Terugblik Maandblad van de Documentatiegroep e jaargang nr. 11 (533) december 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Terugblik40-45. Maandblad van de Documentatiegroep 40-45. 51 e jaargang nr. 11 (533) december 2013"

Transcriptie

1 Maandblad van de Documentatiegroep Terugblik e jaargang nr. 11 (533) december 2013 Special: De bombardementen op Wilton-Fijenoord misworpen en misverstanden Vliegende Forten boven de Rijnmond slachtoffertjes in Brielle het Vergeten Bombardement successen en catastrofes

2 Foto boven: terug naar basis, midden onder de explosies in Tussendijken. (NARA, USAAF SAV-305/45-18/ ) Omslagfoto voorzijde: 31 maart 1943, aanvang van Het Vergeten Bombardement. Nog even...

3 TERUGBLIK MAANDBLAD VAN DE DOCUMENTATIEGROEP december 2013 ISSN e JAARGANG nr. 11 (533) van de redactie Ons laatste nummer uit ons jubileumjaar 2013 ligt voor u. Onze vereniging kent nu zelf een vijftigjarige geschiedenis. Kijk ik naar de nummers van afgelopen jaar, dan zie ik veel interessante artikelen over diverse onderwerpen. Allemaal bijdragen geschreven door eigen leden, vaak na uitvoerig, bijna wetenschappelijk onderzoek. De moeite van het lezen en bewaren waard voor alle leden. Voor de schrijvers een weergave van hun onderzoek, echt een bekroning van hun werk. Wat mij verbaast is dat veel trouwe leden ook gespecialiseerd zijn op onderwerpen uit en over de Tweede Wereldoorlog, maar de Terugblik niet gebruiken als publicatiemogelijkheid. Terwijl dat toch een van de doelstellingen van de Documentatiegroep is: het bieden van een publicatieplatform aan de eigen leden. Als redactie proberen we alle facetten van de oorlog aan de orde te laten komen, maar we zijn uiteraard afhankelijk van aangeleverde kopij. Hebt u de kennis, maar geen vaardige pen, dan kan er altijd samen met de redactie gekeken worden, hoe we tot een verantwoord en aantrekkelijk artikel kunnen komen. Een goed voornemen voor het nieuwe jaar: neem contact op met onze redactiesecretaris voor een artikel van uw eigen hand. Binnen de redactie is de samenstelling dit jaar ingrijpend gewijzigd, maar wij kijken vol vertrouwen de toekomst tegemoet. Wij hebben er zin in, maar zijn en blijven afhankelijk van aangeleverde artikelen. Helpt u ons volgend jaar aan een artikel over uw specialisme? We eindigen ons jubileumjaar met een geweldig artikel over de geallieerde bombardementen in 1942 en 1943 op de scheepswerf van Wilton-Fijenoord in Schiedam. Resultaat van uitgebreid onderzoek door onze redacteur Jac. Baart, met feiten en details over vliegtuigen, vliegeniers, aangerichte schade, maar ook over de talloze misworpen, die onder de burgerbevolking bijna 500 levens eisten. Als inwoner van Schiedam heb ik vol interesse gelezen wat Jac. Baart na uitgebreid onderzoek boven water heeft gekregen. Een mooi voorbeeld hoe na meer dan 70 jaar onderzoekers nog steeds nieuwe feiten ontdekken, die een nieuw of ander licht werpen op deze donkere periode. De redactie wenst alle lezers van Terugblik fijne Kerstdagen toe en voor 2014 alle goeds, veel gezondheid en succes bij uw eigen onderzoek. Dirk Docter NABESTELLEN VAN OUDE NUMMERS VAN HET MAANDBLAD à 5,- excl. verzendkosten: D.H. Docter, Nassaulaan 17, 3116 EP Schiedam. Tel.: Bij voorkeur via colofon Redactie: eindredacteur: vacant Jan Visscher (redactiesecretaris) Rudi Dolfin Jac. Baart Dirk Docter Peter de Haas Aan dit nummer werkten mee: Wybo Boersma, Ed van den Brul, Hans van Lith, Hans Rombouts, Niels Rombouts, Leendert Smit, Bram Straver Redactieadres: J.Visscher Poortmolen RM Capelle aan den IJssel. T tussen en uur. E Opmaak en druk: WEDDINGPROSON Harderwijk Advertenties: Peter Krans E De redactie heeft getracht alle rechten met betrekking tot de in dit nummer opgenomen afbeeldingen te achterhalen. Zij die menen rechten te kunnen doen gelden kunnen contact opnemen met de redactiesecretaris. Plaatsing van een artikel houdt geen automatische instemming in van de redactie. Inhoudsopgave: De Bombardementen op Wilton-Fijenoord Boekendienst - 22 Onlangs Verschenen - 24 Rectificatie - 24 Verenigingsnieuws - 24 Documentatiegroep Het volgende nummer verschijnt op of omstreeks 8 december Terugblik nr december

4 de BoMBardeMenten op Wilton-FiJenoord MisWorPen en Misverstanden Jac. J. Baart Een Schiedamse pijpfitter in Londen In oktober 1943 werd in Londen door de Nederlandse inlichtingendienst een pijpfitter van de scheepswerf Wilton-Fijenoord in Schiedam uitvoerig ondervraagd over de gang van zaken bij het bedrijf. De ondervraagde zal een Engelandvaarder geweest zijn, wie weten we niet. In ieder geval had hij veel te vertellen en ondanks het gebrek aan opleiding ( uneducated ) was Bureau Inlichtingen blijkens het uitgebreide rapport uitermate tevreden over de verkregen informatie. De verworven kennis verwerkte men in een uitgebreid rapport met gedetailleerde plattegrond, die gebaseerd was op een recente, door de Britse luchtmacht genomen luchtfoto. Een buitenkansje voor de Intelligence om ook meer te weten te komen over de resultaten van Engelse en Amerikaanse luchtbombardementen. (1) De in oktober 1943 in Londen getekende plattegrond van Wilton-Fijenoord. Bij de pijltjes de machinehal en constructiewerkplaats, de belangrijkste doelwitten. (NIMH 575/338, Bureau Inlichtingen, WF Terugblik nr december 2013

5 Wilton-Fijenoord Nederland stond wat betreft de nieuwbouw van schepen voor de oorlog als vierde op de wereldranglijst en had ook wat betreft reparatie een reputatie die ver over de grenzen reikte. De bezetter viel in mei 1940 een enorm productiepotentieel van maritieme middelen in handen buiten Duitsland het grootste in bezet Europa. In de regio Rijnmond waren de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij N.V. aan de Heijplaat en de N.V. Dok- en Werf Maatschappij Wilton-Fijenoord (WF) in Schiedam de grootste nieuwbouw- en reparatiebedrijven. Laatstgenoemde was in 1926 ontstaan uit een fusie tussen N.V. Machinefabriek v/h B. Wilton aan de Rotterdamse Westkousdijk en N.V. Maatschappij voor Scheeps- en Werktuigbouw Fijenoord in de gelijknamige wijk met een lettertje meer in de naam (Feijenoord). Het bedrijf aan de Westkousdijk was gehandhaafd, maar speelde zonder dokken en moderne machines geen rol meer van betekenis. Etablissement Fijenoord had de ketelmakerij behouden, maar was verder tot niet veel meer dan een depot gedegradeerd. (2) Wilton-Fijenoord 8 juni 1941: onderzeeboot UD 3 de voormalige Hr.Ms. O 25 wordt door de werf aan de Kriegsmarine overgedragen. ( collectie Maurice Laarman) In 1940 telde Wilton-Fijenoord 3827 werknemers, waarvan 129 op wachtgeld. In 1942 stond er niemand meer op wachtgeld en was de personeelssterkte opgelopen tot Het ging het bedrijf voor de wind, zowel tot tevredenheid van de Duitse opdrachtgevers als van de Nederlandse aandeelhouders. De bouw van de buitgemaakte kruiser De Zeven Provinciën en onderzeeboot O 25, die tijdig afgezonken, maar weer gelicht was, werd onder Duitse regie voortgezet. Nieuwbouwopdrachten voor acht grote mijnenvegers, zes landings-transportvaartuigen, vier torpedo-bergingsvaartuigen (Fangboote), twee vrachtvaarders en een aantal binnenvaartschepen werden tot voldoening van de Kriegsmarine en Duitse reders uitgevoerd. Andere projecten echter haalden evenals de kruiser de eindstreep niet door gebrek aan materiaal, toenemend lanterfanten bij de arbeiders en de gevolgen van geallieerde bombardementen. Het grootste segment in de portefeuille werd evenwel gevormd door het verbouwen van koopvaardij- en vissersschepen voor oorlogsdoeleinden en schier eindeloos verstrekte opdrachten voor modificaties, reparaties en onderhoud. Een relatief klein, maar niet onbelangrijk partje werd ingenomen door de fabricage van torpedolanceerbuizen en geschutslopen. Voor de Engelsen was bovendien de aanwezigheid van het tons dok een grote bedreiging. In principe kon dat Dickschiffe zoals slagkruisers opnemen, geen erg realistische optie, maar iets waar de Kriegsmarine toch rekening mee hield. Die facetten zouden samen met het grootschalige karakter van het bedrijf en het gedienstige van de directie uiteindelijk een hoofdrol gaan spelen en honderden burgers in de regio het leven kosten. Voor het zover kwam werd het complex, zij het incidenteel en soms per ongeluk, met enige regelmaat bezocht door de Royal Air Force. (3) Speldenprikken van de Royal Air Force Na de bezetting van de Lage Landen en de nederlaag van Frankrijk stond het Verenigd Koninkrijk er alleen voor en de zwaar aangeslagen Royal Air Force (RAF) zou lange tijd het enige, èchte aanvalswapen van de Britten blijven. De luchtmacht werd ondanks de beproevingen en grote verliezen met schaarse middelen van meet af aan ingezet om op het continent waar mogelijk de Duitsers schade toe te brengen. In de Rotterdamse regio waren het de buitgemaakte olievoorraden in Pernis en Vlaardingen die de aandacht kregen, vliegveld Waalhaven en gaandeweg steeds vaker ook havens en scheepswerven. De veelvuldig in de Maasstad arriverende konvooien met ijzererts uit Zweden voor de staal- en wapenindustrie in het Ruhrgebied waren de Britten een doorn in het oog en de activiteiten bij de volop draaiende scheepswerven niet minder. In tegenstelling tot 1940 steeg in 1941 ook het aantal ingezette bommenwerpers bij veel luchtaanvallen en werden er modernere en zwaardere toestellen gebruikt; de speldenprikken kregen een gewelddadiger, grootschaliger karakter en door de talloze misworpen vaak met jammerlijke gevolgen voor de bevolking. De Rotterdamse Luchtbeschermingsdienst had 1940 afgesloten met 47 dodelijke slachtoffers, op oudejaarsdag 1941 stond de teller voor het scheidende jaar op 213. (4) Wilton, de eerste treffers en misworpen Zaterdag 20 juli Zes lichte Blenheim bommenwerpers van RAF Coastal Command en met doelwit de olietanks bij Vlaardingen. Het merendeel van de bommen viel aan de overkant op en tussen olietanks aan de Vondelingenplaat in Pernis, maar de Duitse luchtmacht noteerde met tijdstip uur ook een voltreffer en enkele blindgangers op het terrein van Wilton-Fijenoord in Schiedam. Er werd overigens geen schade aangericht. (5) Vrijdag 18 april Engelse bommenwerpers richtten zich op doelwit code Z.3D, zijnde de olie-installaties aan de Petroleumhaven in Pernis. Afgeworpen bommen kwamen echter terecht in Schiedam, Vlaardingen, Overschie en op het eiland Rozenburg. In Schiedam werd grote schade aangericht en vielen er twee doden. De Duitse luchtmacht noteerde achter uur treffers van brisantbommen bij de Wiltonwerf, die echter geen schade hadden veroorzaakt. (6) Zondag 13 juli De Kriegsmarine rapporteerde om uur talrijke vijandelijke vliegtuigen met op het terrein van de Wiltonwerf in Schiedam inslagen van acht brisantbommen en op de tanker Salomé twee brandbommen. Er was geen schade ontstaan. (7) Terugblik nr december

6 Morele steun voor de Sovjets Nadat op 22 juni 1941 de Wehrmacht de Sovjet-Unie was binnengevallen en het Rode Leger vernietigende slagen toebracht, liet de Britse premier Winston Churchill ( ) om te laten zien dat de Russen niet alleen stonden in een geste naar de nieuwe bondgenoot, dictator Jozef Stalin ( ), een gewaagd bombardement uitvoeren op de havens en werven van Rotterdam en Schiedam. Op woensdag 16 juli 1941 rond uur lieten in twee golven 36 Blenheims op masthoogte hun bommen vallen, waarbij door de Duitse luchtafweer (Flak - Flugabwehrkanone) vier van de vliegtuigen werden neergeschoten. Er liepen twaalf handelsschepen min of meer ernstige schade op, waarvan de meeste na reparatie weer vrij snel in de vaart kwamen. De behaalde resultaten werden door de vliegeniers schromelijk overdreven en door de pers uit propaganda-overwegingen niet minder. Het meest significante succes mogelijk veroorzaakt door een neergeschoten toestel bleef echter buiten beeld: een voltreffer op de bij de werf Gusto in Schiedam voor de Kriegsmarine in aanbouw zijnde kanonneerboot K 2. Daarbij vielen helaas zes doden en twintig zwaargewonden onder het werfpersoneel; bij Wilton, waar zowel in Schiedam als aan de Westkousdijk bommen insloegen, werden in Schiedam alleen zwaargewonden geteld, daar overleden er echter alsnog acht van en dat bracht het dodencijfer in de jeneverstad uiteindelijk op veertien. In Rotterdam vielen onder de bevolking twaalf doden en 26 ernstig gewonden. Of de Russen onder de indruk waren van het gebeuren valt te betwijfelen, de Rotterdammers waren in ieder geval erg enthousiast over het optreden van de Britse luchtmacht. Er was driftig gezwaaid naar de toestellen, wat bij de Duitsers in het verkeerde keelgat schoot. Eind augustus werd er weer gezwaaid, maar meer ingetogen er was minder aanleiding tot euforie. Bij de Engelsen al helemaal niet. (8) De spectaculaire aanval van 16 juli Op de achtergrond de Waalhaven, links explosies in de Maashaven en op Katendrecht. (NARA RG 342, British Air Ministry C1949) Dramatische herhaling Donderdag 28 augustus Zeventien door acht à tien Spitfires geëscorteerde Blenheim bommenwerpers vlogen aan op de havens en werven van Rotterdam en Schiedam. Mede door oplettendheid van personeel van de Duitse kustradar zaten de schutters van de Flak al klaar en er verschenen ook snel Duitse jachtvliegtuigen in de lucht. De gevolgen bleven niet uit: er gingen in totaal zeven Blenheims en twee Spitfires verloren. Een derde Spitfire, mogelijk aangeschoten door een Duitse jager, stortte op de terugweg in zee. De volgende dag, op 29 augustus, gingen in een zoekactie nog eens vier Spitfires verloren. In samenhang met deze raid en een al bij de start in Engeland verongelukte Blenheim meegerekend, gingen niet minder dan vijftien Britse vliegtuigen verloren en sneuvelden er achttien vliegeniers, waaronder twee ervaren Squadronleaders. Bovendien raakten meerdere Blenheims door granaatvuur beschadigd en waren geruime tijd niet inzetbaar. Het resultaat was magertjes. (9) De Duitsers noteerden voor lezers uit eigen parochie dat bij WF in Schiedam de voor de Holland-Amerika Lijn in aanbouw zijnde Zuiderdam getroffen was en in brand geraakt, ook dat de scheepsbouwhal en pijpenbuigerij beschadigd waren. In de Waalhaven had de nieuwe Oranjefontein zware schade opgelopen. Dit voor de Vereenigde Nederlandsche Scheepvaartmaatschappij (VNS) gebouwde schip was ironisch genoeg door de Luftwaffe overgenomen en bij Piet Smit Jr. omgebouwd tot Zielschiff, drijvende schietschijf dus. Buiten de Schiedamse Wiltonwerf waren er ook nog met relatief geringe aangerichte schade aan te richten brand- en brisantbommen gevallen op Hoek van Holland, eiland De Beer, in Vlaardingen en op de fabrieksinstallaties bij Pernis. De Britten publiceerden met trots twee dagen later in de Daily Mirror: A perfect daylight target, beautifully bombed. Met erboven een foto van een bomexplosie bij Wilton en op de voorgrond een neergehaalde Blenheim, die op het Schiedamse abattoir uitfakkelde. Dat laatste werd er niet bij vermeld. Premier Churchill had een dag eerder onthutst aan de chef-staf van Bomber Terugblik nr december 2013

7 Command geschreven dat hij dergelijke verliezen buiten proporties achtte voor een enkele aanval op scheepvaart die geen vitaal bevoorradingswerk verrichtte, waarna de RAF dit soort laagvluchten bij daglicht terugschroefde en voortborduurde op de tactiek van bombardementen op grotere hoogte en bij voorkeur in het duister. Ook dat bleek dikwijls niet tot gewenste resultaten te leiden: uitgelicht door uitgeworpen lichtfakkels was Rotterdam er in oktober getuige van. (10) definitieve scheiding en verzelfstandiging tot stand komen. Twee dagen na de installatie viel Duitsland de Sovjet-Unie binnen en begon het tot president Franklin D. Roosevelt ( ) en diens staf door te dringen dat er in de toekomst wellicht een offensieve politiek en strategie ontwikkeld zouden moeten worden. Japan gaf in de vroege morgen van 7 december 1941 op overduidelijke wijze de bevestiging door met de marine een verrassingsaanval uit te voeren op de Amerikaanse basis Pearl Harbor in de Hawaï-archipel en betrok daarmee de Verenigde Staten in de Tweede Wereldoorlog. Vier dagen later verklaarde Duitsland, gevolgd door Italië, de VS de oorlog en was het zonneklaar dat bombar- Beautifully bombed naast de schoorsteen op de voorgrond de brandende Blenheim. (IWM, RAF Bomber Command , C2047) Een waarschuwing uit Londen s Avonds 3 oktober 1941 bombardeerden 32 Wellingtons de Rotterdam docks en het ging faliekant mis. Van de 243 afgeworpen brisant- en 3660 brandbommen viel het gros wijd verspreid over de stad. De Kriegsmarine leed weliswaar materiële verliezen van enige omvang en er werden 24 Duitsers gedood, maar de talloze misworpen eisten ook de levens van 106 burgers. Onder de bevolking groeide de onrust en de wens te verhuizen, de Londense radio deed er nog een schepje bovenop met op vermoedelijk 4 oktober de mededeling dat onvermijdelijk met meer bombardementen rekening moest worden gehouden. Op 9 oktober volgde Radio Oranje met een uitgebreide waarschuwing zoveel mogelijk de omgeving der havens langs de Nieuwe Waterweg en die der rangeerterreinen van Rotterdam te verlaten. In feite was het een vrijbrief voor de RAF om in tegenstelling tot de tot dan toe geldende richtlijn, industriële en transportdoelen ook aan te vallen als die in of vlak bij bevolkingscentra gelegen waren. Verhuizen dus, maar daar waren de Duitse autoriteiten fel op tegen, wat niet inhield dat sommigen niet de wijk namen. De angst bleef, groeide zelfs nog. Het schrikaanjagende gehuil van de luchtalarmsirenes, het gebulder van de luchtafweerkanonnen, de dreunende explosies van bominslagen en de op daken neerruisende regen van resten van Flakgranaten hield aan, met op 28 januari 1942 weer een dieptepunt, toen vielen er 111 doden onder de bevolking. Boven de Schiedamse werf bleef het overigens een tijd rustig. Intussen schaarde zich een bondgenoot van formaat naast de Britse luchtmacht: die van de Verenigde Staten. (11) De United States Army Air Force De USAAF verving op 20 juni 1941 het United States Army Air Corps (USAAC) om efficiënter en meer autonoom te kunnen opereren dan voorheen, maar bleef op papier nog een onderdeel van de landmacht en pas in 1947 zouden de Een Amerikaanse vliegenier in Engeland. Overpaid, over-fed, oversexed and over here. (mightyeighth.org) Inzet: Vignet van de 8th Air Force. Terugblik nr december

8 dementen tegen industriële doelen in het achterland van de vijand prioriteit moesten krijgen. In snel tempo begon het uitbouwen van de USAAF. (12) Hitler s Derde Rijk kreeg prioriteit als global enemy number one. In januari 1942 werd daartoe in de VS de Eight Air Force opgericht met de opzet het onderdeel vanuit Engeland strategische bombardementen op het continent uit te laten voeren. Officieel luidde de betiteling VIII Bomber Command, maar die werd al snel overvleugeld door de benaming 8th Air Force (8th AF). De 12de mei dat jaar arriveerde het eerste personeel op Engelse bodem, niet tot ieders genoegen overigens. Overpaid, over-fed, oversexed and over here, werd een gevleugeld gezegde onder de verarmde en al jaren op rantsoen staande Britten, hoewel veel dochters van kwartier gevende gezinnen daar een eigen invulling aan zouden geven. De 8th AF later de Mighty Eight genoemd zou uitgroeien tot de grootste Amerikaanse luchtvloot tijdens WO II. De Fighters (jagers), grondtroepen en speciale onderdelen hier even gemakshalve negerend: de bommenwerpers waren ondergebracht in squadrons met acht à tien vliegtuigen en vier genummerde squadrons met een Headquarters (Staf) Squadron vormden op hun beurt weer een Bombardment Group (BG) met 45 à 48 bommenwerpers. Drie of vier Groups vormden een Bombardment Wing (BW) en ook weer drie of vier Wings een Air Division (AD). De Mighty Eight zou gaandeweg uitgroeien tot een formidabele luchtvloot met uiteindelijk meer dan man-vrouw personeel en ongeveer 2000 viermotorige bommenwerpers en 1000 jachtvliegtuigen. Groeistuipen waren onvermijdelijk en daar kreeg ook Nederland mee te maken. (13) Vliegende Forten waren aan alle fronten actief, van West-Europa tot in de Pacific. Hier een formatie boven de Middellandse Zee. (NARA RG 342, AC) Het Vliegend Fort Met als voornaamste doel een bommenwerper te ontwerpen die ingezet kon worden tegen een voor de VS bedreigende invasievloot, begon in juni 1934 de ontwerpfase van de viermotorige Boeing Model 229. Op 28 juli 1935 maakte het prototype een eerste succesvolle vlucht, in oktober dat jaar vertoonde het officieel zijn kunsten voor een gezelschap van evaluatieofficieren van het USAAC, maar sloeg door een foutje op de landingsbaan te pletter. Dat kostte niet alleen twee testpiloten het leven, maar betekende ook bijna het einde van de toekomstige B-17. Een concurrerend toestel van Douglas kwam nu als winnaar uit de bus, maar de getoonde prestaties van de Boeing bommenwerper bleken toch doorslaggevend en begin 1937 werd de order geplaatst voor dertien toestellen met de codering Y1B-17, later teruggebracht tot simpelweg B-17. De marine (United States Navy) was niet verguld met de maritieme rol die het toestel toebedeeld kreeg en kon aanvankelijk met succes grote productieaantallen traineren, zodat toen de oorlog uitbrak er nog maar circa 170 exemplaren beschikbaar waren. Inmiddels waren er al talloze modificaties doorgevoerd en de varianten met toevoegingen A en B zouden in de komende jaren uitgebreid worden tot de letter G, met nog wat subvarianten voor bijzondere uitvoeringen. De doorontwikkelde variant type B-17E kwam in september 1941 na vertraging in productie en dat was de eerste serie die met zwaardere bewapening geschikt bleek om boven het continent te opereren. Na nog zo n 400 verbeteringen kwam in mei 1942 de B-17F in de lucht en die zou boven Europa de hoofdrol gaan spelen. Aan bommen kon de B-17 afhankelijk van de af te leggen afstand tussen de 2000 en 3600 kg meevoeren. Het toestel kon op grote hoogte opereren en was uitgerust met een zware bewapening van acht tot (later) dertien.50 (12,7 mm) Browning boordmitrailleurs. In strakke formaties (boxes) vliegend zouden de Flying Fortresses (Vliegende Forten) rondom een afschrikwekkend spervuur kunnen afgeven om daarmee de Duitse jachtvliegtuigen op afstand te houden Terugblik nr december 2013

9 Groot incasseringsvermogen. Ye Olde Pub B Detail van het schilderij van John D. Shaw: een zwaar door de Flak beschadigde B-17 op weg naar Engeland en kortstondig vergezeld door een Duitse jager met wuivende piloot. (www.warhistoryonline.com) en het was dan ook van meet af aan de intentie van de Amerikanen om bij daglicht en op grote hoogte te werk te gaan, een doelstelling die overigens bijgesteld zou moeten worden. De goede vliegeigenschappen, de formidabele vuurkracht en het grote incasseringsvermogen zouden het toestel doen uitgroeien tot een legende. In totaal werden er exemplaren gebouwd. (14) Het Norden bommenrichtsysteem Met de B-17 was onlosmakelijk het door Carl Norden ( ) ontworpen bommenrichtsysteem verbonden. Norden was een in Nederlands-Indië geboren ingenieur van Nederlands- Amerikaanse afkomst, die na een internaatopleiding in Barneveld in het Zwitserse Zürich studeerde. Hij emigreerde in 1904 naar de VS en ontwikkelde bij de marine in de twintiger en dertiger jaren het naar hem vernoemde apparaat. De Norden bombsight bestond uit een telescopisch vizier, dat via een gyroscoop gekoppeld was aan een ingenieuze, analoge computer, waarin snel alle relevante gegevens zoals hoogte, vliegsnelheid, windsnelheid en -richting alsook de drifthoek verwerkt konden worden. Het apparaat kon alleen overdag worden gebruikt en moest door zijn precisie het afwerpen op grote hoogte mogelijk maken, zodat de bommenwerpers net boven het effectieve vuren van de Flak konden blijven. Na het richten en instellen schakelde Illustratie in het instructieboekje voor bedienen van het Norden bommenrichtsysteem. (Scribd, Manual Norden Bomb Sight) men over op de automatische piloot en verliep het afwerpen van de bommen automatisch. Boven het zonovergoten Florida en de droge oefenwoestijnen in de VS bleek het apparaat uitstekend te voldoen, men ging er zelfs vanuit dat op een hoogte van zeven kilometer een cirkel met een diameter van dertig meter geraakt kon worden. Verwoord in typisch Amerikaanse grootspraak kon op een hoogte van meer dan zes kilometer een bom in een pickle barrel (pekelvat) gegooid worden. Boven het Europese continent met dikwijls nevel of bewolking, smog van fabrieken, kunstmatige rookgordijnen, snel veranderende windrichtingen en exploderende luchtafweergranaten, bleek er van treffers in vaten van welke grootte dan ook geen sprake, integendeel, het merendeel van de bommen viel naast het doel tot erg ver er naast, zoals we nog zullen zien. Daarbij zal de input van de bomrichter (bombardier), bij wie dikwijls de zenuwen door de keel gierden, in veel gevallen een doorslaggevende rol gespeeld hebben. (15) Britse Vliegende Forten Hoewel in feite een afzwaaier in deze context, is het toch interessant even kennis te nemen van de door de Engelsen aangeschafte B-17 s (Fortress I), waarvan er enkele boven Nederland voor noemenswaardige primeurs zouden zorgdragen. De Britse luchtmacht beschikte tot het operationeel worden van de Handley Page Halifax in maart 1941 niet over geschikte, zware bommenwerpers voor grote hoogte en bestelde begin 1940 in de VS twintig B-17C s. Op 8 juli 1941 voerden de eerste drie toestellen bij daglicht een aanval uit op Wilhelmshaven en ze faalden volledig, daaropvolgende raids hadden evenmin succes. Op 12 augustus gooide een Britse B-17 zonder resultaat boven vliegveld De Kooy bommen af, het was het eerste Vliegend Fort boven Nederland. Een andere Nederlandse primeur was het op zeer grote hoogte afwerpen van bommen. Dat gebeurde met dramatische gevolgen boven Rotterdam. (16) Donderdag 4 september Een B-17 van RAF Bomber Command op weg naar Hannover, keerde wegens verraderlijke condensstrepen voortijdig terug en koos het havengebied van Rotterdam als alternatief doelwit. Om uur, van een hoogte van meer dan meter, werden vier bommen van 1100 pound gedropt. De vliegeniers rapporteerden na terugkeer inslagen in het havengebied gezien te hebben en dat bleek een ruime interpretatie. Drie bommen waren in het Nieuwe Westen Terugblik nr december

10 De doelkaart van Target S.5308A, zijnde Wilton-Fijenoord in Schiedam, met B de naastliggende werf Nieuwe Waterweg en X de grote machinehal van Wilton. (NARA USAAF RG 18) terechtgekomen, ruim een kilometer bij de dichtstbijzijnde haven vandaan, de vierde was een blindganger op een schuilkelder aan de Heemraadssingel. Er vielen onder de burgerbevolking zestien doden en 53 ernstig gewonden. De schade in de wijde omgeving was enorm. Zoals gebruikelijk reageerde men in het door de Duitsers gelijkgeschakelde Rotterdamsch Nieuwsblad de volgende dag zeer verontwaardigd over de uit stratosfeerhoogte gevallen bommen en werd zoals zo vaak de term terreur in de tekst verweven. Opvallend was de slotzin: De bewering als zou men instrumenten bezitten, om van de genoemde enorme hoogte toch nog zijn doel te kunnen vinden, wordt door deskundige militaire kringen belachelijk genoemd. De Britse Vliegende Forten hadden geen Norden bomrichtapparatuur aan boord, maar het Sperry O-1 apparaat, ook Amerikaans trouwens. Het zal waarschijnlijk niet veel uitgemaakt hebben. Nog diezelfde maand, toen er acht van de twintig Vliegende Forten verloren waren gegaan, zag men bij de RAF verder af van dagaanvallen met deze toestellen. De Amerikaanse luchtmacht zou het gaan overnemen. (17) De Amerikanen komen Op vrijdag 4 juli 1942 de Amerikaanse Onafhankelijkheidsdag vertoonde de USAAF zich voor het eerst officieel boven Europa en Nederland had zowaar opnieuw een primeur. Het lag in de bedoeling dat de Amerikanen op hun nationale feestdag zich voor het eerst met Vliegende Forten zouden presenteren boven het continent, maar dat lukte niet doordat er nog te weinig toestellen en getrainde bemanningen beschikbaar waren. Er werden die dag wel luchtaanvallen uitgevoerd op vliegvelden in Nederland, maar dat betroffen acties met lichtere bommenwerpers en samen met Britse toestellen. De eerste met B-17 s door de 8th AF uitgevoerde luchtaanval vond plaats op 17 augustus 1942, de tweede en derde op 19 en 20 augustus, alle drie doelen in Frankrijk die met redelijk succes bewerkt konden worden. Op 21 augustus stond als vierde missie de Wilton shipyard in the outskirts of Rotterdam op het programma. De buitenwijken van de Maasstad zouden echter niet bereikt worden. (18) Mission 4 mislukt Vrijdag 21 augustus Van de 97th Bombardment Group vertrokken die dag voor Mission 4 van de Engelse basis Polebrook in Northamptonshire twaalf machines naar Wilton-Fijenoord in Schiedam. Één B-17 haakte vrijwel direct af en werd vervangen door een reservetoestel. De bommenwerpers misten de aansluiting met het Engelse jagerescorte en er gingen onderweg drie toestellen rechtsomkeert wegens technische problemen. De resterende negen Forten werden teruggeroepen toen ze zo n tien mijl voor Monster de Nederlandse kust bereikten. Kort nadat ze waren afgedraaid, vielen zwermen Duitse jachtvliegtuigen aan. De mitrailleurschutters in de Forten schoten als razenden op de jagers, maar konden niet verhinderen dat een eigen toestel uit de formatie achterbleef en geraakt werd. De piloot raakte gewond, de eveneens getroffen copiloot overleed later aan zijn verwondingen. Alle toestellen bereikten ten slotte Engeland, waar men rapporteerde met zekerheid twee vijandelijke jagers neergeschoten te hebben, vijf beschadigd en zes mogelijk neergehaald. De Luftwaffe meldde die dag echter geen verliezen. (19) Mission 6 een succes Donderdag 27 augustus Na op 24 augustus in de vijfde missie de grote scheepswerf in Le Trait ten oosten van Le Havre gebombardeerd te hebben, stegen drie dagen later van de Amerikaanse 97th BG negen Vliegende Forten op van Polebrook met de opdracht de Wilton Shipyard, Schiedam te bombarderen. Het was de eerste keer dat de werf als specifiek doelwit werd vermeld. De totale bommenlast bestond uit twaalf bommen van 1000 en 48 stuks van 500 pound. In tegenstelling tot zes dagen eerder kon nu met een jagerescorte van vier squadrons Spitfires van de Britse luchtmacht het beoogde doel aangevlogen worden er zouden overigens geen vijandelijke toestellen gesignaleerd worden deze vlucht. Uit de formatie maakte zich boven de Noordzee een B-17 los in verband met haperen van de ball turret, de bolvormige mitrailleurkoepel onder in de romp. Het toestel nam zijn bommen mee terug. De overige acht Vliegende Forten bereikten om uur clearly visible het doel en zeven B-17 s dropten op een hoogte van zeven kilometer het dozijn 1000 ponders en 28 stuks van 500. Van één bommenwerper weigerde het afwerpmechanisme, de acht bommen konden op de terugvlucht alsnog boven zee losgelaten worden ( jettisoned ). Een ander Vliegend Fort ondervond Terugblik nr december 2013

11 Nederland, admiraal Helmuth Kienast ( ), noteerde die dag in zijn Kriegstagebuch (KTB): Motorschiff Westerdam beschädigt, abgesackt, liegt auf Grund. Tevens nog dat bij Wilton de scheepsbouwhal, de hal voor metaalbewerking en het gebouw van de brandweer ernstige schade hadden opgelopen, alsook de dokbruggen 4 en 5. Dok 4 vertoonde slagzij. Onder het werfpersoneel waren twee doden en vier gewonden gevallen. De toegebrachte schade zat de admiraal kennelijk erg hoog, want de volgende dag al bezocht hij de Schiedamse werf. Op zich was dat niet zo verwonderlijk, want de directie van Wilton-Fijenoord stond collaborerend in hoog aanzien bij de bezetter en de nijvere Cobra bij de Kriegsmarine niet minder. Dezelfde dag, 28 augustus, lieten de Engelsen ook een kijkje nemen. Een luchtverkenner nam op grote hoogte foto s en na deze bestudeerd te hebben, noteerde een specialist van de Photographic Interpretation Unit (PIU) in Medmenham in het bijbehorende rapportje over het omgeslagen schip: Probably the auxiliary minelayer COBRA. Het wàs de Cobra. (21) 12 Luchtfoto van 28 augustus 1942 met door de Britten ingetekende treffers (1 t/m 3), 4 eentje in de kade naast de gezonken Westerdam, 5 de vernielde dokbruggen. Nummer 6 is de gekenterde Cobra. In de dokken de Franse tanker Salomé en de Duitse vrachtvaarder Athen (ex Sperrbrecher 2). (NARA USAAF RG 18 nr , 1st AD Operation Summaries August 27, 1942) Traumschiff Cobra De Cobra was van oorsprong een klein, luxe passagiersschip van de HAPAG Seebäderdienst GmbH in Hamburg, opgeleverd in 1926 en ingezet om toeristen te vervoeren. De 2131 brutoregisterton metende ferry onderhield diensten tussen Cuxhaven, Helgoland en Westerland (Sleeswijk-Holstein). In augustus 1939 werd het bij badgasten populaire Traumschiff door de Duitse marine gevorderd en in rap tempo verbouwd tot offensieve mijnenlegger met een capaciteit van 150 mee te voeren zeemijnen. Het schip arriveerde in september 1940 voor het eerst in de Maasstad om in de Noordzee mijnen te gaan leggen. Een saillant detail daarbij is dat een Maschinenmaat van de Cobra in zijn later geschreven herinneringen aan- ook problemen en kon maar de helft van zijn bommenlading droppen, de rest ging mee terug. Na de bommenlast van zo n 11,8 ton aan explosieven gedropt te hebben, vlogen de bommenwerpers geëscorteerd door squadrons Spitfires terug naar Engeland. Na thuiskomst rapporteerden de bemanningen dat er boven het doel en van Schiedam tot aan de kust accuraat tot matig afweervuur van de Flak was geweest, waardoor drie toestellen lichte schade hadden opgelopen en een boordschutter licht gewond was geraakt. Drie crews meldden treffers op het beoogde doel, twee andere voltreffers op twee schepen in het dokbassin en andere vliegeniers acht explosies aan de andere kant van de rivier en vier ten oosten van het doel. (20) De Amerikanen zaten er niet ver naast met hun waarnemingen, integendeel. Allereerst de acht bommen die ze aan de andere kant van de Nieuwe Maas hadden zien vallen, daarvan noteerde de Rotterdamse politie er zonder schade aangericht te hebben drie aan de Petroleumhaven bij Pernis. Bij de Duitse marine had men ernstiger zaken te melden: om uur een aanval van acht vijandelijke bommenwerpers op de Wiltonwerf, waarbij een voltreffer de mijnenlegger Cobra had doen kenteren met drie vermiste bemanningsleden en meerdere lichtgewonden tot gevolg. Een tweede schip dat zonk een casco althans was de voor de Holland-Amerika Lijn in aanbouw zijnde Westerdam. De Duitse marinebevelhebber voor Traumschiff Cobra in haar glorietijd. (collectie JacB) De Cobra als mijnenlegger in Noorse wateren. (collectie R. Piwowarski) Terugblik nr december

12 stipt dat hij voor de eerste keer in bezet gebied was en men bij het passagieren op moest passen voor Widerstandskämpfer. Men diende bij voorkeur niet op de trottoirs, maar midden op de rijweg te lopen. Zelf droeg hij zijn 6,35 mm Walther pistool bij zich, wat hij zum Glück niet nodig bleek te hebben. Te midden van de zich afstandelijk tonende bevolking ontmoette de jonge zeeman ook wohlgesonnen (sympathieke) mensen, zoals een echtpaar, dat hem met twee collega s gastvrij ontving. Begin januari 1941 bezocht het schip opnieuw Rotterdam tijdens het leggen van mijnen in de Noordzee en in maart dat jaar onderging het bij Wilton een korte onderhoudsbeurt. In de zomer van 1942 meerde het in Schiedam bij Wilton af voor een algehele revisie. Toen had de Cobra meer dan 40 missies uitgevoerd met in de Noordzee, Het Kanaal, de Noorse wateren en de Finse Golf deponeren van op zijn minst 4000 mijnen en een groot aantal explosieve beschermingsmiddelen. Hoeveel schepen er op het broedsel van de voormalige Schwan der Nordsee verloren zijn gegaan, is niet bekend en derhalve tasten we ook in het duister over de personele verliezen. De Cobra lag bij WF tegenover Dok 4 bij de machinefabriek toen de bomexplosie het schip deed omslaan. Het bleek bijna in twee stukken gescheurd te zijn. Op 31 augustus 1942 kreeg bergingsbedrijf W.A. van den Tak in Maassluis van de Duitse marine opdracht het schip zorgvuldig te bergen met de bedoeling het na reparatie weer in de vaart te kunnen brengen. Het werd een moeizaam en deels samen met de werf uitgevoerd project, waarbij Wilton met de beroemde 100 tons kraanbok Titan onder meer het losgetrokken paalwerk tussen het wrak en de steiger verwijderde en drie speciale heftanks construeerde. In december waren beide delen volledig van elkaar gescheiden en in februari 1943 werd het achterschip verplaatst. (22) De Westerdam Een bomexplosie had naast de afgemeerde Westerdam een meterslang stuk beton uit de kade door de scheepswand gestoten, waardoor het aldus lekgeslagen schip rechtstandig op de havenbodem was gezakt. De inslag op de kade werd destijds door Engelse fotoanalisten opgemerkt, maar het zinken van het schip niet (zie luchtfoto bij nummer 4). Voor de BRT metende Westerdam was op de dag dat de oorlog begon, 1 september 1939, de kiel gelegd. De bouw werd vertraagd door een brand op 22 mei 1940 en in maart 1941 gestaakt, waarna het casco afgemeerd werd aan de Rotterdamse Wilhelminakade. Nadat op 1 juni 1942 het casco door de Duitsers was gevorderd, ging het weer terug naar Schiedam. Wat de Duitsers met het schip voor ogen hadden, is niet bekend. (23) Mission 11, afzwaaiers in Schiedam Maandag 7 september De missies 7 t/m 10 van de 8th Air Force betroffen een vliegtuigfabriek, vliegvelden en havens in Frankrijk, voor missie 11 stond Wilton-Fijenoord in Schiedam op 7 september op het programma. Die dag vertrokken van Engelse vliegvelden 29 Vliegende Forten: zeventien van Bomb Group (BG) 97 en twaalf van BG 301. Als primair doelwit werd Wilton-Fijenoord in Schiedam opgegeven: The primary target was the Wilton Ship Yards at Schiedam, near Rotterdam, Holland. Als secundair doel stond de scheepswerf van De Schelde in Vlissingen met vliegtuigafdeling op de lijst. De B-17 s werden zoals gebruikelijk geëscorteerd door meerdere squadrons Spitfires van de RAF. BG 97 volgde boven Nederland een aanvalskoers via Noordwijkerhout, Amsterdam, Zuiderzee en Oudewater; BG 301 kwam boven Katwijk aan Zee binnen en vloog verder via Boskoop en Utrecht. Niet minder dan twintig bommenwerpers moesten afhaken, vijftien omdat ze door een navigatiefout het doel niet konden vinden en vijf omdat ze met technische problemen te kampen kregen. Van de resterende negen Vliegende Forten arriveerden er zeven op een hoogte van bijna acht kilometer boven het doel en dropten tussen en uur GMT 35 bommen van 1000 pound. Opmerkelijk is dat de overige twee Vliegende Forten die aanvlogen op de route via Boskoop-Utrecht hun tien duizendponders bij het station van Utrecht lieten vallen. Wel een heel eind van Wilton verwijderd dus. Achteraf bleken die bommen misworpen te zijn, die geen schade aangericht hadden. De afhakende en terugkerende toestellen ontdeden zich boven de Noordzee van hun ladingen en in totaal gingen er 103 bommen van verschillend kaliber de golven in, er werden er vijftien mee terug genomen naar de bases. Duitse jachtvliegtuigen voerden herhaaldelijk aanvallen uit op de formaties en dat kostte een schutter in een balkoepel het leven en er raakten twee andere schutters zwaar en één licht gewond. In totaal liepen vier Vliegende Forten min of meer ernstige schade op. Over de geboekte resultaten kon weinig meer gemeld worden dan dat er een paar bursts naast het doelwit waren geobserveerd. In latere analyses (11 september 1942) werd vastgesteld dat er ten noordoosten van de Wiltonwerf een huizenblok verwoest was en op de werf een rail van een rijdende kraan beschadigd, waarbij men niet uitsloot dat dat bij een eerder bombardement gebeurd was. (24) Blindgangers of niet? De bommen die op 6 november 1942 bij Wilton in het water vielen. B. is de in dok staande Zuiderdam, C. de op haar kant liggende Cobra en A. zijn de bommen. (NARA, USAAF, Interpretation Report S.A. 162) In Schiedam waren aan de Bosboomlaan bommen gevallen met dertien doden tot gevolg: vijf uit één gezin en vier uit een andere familie. De Rotterdamse politie rapporteerde over twaalf bominslagen aan de overkant van de Nieuwe Waterweg in Pernis en omgeving. De Duitse marine beperkte zich tot de Wiltonwerf met tussen en uur vijftien Amerikaanse bommenwerpers Typ Boing en meerdere Spitfires. Ook dat er ondanks tien bominslagen geen schade was aangericht. Opmerkelijk bij deze missie is weer het overmatig claimen van de Amerikanen: twaalf Duitse jagers neergeschoten, Terugblik nr december 2013

13 tien waarschijnlijk en twaalf beschadigd. Het overclaimen bij de Amerikaanse bemanningen was een chronisch verschijnsel met als positieve bijwerking een groot zelfvertrouwen. De sceptisch cijferende Engelsen kwamen rap tot de conclusie dat zo na korte tijd de gehele Duitse luchtmacht wel verdwenen zou zijn, maar hadden verder weinig invloed op de realiteitszin van hun bondgenoten. Op vrijdag 6 november deed een enkele Ventura van RAF No. 21 Squadron laagvliegend nog een uithaal naar Wilton, maar de bommen vielen in het water. Het leverde wel een bijzondere foto op van de naast een roeibootje inslaande bommen met tijdsontsteking van elf seconden, die de vraag oproept of ze wel of niet ontploft zijn en wat het lot van de roeiers was. (25) Casablanca en Schiedam Begin 1943 vond er naast een kerend tij in de strijd tegen Japan ook in het westen een significante ommekeer in de oorlogsvoering plaats: de Duitsers stonden bij Stalingrad op het punt hun door de Russen ingesloten Zesde Leger op te geven en in Noord-Afrika begon het befaamde Afrikakorps gaandeweg te verdampen. Het initiatief lag nu aan geallieerde kant en midden januari 1943 leidde dat tot de Conferentie van Casablanca, waar de staatshoofden van de VS en het Verenigd Koninkrijk met hun militaire adviseurs gezamenlijke militaire strategieën uitstippelden. Omdat het hoofddoel een massale invasie in West-Europa vooralsnog niet te realiseren zou zijn, richtte men zich eerst op het verdrijven van de Duitsers en Italianen uit Noord-Afrika, waarna via een landing op Sicilië de verovering van Italië zou plaatsvinden. Voor de strijd in Noordwest- Europa hield deze richtlijn ook prioriteiten in, met als belangrijkste het uitschakelen van de beruchte U-boten, die nog steeds een grote bedreiging vormden. Het gold niet alleen de bestrijding van de onderzeeboten ter zee, maar ook hun bases, de werven waar ze gebouwd werden en de bedrijven die onderdelen leverden. Wilton-Fijenoord in Schiedam met de fabricage van torpedolanceerinrichtingen en de potentie onderzeeboten te kunnen bouwen, kreeg zodoende een plaatsje op de lijst van te bombarderen objecten. Begin maart werd de eerste klap uitgedeeld. (26) Mission 39, treffers en misworpen Donderdag 4 maart Die dag werden van de 8th Air Force zonder jagerescorte vier groepen B-17 s uitgestuurd met opdracht rangeerterreinen in het Duitse Hamm te bombarderen, Osnabrück stond als secundair doelwit op de lijst en als alternatief met code Z.958 Wilton-Fijenoord in Schiedam. Het waren de Bomb Groups 91, 303, 305 en 306 die met in totaal 71 Vliegende Forten de missie zouden uitvoeren. Om de Luftwaffe af te leiden gingen veertien B-24 Liberators naar het zeegebied boven de Wadden om er scheepsdoelen te attaqueren. Als gevolg van de slechte weersomstandigheden en zware bewolking, haakte BG 306 om uur GMT bij Texel af, waarbij een B-17 door een Duitse jager werd neergeschoten. Doordat BG 91 de andere formaties kwijtraakte en de order niet doorkreeg om op Rotterdam aan te vliegen, verscheen die als enige boven Hamm en dropte er met redelijk succes 75 bommen van 1000 pound. Tijdens de terugtocht werden er echter door Duitse jagers vier B-17 s uit de formatie geschoten. De bommenwerpers zelf claimden maar liefst vijftien vijandelijke jagers te hebben neergehaald. Van de groepen 303 en 305 haakten wegens panne en een bevriezende staartschutter twee toestellen af, de resterende 28 Vliegende Forten vlogen door naar het doelgebied, waar de formaties respectievelijk in bombing runs van 40 en 60 seconden om en uur GMT 140 bommen van 1000 pound lieten vallen. Uit de evaluatie komt naar voren dat de runs met nogal wat verwarring zijn verlopen tussen beide groepen, waarbij de ene de andere bijna bombardeerde. Er waren ook moeilijkheden met het vinden van het richtpunt (aiming point), wat wel blijkt uit de reeksen bommen die van Vlaardingen tot voorbij Overschie terechtkwamen. De bemanningen rapporteerden na aankomst in Engeland drie jagers van de Luftwaffe vernietigd te hebben en dat 15 4 maart Foutje met het richtpunt en de bommen vallen van Vlaardingen tot Overschie. Helemaal rechts Wilton-Fijenoord. (NARA, USAAF SAV-305/12-19/4-3-43) Terugblik nr december

14 het gros van de afgeworpen bommen ten zuiden en zuidwesten van de Wiltonwerf in de rivier gevallen was, foto s toonden niettemin ook ruwweg een dozijn inslagen op de werf. (27) De Duitse marinebevelhebber noteerde die dag met tijdstip uur 27 vijandelijke bommenwerpers boven de Wiltonwerft en explosies van tien bommen op het terrein. De elektriciteitsvoorziening en de zuurstofafdeling waren getroffen, de onderzeebootloods beschadigd, maar de schade aan militair van belang zijnde objecten bleek gering. Onder het marinepersoneel waren vier lichtgewonden gevallen, acht werfarbeiders hadden de dood gevonden en tien waren er zwaar gewond geraakt, alsook tien licht. Op de spoorlijn Schiedam- Vlaardingen waren vijftien brisantbommen terechtgekomen en het treinverkeer was stilgelegd. Brielle was getroffen door negen bommen met treffers op twee scholen en veel doden en gewonden, waaronder drie militairen, aldus de marinebevelhebber. In Schiedam telde de politie de slachtoffers op de werf meegerekend veertien doden, twaalf zwaar en een groot aantal lichtgewonden. In Rotterdam noteerde de politie een treffer in het wegdek van de Rijksweg Overschie-Delft en een dozijn inslagen ten noorden van de weg in de Zestienhovense Polder. Een eind naar het westen waren nog bommen gevallen voor het Tankhoofd in de Nieuwe Maas. Een dag later telde men in de Polder Zestienhoven nog zes bomtrechters. Slachtoffers waren er niet in het Rotterdamse. (28) Duikers van Van den Tak, bij Wilton nog bezig met het bergen van restanten van de mijnenlegger Cobra toen binnen een minuut na het luchtalarm de bommen vielen, waren des duivels. De werfdirectie hanteerde de dubieuze stelregel om in verband met absentie op het werk bij stil alarm nog niet de sirenes te laten loeien. Nadat de furieuze duikers geweigerd hadden nog onder water te gaan, werd beloofd voortaan direct bij vooralarm hen te waarschuwen. Het werk moest overigens nog tijdelijk stilgelegd worden wegens blindgangers. (29) Slachtoffertjes in Brielle De door de Duitse marinebevelhebber genoemde bommen die in Brielle vielen, waren er geen negen, maar vijf. Een volledige lading van één van de die dag opererende B-17 s. Van de duizendponders vielen er drie op de Ambachtsschool en Meisjesvakschool aan de Langestraat, een in de Dijkstraat en de vijfde in de haven langs het Slagveld. Er vielen 22 doden, veertien meisjes en acht volwassenen, bovendien raakten nog vier scholieren en vijf volwassenen gewond. De schade was enorm. Het afwerpen van de bommen wordt toegeschreven aan de B-17 van de voortijdig naar Engeland terugkerende Bomb Group 306 die bij Texel werd neergeschoten. Vliegeniers in dezelfde formatie rapporteerden om uur (GMT) bij Texel het neerschieten van de B-17: Knocked down by fighter. Later zagen ze het toestel brandend hoogte verliezen en dat er zes of zeven bemanningsleden met de parachute uitsprongen. De bommen vielen in Brielle om uur. In die periode was er geen tijdverschil tussen het Verenigd Koninkrijk en Nederland, wat dus zou kunnen duiden op een noodafworp, maar gezien de meldingen van de vliegers toch ook vragen oproept. Andere bronnen vermelden dat het toestel bij Hoek van Holland zou zijn neergehaald en om uur op zo n twintig km van Hoek in zee stortte. Kortom, de laatste manoeuvres van de B-17 met werknummer zijn niet exact te reconstrueren. Van de bemanning werd alleen het lichaam van de navigator gevonden en later op de Algemene Begraafplaats Crooswijk te Rotterdam begraven. Van de overige acht vliegeniers is nooit een spoor gevonden. (30) 29 maart Door de Engelsen aan de hand van foto s ingetekende inslagen. (SARICON, RAF SA 266, ) Terugblik nr december 2013

15 De Engelsen weer in de aanval Zondag 28 maart De volgende bommenronde voor Wilton-Fijenoord was toebedeeld aan RAF Bomber Command, waarvan de zware bommenwerpers in toenemende aantallen steeds dieper doordrongen boven Duitsland en de lichtere het dichter bij huis zochten. Van Number 2 Group verschenen, begeleid door vier squadrons Spitfires, twee squadrons met 23 Ventura bommenwerpers om ongeveer uur boven het opgegeven doelwit met code Z.958A en dropten op een hoogte van meter 69 Medium Capacity bommen van 500 pound en 92 stuks van 250 pound. Er werd door de Flak veel vuur afgegeven en er waren ook Duitse jagers in de lucht, maar tot luchtgevechten kwam het niet. De bemanningen rapporteerden bij Wilton explosies op een Sperrbrecher-type minesweeper, ook op de nabijgelegen scheepswerf Nieuwe Waterweg en drijvende pontons daarnaast, bovendien een grote brand aan de oostkant van het Balkengat (nu Spuihaven - JB). Over afzwaaiers repten ze niet. Die waren er wel en explodeerden in de Burgemeester Knappertlaan, Jan Steenstraat, Van Ostadelaan en aan het Frans Halsplein. Er vielen naast veel gewonden 27 doden, waarvan zestien uit Schiedam vier uit één gezin. Zestien woningen moesten worden afgeschreven. De Duitsers leden ook gevoelige verliezen, maar hadden nauwelijks tijd om de schade op te nemen, want de volgende dag was de RAF alweer terug boven de werf. (31) Maandag 29 maart Bomber Command vertoonde zich opnieuw met Ventura s boven Wilton, nu s morgens en s middags in twee golven met toestellen van No. 21 RAF, No. 464 RAAF (Australië) en No. 487 RNZAF Squadron (Nieuw- Zeeland). De lichte, tweemotorige bommenwerpers van Amerikaans fabrikaat werden op de heen- en terugweg geëscorteerd door squadrons Spitfires van RAF Fighter Command, maar er werden geen Duitse jagers gezien. Tijdens de morgenaanval (zes toestellen) werden de Vlaardingse havens en de Wiltonwerf in Schiedam getroffen, s middags (23 toestellen) kreeg Wilton de volle laag. In totaal vielen 42 Medium Capacity bommen van 500 pound, 45 General Purpose bommen van 500 en 116 van 250 pound uit de bomluiken, zo n 32 ton aan explosieven. Vliegeniers rapporteerden veel treffers tussen gebouwen, ook bominslagen op de zuidpunt van het werfterrein en schepen. In Vlaardingen vielen reeksen bommen in en rond de havens, op Rotterdams grondgebied telde de politie zes bominslagen in bouwland aan de Petroleumweg bij de Nieuwe Maas. Als door een wonder waren er geen slachtoffers te betreuren. In Schiedam, waar trouwens ook nog het constructiebedrijf van Cornelis Swarttouw, W.A. Hoek s Machine- en Zuurstoffabriek en het Schieveem getroffen waren, overwoog de burgemeester na deze twee hectische dagen een noodevacuatie voor te bereiden, maar die wezen de Duitsers af. (32) Na afloop van de bombardementen stelden de Duitsers enigszins onthutst een lijstje op; onderstaand een samenvattende vertaling. Bij Wilton-Fijenoord het hoofdkwartier van de leichte Flak- Abteilung 831 grotendeels weggevaagd, een Obergefreiter gesneuveld. Een treffer op de derde batterij van Abteilung 831, maar geen schade. Twee treffers op Sperrbrecher 17, dreigt te kapseizen. Zeuta getroffen en met het voorschip aan de grond. Een voltreffer in het transformatorstation met schade aan transformatoren: met uitzondering van de scheepsbouwloods en machinehal alle bedrijfsgebouwen zonder elektriciteit. De nieuwbouwhelling stroomloos, de dokken I, II, IV, V zonder stroom en perslucht, de dokken II en V bovendien beschadigd. Wegens de aanwezigheid van blindgangers en het ontbreken van elektriciteit verpozen de arbeiders momenteel op het terrein en alle schepen. Voor alle projecten zijn vertragingen te verwachten. Voor 1400 arbeiders is er de komende twee weken geen werk. Bij de naastgelegen werf Nieuwe Waterweg een volle dochter van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij (RDM) Dok 7 door een bom getroffen en gezonken, samen met de erin staande en omgevallen Vorpostenboot V Onderwaterwerk aangevangen. De grote mijnenveger M 254 een voltreffer in de machinekamer, romp beschadigd. Ingedokt. Treffers in machinehal, modelmakerij, kopersmederij, timmerwerkplaats en platenopslag. Overtollige arbeiders bij de Droogdok Mij. ingezet. (33) Al op 28 maart 1943 kreeg Van den Tak van de Oberwerftstab in Rotterdam opdracht Vorpostenboot V 2009 te lichten. Bij het omvallen van het schip in Dok 7 van werf Nieuwe Waterweg was een Duitse matroos vermist geraakt, zijn lichaam werd later tijdens het bergen door duikers aangetroffen. Van den Tak kreeg ook de opdracht het zwaar beschadigde dok te lichten, een langdurig karwei dat in augustus 1943 afgerond zou worden met het naar de Heysehaven overbrengen van het gevaarte. Terwijl duikers op 30 maart ook weer aan de slag gingen met de restanten van mijnenlegger Cobra en specialisten van Wilton, de Kriegsmarine en het bergingsbedrijf de ravage in ogenschouw namen, werd in Engeland de volgende aanval op Wilton-Fijenoord voorbereid. (34) 31 maart 1943, doorgaan of niet? Omdat er boven het continent zware bewolking verwacht werd stond er de laatste dag van maart voor de Amerikaanse 8th Air Force geen missie gepland. Rond middernacht echter meldden de meteorologen dat er een weersverbetering in aantocht was en om half vier s nachts (GMT) bracht het hoofdkwartier strategische operaties alsnog de order uit om alle beschikbare bommenwerpers klaar te maken. Om uur werd Field Order No. 137 bekrachtigd en om uur vond er haastig een briefing plaats van een half uur. Het doel was evenals op 4 maart de dock area Schiedam, aangeduid met de coderingen ZH.958 en AP 3837S5308/4, zijnde Wilton- Fijenoord, met tevens de instructie: The A.P. (Aiming Point, Het routekaartje van 31 maart 1943: de afleidingsmanoeuvre boven de Noordzee, dan via de Belgische kust, de Zeeuwse en Zuid-Hollandse Eilanden naar Rotterdam en terug. (NARA, USAAF RG 18 ARC , 303rd BG) Terugblik nr december

16 richtpunt - aut.) is the Engineering Works on the east bank of the Slip. The works make parts for Diesels as well as guns and torpedo tubes. Om tien over negen werden de motoren gestart en om uur begonnen de vliegtuigen van verschillende Engelse vliegvelden op te stijgen: in totaal 102 stuks in zes Groups. Elk toestel was geladen met zes brisantbommen type M44 High Explosive/General Purpose van 1000 pound. In totaal zouden 612 bommen afgeworpen moeten worden zo n 278 ton bijna drie keer zoveel als het Duitse bombardement van 14 mei De 1st Wing van de 8th Air Force ging voorop met drie Bomb Groups: Group 91, 30ste missie. Twintig B-17 s van Bassingbourn. Bereikte om uur het doelgebied, maar keerde terug wegens zware bewolking. Twee toestellen dropten hun bommen in zee wegens technische problemen. Group 306, 31ste missie. Negentien B-17 s van Thurleigh. Er haakte er één met panne af en dropte de bommen in zee, de overige keerden om uur met hun bommen terug naar basis wegens extremely poor visibility. Group 303, 27ste missie. Twintig B-17 s van Molesworth. Twee toestellen kwamen na het opstijgen flying in heavy clouds met elkaar in botsing en stortten neer. Vijftien bemanningsleden sneuvelden, zeven raakten min of meer ernstig gewond. Een andere B-17 raakte door slecht zicht de formatie kwijt en keerde met de bommen terug. Zeventien toestellen bereikten het doelgebied en zetten de aanval door, samen met BG 305. Group 305, 28ste missie. Negentien B-17 s van Chelveston. Twee toestellen haakten af wegens technische problemen. Een derde toestel werd tijdens de missie aangeschoten door een Duitse jager, kon Engeland nog bereiken, maar crashte met een dode tot gevolg. De 2nd Wing volgde de eerste op de voet met twee Bomb Groups. Group 44, 24ste missie. Twaalf bommenwerpers type B-24 Liberator van Shipdam. Keerde boven de Nederlandse kust terug naar Engeland wegens zeer zware bewolking, drie toestellen waren al eerder afgehaakt. Group 93, van Hardwick met een dozijn B-24 s. De formatie verloor op weg naar Schiedam een machine aan Duitse jachtvliegtuigen; van het toestel noch de tienkoppige bemanning is ooit iets teruggevonden. Een andere bommenwerper raakte zwaar beschadigd in aanvallen van Duitse jagers en keerde terug. De tien overige B-24 s zetten de aanval wegens zware bewolking niet door en maakten rechtsomkeert. Alle Groups vlogen teneinde Duitse jagers aan te lokken na het verzamelen eerst een diversion, een afleidingsmanoeuvre richting zuidoost, tegelijkertijd voerden zes squadrons Spitfires een soortgelijke manoeuvre uit richting Calais. Boven zee keerden de bommenwerpers terug naar de Engelse kust om daar opnieuw terug te zwenken richting doelwit (zie kaartje). Door onverwacht harde wind uit het noordwesten en niet kunnen opvangen van bakenseinen werden de bommenwerpers zuidelijk van hun geplande koers gedreven en bereikten bij Oostende rond uur de kust, die vandaar gevolgd werd tot men tussen de wolken door de Nieuwe Waterweg kon zien. Zoals al aangegeven achtten vier Group Leaders het onverantwoord door te vliegen omdat er boven het doelwit te veel bewolking hing, de resterende Bomb Groups 303 en 305 met respectievelijk zeventien en zestien B-17 s vlogen door. (35) Improviseren... en bommen los Aanvankelijk was een bomb run gepland van west naar oost van de kust via de Nieuwe Waterweg naar Schiedam, die zou het navigeren vergemakkelijken en meer tijd bieden om het aiming point te benaderen en zich er op te richten. De twee Bomb Groups kwamen nu en in verspreid geraakte 20 Inslagen van in de Lekhaven tot aan de Mathenesserweg. (NARA, USAAF SAV-305/44-17/ ) 31 maart 1943, uur: de eerste bommen gaan omlaag. (NARA, USAAF SAV-305/44-9/ Terugblik nr december 2013

17 De eerste inslagen. (NARA, USAAF SAV-305/44-16/ ) Nog meer inslagen... (NARA, USAAF SAV-305/44-18/ ) formaties vanuit het zuidwesten en zuidzuidwesten met af en toe zicht door de wolken. De Lead Bombardier van BG 305, schuin achter en boven de leidende BG 303, kwam direct in de problemen. Hij was de enige die het doelwit even kon zien, maar koos een verkeerd richtpunt. Hij had maar twintig seconden om te corrigeren en werd sterk gehinderd door de drift van het vliegtuig door de harde wind, waardoor de aan de Norden-bomrichtapparatuur gekoppelde automatische piloot uitgeschakeld moest worden. Op een hoogte van feet (7,62 km) gingen om uur GMT de eerste bommen omlaag, alle andere toestellen volgden blind on the leader en in totaal werden er 96 duizendponders gedropt in train bombing heel kort na elkaar om een interval te geven van 125 feet. Het gros van de bommen gierde boven de linker Maasoever omlaag, een aantal boven Schiedam. Of er gezamenlijk overhaast een ander richtpunt gekozen werd is niet duidelijk, in ieder geval liet Group 303 onder aanvoering van majoor Eugene A. Romig een fractie later 102 bommen los op een hoogte van feet (7,31 km), met volgens een in de documenten bijgevoegd kaartje het hart van de pier tussen de Lek- en Keilehaven als nieuw richtpunt. Het leidend toestel synchronized for range and deflection; five bombardiers dropped on their element leaders and eleven bombardiers synchronized for range. Wat er precies gesynchroniseerd werd blijft vaag, dat er geen rekening gehouden werd met een (grond)wind uit het westzuidwesten met kracht 8 en uitschieters tot 10 staat vast: The lead navigator (BG 305) had no way of knowing what the winds were. Men had dus geen benul van de wind aan de grond en die gaf de bommen een drift naar het noordoosten met rampzalige gevolgen voor de wijk Tussendijken. Er vielen weliswaar treffers in en rondom de Lekhaven, waar de Kriegsmarine haar belangrijke Ausrüstungsstelle had voor het bevoorraden van schepen, maar het gros van de bommen veranderde met catastrofale gevolgen het woongebied in de driehoek Mathenesserdijk Marconiplein-Hudsonstraat in een hel. Dat namen de Amerikaanse vliegeniers niet waar, althans, sommigen van hen zagen wel de flitsen en opbollende stofen rookwolken van explosies en dat die grotendeels in een woonwijk voorkwamen, na thuiskomst in Engeland kwam dat echter maar zijdelings ter sprake. Majoor Romig legde in een rapportje (Summary of Combat Mission 31 March, 1943) die dag nog wel vast dat het resultaat bedroevend was geweest en dat het bombardement bij deze weersomstandigheden niet gepland ( scheduled ) had mogen worden. Een merkwaardige opmerking, want hij had net als andere Group Leaders ook voortijdig kunnen afhaken. Zoals gebruikelijk werden ook andere officieren gehoord en daar lag de teneur bij de onbetrouwbare weersvoorspellingen, de korte tijd van voorbereiden, met ook de vraag waarom er doorgevlogen werd terwijl andere groepen dat niet deden. Een enkeling, ene Hogan, mopperde dat er bij het ontbijt geen pan cakes en spam sandwiches geserveerd moesten worden, maar dat een warme maaltijd beter na afloop van een missie opgediend kon worden. Verder had hij geen commentaar. (36) De catastrofe Over de ramp in Rotterdam-West die de geschiedenis zou ingaan als Het Vergeten Bombardement, is het laatste decennium veel gepubliceerd en informatie op internet verschenen (zie bronnen). In het OorlogsVerzetsMuseum Rotterdam wordt uitgebreid aandacht geschonken aan het bombardement met onder meer veel ooggetuigenverslagen. Daarnaast is er voor de geïnteresseerde zowel in het Stadsarchief Rotterdam als in het Nationaal Archief in Den Haag een grote hoeveelheid archivalia in te zien over de gevolgen: de inzet van hulpdiensten, het inrichten van opvangcentra, vormen van politiekordons om plunderingen tegen te gaan, vernielde woningen, glasschade, enzovoorts. En uiteraard over slachtoffers en gedupeerden: 401 doden, 112 ernstig gewonden en daklozen. Maar de geïnteresseerde stuit in het Stadsarchief ook op andere en indringender zaken, de lijsten Onbekende Lijken bijvoorbeeld. En dan krijgt zo n onderzoek een andere dimensie. Een paar voorbeeldjes: Grafnummer 47 Onbekende resten (verbr. beenderen) Onbekende vrouw (bovenlichaam) Onbekende resten (verbr. beenderen) Onbekende resten (verbr. beenderen) Onbekende resten (verbr. beenderen) verm. Mevr... en.. Terugblik nr december

18 of: Grafnummer 46, baarnummer 167, kistnummer 4428 Onbekend jongetje 5 à 6 jr. (onderlichaam) Jan Kobellstr. gebracht van Ziekenh.Coolsingel. In die tijd was er nog geen sprake van professionele, psychosociale hulpverlening... In Schiedam waren overigens ook slachtoffers gevallen: in het zusterhuis van het Gemeenteziekenhuis aan de Nassaulaan een dode en gewonden en door een treffer in de Charlotte de Bourbonstraat negen doden en gewonden. In dit kader beperken we ons echter verder tot het oorspronkelijke onderwerp: de werf van Wilton-Fijenoord, die tijdens het bergen van doden in de puinhopen van Rotterdam-West opnieuw werd gebombardeerd. (37) Afleidingsmanoeuvre voor Duitse rubber Op 14 juni 1943 werden met U-boten samenhangende doelen van de prioriteitenlijst geschrapt, de geallieerden pasten de richtlijnen van Casablanca aan en nu kreeg een luchtoffensief tegen de Luftwaffe en alles wat ermee te maken had absolute voorrang (Operation Pointblank). Wilton-Fijenoord werd nog één keer het doelwit in een afleidingsmanoeuvre. Dinsdag 22 juni Die dag stonden een fabriek van synthetische rubber in het Duitse Hüls en de Fordfabrieken in Antwerpen als hoofddoelen voor de Amerikaanse 8th AF op het programma; als afleidingsmanoeuvre een aanval op de Wiltonwerf in Schiedam door de Britse Tactical Air Force. Wilton- Fijenoord in Schiedam kreeg bezoek van twaalf bommenwerpers type B-25 Liberator, die zo n 21 ton aan explosieven lieten vallen. De bemanningen rapporteerden reeksen inslagen over de grote scheepsbouwhal en de motorenwerkplaats. Ze zaten er niet ver naast met hun bommen en ook niet met hun waarnemingen. Bij de Kriegsmarine werd achter uur een luchtaanval gerapporteerd met circa twaalf bommen. Sperrbrecher 179 had een voltreffer in het voorschip moeten incasseren en Vorpostenboot V 1304 was licht beschadigd. De ketelwerkplaats, scheepsbouwhal, kraanbaan, koperslagerij en een drijvend dok hadden schade opgelopen en men rekende op een productie-uitval voor vele weken. In Schiedam telde men drie doden. Aan Britse kant moest een Spitfire worden afgeschreven, de piloot sneuvelde. Voor de Schiedamse werf was het de laatste geseling geweest van geallieerde bommenwerpers. (39) Resultaten en conclusie De werfactiviteiten bij WF waren sterk gereduceerd en de grote, drijvende dokken vernield, desondanks werden reparatieen onderhoudsopdrachten ten behoeve van de Kriegsmarine met een slinkend personeelsbestand weer snel opgepakt en begin 1945 zien we zelfs nog spoedopdrachten waar overwerk voor verricht moest worden. (40) Het Flakdiagram : de Duitse luchtafweer ondervond evenzeer hinder van de zware bewolking, schoot onregelmatig en zonder succes. (USAAF RG 18 ARC ) De voorlaatste ronde Zondag 4 april s Avonds vertrokken van RAF Bomber Command 24 door Spitfires geëscorteerde Ventura s naar Wilton in Schiedam. Uit een wolkenloze hemel en met goed zicht dropten 23 toestellen 67 bommen van 500 pound en 92 stuks van 250. De vliegeniers rapporteerden inslagen gezien te hebben dwars over een Sperrbrecher en over het noordelijk deel van de werf, ook in de bebouwde kom naar het noorden trouwens. Twee Ventura s gingen verloren, beide bemanningen zijn tot op heden vermist, evenals de piloten van twee Spitfires, die escorterend op de terugvlucht ook werden neergehaald. De Duitsers rapporteerden dat bij de werf bedrijfsgebouwen veel schade hadden opgelopen, evenals de reparatieafdeling voor Schnellboote, bovendien was een van de grote dokken gezonken. In Schiedam waren bommen gevallen in de Julianalaan op last van de Duitsers omgedoopt in Emmalaan, aan de Vlaardingerdijk en in de Paulus Potterstraat. De Rotterdamse Luchtbeschermingsdienst rapporteerde nog achttien bominslagen op bedrijfsterreinen bij Pernis. Er waren geen slachtoffers te betreuren, in Schiedam ook niet. (38) Voor de RAF en USAAF was Target Z.958 maar een intermezzo in de duizenden bombardementen die op het continent werden uitgevoerd. Als specifiek doelwit werd Wilton vanaf 27 augustus 1942 acht keer gebombardeerd, waarbij 163 bommenwerpers betrokken waren die in totaal 1013 bommen van verschillend kaliber afwierpen. Hooguit 70 daarvan waren treffers (nog geen 7%); het gros bestond uit afzwaaiers, die soms wel erg ver naast vielen. Bij Het Vergeten Bombardement noteerden de Amerikanen voor de 198 gedropte bommen hitting target 0 en dat de meeste op zo n à feet afstand waren ingeslagen bijna vier kilometer van het doel... De geallieerden verloren elf vliegtuigen (bommenwerpers en jagers), waarbij 49 vliegeniers sneuvelden. Onder de burgerbevolking in de regio vielen in totaal 492 doden en talloze gewonden. Verliezen aan Duitse kant zijn onzeker en worden inclusief piloten geschat op twaalf militairen. Afgezet tegen de ruim 200 door de geallieerden uitgevoerde luchtaanvallen op Rotterdam en omgeving brachten paradoxaal genoeg de relatief weinige treffers bij Wilton de meeste schade toe aan de Duitse marine, waarvan in materieel opzicht dat van de mijnenlegger het ernstigste was. De 8th Air Force ging op zaterdag 17 juli 1943 opnieuw in de fout met een te vergelijken luchtaanval met haastig geklungel op de Fokkerfabrieken in Amsterdam-Noord. Geen enkele bom raakte het doel en onder de burgerbevolking vielen Terugblik nr december 2013

19 Bombing Plot and Report: de meeste bommen vielen op zo n vier kilometer van het doel, op 7 april 1943 aangestipt door de Lead Navigator van Bomb Group 303. (USAAF RG 18 ARC ) doden en ruim 100 zwaargewonden. Het was voor beide groepen (BG 385 en BG 388) de eerste missie die gevlogen werd, in tegenstelling tot het bombardement van 31 maart 1943 op WF in Schiedam. Daar waren de Groups 303 en 305 respectievelijk bezig met hun 27ste en 28ste missie en lijkt de redenering dat de vliegeniers te weinig ervaring hadden weinig plausibel (Korthals Altes, freshmen s targets ). De later ook door eigen officieren bekritiseerde beslissing van majoor Romig om het bombardement door te zetten bij de geschetste weersomstandigheden bleek funest en was de hoofdoorzaak van het falen. De bij de vliegers onbekend zijnde, aan de grond heersende harde wind die de bommen op drift bracht, leidde de noodlottige finale in. Dat de desastreuze misworpen ook bij de uitgeweken Nederlandse regering in Londen tot verbijsterde reacties geleid hebben zal duidelijk zijn, dat is evenals een beschrijving van de afschuwelijke gebeurtenissen in de getroffen stadsdelen weer een verhaal op zich, waar deze context geen ruimte voor biedt. Op 5 april 1943, toen in Rotterdam inmiddels 227 doden geteld waren, bombardeerde de 8th Air Force een Duitse vliegtuigherstelwerkplaats in het Belgische Mortsel bij Antwerpen. Er vielen 936 doden. Andere misworpen zoals in Enschede, Nijmegen en Hengelo lagen nog in het verschiet... (41) En de Cobra? Na het bombardement op Wilton van 4 maart 1943 en het gekrakeel van de duikers van Van den Tak, werd het achterschip van de mijnenlegger half maart overeind gezet, Terugblik nr december

20 WF gebouwd werden. Daarin zal nog wel geschuild zijn, maar alleen op 4 maart 1944 meldde de Kriegsmarine nog een paar brandbommen in de buurt van de werf. (42) Het nieuw gekozen richtpunt aan de Lekhaven met treffers op de R.R. Sidings (het spoorwegemplacement). De misworpen in Tussendijken werden niet ingetekend. (USAAF RG 18 ARC ) het voorschip ging de 30ste drijvend naar de Wiltonhaven en werd in de avond van 4 augustus halverwege Vlaardingen en Maassluis op de wal gezet. Het achterschip ging op 24 augustus bij de RDM in dok, maar er 22 september weer uit. Het schip was niet reparabel en de restanten werden verschroot. De pijpfitter kon in Londen in oktober 1943 uitvoerig verhalen over de teloorgang van de Cobra. Hij vertelde ook nog over de twee grote luchtbeschermingsbunkers die op het terrein van Party ter gelegenheid van het tweejarig bestaan van Bomb Group 303, helemaal rechts Eugene A. Romig, dan kolonel. ( collectie Mark Forlow, com/pp-2ndbirthday.html) Een laatste revisie? In het Maandorgaan nummer 80 (januari 1971) van de Documentatiegroep verscheen van ir. A.J.A. Hermans het artikel Het bombardement op Rotterdam door de Amerikaanse luchtmacht op 31 maart Direct al in nummer 81 leverde luchtmachtkolonel A.P. de Jong kritiek en die werd later nog gevolgd door kanttekeningen van A. Korthals Altes in zijn boek Luchtgevaar (1984), K. Mallan in het tijdschrift Mars et Historia (1993) en dr. J.L. van der Pauw in diens omvangrijke Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog (2006). De visie van Hermans werd een tijdlang ondersteund door dr. L. de Jong en door A. Wagenaar merkwaardig genoeg nog in 1993 overgenomen in het boek Het vergeten bombardement. Uit de in de VS bestudeerde documenten komt overduidelijk naar voren dat het doelwit Wilton-Fijenoord in Schiedam was, code Z.958(A) en met doelkaart S.5308, niet de werf aan de Westkousdijk, zoals Hermans concludeerde aan de hand van informatie waarin Rotterdam genoemd wordt als doelgebied. De oude Wiltonwerf speelde een bescheiden rol in onderhoud en reparatie van Duitse hulpschepen en het is uitgesloten dat het bedrijf het doelwit geweest zou zijn voor bombardementen van deze omvang. De misleidende benaming Rotterdam als locatie werd veelvuldig gebruikt in geallieerde en Duitse rapportages en is te beschouwen als verzamelnaam. De door Hermans geponeerde stelling van een vergissing door de Amerikanen met op elkaar lijkende havencomplexen is derhalve ongegrond. Doelnavigatie geschiedde ook niet door het volgen van spoorlijnen, maar aan de hand van de doelkaart en observatie van vormen van havens en grotere waterwegen: docks and canals. De groepen bommenwerpers vlogen aan uit 20 zuidzuidwest en 40 zuidwest, niet uit het westen, zoals Hermans schrijft. (43) (1) NIMH, Bureau Inlichtingen 575/338, Uitgebreide gegevens over N.V. Wilton-Fijenoord, okt (2) Baart, p.18, 19 e.v. (3) NIMH, Bureau Inlichtingen 575/338; Bouman, p.99, 100, 285; De Jong, deel 4/I, p.203, 204; archivalia Rudi Rolf, Hafenkommandant Rotterdam Gkdos (4) GAR, Politiearchief 63/3304; Korthals Altes, p.62-65; Laban, p.27; Zwanenburg, deel 1, p.15, 16. (5) SARICON AIR 15/768; SARICON BA-MA Lageberichte P (6) SARICON AIR 14/2672, 3142, 3171; SARICON BA-MA Lageberichte P ; Van Bochove, Louis en Noordegraaf, p.131. (7) NARA, German Navy PG-47523, KTB Marinebefehlshaber in den Niederlanden. De Salomé was een in 1940 gebouwde, Franse marinetanker van BRT, door de Fransen in juni 1940 in Duinkerken met opgeblazen motoren afgezonken en op last van de Duitsers later gelicht en ter reparatie op 27 juni 1941 naar Schiedam gesleept. Herdoopt in Breisgau, bleek het vervangen van de vernielde dieselmotoren onmogelijk en in juli 1942 legde men het werk stil. Op 27 september 1944 liet de Kriegsmarine de tanker als blokschip in de toegang van de Waalhaven zinken. Bron: Jung, Maass en Wenzel, p.346, 349. (8) NARA, German Navy PG-47523, KTB Marinebefehlshaber in den Niederlanden; SARICON AIR 14/3363; GAR, Poli Terugblik nr december 2013

Ijmuiden. 10-05-1940 LW 04.00. Drie onbekende vliegtuigen op 25 mtr hoogte. Explosies op Noorderpier.

Ijmuiden. 10-05-1940 LW 04.00. Drie onbekende vliegtuigen op 25 mtr hoogte. Explosies op Noorderpier. Ijmuiden. Luchtaanvallen algemeen. In WO2 was het onvermijdelijk dat ook doelen in Nederland zoals havens, werven, schepen, vervoer over water, weg en spoor, industrie etc die door de Duitsers gebruikt

Nadere informatie

Daarna is het weer. Crash Wellington R1397, 25 juli 1941

Daarna is het weer. Crash Wellington R1397, 25 juli 1941 Daarna is het weer donker Crash Wellington R1397, 25 juli 1941 Serie: Ontmoeting Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Douwe Drijver en Alexander Tuinhout Redactie: Hans Groeneweg Vormgeving: Richard Bos 2015.

Nadere informatie

WERKBOEK. Lest we Forget

WERKBOEK. Lest we Forget 1 WERKBOEK Lest we Forget 2 Lest we Forget Dit is een uitgave van de stichting Aircraft Recovery Groep 1940-1945 Contact: Secretaris Stichting A.R.G. 1940-1945, Dorpsstraat 204H, 1566 AT Assendelft. Website:

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

De Molukse Emigranten

De Molukse Emigranten De Molukse Emigranten Daar het voor de Molukse militairen na de onafhankelijksoorlog van het toenmalige Nederlands-Indië erg moeilijk werd om zich daar te handhaven [zij hadden immers trouw meegestreden

Nadere informatie

Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015.

Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015. Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015. Dames en heren, Wij gedenken met elkaar in ons land dat het 70 jaar geleden is dat

Nadere informatie

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren.

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren. Bezoek kasteeltje Geijsteren. 7 Juni bezocht groep 6 het kasteeltje in Geijsteren. Cynthia Siefers heeft de kinderen rondgeleid. Ze heeft een boek geschreven: een trots kasteel. Ze heeft verteld wat er

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Wonen op historische grond

Wonen op historische grond Wonen op historische grond IJsselmonde is teruggekeerd naar de Maas. Langs de oevers hebben scheepswerven en houthandels plaats gemaakt voor woningen, winkels, een bioscoop, een politiebureau en kantoren.

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Tracébesluit. N50 Ens-Emmeloord. Conventionele Explosieven (CE n) Datum 20 maart 2014

Tracébesluit. N50 Ens-Emmeloord. Conventionele Explosieven (CE n) Datum 20 maart 2014 Tracébesluit N50 Ens-Emmeloord Conventionele Explosieven (CE n) Datum Status definitief Colofon Referentienummer RW1929-28/14-005-909 Uitgegeven door Rijkswaterstaat Midden-Nederland Informatie Telefoon

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Gevallen Helden vliegtuigcrashes in de gemeente Epe 1940-1945

Gevallen Helden vliegtuigcrashes in de gemeente Epe 1940-1945 Gevallen Helden vliegtuigcrashes in de gemeente Epe 1940-1945 Gerrit en Silvie Kamphuis Voorwoord Mijn vader had altijd al een interesse voor vliegtuigen en geschiedenis en met name de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land.

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Op 6 juni 1944 is het D Day, dat wordt nog steeds gevierd want het is het begin van de bevrijding van West Europa. Eigenlijk betekent D Day de

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Opiniepeiling tegenover luisteronderzoek

Opiniepeiling tegenover luisteronderzoek Opiniepeiling tegenover luisteronderzoek Op 13 en 14 april 1973 werd er in opdracht van CV Veronica door het Bureau Veldkamp Marktonderzoek BV. een opinieonderzoek uitgevoerd onder de Nederlandse bevolking

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust geschiedenis van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen

Nadere informatie

Oproep van 2007 Adrian Caldwell s vader wordt nog steeds vermist

Oproep van 2007 Adrian Caldwell s vader wordt nog steeds vermist Oproep van 2007 Adrian Caldwell s vader wordt nog steeds vermist Zij vraagt dringend om uw hulp bij de oplossing van dit mysterie! Adrian Caldwell-Leist is de dochter van Sergeant LeRoy Leist. Ze was pas

Nadere informatie

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog Lesbrieven WOI 100 jaar Groote Oorlog De Ginter gemeenten 1 Gistel 2 Oudenburg 3 Ichtegem 4 Torhout 5 Zedelgem 6 Koekelare 7 Kortemark 2 Kortemark tijdens de Eerste Wereldoorlog Kortemark vóór de oorlog

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Zhen Hua 10 Europoort, 2 februari 2008

Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Zhen Hua 10 Europoort, 2 februari 2008 Datum Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Europoort, 2 februari 2008 2 van 12 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Feitelijkheden 4 2.1 Het schip en de bemanning 4 2.2 Reisgegevens 5 2.3 Het onderzoek

Nadere informatie

Landing Westkapelle 1 november 1944 Locatie: op de zeedijk bij het museum Het Polderhuis

Landing Westkapelle 1 november 1944 Locatie: op de zeedijk bij het museum Het Polderhuis Landing Westkapelle 1 november 1944 Landing van een zgn. LCT (Landing Craft Tank) van de Royal Marines (GB) op het strand van Westkapelle. Op de dijk is de kapotte dijkmolen Prins Hendrik te zien. Datum

Nadere informatie

Eigenlijk best dicht. op-en-neer naar Londen in het najaar

Eigenlijk best dicht. op-en-neer naar Londen in het najaar Eigenlijk best dicht op-en-neer naar Londen in het najaar We hebben plotseling tijd over en willen we nog wat gaan zeilen. Er komt een lange stabiele periode aan; oostelijke winden aan het begin van de

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 NIEUWSBRIEF Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 In het museum te München staat deze auto, een Tatra, prominent geëtaleerd. Er was geen toelichting bij. Van de toeschouwer werd verwacht

Nadere informatie

De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact. Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede Wereldoorlog.

De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact. Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede Wereldoorlog. 1939 23augustus 1september 3september 5september 17september 29september 8november 30november 14december De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact (Molotov-Von Ribbentrop pact).

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de gemeente in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat. De volgende dag al moeten de dienstplichtigen

Nadere informatie

LUCHTPOST - DE OORLOGSJAREN.

LUCHTPOST - DE OORLOGSJAREN. LUCHTPOST - DE OORLOGSJAREN. Toen in september 1939 de tweede wereldoorlog uitbrak werd het voor de KLM onmogelijk om op alle l i j nen te blijven vliegen. Alle Europese luchtdiensten, met uitzondering

Nadere informatie

Geschiedenis. Het terrein nam bijna twee kilometer oever aan de noordzijde van het IJ en ongeveer 90 hectare grond in beslag.

Geschiedenis. Het terrein nam bijna twee kilometer oever aan de noordzijde van het IJ en ongeveer 90 hectare grond in beslag. Geschiedenis NDSM staat voor de Nederlandsche Dok en Scheepsbouw Maatschappij. Dit was een werf voor de nieuwbouw, reparatie en machinebouw van schepen in Amsterdam die heeft bestaan tussen 1894 en 1979.

Nadere informatie

Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken. Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten

Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken. Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten Betreft: Toestand Midden-Oosten Afgesloten 17.00 uur op 17 oktober

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de stad in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat, de mensen staan allemaal op straat. De volgende

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE VNS TOEN EN THANS (VNS-TNT)

INHOUDSOPGAVE VNS TOEN EN THANS (VNS-TNT) INHOUDSOPGAVE VNS TOEN EN THANS (VNS-TNT) 2 REDACTIONEEL Redactie 2 JACOB VAN URK ONDERSCHEIDEN Redactie 3 VERSLAG VOORJAARSREÜNIE EGMOND A/Z Redactie 4 WAT KOMT: BOOTTOCHT ZALTBOMMEL Redactie 7 ZALTBOMMEL:

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

LUCHTPOST NAAR DE WEST. De KLM folder voor de te maken Kerstpostvluaht naar Ned. West Indië.

LUCHTPOST NAAR DE WEST. De KLM folder voor de te maken Kerstpostvluaht naar Ned. West Indië. LUCHTPOST NAAR DE WEST Terwijl Nederland nog in de roes verkeerde van de prestaties van de Uiver stond er alweer een nieuwe vlucht van historische betekenis op stapel. Driehonderd jaar bestond het Nederlands

Nadere informatie

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op vrijdag 31 juli 1914 staat Gits in rep en roer: de algemene mobilisatie wordt afgekondigd. Alle jongemannen die in aanmerking komen voor

Nadere informatie

Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum)

Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Het Havenmuseum ligt in een oude tabaksloods die rond 1850 langs het water gebouwd is, midden in de vroegere citadel.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

DE BOERENOORLOG 1899-1902

DE BOERENOORLOG 1899-1902 DE BOERENOORLOG 1899-1902 Jan van Riebeeck Stichter van de Kaapkolonie In "Novioposta" nummer 9 van januari 1985 werd het eerste deel van dit artikel opgenomen. Na een overzicht van de geschiedenis van

Nadere informatie

Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop.

Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop. WEST JAVA- Bantam 1949. Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop. Het is 19 december 1948. De legercommandant, de generaal S. Spoor, komt met zijn dagorder, waarin

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-15-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een spotprent over de SDAP naar aanleiding van de verkiezingen

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Verslag onderzoeksmissie Storimans

Verslag onderzoeksmissie Storimans Verslag onderzoeksmissie Storimans Inhoudsopgave Pagina Inleiding 3 Algemeen Opdracht Verantwoording Aanloop gebeurtenissen 4 Algemene situatie Gori op 11/12 augustus 2008 RTL-team bezoekt Gori op 12 augustus

Nadere informatie

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1 Achtergrond informatie voor docenten. D- Day betekend de eerste dag van een grote militaire operatie. In de Tweede Wereldoorlog viel dat op 6 juni 1944. Maar de inval van de Amerikanen in Afghanistan was

Nadere informatie

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog Wereldoorlogen en Holocaust LES 1 LEVEN IN DE OORLOG JE LEERT wat er in het begin van de Tweede Wereldoorlog gebeurt; wat er verandert in het dagelijks leven van de mensen; wat de mensen doen bij een luchtalarm.

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Traject Djakarta-Rotterdam

Traject Djakarta-Rotterdam Traject Djakarta-Rotterdam POSTAGENT DJAKARTA-ROTTERDAM 1 Het stempel was in gebruik op het stoomschip Kota Inten van de Rotterdamsche Lloyd. KBPS 5093 Opgeleverd door De Munt op 26 januari 1950. Verstrekt

Nadere informatie

Tekst: Judice Ledeboer Foto s: Brett Russel

Tekst: Judice Ledeboer Foto s: Brett Russel Iedereen die over de Julianabrug rijdt ziet aan de zeekant de wapperende stars en stripes van de Verenigde Staten. Op die plek is het Amerikaanse consulaat gevestigd. De residentie van de consul-generaal

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Michiel de Ruyter een zeeheld

Michiel de Ruyter een zeeheld Michiel de Ruyter een zeeheld Helden zijn van alle tijden. Vroeger hadden we in Nederland ook al helden. Vooral zeehelden. Mannen die grote overwinningen hadden behaald met de Nederlandse scheepsvloot.

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Reisverslag Helgoland

Reisverslag Helgoland Reisverslag Helgoland Op donderdagochtend om 4 uur ben ik met een goede vriend vertrokken naar Bremerhaven in Duitsland waar we om half tien de boot moesten hebben naar Helgoland. Doordat we door de Duitse

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland.

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Het is oorlog! Het brandweerkorps wordt snel samengeroepen voor het gemeentehuis. De brandweermannen moeten de jongens gaan waarschuwen

Nadere informatie

Collectie Fop Smit (Kinderdijk) 1909-1927

Collectie Fop Smit (Kinderdijk) 1909-1927 Collectie Fop Smit (Kinderdijk) 1909-1927 Nederlandsch Economisch-Historisch Archief (NEHA) Cruquiusweg 31 1019 AT Amsterdam Nederland hdl:10622/arch03609 IISG Amsterdam 2015 Inhoudsopgave Collectie Fop

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs

Voor jongeren in het praktijkonderwijs PrO -weekkrant Week 44 oktober/november 2013 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 28 oktober - 3 november 2013 Eenvoudig Communiceren Doden door zware storm Foto: ANP Foto: ANP Het stormde maandag in

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

KENNISBANK 2013. BOUWEN MET ZWARE ELEMENTEN: PLN-SYSTEEM Een serie over systeemwoningen -23-

KENNISBANK 2013. BOUWEN MET ZWARE ELEMENTEN: PLN-SYSTEEM Een serie over systeemwoningen -23- 1 Auteur: Haico van Nunen, 11 februari 2013 KENNISBANK 2013 BOUWEN MET ZWARE ELEMENTEN: PLN-SYSTEEM Een serie over systeemwoningen -23- De jaren zestig waren de jaren van de grote bouwopgave. De woningnood

Nadere informatie

Tijdlijn Tweede Wereldoorlog

Tijdlijn Tweede Wereldoorlog Tijdlijn Tweede Wereldoorlog 1939 23 De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact (Molotov-Von Ribbentrop pact). 1 Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede

Nadere informatie

Reddingstation Breskens

Reddingstation Breskens 1940 De oprichting van het reddingstation Breskens was eigenlijk een noodsprong. De reddingboot Maria Carolina Blankenheym lag sinds 1912 in Vlissingen gestationeerd, maar omdat deze strategisch gelegen

Nadere informatie

EENS KIJKEN WAT WE AL WETEN

EENS KIJKEN WAT WE AL WETEN EENS KIJKEN WAT WE AL WETEN Lijssenthoek Military Cemetery is één van de vele sporen die de Eerste Wereldoorlog in de Westhoek heeft nagelaten. Je kent er vast nog. Welke van deze plekken hebben ook te

Nadere informatie

BASISBOEK. Lest we Forget

BASISBOEK. Lest we Forget 1 BASISBOEK Lest we Forget 2 Lest we Forget Dit is een uitgave van de stichting Aircraft Recovery Groep 1940-1945 Contact: Secretaris Stichting A.R.G. 1940-1945, Dorpsstraat 204H, 1566 AT Assendelft. Website:

Nadere informatie

Le tour du Mont Ventoux 2014

Le tour du Mont Ventoux 2014 Le tour du Mont Ventoux 2014 Geen berg zo hoog of... deel 2 waar gaan we heen? 16 december 2013 Fietstocht Mont Ventoux, Pagina 1 Waar ben ik aan begonnen...? Nou, om eerlijk te zijn weet ik dat wel. Maar

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Het Belgische luchttoezicht boven de Noordzee

Het Belgische luchttoezicht boven de Noordzee Het Belgische luchttoezicht boven de Noordzee Twaalf jaar diversifiëring van opdrachten Het Belgische programma voor luchttoezicht boven de Noordzee werd opgestart in 1991. Dit toezicht vanuit de lucht

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

16 november 2015. Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs

16 november 2015. Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs 16 november 2015 Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-13-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-13-2-b Bijlage VMBO-KB 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een prentbriefkaart uit 1908 Dit is Kenau, die in 1573 in Haarlem

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie

LANG LEVE RO DE LINIE? ME. Docentenhandleiding VERBODEN KRINGEN

LANG LEVE RO DE LINIE? ME. Docentenhandleiding VERBODEN KRINGEN LNG LEVE RO DE LINIE? ME Docentenhandleiding W Lesdoelen LNG LEVE - Leerlingen kunnen beschrijven hoe de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de praktijk werkte vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. -

Nadere informatie