEDIACONTACT SITUATIE MEDIACONTACT Wilco Bontenbal SITUATIE U, als manager, krijgt ongetwijfeld wel eens te maken met de. Daarom is het belangrijk om inzicht te krijgen in uw natuurlijke stijl van optreden in de en uw voorkeur

Nadere informatie

rlening 19/10/2012 De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede Gekleurde armoede als maatschappelijke uitdaging

rlening 19/10/2012 De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede Gekleurde armoede als maatschappelijke uitdaging rlening De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede? een maatschappelijke uitdaging een uitdaging voor de hulpverlening: cijfers uit Antwerpen De opzet van het onderzoek hulpverleners Divers-sensitief

Nadere informatie

Recensie: Henk Sissing (red.) - 3000 jaar denkers over onderwijs #3000doo

Recensie: Henk Sissing (red.) - 3000 jaar denkers over onderwijs #3000doo Recensie: Henk Sissing (red.) - 3000 jaar denkers over onderwijs #3000doo Op verzoek van onderwijsfilosofie.nl schreef Henk Ter Haar, leraar Nederlands op de Guido de Brès scholengemeenschap, de onderstaande

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

HAND L E ID IN G. behorende bij de website. hoeradicaalbenjij.nl

HAND L E ID IN G. behorende bij de website. hoeradicaalbenjij.nl HAND L E ID IN G behorende bij de website hoeradicaalbenjij.nl Beste gespreksleider, Dank voor het downloaden van deze handleiding, behorende bij de quiz Hoe Radicaal Ben jij?. Deze quiz werd ontwikkeld

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

Een driezitsbank, net als mijn ouders. Hilje van der Horst. Horst, vander.indd 1 07-01-2008 13:11:31

Een driezitsbank, net als mijn ouders. Hilje van der Horst. Horst, vander.indd 1 07-01-2008 13:11:31 Een driezitsbank, net als mijn ouders Hilje van der Horst Horst, vander.indd 1 07-01-2008 13:11:31 Horst, vander.indd 2 07-01-2008 13:11:31 3 Ooit wilde Hilje van der Horst ontwikkelingswerker worden,

Nadere informatie

In gesprek met Richard Griffiths

In gesprek met Richard Griffiths In gesprek met Richard Griffiths Florence was Camelot. Richard, hoe kwam je in Nederland verzeild en welke specifieke problemen liep je toen tegen het lijf? Ik kwam naar Nederland om onderzoek te doen

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

1 Les 1: Algemene inleiding

1 Les 1: Algemene inleiding 1 Les 1: Algemene inleiding Tijdsverantwoording, lesverloop, werkvormen 10 30 10 Introductie Kort aan de leerlingen uitleggen dat wordt gestart met het project Met je kop in de krant. De eerste les wordt

Nadere informatie

Stel jezelf niet onder de Wet!

Stel jezelf niet onder de Wet! Dit document is een script van onderwijs dat is bedoeld om via video te worden getoond. In de video worden relevante tekst, dia s, media en afbeeldingen getoond om de presentatie te vereenvoudigen. Daarom

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

UNPACKING maeve rutten 2015

UNPACKING maeve rutten 2015 nqoqnqo UNPACKING maeve 2015 qoqn qoq titel: Unpacking medium: Vintage koffer ( 45 cm x 28 cm x 10 cm) Lederverf Laser graveren & Lasersnijden Decal papier lettertype: abvdefghijklmnopqrstuvwxyz Dutch

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie