Klimaatbestendige Oosterschelde

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Klimaatbestendige Oosterschelde"

Transcriptie

1 Oosterschelde (NL) De Nederlandse zeearm Oosterschelde is uitzonderlijk rijk aan vogels, maar de vraag is voor hoe lang nog. De platen, slikken en schorren, die nu nog in uitgestrekte foerageer- en rustplaatsen voorzien, brokkelen in hoog tempo af. De oorzaak is de bouw van een stormvloedkering; klimaatverandering zal het proces versnellen. Climate Proof Areas heeft bijgedragen aan experimenten om het intergetijdengebied te behouden. Proeven met plaatsuppleties en schorrandverdedigingen geven bemoedigende resultaten. De bescherming van slikken met kunstmatige oesterriffen en suppleties ( hangende slikken ) moeten zich de komende jaren bewijzen. Mogelijk ontstaat ook nieuw schor, door afgedamde kreken opnieuw te verbinden met de zeearm.

2 toenemende golfaanval op de dijk intergetijdegebieden eroderen zeespiegelstijging

3 Klimaatbestendige Oosterschelde Vraagstelling In de zuidwestelijke delta van Nederland ligt de Oosterschelde. De zeearm is aangewezen als Natura 2000-gebied, onder meer omdat bij laagwater duizenden vogels op de slikken en zandplaten foerageren. Bij hoog water rusten ze uit op de schorren. De waardevolle slikken, platen en schorren in de Oosterschelde brokkelen langzaam maar zeker af. Jaarlijks gaat vijftig hectare van deze intergetijdengebieden verloren. Rond 2050 zal nog maar 6000 hectare over zijn, in 2075 slechts 1500 hectare. Rijkswaterstaat verkent maatregelen om het intergetijdengebied te beschermen tegen afbraak. Climate Proof Areas heeft bijgedragen aan onderzoek, met als centrale vraag: zal de afname van het intergetijdengebied versnellen door klimaatverandering en zijn maatregelen denkbaar om het intergetijdengebied te behouden? 2000 Oosterschelde De Oosterschelde is het grootste Nationale Park van Nederland. De zeearm is niet alleen bijzonder aantrekkelijk voor vogels, maar ook voor waterrecreanten en vissers. In de vorige eeuw is een stormvloedkering in de monding gebouwd om het omringende land te beschermen tegen overstromingen. Na de bouw van de stormvloedkering is onbalans in de zandhuishouding ontstaan. Golven woelen bij stormachtig weer het zand van de slikken en platen los en laten het wegstromen naar de getijdengeulen. In een gezonde zeearm brengt de getijdenstroom het zand bij rustig weer weer terug. Zo blijven afbraak en opbouw in evenwicht. In de Oosterschelde is de getijstroom door de stormvloedkering te zwak geworden om het zand terug te brengen. Afbraak van intergetijdengebied overheerst sindsdien. Klimaatverandering, en met name zeespiegelstijging, zal deze trend versterken. De Oosterschelde grenst aan de Schouwen- Duiveland, waar Climate Proof Areas ook een pilot uitvoert : nog 1500 hectare intergetijdengebied over

4 Proces en stakeholders Rijkswaterstaat beheert de Nederlandse rijkswateren, waaronder de Oosterschelde. Toen uit metingen bleek dat het intergetijdengebied in de Oosterschelde snel aan het verdwijnen was, heeft Rijkswaterstaat een alarmerend rapport uitgebracht (2004). In de jaren daarna heeft onderzoek naar mogelijke oplossingen plaatsgevonden, in samenspraak met andere betrokkenen. Belangrijke partner is het Nationaal Park Oosterschelde, de hoeder van de natuur- en gebruikswaarden van de Oosterschelde. Het proces heeft verschillende sporen gevolgd: kennis uitbreiden: meer inzicht in het probleem en de oplossingen verwerven met metingen en analyses van klimaatverandering; allianties zoeken: de problematiek onder de aandacht brengen van politiek en bestuurders in de regio, samen met Nationaal Park Oosterschelde; proefmaatregelen uitvoeren; formele verkenning uitvoeren in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (MIRT-Verkenning): deze verkenning moet uitmonden in een voorkeursalternatief waar het kabinet in 2013 een besluit over neemt. In 2008 is Rijkswaterstaat begonnen met proeven in de Oosterschelde. De proeflocaties liggen dicht bij mosselpercelen. Met de betrokken vissers is uitgebreid overlegd. Een schelpenbank op de Galgeplaat in de Oosterschelde. Droogvallend bij laag water, overspoeld met 2,5m water bij hoogwater.

5 Producten en resultaten Gevolgen van klimaatverandering Door zeespiegelstijging verdwijnen intergetijdengebieden geleidelijk onder water. In de Oosterschelde wordt dat effect versterkt door de onbalans in de sedimenthuishouding. Als de intergetijdengebieden onder water verdwijnen, zal de golfaanval op de dijk toenemen. Daardoor zijn eerder dijkverhogingen of -versterkingen nodig. Het verlies aan intergetijdengebied leidt ook tot verlies aan fourageermogelijkheden voor steltlopers. De populaties zullen de komende twintig tot dertig jaar kleiner worden. De Oosterschelde loopt daarmee vooruit op ontwikkelingen die op langere termijn ook in andere zeearmen te verwachten zijn. CPA heeft de scenario s voor zeespiegelstijging van het KNMI vertaald in scenario s voor de Oosterschelde. Daaruit blijkt dat de zeespiegel in deze zeearm tot 2050 met 15 à 35 cm stijgt. Daarna stijgt de zeespiegel versneld verder, tot 35 à 85 cm in Deze voorspellingen zijn met forse onzekerheden omgeven: de effecten kunnen kleiner uitvallen, maar ook groter. Op lange termijn ( ) zijn grote aanpassingen aan de stormvloedkering nodig als gevolg van de zeespiegelstijging. Alternatief is het weghalen van de stormvloedkering en het fors versterken van de dijken rond de Oosterschelde. Slikken, schorren en platen spelen een rol van betekenis bij deze keuze: als deze intergetijdengebieden tegen die tijd nog bestaan, kunnen ze de noodzakelijke dijkversterkingen beperken omdat ze een buffer tegen hoge golven vormen. Voor de natuur van de Oosterschelde is ook de temperatuurverandering relevant. Planten en dieren zien geschikte leefgebieden verschuiven en zullen zich in andere regio s vestigen. Het aantal exoten in de Oosterschelde neemt nu al toe. Climate Proof Areas heeft deze effecten niet onderzocht. Bescherming van het intergetijdengebied In de Oosterschelde vinden proeven plaats met bescherming van het intergetijdengebied tegen erosie, ten behoeve van de kustbescherming en behoud van natuurwaarden: Zandsuppleties (Galgeplaat) Oeververdedigingen (hanging beaches) Binnendijks natuurgebied verbinden met de Oosterschelde (Rammegors) Bestaand intergetijdengebied fixeren (ecobeach) De stormvloedkering. Door de bouw van deze en andere dammen leiden de intergetijdengebieden aan erosie.

6 Zandsuppleties Constructie van de plaatsuppletie op de Galgeplaat In 2008 is kubieke meter zand aangebracht op de Galgeplaat. Hiermee is twintig hectare intergetijdengebied opgehoogd. De veldproef is uitgevoerd om antwoord te krijgen op twee belangrijke vragen: hoe lang blijft het zand op de zandplaat liggen en hoe snel is het bodemleven volledig hersteld? De resultaten zijn bemoedigend. Twee en een half jaar na aanleg is al het zand nog aanwezig. Het bodemleven (zoöbenthos) is naar verwachting na de zomer van 2011 volledig hersteld. Het zand is stabiel onderdeel van het intergetijdengebied geworden. De suppletie zal het betreffende intergetijdengebied naar schatting tien jaar op voldoende hoogte kunnen houden. In die schatting is geen rekening gehouden met zeespiegelstijging. NOV 2008 OKT 2009 OKT 2010 Drie opnamen van de zandsuppletie op de Galgeplaat. De bovenste foto toont de situatie net na de suppletie, de middelste en de onderste foto respectievelijk één en twee jaar later.

7 Oeververdedigingen In de Oosterschelde vinden experimenten met drie typen oeververdedigingen plaats. Schorrandverdediging De rand van een schor is over drie kilometer met breuksteen beschermd tegen afslag. Deze manier van verdedigen lijkt te werken. Hangend slik Een hangend slik ontstaat door een slik aan te vullen met een suppletie en die vervolgens te beschermen met een oeververdediging. Bij Schelphoek wordt een suppletie aangebracht die deels met stenen walletjes beschermd wordt, om te testen of de oeververdedigingen de levensduur van de suppletie verlengen. Oesterriffen Japanse oesters creëren hun eigen habitat. Ze vormen riffen die de golfenergie verminderen en sediment invangen. Oesterriffen zijn zo sterk dat ze oevererosie tegengaan. Om de groei van oesterriffen te stimuleren zijn metalen rekken met oesterschelpen geplaatst bij Viane en de Val (zuidkust Schouwen). Het is de bedoeling dat jonge oesterlarven zich vestigen op deze constructies, zodat uiteindelijk een levend oesterrif ontstaat. Maar ook zonder levende oesters vermindert de erosie al door de constructie. De eerste resultaten laten zien dat door de riffen minder zand in de getijdengeul verdwijnt. De ingreep veroorzaakt weinig schade aan het bodemleven. Schorrandverdediging bij het schor van St. Annaland Voorbeeld van een oesterrif HW dijk LW slik Huidige situatie HW dijk LW slik Aanbrengen harde constructies in het slik HW dijk LW slik Erosie nivelleert zone tussen de constructies maar verlies blijft beperkt Hangende slikken

8 Binnendijks natuurgebied verbinden met de Oosterschelde (Rammegors) Het Rammegors was in het verleden een schor in de Oosterschelde, maar is in 1972 afgedamd. Daarmee is een deel van het intergetijdengebied verloren gegaan. Eind jaren negentig zijn ideeën ontstaan om het zoute water weer terug te brengen. Dit plan is opgenomen als maatregel voor de Kaderrichtlijn Water (Water Framework Directive). Rijkswaterstaat heeft samen met Staatsbosbeheer en een ingenieursbureau een ontwerp gemaakt, waarbij de oude kreken weer in verbinding met de Oosterschelde komen te staan. De inzet is het project voor 2015 uit te voeren. Huidige situatie Toekomstige situatie Binnendijks natuurgebied in Rammegors. Huidige en toekomstige situatie

9 Bestaand intergetijdengebied fixeren (ecobeach) Climate Proof Areas zou ook het concept van ecobeach testen in de praktijk. De werking van ecobeach berust op drainage van een intergetijdengebied, waardoor het sediment minder snel loswoelt en wegspoelt. Uit een test op het strand van Egmond aan Zee blijkt dat het strand door drainage inderdaad droger wordt, maar dat de erosie niet afneemt. Daarom is besloten het ecobeach niet te testen in de Oosterschelde. Climate Proof Areas heeft bijgedragen aan de proeven met zandsuppleties, oesterriffen en hangende stranden.

10 Internationale uitwisseling Voor de problematiek in de Oosterschelde bestaan geen standaardmaatregelen. Juist daarom is internationale uitwisseling van kennis en ervaring van groot belang. De Britse langetermijnvisie voor het natuurgebied Wicken Fen heeft de Nederlandse partners van Climate Proof Areas geïnspireerd ook voor de Oosterschelde een visie tot stand te laten brengen. Het Nationaal Park Oosterschelde is hiermee aan de slag gegaan. Groot-Brittannië heeft veel ervaring met habitatherstel en natuurbouw. In de pilot Oosterschelde is met name kennis over het bouwen en beschermen van schorren benut. In Groot- Brittannië is het gebruikelijker dan in Nederland om de economische waarde van natuur mee te wegen in beleidsbeslissingen. De onbalans in de zandhuishouding van de Oosterschelde heeft meer effect dan verwacht. Groot-Brittannië heeft die ervaring benut bij plannen voor een energiecentrale in de monding van de Severn, die een vergelijkbaar effect op het intergetijdengebied zal hebben als de stormvloedkering in de Oosterschelde.

11 Aanbevelingen voor beleid Voor de veiligheid op de lange termijn zijn met name de intergetijdengebieden langs de dijken van belang. Deze gebieden remmen de golven af. Voor de natuurwaarden zijn alle intergetijdengebieden van belang. Er bestaan geen pasklare oplossingen voor de bescherming van intergetijdengebieden. Innovatieve maatregelen moeten zich in de praktijk bewijzen. Proeven kunnen de communicatie over de onbalans in de sedimenthuishouding ondersteunen. Het verbinden van binnendijkse gebieden met de Oosterschelde, zoals bij het Rammegors, draagt bij aan het behoud van natuurwaarden. Dergelijke succesvolle projecten maken de drempelvrees voor nieuwe projecten kleiner. Rijkswaterstaat kan de erosie van intergetijdegebieden als een technisch probleem benaderen. Toch is de gebiedsalliantie met het Nationaal Park Oosterschelde cruciaal, omdat de oplossingen bedoeld zijn om de kwaliteit van het gebied voor natuur en mensen te behouden. Het schor voor de dijk remt de golven en is belangrijk als natuurgebied

12 Achtergrond documenten verminderd getij: impact analyse van de erosie van wadplaten en rapport met mogelijke maatregelen voortgangsrapportage 2010 suppletie Galgeplaat: analyse van de morfologische en ecologische evolutie. proef schelphoek: ontwerprapport proef schelphoek: monitoringplan monitoringplan oesterrif EU inspiratie ComCoast: inrichting van multifunctionele kustzones Wat is Climate Proof Areas? Het klimaat verandert en we bereiden ons er maar beter op voor. Eén van de grootste uitdagingen in de Noordzee-regio is de aanpassing aan deze weersveranderingen en zo een veilige, natuurlijke en welvarende toekomst verzekeren voor de hele regio. België, Engeland, Duitsland, Zweden en Nederland steken de hoofden bij elkaar in het project Climate Proof Areas. Een team van wetenschappers, waterdeskundigen en ambtenaren uit deze vijf landen ontwikkelt innovatieve en duurzame methodes om zo 8 klimaatbestendige gebieden te ontwikkelen. Bij elk project betrekken we de lokale besturen en bevolking. Op die manier wordt er rekening gehouden met de ervaring en beleving van de omwonenden. Climate Proof Areas focust op lokale omgeving, economische kansen en het delen van expertise. We zullen allen veel leren uit de verschillende projecten. De opgedane kennis en ervaring stelt Climate Proof Areas dan ook ter beschikking voor toekomstige projecten. Binnenkort kan Climate Proof Areas helpen om ook jouw regio een betere toekomst te bieden. Bezoek onze website en bekijk onze resultaten. Let s adapt! Colofon Projectleider van de pilot: Eric van Zanten, Rijkswaterstaat Zeeland Tekst: Houtekamer & Van Kleef, Nelie Houtekamer Redactie: Tekstbureau Met Andere Woorden, Arnhem Foto s: Rijkswaterstaat Vormgeving en druk:

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland SCHOUWEN-DUIVELAND KLIMAATBESTENDIG Het klimaat verandert, de zeespiegel stijgt en de neerslag neemt toe. Studies brachten de huidige en toekomstige uitdagingen in kaart,

Nadere informatie

Climate Proof Areas. 2 november 2011

Climate Proof Areas. 2 november 2011 Slotconferentie ti Climate Proof Areas Pilot Schouwen-Duiveland 2 november 2011 Pilot Schouwen-Duiveland Ruben Akkermans 2 november 2011 EU Interreg project North Sea Programme 5 landen: België, Duitsland,

Nadere informatie

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002 Zandhonger Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde 19 september 2002 Zandhonger, Gaat de Oosterschelde kopje onder? De Deltawerken veranderden de

Nadere informatie

1. Korte beschrijving

1. Korte beschrijving Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Oesterdam November 2013 Contacten Björn van den Boom (omgevingsmanager), Natuurmonumenten, B.vandenBoom@Natuurmonumenten.nl, T. 06 5115 4386 Ben de Winder,

Nadere informatie

Verminderd getij Verkenning naar mogelijke maatregelen om het verlies van platen, slikken en schorren in de Oosterschelde te beperken

Verminderd getij Verkenning naar mogelijke maatregelen om het verlies van platen, slikken en schorren in de Oosterschelde te beperken Brochure Verminderd getij Verkenning naar mogelijke maatregelen om het verlies van platen, slikken en schorren in de Oosterschelde te beperken Zandhonger Oosterschelde Deze brochure is een uitgave van

Nadere informatie

Monitoringsplan Zandhongerproeven 2013-2018. Datum 20 december 2012

Monitoringsplan Zandhongerproeven 2013-2018. Datum 20 december 2012 Monitoringsplan Zandhongerproeven 2013-2018 Datum 20 december 2012 Status Definitief Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat Dienst Zeeland Informatie Eric van Zanten Telefoon (0118) 62 28 68 E-mail eric.van.zanten@rws.nl

Nadere informatie

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur Levende Waterbouw De natuur als ingenieur Bouwen met en voor de natuur Moderne techniek en natuur gaan heel goed samen. Dat toont winn met de proefprojecten van Biobouwers en Rijke Dijk. Onder de noemer

Nadere informatie

Morfologie kwelders en. platen Balgzand

Morfologie kwelders en. platen Balgzand Morfologie kwelders en platen Balgzand Autonome ontwikkeling Hoogwatervluchtplaatsen Werkdocument RIKZ/AB - 99.607x ir. B.B. van Marion December 1999 Samenvatting In het kader van het project GRADIËNTEN

Nadere informatie

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor : 2,5 jaar Carola van Gelder-Maas Projectmanager WVL Rijkswaterstaat 31 maart 2014 Hoe zat het ook alweer? Eroderende kustlijn NL kust 12 Mm³ zandsuppleties per jaar Zeespiegelstijging Zwakke schakels

Nadere informatie

Ecobeach. Een duurzaam strand door drainage. Brouwersdam, 3-10-2014. Bas Reedijk. Hoofd afdeling kustwaterbouw BAM Infraconsult

Ecobeach. Een duurzaam strand door drainage. Brouwersdam, 3-10-2014. Bas Reedijk. Hoofd afdeling kustwaterbouw BAM Infraconsult Ecobeach Een duurzaam strand door drainage Brouwersdam, 3-10-2014 Bas Reedijk Hoofd afdeling kustwaterbouw BAM Infraconsult Inhoud Wat is Ecobeach De ervaring met Ecobeach bij Egmond Toepassing van Ecobeach

Nadere informatie

Veiligheidsbuffer Oesterdam Ecologische onderbouwing

Veiligheidsbuffer Oesterdam Ecologische onderbouwing Veiligheidsbuffer Oesterdam Ecologische onderbouwing 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Insteek Veiligheidsbuffer Oesterdam...4 2.1 Analyse van het probleem...4 2.2 De gekozen oplossing...5 2.3 De randvoorwaarden...6

Nadere informatie

Aantal pagina's 16. Doorkiesnummer (088) 33 58 374. Onderwerp Aanbevelingen voor een grootschalige oestermatras pilot in de Oosterschelde

Aantal pagina's 16. Doorkiesnummer (088) 33 58 374. Onderwerp Aanbevelingen voor een grootschalige oestermatras pilot in de Oosterschelde Memo Aan Tom Ysebaert, Erik van Zanten Datum Van Helena Hulsman Aantal pagina's 16 Doorkiesnummer (088) 33 58 374 E-mail helena.hulsman @deltares.nl Onderwerp Aanbevelingen voor een grootschalige oestermatras

Nadere informatie

Plan Tureluur in Servicecentrum Kerkwerve

Plan Tureluur in Servicecentrum Kerkwerve Informatiebulletin Nationaal Park Oosterschelde december 2005, nummer 16 Bron: Informatiebulletin Nationaal Park Oosterschelde Voor activiteiten overzicht kijk op www.npoosterschelde.nl Oosterscheldekering

Nadere informatie

Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust

Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust december 2013 Contacten Chris Bakker, c.bakker@itfryskegea.nl, t. 0512-30 58 60 Bronnen -Projectplan de groeiende IJsselmeerkust van

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Sediment en morfologisch beheer van estuaria Sediment en morfologisch beheer van estuaria Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden,

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden, DE ZANDMOTOR van zand naar land De provincie Zuid-Holland is één van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld. Het ligt grotendeels onder zeeniveau. Met het veranderende klimaat komt van verschillende kanten

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

Welkom. Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september 2008. namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES

Welkom. Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september 2008. namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES Welkom Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES Programma Inleiding Voorstellen Terugkoppeling Wat is ecobeach? Innovatieve aspecten ecobeach Wat

Nadere informatie

Trapdijk. Dé multifunctionele stadsdijk. www.rotterdam.nl. nieuwe Trapdijk. oude dijk

Trapdijk. Dé multifunctionele stadsdijk. www.rotterdam.nl. nieuwe Trapdijk. oude dijk www.rotterdam.nl Trapdijk Dé multifunctionele stadsdijk Gemeentewerken Rotterdam ontwikkelt de Trapdijk. Dit is een trapsgewijze dijk, waarvan de treden gebruikt kunnen worden voor wegen, groen, bebouwing,

Nadere informatie

Memo. Stuurgroep Zandmotor. resultaat nadere uitwerking alternatieven Zandmotor en voorstel voorkeursalternatief

Memo. Stuurgroep Zandmotor. resultaat nadere uitwerking alternatieven Zandmotor en voorstel voorkeursalternatief Memo Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Water Contact mw E van Dam T 070-441 66 14 e.van.dam@pzh.nl Datum Aan Stuurgroep Zandmotor Kopie aan Onderwerp resultaat nadere uitwerking alternatieven Zandmotor

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Grenzeloze Schelde 25 november 2013. MDK-Afdeling Kust Kustbescherming- Masterplan Kustveiligheid. ir. Peter DeWolf

Grenzeloze Schelde 25 november 2013. MDK-Afdeling Kust Kustbescherming- Masterplan Kustveiligheid. ir. Peter DeWolf Grenzeloze Schelde 25 november 2013 MDK-Afdeling Kust Kustbescherming- Masterplan Kustveiligheid ir. Peter DeWolf Een kunstmatig versterkte kustlijn 38 km zeedijken (meer dan de helft van de kustlijn)

Nadere informatie

ZAND EN WATER. De zandplaten van de Oosterschelde, het grootste nationale park van Nederland, dreigen weg te spoelen. Hoe kan het tij worden gekeerd?

ZAND EN WATER. De zandplaten van de Oosterschelde, het grootste nationale park van Nederland, dreigen weg te spoelen. Hoe kan het tij worden gekeerd? ZAND EN WATER De zandplaten van de Oosterschelde, het grootste nationale park van Nederland, dreigen weg te spoelen. Hoe kan het tij worden gekeerd? De Roggenplaat, een grote zandbank in de westelijke

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Het klimaat op aarde verandert. De kosten van deze klimaatverandering liggen voor Nederland vooral op het gebied van de waterkeringen.

Nadere informatie

Bouwen met de natuur

Bouwen met de natuur DELTARES, JANUARI 2014 9 DOSSIER Bouwen met de natuur De belangstelling voor bouwen met de natuur is wereldwijd groeiende. Op zich logisch. In de steeds dichtbevolkter kust-, delta- en riviergebieden neemt

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Eiland voor een seizoen

Eiland voor een seizoen Eiland voor een seizoen Symbool voor een nieuwe kust Claire van Oeveren Kustbescherming weer aan de orde van de dag Naar een nieuw perspectief voor de Nederlandse kust De Kust heeft primair de functie

Nadere informatie

Delta-Expo & Stormvloedkering Vragen en opdrachten niveau Basisschool bovenbouw

Delta-Expo & Stormvloedkering Vragen en opdrachten niveau Basisschool bovenbouw Delta-Expo & Stormvloedkering Vragen en opdrachten niveau Basisschool bovenbouw Geachte leerkrachten, Hierbij treft u een aantal vragen en opdrachten waarvan uw leerlingen in de tentoonstelling Delta-Expo,

Nadere informatie

Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid

Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid O P W E G N A A R E E N N A T U U R L I J K E S T A A T V A N O N T W I K K E L I N G V A N D E W E S T E R S C H E L D E N O O D Z A K

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Zeespiegelstijging in deltagebieden. Nascholing NLT module

Zeespiegelstijging in deltagebieden. Nascholing NLT module Zeespiegelstijging in deltagebieden Nascholing NLT module Jonas Papenborg MSc Landschapsarchitect 18-03-2015 wie ben ik? Bachelor Landschapsarchitectuur Master Landschapsarchitectuur Onderzoeker Waterveiligheid

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Rijkswaterstaat Zeeland Klant Eis Specificaties (KES) veiligheidsbuffer Oesterdam

Rijkswaterstaat Zeeland Klant Eis Specificaties (KES) veiligheidsbuffer Oesterdam Powered by TCPDF (www.tcpdf.org) Rijkswaterstaat Zeeland Klant Eis Specificaties (KES) veiligheidsbuffer Oesterdam Rijkswaterstaat Zeeland Klant Eis Specificaties (KES) veiligheidsbuffer Oesterdam referentie

Nadere informatie

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen Juist Klimaatverandering en kustlandschappen ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR SEPTEMBER 2014 klimaatverandering en kustlandschappen De aardkundige geschiedenis leert dat klimaat verandering altijd gepaard gaat

Nadere informatie

Inhoudelijke overwegingen Getijdenenergie Oosterscheldekering

Inhoudelijke overwegingen Getijdenenergie Oosterscheldekering Inhoudelijke overwegingen Getijdenenergie Oosterscheldekering Keizersgracht 5 5611 GB Eindhoven Postbus 6111 5600 HC Eindhoven www.rijksoverheid.nl/eleni T 070 888 32 80 F 070 888 32 90 Bijlage nummer

Nadere informatie

Zandhonger Oosterschelde een verkenning naar mogelijke maatregelen

Zandhonger Oosterschelde een verkenning naar mogelijke maatregelen Zandhonger Oosterschelde een verkenning naar mogelijke maatregelen Werkdocument RIKZ/ZDA/2005.802w D.C. van Maldegem (RIKZ) & J.A. van Pagee (RIKZ) Maart 2005 Samenvatting... 3 Inleiding... 4 Kader...

Nadere informatie

KUSTVEILIGHEID DE HAAN-WENDUINE

KUSTVEILIGHEID DE HAAN-WENDUINE KUSTVEILIGHEID DE HAAN-WENDUINE Infoavond 28 september 2011 Agenda inleiding door burgemeester Beirens film kustveiligheid Masterplan Kustveiligheid door Nathalie Balcaen werken in De Haan-Wenduine door

Nadere informatie

Start wetenschappelijk traject. Multiconsult bv

Start wetenschappelijk traject. Multiconsult bv Start wetenschappelijk traject 1 19-2-2014 Multiconsult bv Welkom wetenschappelijk traject ECOBEACH namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES 2 Programma Inleiding Voorstellen Terugkoppeling Wat is ecobeach

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Monitoring Pilot Oesterrif Oosterschelde. Datum Sept 2010 Status Definitief

Monitoring Pilot Oesterrif Oosterschelde. Datum Sept 2010 Status Definitief 3 Monitoring Pilot Oesterrif Oosterschelde Datum Sept 2010 Status Definitief Monitoring Pilot Oesterrif Oosterschelde Datum Sept 2010 Status Definitief 4 5 Inhoudsopgave 1 Inleiding 7 1.1 Aanleiding 7

Nadere informatie

Opwassen of verdrinken

Opwassen of verdrinken Opwassen of verdrinken Sedimentaanvoer naar schorren in de Oosterschelde, een zandhongerig gedempt getijdesysteem Eindrapportage monitoring kaolienveldjes Oosterschelde Werkdocument: RIKZ/AB/23/826x Oktober

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING Het Wetterskip Fryslân is gestart met versterkingen en verhogingen van verschillende dijken in het beheersgebied. De werkzaamheden maken deel uit van

Nadere informatie

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Mogelijke onderwerpen: 1. Windturbineparken 2. Plastic soep 3. Beleidslijnen RWS Onderwerp Beleid olieen gasboringen Waddenzee 4. RWS: Welke beroepen?

Nadere informatie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Onderzoeksprogramma Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Hotspot Waddenzee Nederlandstalige samenvatting van het rapport Natural solutions to cope with accelerated sea level rise in the Wadden

Nadere informatie

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf Naar minder harde grenzen Luc Kohsiek Dijkgraaf Inhoud Het klimaat verandert De samenleving verandert Van scherpe scheiding tussen overheid en burgers naar participerende samenwerking Van scherpe scheiding

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, Stéphanie Ponsar, José Ozer & Fritz Francken Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Gulledelle 100, B-1200 Brussel

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Plant en dier: blijven, komen, weggaan of... Soorten, verspreiding en klimaat Kleine beestjes: sterk in beweging Libellen: voordeel van een warmer klimaat Dagvlinders: extra onder

Nadere informatie

v a n b r o n t o t m o n d i n g

v a n b r o n t o t m o n d i n g V i s m i g r a t i e... v a n b r o n t o t m o n d i n g vrije vismigratie van bron tot monding De Noordzee werd ooit geroemd vanwege zijn rijke visstand. Steden werden gesticht en de visserij floreerde.

Nadere informatie

IMARES Wageningen UR. Innovatieve dijkconcepten in de Zuidwestelijke Delta

IMARES Wageningen UR. Innovatieve dijkconcepten in de Zuidwestelijke Delta Innovatieve dijkconcepten in de Zuidwestelijke Delta Kansen voor toepassing en meerwaarde ten opzichte van traditionele dijken in het kader van Beleidsondersteuning voor het Deltaprogramma Zuidwestelijke

Nadere informatie

o..cä"t}er~~e \...? ~-'J'\' e_

o..cät}er~~e \...? ~-'J'\' e_ Ad Beaufort Hans van der Sande Simon Vereeke Gert Jan Wijkhuizen memo Bekledingskeuze Oostelijke Sloehavendam/Kaloot (dp 0 t/m dp 29) o..cä"t}er~~e \...? ~-'J'\' e_ Inleiding Het Projectbureau Zeeweringen

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Samenvatting SAMEN WERKEN MET WATER 9

Samenvatting SAMEN WERKEN MET WATER 9 Samenvatting De opdracht De Deltacommissie is door de regering gevraagd advies uit te brengen over de bescherming van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij gaat het om de vraag hoe

Nadere informatie

KNAG-excursie Aardkundige monumenten in Noord-Holland

KNAG-excursie Aardkundige monumenten in Noord-Holland KNAG-excursie Aardkundige monumenten in Noord-Holland 15 september 2012 i.s.m. Provincie Noord-Holland o.l.v. Pim Beukenkamp (KNAG) Rob Adriaens (KNAG) Eric Khodabux (Provincie Noord-Holland) Deon Slagter

Nadere informatie

ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR 20 februari 2014

ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR 20 februari 2014 ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR 20 februari 2014 OPSTELLER VOORSTEL: Jan Zijlstra AFDELING: PORTEFEUILLEHOUDER: Pytsje de Graaf Agendapunt: No. /2014 Dokkum, 8 januari 2014 ONDERWERP: bestuurlijke

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Natuurbescherming in Nederland

Natuurbescherming in Nederland Natuurbescherming in Nederland Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Natura 2000 4 2. Ecologische Hoofdstructuur 6 3. Nationale Parken 8 4. Nationale Landschappen 10 5. Soortenbescherming 12 6. Natuurwetgeving

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen,

Nadere informatie

Zandmotor Delflandse Kust

Zandmotor Delflandse Kust Zandmotor Delflandse Kust Een blik op 2,5 jaar bouwen met de natuur Een blik op 2,5 jaar bouwen met de natuur 1 In 2011 is voor de kust van Zuid-Holland ten zuiden van Den Haag een schiereiland van 21,5

Nadere informatie

Scenario's. Economische analyse

Scenario's. Economische analyse Geschreven door Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse, Wageningen University, Wereld Natuur Fonds Nederland Wanneer het Haringvliet een open verbinding krijgt met de Noordzee, levert dat naar verwachting

Nadere informatie

Bijlage 1 Overweging zandwinning Den Helder Zandwinning en zandsuppletie voor de kust van Den Helder (Noord-Holland)

Bijlage 1 Overweging zandwinning Den Helder Zandwinning en zandsuppletie voor de kust van Den Helder (Noord-Holland) Bijlage 1 Overweging zandwinning Den Helder Zandwinning en zandsuppletie voor de kust van Den Helder (Noord-Holland) Herman Gorterstraat 55 3511 EW UTRECHT Postbus 19143 3501 DC UTRECHT www.minlnv.nl T

Nadere informatie

WATERPROEF. Het geactualiseerde SIGMAPLAN en de Antwerpse Scheldekaaien. Naar een klimaatbestendig Antwerpen

WATERPROEF. Het geactualiseerde SIGMAPLAN en de Antwerpse Scheldekaaien. Naar een klimaatbestendig Antwerpen WATERPROEF Naar een klimaatbestendig Antwerpen Het geactualiseerde SIGMAPLAN en de Antwerpse Scheldekaaien ir. Hans De Preter Waterwegen & Zeekanaal NV afdeling Zeeschelde Celhoofd Investeringen 1. De

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Onderdeel 1, basale vragen

Onderdeel 1, basale vragen Introductietekst De risicokaart is een kaart op internet (www.risicokaart.nl) met informatie over risico s in uw omgeving. Denk bijvoorbeeld aan transporten met gevaarlijke stoffen, bedrijven die met gevaarlijke

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

Natuurherstel in Duinvalleien

Natuurherstel in Duinvalleien Natuurherstel in Duinvalleien Kan het natuurlijker? A.P.Grootjans@rug.nl 1 Universiteit Groningen, IVEM 2 Radboud Universiteit Nijmegen Opbouw lezing Hydrologisch systeem van een duinvallei Relatie hydrologie,

Nadere informatie

ZEEUWS GESCHIEDENIS. Sindsdien vormt het gebied een eldorado voor talloze, vaak unieke, planten en dieren.

ZEEUWS GESCHIEDENIS. Sindsdien vormt het gebied een eldorado voor talloze, vaak unieke, planten en dieren. Meeneemfolder GESCHIEDENIS ZEEUWS Het Verdronken Land van Saeftinghe is de grootste brakwaterwildernis van Europa. Het is een uitgestrekt, ruig natuurgebied op de rand van land en water. Het bestaat uit

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

Veranderingen in gemiddelde zeeniveaus in de Nederlandse kustwateren. Douwe Dillingh Deltares

Veranderingen in gemiddelde zeeniveaus in de Nederlandse kustwateren. Douwe Dillingh Deltares Veranderingen in gemiddelde zeeniveaus in de Nederlandse kustwateren Douwe Dillingh Deltares NCG workshop Delft, 6 februari 2014 Inhoud Waarom is het belangrijk Hoe gaan we er mee om Wat meten we Trendanalyse

Nadere informatie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. Reflectie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. Reflectie Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Reflectie Aardrijkskunde Een groot deel van Nederland ligt lager dan de zee. Daarom zijn er dijken. De dijken houden het water

Nadere informatie

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden.

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden. Thema 1 Water De watersnoodramp In 1953 braken tijdens een zware storm de dijken door in Zeeland en delen van Noord-Brabant en Zuid-Holland. Het land overstroomde. Bij deze watersnoodramp kwamen veel mensen

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

EHS VIJG. Definitief. Grontmij Nederland B.V. Rotterdam, 3 december 2013. , revisie D1

EHS VIJG. Definitief. Grontmij Nederland B.V. Rotterdam, 3 december 2013. , revisie D1 EHS VIJG Definitief Grontmij Nederland B.V. Rotterdam, 3 december 2013 Verantwoording Titel : EHS VIJG Subtitel : Projectnummer : 232568 Referentienummer : Revisie : D1 Datum : 3 december 2013 Auteur(s)

Nadere informatie

Aanleg 3 e spoor Duitsland 2016-2022

Aanleg 3 e spoor Duitsland 2016-2022 Aanleg 3 e spoor Duitsland 2016-2022 Aanpak gevolgen bouwwerkzaamheden Eric Bezem 21 november 2013 Spoorcafé Aanleg 3 e spoor Duitsland Succesvolle jarenlange lobby Financieringsbesluit Duitsland zomer

Nadere informatie

Steden. Toekomst. van de. BOUWLOKALEN Steden van de Toekomst WATERBASED URBAN DEVELOPMENT

Steden. Toekomst. van de. BOUWLOKALEN Steden van de Toekomst WATERBASED URBAN DEVELOPMENT Steden van de Toekomst DeltaSync Bouwen op het water - Multidisciplinair Architectuur/Stedenbouw Constructief ontwerp Waterbeheer - Advies (marktverkenning, gebiedsanalyse, toekomstvisies) -Ontwerp (Constructie,

Nadere informatie

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open BESTAAND NIEUW DAM MET SLUIS EN/OF DOORLAATMIDDEL SYSTEEMUITBREIDING Systeem Het onderzoeksproject Afsluitbaar Open Rijnmond een eerste integrale ver kenning, onder leiding van de Technische Universiteit

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Rijkswaterstaat: Uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Ir L.C. van Wagensveld

Rijkswaterstaat: Uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Ir L.C. van Wagensveld : Uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu Ir L.C. van Wagensveld 10 oktober 2013 Inhoud Introductie Wetenswaardigheden over Werkwijze Mogelijkheden 2 10 oktober 2013 Introductie

Nadere informatie

Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde

Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde 22 december 2011 Zoon buro voor ecologie Colofon Project: Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde Opdrachtgever: mro Uitvoerder Zoon

Nadere informatie

Zachte werken met harde trekken. Toepassingen van eco-engineering in de waterbouw

Zachte werken met harde trekken. Toepassingen van eco-engineering in de waterbouw Zachte werken met harde trekken Toepassingen van eco-engineering in de waterbouw 2 Rijkswaterstaat Inhoud 4 Achtergrond en samenwerking 5 Voorwoord en inleiding 7 Leeswijzer 10 Bouwen met de natuur in

Nadere informatie