ECONOMISCHE VERKENNING ROTTERDAM EVR2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ECONOMISCHE VERKENNING ROTTERDAM EVR2015"

Transcriptie

1 ECONOMISCHE VERKENNING ROTTERDAM EVR2015 magazine Mozaïek van de nieuwe economie De Derde Maasvlakte ligt op het Weena 28 Afval is onze goudmijn voor de toekomst 40

2 Nieuwe economie, nieuwe kansen Voorwoord 5 Rotterdamse economie komt weer op stoom Essay 8 Groei bezoekers geeft economie een impuls Trends en ontwikkelingen Bezoek aan Rotterdam 16 Economie in transitie Partnerbijdrage Rabobank 18 De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen Arbeidsmarkt en Onderwijs 20 De arbeidsmarkt van morgen Partnerbijdrage Randstad 26 Een toekomstbestendig beroepsonderwijs Partnerbijdrage Hogeschool Inholland, Hogeschool Rotterdam en Albeda College 28 De Derde Maasvlakte ligt op het Weena Essay 32 We kunnen van Rotterdam het centrum van de maakindustrie maken Interview 40 Rotterdam: de recycle hub van Europa Essay 44 Afval is onze goudmijn voor de toekomst Interview 46 Groeikansen in de biobased chemie Essay 48 Investeringsperspectieven voor Rotterdams vastgoed Trends en ontwikkelingen Werklocaties 50 Transformatie kantoren vergt lokale kennis Partnerbijdrage Ooms Makelaar 52 Rotterdam heeft spilfunctie in grondstoffenvoorziening Essay 54 Overslag haven Rotterdam trekt weer aan Trends en ontwikkelingen Haven en Maritiem 58 Consolidatieslag is positief voor Rotterdam Partnerbijdrage KPMG 60 Colofon

3 Voorwoord Nieuwe economie, nieuwe kansen Rotterdam krabbelt langzaam maar zeker op uit de crisis. Hoewel het herstel broos blijft en sommige sectoren nog achterblijven, zijn de groeivooruitzichten per saldo positief. In de economische verkenning 2015 leest u hoe de Rotterdamse economie ervoor staat. In dit magazine vindt u een weergave van de kerncijfers, trends en ontwikkelingen. Wilt u na het lezen meer weten? Kijk dan op voor de uitgebreide versie van de EVR2015. Op veel fronten lijkt Rotterdam zich sterker uit de crisis te knokken. De kwaliteit van de beroepsbevolking is verbeterd. Toen de recessie begon in had Rotterdam een aanzienlijk lager opgeleide beroepsbevolking dan Nederland, maar die achterstand is inmiddels vrijwel volledig ingelopen. Het economisch groeipotentieel is daardoor op een hoger niveau komen te liggen. Met een relatief jonge bevolking heeft de stad bovendien een belangrijke troef in huis. Maar er is meer goed nieuws. In de afgelopen jaren zijn er meer hoogopgeleiden in de stad blijven of komen wonen en werken. En de arbeidsmarkt trekt weer aan. De stad zit in een positieve flow. Er is veel internationale aandacht door spraakmakende projecten als de Markthal, De Rotterdam en het Centraal Station. Dit levert meer toeristen en hotelovernachtingen op. Het Rotterdamse bedrijfsleven kan sterker gaan profiteren van het toenemende aantal buitenlandse toeristen aan ons land, een belangrijke groeimarkt. Rotterdam kan dankzij de sterke positie van de haven uitgroeien tot een belangrijke vestigingsplaats voor groene chemie en profiteren van het toenemende hergebruik van producten. Voor de recyclingindustrie zijn er kansen om hoogwaardige grondstoffen te produceren voor andere sectoren. Rotterdam is bovendien goed gepositioneerd om een grote rol te spelen in de innovatieve maakindustrie. In de sectoren food, haven, medical en clean tech liggen kansen voor de stad. Alle facetten zijn aanwezig om de nieuwe economie in deze sectoren van de grond te krijgen. Opleidingsinstituten als Hogeschool Inholland en Hogeschool Rotterdam en het Albeda College stemmen hun aanbod af op de maakindustrie. Deze positieve ontwikkelingen in de stad zorgen ervoor dat Rotterdam zich, samen met betrokken ondernemers, sterk maakt voor het organiseren van de World Expo in De gelegenheid bij uitstek om de Rotterdamse economie wereldwijd op de kaart te zetten! Namens het college van burgemeester en wethouders, Maarten Struijvenberg wethouder Werkgelegenheid en Economie Ook voor de wat langere termijn zijn er redenen voor optimisme. Zo zorgen onze toonaangevende onderwijsinstellingen voor de vakmensen die in de toekomst binnen de nieuwe economie aan de slag gaan. 4 5

4 Rotterdam aan kop Rotterdamse freelancers hebben in 2014 de grootste omzetstijging laten zien vergeleken met hun collega s uit de andere grote steden van Nederland. Bron: Jaarmonitor 2014, Tentoo jan Freelancers uit Rotterdam Omzet: 14% t.o.v Freelancers uit overige steden Omzet: 6% t.o.v

5 Essay Rotterdamse economie komt weer op stoom Figuur 1: Economische groei (bbp, volumemutaties) % Bron: CBS ** 2012* Nederland Rijnmond (CP) 2013* Figuur 2: Uitkomsten Rusland- Oekraïne scenario: zware variant Procentuele mutaties, tenzij anders vermeld. Bron: DNB 2014 verschil 2015 verschil 2016 verschil met raming met raming met raming Bruto binnenlands product -0,4 (-0,6) 1,1 (-0,5) 1,7 (0,1) Particuliere consumptie -1,4 (-0,4) 0,1 (-1,0) 1,4 (-0,6) Bedrijfsinvesteringen 2,7 (-2,0) 1,5 (-3,1) 5,7 (1,7) Uitvoer goederen en diensten 1,2 (-1,7) 2,9 (-1,5) 5,4 (0,6) Invoer goederen en diensten 1,5 (-1,7) 2,3 (-2,1) 5,8 (0,3) Geharmoniseerde consumentenprijsindex 0,9 (0,4) 1,0 (0,3) 0,7 (-0,3) Werkloosheid (% beroepsbevolking) 7,2 (0,1) 7,2 (0,1) 7,2 (0,6) UMU - saldo (% bbp) -2,8 (-0,1) -2,4 (-0,2) -2,5 (-0,7) Hoewel geopolitieke risico s het herstel bedreigen, zijn de groeiverwachtingen voor Rotterdam positief. Met een relatief jonge, beter opgeleide en ook ondernemendere beroepsbevolking lijkt de stad sterker uit de crisis te komen. Niemand kan natuurlijk de toekomst voorspellen, maar we kunnen voorzichtig concluderen dat de recessie als gevolg van de financiële crisis voorbij is. Na twee jaren van krimp groeit de Nederlandse economie in 2014 met 0,8%. Dankzij een toename van het consumenten- en producentenvertrouwen trekt de economische groei daarna verder aan tot 1,2% in 2015 en 1,5% in Dat blijkt uit de laatste ramingen van De Nederlandsche Bank (DNB). De vooruitzichten voor de wereldeconomie blijven echter onzeker, mede gezien de explosieve geopolitieke situatie in delen van de wereld. Dit is een gevaar voor de open Nederlandse economie, die zoals bekend sterk afhankelijk is van de internationale handel. Voor Rotterdam en de hele Rijnmondregio geldt dat nog meer. Cijfers over bijvoorbeeld het bruto regionaal product en de toegevoegde waarde laten in dit gebied van jaar tot jaar sterkere schommelingen zien dan Nederland als geheel. Dit geldt zowel in positieve (groei) als in negatieve (krimp) zin. Negatief scenario De groeiverwachtingen voor de internationale economie lopen onder economen uiteen en worden continu bijgesteld. In zijn decemberraming gaat het Centraal Planbureau (CPB) uit van een bescheiden groeiversnelling van de wereldeconomie van 3,25% in 2014 naar 3,75% dit jaar. In de eurozone blijft het herstel zwak met een verwachte groei van 0,75% in 2014 en 1,25% in Voor 2014 werd een groei van de wereldhandel verwacht van 3% en voor dit jaar van 5%. Dit is echter lager dan de vorige raming voor Tevens lijkt de groei in Duitsland tegen te vallen, wat voor Nederland en dus ook Rotterdam een neerwaartse druk op de toch al broze groei zal betekenen. Naast de strijd in Irak en Syrië is met name het conflict tussen Rusland en Oekraïne een potentieel gevaar voor het verdere herstel van de Nederlandse economie. DNB heeft twee scenario s doorgerekend: een milde variant en een zware variant. In beide gevallen dreigt een lagere wereldhandelsgroei en oplopende energieprijzen. In de zware variant zijn deze effecten sterker, daalt het producentenvertrouwen en daarmee de bedrijfsinvesteringen. Figuur 3 toont het effect op de kerncijfers van de Nederlandse economie. Vooral in 2015 zijn de effecten het meest merkbaar, met een voorzichtig herstel in In alle gevallen zijn de effecten negatief. Rotterdam uit het dal Dichtbij huis ondervindt het Westland nu al de negatieve consequenties van de boycot van fruit en groente door Rusland. Werkgeversorganisatie LTO Glaskracht rekent met een terugval van de export van 5 tot 10%, en daardoor met dalende prijzen. De opschorting van de Europese steunregeling in september 2014 betekent dat de sector nu zelf opdraait voor de gevolgen. Omdat het Westland veel gebruik maakt van het logistieke cluster in Rijnmond, komt deze boycot de Rijnmondse economie niet ten goede. Figuur 3: Ontwikkeling GDP Bron: CPB macro economische verkenning 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0-2,0-4,0-6, In oktober 2014 voorspelde ING echter dat de balans voor de economie van Rotterdam uiteindelijk positief uitvalt. De stad groeit in 2015 naar verwachting met 1,3%, in lijn met de Nederlandse economie. Maar de bank waarschuwt dat het sein nog niet op alle fronten op groen staat. Rotterdam profiteert weliswaar van het internationale herstel, maar het beeld is wisselend. De industrie laat een verdeeld beeld zien en daarbij vormt de terugval in Duitsland een risico. Ook de hoge energieprijzen spelen Rotterdam parten, in het bijzonder de petrochemie. Maar de overige sectoren laten groei zien. Deze groei komt eveneens voort uit de weer aantrekkende particuliere consumptie en de toename van het aantal toeristen, ook dankzij uitgebreide, positieve internationale promotie van Rotterdam in erkende media als the Rough Guide en Lonely Planet Germany France Netherlands UK USA Na twee jaren van krimp groeit de Nederlandse economie weer

6 Essay Rotterdamse economie komt weer op stoom Jong en beter opgeleid Hoewel de crisis in Rotterdam hard heeft toegeslagen, is de stad op meerdere fronten sterker uit de recessie gekomen. Voor het economisch groeipotentieel is het belangrijk dat de bevolking verder toeneemt en dat ook de kwaliteit van de beroepsbevolking is verbeterd. Zo neemt het aantal inwoners in Rotterdam toe van naar in Het aantal huishoudens stijgt van naar , waarmee de bevolking net iets harder groeit dan het aantal huishoudens. In absolute termen groeien alle leeftijdscategorieën. Qua aandeel laat de groep tot 20 jaar een stijging zien van 22% tot 22,1%, de groep 65+ van 15% tot 15,4%. De potentiële beroepsbevolking groeit met personen, maar het aandeel in de totale bevolking neemt af van 63% tot 62,4%. Het beeld is dat Rotterdam weliswaar vergrijst, maar minder dan het nationaal gemiddelde. De stad blijft dus relatief jong. Een van de belangrijkste kenmerken waarmee een regio zich kan onderscheiden, is de kwaliteit van de beroepsbevolking. Toen de recessie begon in had Rotterdam een aanzienlijk lager opgeleide beroepsbevolking dan Nederland. Maar in de afgelopen jaren heeft Rotterdam de achterstand praktisch ingelopen (zie figuur 6). Bij de mannen kent Rotterdam nu een iets hoger aandeel hoogopgeleiden (33,8% versus 33,3%) dan Nederland, maar ligt het aandeel midden nog wat lager en is het aandeel laagopgeleiden nog iets hoger. Bij de vrouwen is het beeld nu over de hele linie zeer vergelijkbaar met Nederland. Indien Rotterdam de trend van de laatste jaren weet door te trekken, dan betekent dit een structurele versterking van de economische kracht van de stad. Herstel arbeidsmarkt De werkloosheid is vanaf tot begin 2014 voortdurend gestegen, van 6,9% tot 16,0%. Het tweede kwartaal 2014 liet echter een daling zien tot 14,8%. Daarmee ligt de werkloosheid in Rotterdam beduidend hoger dan bijvoorbeeld in Amsterdam (9,5%) en Den Haag (11,3%). Maar de afname van de werkloosheid in het tweede kwartaal is sterker vergeleken met Amsterdam (+0,5%) en Den Haag (-0,5%). De vacatureontwikkeling bevestigt dit korte termijn herstel. De meest recente cijfers (tot en met september 2014) uit de uitzendbranche lieten voor Rijnmond een groei in alle segmenten zien. Daarbij springt vooral de industrie eruit met een beduidend sterkere groei dan de rest van Nederland. Ook op het gebied van administratief personeel doet Rijnmond het structureel beter dan Nederland. Voor technische functies (zoals elektrotechniek en werktuigbouw) blijft Rijnmond echter achter, terwijl voor de medische functies het verloop grillig is. Voor 2015 voorspelt het UWV een verdere stijging van het aantal vacatures met 12,5% naar UWV voorspelt een stijging in vacatures van medische functies. Kijken we naar de economische structuur dan zien we dat er in % meer bedrijven gevestigd zijn in Rotterdam vergeleken met (zie figuur 8). Groei doet zich vooral voor in de zakelijkeen overige dienstverlening, onderwijs en zorg. In de zogeheten harde sectoren (productie, transport et cetera) is het aantal vestigingen daarentegen afgenomen. Sinds de crisis is de werkgelegenheid met bijna 4% gedaald. Over het algemeen is het beeld dat in de harde sectoren het aantal vestigingen meer daalt dan het aantal werkzame personen. Bij de diensten is het beeld omgekeerd. We zien dus concentratie in de secundaire sector, wat wijst op een survival of the fittest, en deconcentratie in de tertiaire sector. Uiteraard wordt dit laatste sterk beïnvloed door de opkomst van ZZP ers, mede onder invloed van de recessie. Maar het is tevens een teken van toenemend ondernemerschap. En dat versterkt de kracht van de economie van Rotterdam. De werkgelegenheid mag dan gedaald zijn, grote bedrijven in Rotterdam presteren over het algemeen goed. Een goede indicator hiervoor is de beurskoers. Het merendeel van een aantal beursgenoteerde ondernemingen met de hoofdvestiging of een belangrijke nevenvestiging in Rotterdam (zoals Unilever, Shell en Hunter Douglas) laat in de periode een duidelijke koersstijging zien. Bedrijven met een tegenvallende koersontwikkeling zijn gerelateerd aan de bouw en vastgoed. Figuur 5: Demografische situatie Opbouw beroepsbevolking Rijnmond 2013 Bron: CBS Mannen Vrouwen Figuur 6: Beroepsbevolking naar opleidingsniveau Nederland en Rotterdam (%) Bron: CBS Laag Middelbaar Hoog Onbekend Totaal Nederland 23,7 20,0 43,1 42,9 32,2 34,9 1,0 2,2 Rotterdam 28,5 19,2 37,4 39,5 32,7 37,8 1,4 3,4 Vrouwen Nederland 21,5 17,9 44,5 43,2 33,1 35,8 0,9 2,1 Rotterdam 25,1 18,0 43,9 43,0 30,4 36,4 0,6 2,5 Figuur 7: Vacatures Bron: UWV Voor 2015 voorspelt het UWV een verdere stijging naar 56,400 vacatures. m/v Figuur 8: Verandering economische structuur Procentuele verandering Vestigingen Werkzame personen Industriële energie, watermilieu en landbouw -0,5 ~ Bouw -1,1-0,6 Groothandel, handelsbemiddeling (niet in auto s e.d.) -1,5 +0,5 Detailhandel en handel in auto s e.d. -2,0 +0,5 Transport en post -0,7-0,7 Horeca -0,2 +0,4 Informatiesector -0,2-0,2 Financiële instellingen -0,1-0,6 Zakelijke dienstverlening +1,8-1, Mannen Nederland 25,4 21,7 43,0 42,7 31,5 33,3 1,1 2,3 Rotterdam 29,7 22,0 38,6 40,6 30,5 33,8 1,2 3, gezocht: Een stijging van 12,5% Openbaar bestuur overheidsdiensten, sociale verzekeringen ~ +0,1 Bron: Bedrijvenregister Zuid-Holland, 2014 Onderwijs +0,6 +0,5 Zorg +2,4 +1,0 Overige dienstverlening +1,4-0,2 15% 10% 5% 5% 10% 15% 10 11

7 Essay Rotterdamse economie komt weer op stoom Infrastructuur Het aantal files in Rotterdam is in de afgelopen jaren met 5% toegenomen, terwijl er landelijk juist sprake was van een daling van 8%. Volgens de ANWB komt dit doordat er weinig nieuwe wegen zijn bijgekomen. In 2013 had Rotterdam vijf noteringen in de File top 10, tegen één in. De meeste files staan op de A20, A15, A13 en A16. De komende jaren wordt er weer extra geïnvesteerd, met name in het traject A13-A20-A16. Na 2016 moeten de effecten hiervan zichtbaar zijn. Mede door de oplevering van de Tweede Maasvlakte moet rekening gehouden worden met een toenemende vraag naar logistieke terreinen. De bedrijfsruimtemarkt vormt geen belemmering voor toekomstige groei. Rotterdam en de regio hadden in 2014 een ruim voldoende aanbod van bedrijfsruimte, zowel terreinen als kantoren. Doordat het aanbod harder steeg dan de opname was het aanbod in vergelijking met de andere grote steden ruim te noemen. Landelijk zien we dat tegenwoordig de transportsector de grootste vraag naar bedrijfsruimte voor haar rekening neemt, gevolgd door de sectoren bouw en industrie, waar dat traditioneel de dienstensector was. Onze verwachting is dat dit beeld ook, misschien wel juist, in Rotterdam zichtbaar is. Met de opkomst van e-commerce verandert het logistieke landschap langzaam richting een aantal grote knooppunten voor opslag en vervoer en van daaruit veel kleinere vervoersstromen (stadsdistributie) naar de consument. Kijken we naar de kantorenmarkt dan is ook in Rotterdam de landelijke trend van dalende kantoorbehoefte duidelijk zichtbaar. Het aanbod neemt verder toe en de vraag bestaat voornamelijk uit vervangingsbehoefte van huidige locaties. Hoe lager de kantorenmarktratio, hoe ruimer de kantorenmarkt. De leegstand wordt de komende jaren verder aangepakt door het Rotterdams transformatieteam. De prijzen van eengezinswoningen in Rotterdam zijn in vergelijking met drastisch gedaald met 20%. Voor de meergezinswoningen bleef de prijsdaling beperkt tot 4%. Zeker in vergelijking met de andere drie grote steden is dit opvallend. De cijfers over 2014 (NVM) lieten zien dat de prijsdaling nog doorzet, met uitzondering van appartementen. Het aantal transacties trok echter aan, terwijl de gemiddelde verkooptijd daalde. Figuur 9: Koersen trekken weer aan Okt Okt 2014 Figuur 10: Filezwaarte Bron: ANWB Filezwaarte km/min x Aantal noteringen Rotterdam in file-top 50 0 Figuur 11: Kantorenmarktratio en bedrijfsruimte Bron: Dynamis Figuur 12: Aantal woningtransacties per kwartaal Bron: NVM Interessante trends 43% Naast e-commerce is ook 3D-printen een trend die voor Rotterdam grote veranderingen teweeg kan brengen. Vooralsnog is 3D-printen een zaak van kleine schaal: het is nog duur, energieintensief, alleen geschikt voor kleinere producten en bruikbaar voor een relatief beperkt aantal grondstoffen. Maar op de lange termijn zou bijvoorbeeld het belang van de lokale productie kunnen toenemen en dat van containervervoer juist kunnen afnemen. Een andere relevante ontwikkeling is de toenemende belangstelling van buitenlandse toeristen voor Rotterdam. Positieve verhalen in de media rondom de opening van de Markthal, maar ook het vernieuwde Centraal Station en De Rotterdam dragen daaraan bij. In het eerste halfjaar van 2014 steeg het aantal hotelovernachtingen met ruim 13% en het aantal inkomende passagiers op Rotterdam The Hague Airport met bijna 15%. De attracties trokken 3% meer bezoekers. De stijging van het aantal bezoekers zal samen met een toename van de binnenlandse consumptie naar verwachting leiden tot een groei van de bestedingen in de stad, en daarmee van de economie en werkgelegenheid. Geconcludeerd kan worden dat de structuur van de Rotterdamse economie nu sterker is dan aan het begin van de recessie. In de afgelopen jaren is de basis gelegd voor meer banen en meer inkomen in Rotterdam. De kwaliteit van de beroepsbevolking is gestegen, de arbeidsmarkt trekt aan en er is voldoende ruimte om te ondernemen. Er komen meer mensen naar Rotterdam. En dat betekent ook meer inkomsten. Misschien wat langzamer dan gehoopt, maar we zijn er bovenop! Kantorenmarktratio 20% 18% 14% 9% 10% Bedrijfsruimte Aanbod Opname 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% % % 12 13

8 (een kleine selectie van de banen genoemd in het boek Megatrends Werk van Adjedj Bakas) Banen die komen: Factchecker 3d printer operator Disruptor Peer2Peer banking Teler van eendenkroos Zeewierboer I-Health behandelaar Avatar ontwerper DNA paspoort ontwikkelaar Banen die verdwijnen: Accountant Makelaar Buschauffeur Beveiliger Belastingconsulent Receptionist Fabrieksarbeider Postbode Kredietanalist Machinist 14 15

9 Trends en ontwikkelingen bezoek aan Rotterdam Consumentenstad inkomen en bestedingen Groei bezoekers geeft economie een impuls De consumptieve bestedingen nemen naar verwachting toe, al is de bestedingsruimte van de Rotterdamse consument beperkt. Dit is ook te danken aan een stijging van het aantal bezoekers aan de stad. Nieuwe iconen zoals de Markthal zetten Rotterdam internationaal op de kaart. Groei toeristen In het eerste halfjaar van 2014 steeg het aantal hotelovernachtingen met 13% ten opzichte van de vergelijkbare periode het jaar daarvoor. Het aantal inkomende passagiers op Rotterdam The Hague Airport steeg met bijna 15%. De attracties trokken 3% meer bezoekers. Minder goed verging het de musea, die het aantal bezoeken in de eerste helft van 2014 met 12% zagen teruglopen. Hogere bestedingen In 2013 gaf een inwoner van Rotterdam op jaarbasis gemiddeld 950 per jaar uit tijdens vrijetijdsbezoek aan de stad. De bestedingen per leeftijdsgroep liepen uiteen van 700 voor jarigen tot 1100 voor jarigen. Geschatte uitgaven op jaarbasis tijdens vrijetijdsbezoek aan Rotterdam naar leeftijdsgroep bewoners Rotterdam in 2013 Bron: Vrijetijdsomnibus, OBI 13 t/m 24 jaar 25 t/m 44 jaar 45 t/m 64 jaar 64 t/m 75 jaar Gemiddeld aantal bezoeken Gemiddeld aantal bezoeken Gemiddeld aantal bezoeken Gemiddeld aantal bezoeken per jaar per jaar per jaar per jaar 41 bezoeken 30 bezoeken 22 bezoeken 21 bezoeken Gemiddelde besteding Gemiddelde besteding Gemiddelde besteding Gemiddelde besteding tijdens laatste bezoek tijdens laatste bezoek tijdens laatste bezoek tijdens laatste bezoek 42,- 47,- 50,- 38,- Rotterdam is hot bij buitenlandse reisdeskundigen. De opening van de Markthal, maar ook van het vernieuwde Centraal Station en De Rotterdam trok internationaal de aandacht en leverde positieve verhalen op in onder andere de Rough Guides en Lonely Planet. Dit leidt tot een toenemende belangstelling voor Rotterdam van buitenlandse toeristen. Cijfers bezoekers hotelovernachtingen De crisis lijkt op het eerste gezicht weinig effect gehad te hebben op de werkgelegenheid in de detailhandel en horeca. Het aantal banen in de detailhandel steeg tussen en 2014 in Rotterdam met 3,6% en in de horeca met maar liefst 10,6%. Ook in het laatste jaar was de banengroei in de horeca nog positief (1,3%). In de detailhandel leidde de voortdurende daling van de consumentenbestedingen echter tot een krimp van het aantal banen met 2,7%. De regio laat eenzelfde beeld zien, behalve dat de horeca hier tussen 2013 en 2014 kromp. Geschatte gemiddelde uitgave op jaarbasis 1.100,- Werkgelegenheid detailhandel en horeca 2014 * Voorlopig cijfer Geschatte gemiddelde uitgave op jaarbasis 1.100,- Horeca Detailhandel Geschatte gemiddelde uitgave op jaarbasis 900,- Geschatte gemiddelde uitgave op jaarbasis 700, e helft 2014 Attracties (+3,1% t.o.v. 1e helft 2013) Musea (-12,8% t.o.v. 1e helft 2013) Evenementen (+0,5% t.o.v. 1e helft 2013) Hotelgasten (+9,4% t.o.v. 1e helft 2013) Hotelovernachtingen (+13,4% t.o.v. 1e helft 2013) Rotterdam The Hague Airport (+14,9% t.o.v. 1e helft 2013) Bron: Toeristische Barometer Rotterdam Twee kanttekeningen zijn hierbij te maken. De groei van de werkgelegenheid zat vooral in de kleine banen ( <12 uur) en niet alle sectoren lieten groei zien. Food en vooral de supermarkten lieten groei zien en dan vooral in de kleine banen. Non-food bedrijven hadden het veel moeilijker. Hoewel de lagere inkomens- en vermogenspositie de bestedingsruimte voor Rotterdamse consumenten beperkt, is de verwachting dat ook de Rotterdamse consument in 2015 weer meer gaat uitgeven. Naar verwachting zullen deze bestedingen in 2014 en vooral in 2015 licht stijgen door het toenemende consumentenvertrouwen. Ook de piek in de werkloosheid lijkt voorbij. Met hulp van het groeiend aantal buitenlandse bezoekers verwacht ING dat de totale bestedingen in de stad toenemen, en daarmee de economische groei en werkgelegenheid. Met hoeveel moet worden afgewacht. Rotterdam Bron: Bedrijvenregister Zuid-Holland Overige stadsregio * *

10 Partnerbijdrage Rabobank Economie in transitie De Nederlandse economie klimt langzaam uit het dal, maar in de regio Rotterdam hebben sommige sectoren het nog altijd zwaar. Mede door strengere regelgeving staat de kredietverlening onder druk. Tegelijk zien we alternatieve financieringen opkomen en nieuwe samenwerkingsvormen in het bedrijfsleven ontstaan. Na jaren van stagnatie zette in 2014 het economische herstel in. Onder meer dankzij sterk stijgende beurskoersen en duidelijkheid over overheidsbeleid voor bijvoorbeeld de woningmarkt nam het consumentenvertrouwen toe. Het betere sentiment kwam tot uiting in een herstel van de detailhandelsverkopen en van met name de woningmarkt. Maar het herstel is broos, onder andere door overheidsbezuinigingen en internationale onzekerheden. Toch verwacht de Rabobank voor 2015 een versnelling van de economische groei naar 1,5%, tegenover 0,75% in Bedrijfsleven Rotterdam Het bedrijfsleven in de regio Rotterdam heeft over het algemeen nog niet de weg omhoog gevonden. Wel doet het grootbedrijf het beter dan het midden- en kleinbedrijf. Onder kleine ondernemers is het aantal faillissementen relatief hoog. Tussen sectoren zijn er echter grote verschillen. De detailhandel en autobranche hebben het zwaar evenals de transportsector en de bouw. Ook sectoren die direct te maken hebben met de overheid staan nog onder druk, zoals de kinderopvang. Maar in de installatiebranche en de groothandel in de regio is het beeld wat positiever. Verder toont de industrie een voorzichtig herstel, hoewel deelsectoren zoals de olieraffinage kampen met overcapaciteit. Bedrijven zijn nog altijd terughoudend met investeringen. Het investeringsniveau ligt nog fors onder dat van voor. Dat geldt voor alle sectoren van de nationale en regionale economie. Er zijn drie uitzonderingen: online, haven en private zorg. Investeringen in online dienstverlening, waaronder internetwinkels, zijn nog steeds van een aanzienlijk niveau. In de haven zitten enkele grote projecten, zoals de containerterminals op de Tweede Maasvlakte, in de afrondende fase. Dat draagt bij aan het investeringsvolume in de regio. Tot slot ontstaan onder invloed van bezuinigingen in de zorg nieuwe private initiatieven. Mits financiering kan worden verkregen, is een fusie of overname momenteel kansrijk. Want er zijn bedrijven in de problemen, zonder opvolging of met onbenut potentieel. Fusies en overnames lijken in Nederland dan ook weer langzaam toe te nemen, vooral in expeditie, transport, groothandel en zorg. Voorbeelden in de Rotterdamse regio zijn de fusie tussen Vat Logistics en Neele Logistics en tussen Thuiszorg Rotterdam en Laurens. Voor bedrijven in de horeca en detailhandel blijft het overigens lastig om kopers te vinden. Starters De kredietvraag in de regio blijft nog achter. In 2014 lag het niveau van nieuwe kredieten aan bedrijven bij Rabobank Rotterdam 40% lager dan in 2010, maar wel bijna 20% hoger dan in Terwijl de behoefte aan nieuwe financieringen nog beperkt is, proberen sommige bedrijven om hun schulden af te bouwen en leningen versneld af te lossen. Het gevolg is dat de totale kredietuitzettingen aan bedrijven dalen. Het aantal starters is nog steeds relatief groot, maar lijkt zich te stabiliseren. Opvallend is het grote aantal starters dat zonder financiering begint. Dat zijn vooral low cost ondernemers in de zakelijke dienstverlening en creatieve sector. Bovendien kijken start-ups eerder dan in het verleden naar alternatieve financieringsmogelijkheden, door de (vermeende) terughoudendheid van banken. Voor dedynamiek van de stedelijke economie is de ontwikkeling van jonge ondernemers goed. Zeker als zij de krachten bundelen in samenwerkingsverbanden, zoals Impact Hub en Except in Rotterdam. Vastgoedmarkt Het probleem van de enorme leegstand van kantoren en winkels is het afgelopen jaar eerder groter dan kleiner geworden. Voor vastgoedbeleggers, financiers en overheden is de leegstand een grote last. Herontwikkeling is in sommige gevallen mogelijk en biedt kansen voor bijvoorbeeld startende ondernemers, scholen en bewoners. De Rabobank is betrokken bij een onderzoek naar de haalbaarheid van een vastgoedfonds voor de Zwart Janstraat. Het idee is dat een dergelijk fonds kan bijdragen aan de herverkaveling van winkelvastgoed, door eigendom onder één paraplu te brengen. In de woningmarkt gaat het daarentegen wat beter. De totale hypotheekmarkt in de regio Rotterdam is sinds 2006 weliswaar gekrompen van 4,7 miljard naar 1,3 miljard in En het aantal transacties daalde daarbij van naar Maar in 2014 trad een herstel van de Nederlandse woningmarkt in en de Rabobank verwacht voor 2015 een verdere groei. Dat lijkt ook te gelden voor de regio Rotterdam. Een structurele belemmering in onze regio is een tekort aan grondgebonden woningen in het duurdere segment. Dit tekort is de afgelopen jaren niet minder geworden, maar eerder groter omdat enkele bouwprojecten zijn omgevormd naar goedkopere woningen. Alternatieve financiering Na de kredietcrisis gaat de financiële sector door een aanpassingsproces. Strengere solvabiliteits- en liquiditeitseisen en scherper toezicht beïnvloeden de financieringsruimte van banken. Dat zet de kredietverlening onder druk. Mede daarom komen er alternatieve financieringsvormen op. Crowdfunding is één van de alternatieven, die snel meer bekendheid krijgen en in omvang toenemen. Maar crowdfunding blijft met 28 miljoen aan financiering in 2013 in Nederland vergeleken met 350 miljard aan bankfinanciering nog altijd een niche. Wat opvalt, is het lage aantal projecten in Rotterdam. Een steekproef op oneplanetcrowd.nl eind 2014 liet 9 projecten uit Rotterdam zien, 17 uit Utrecht, 10 uit Den Haag en 39 met vestigingsplaats Amsterdam. Een ander alternatief zijn de zogenaamde broodfondsen. In 2013 is het Eerste Rotterdamsche Broodfonds gestart met 27 zelfstandigen zonder personeel (zoals architecten, filmmakers, schrijvers en muzikanten). Wie langdurig ziek is, krijgt van de anderen in het broodfonds maandelijks schenkingen om rond te komen. Daarnaast krijgen ook bestaande alternatieve financieringsvormen meer aandacht. Dat geldt in Rotterdam voor het oude geld uit haven en handel, dat steeds meer ook in nieuwe innovatieve en sociale ondernemingen wordt geïnvesteerd. Ook bij mensen met een kleiner vermogen neemt de belangstelling voor investeren in de eigen regio toe. Er zijn tal van informal investment netwerken, die deze ontwikkeling ondersteunen. In Rotterdam is de Investeerdersclub een voorbeeld. Ook banken organiseren deze netwerken, zoals Money Meets Ideas van Rabobank. Tot slot Duidelijk is dat de economie in transitie is, met fundamentele verschuivingen in het financieringslandschap, nog voortdurende problemen in het vastgoed en meer aandacht voor duurzaamheid. De economie lijkt op weg naar nieuwe vormen van kleinschaligheid, ondersteund door nieuwe samenwerkingsvormen en online-diensten. Als regio inspelen op deze toekomst vraagt visie en nog betere samenwerking

11 Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in Rotterdam, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog hoger dan in de andere grote steden, maar loopt sneller terug. Ook haalt Rotterdam haar opleidingsachterstand ten opzichte van Nederland in. In het laatste kwartaal van 2013 kwam er een einde aan een lange periode van krimp van de Nederlandse economie. Maar dit zien we nog niet terug in de ontwikkeling van de werkgelegenheid. Die liet in 2013 de sterkste krimp zien sinds de start van de crisis in. Dit geldt zowel voor Nederland (-1,9%), Rotterdam (-2,0%) als de stadsregio (-3,4%). Na vijf jaar crisis is de veerkracht bij veel bedrijven duidelijk verdwenen. Begin 2014 telde de stadsregio Rotterdam banen, minder dan een jaar eerder. In de stad Rotterdam hadden vooral de informatiesector, financiële instellingen en de zakelijke dienstverlening het moeilijk. In de stadsregio kromp het aantal banen bij de financiële instellingen, de bouw, transport & logistiek, de industrie en de informatiesector sterk. Alleen bij de horeca en het openbaar bestuur in Rotterdam en de groothandel in de regio groeide het aantal banen. Ook het aantal bedrijfsvestigingen daalde in de stad (-2,3%) en regio (-2,9%). De sectoren waar de meeste bedrijven in Rotterdam en regio verdwenen zijn de bouw, detailhandel en zakelijke dienstverlening, voor de regio aangevuld met de industrie. Sectoren De consumentendiensten hebben door de zwakke consumentenbestedingen in 2013 een slecht jaar achter de rug zowel in de stad als regio. Het aantal banen liep terug met meer dan 1000 in de stad en met bijna 2400 in de regio. De ontwikkeling van de werkgelegenheid in het Haven Industrieel Complex laat een verschillend beeld voor stad en regio zien. Kwam de dalende trend in Rotterdam tot stilstand, in de regio kromp de werkgelegenheid. Dit na de positieve werkgelegenheidscijfers van een jaar eerder in de regio. Na jaren van groei stabiliseerde het aantal banen in de zorgsector, zowel in Rotterdam als de regio. Tussen is het aantal banen in de foodsector nagenoeg gelijk gebleven in Rotterdam en regio. Kennisdiensten waren jarenlang naast de zorg een groeisector in Rotterdam en in de regio. Na 2011 daalde de werkgelegenheid in Rotterdam licht. Begin 2014 is het aantal banen in Rotterdam gestabiliseerd op het niveau van een jaar eerder. Voor de regio zet de daling nog licht door. Herstel ingezet Het economische herstel lijkt zich in 2014 eindelijk in te zetten. Dat zien we bijvoorbeeld terug in de vacatureontwikkeling. Daalde het aantal vacatures in de eerste drie kwartalen van 2013 nog ten opzichte van een jaar eerder. In het laatste kwartaal was het aantal vacatures net iets hoger dan het aantal in het vierde kwartaal van Deze positieve trend zette zich in de eerste 3 kwartalen van 2014 voort. Tussen oktober 2013 en oktober 2014 werden er in de regio Rijnmond vacatures aangeboden. Voor 27% van de vacatures werd hbo- of wo-niveau gevraagd. De andere vacatures waren gelijk verdeeld over laag (36%) en middelbaar niveau (37%). Een kwart van de vacatures werden aangeboden in de groot- en detailhandel. Voor meer dan de helft werd hier een laag opleidingsniveau gevraagd. Verder is het positief dat de omzet in de uitzendbranche sinds begin 2014 weer stijgt. Sinds juni ontwikkelt de uitzendbranche in Rijnmond zich beter dan de landelijke cijfers. De uitzendsector geldt als een vroege indicator van de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Die trekt in Rotterdam dan ook duidelijk aan. Piekte de werkloosheid in het eerste kwartaal van 2014 nog op 16,0%, het hoogste niveau sinds het begin van de crisis. In het derde kwartaal is deze teruggelopen naar 12,3%. Hiermee ligt het werkloosheidsniveau nog wel hoger dan in de andere grote steden, maar de daling zet in Rotterdam sterker door dan in de rest van de G4. Aandeel studenten MBO, HBO, WO bij Rotterdamse onderwijsinstellingen MBO 1+2 MBO 3+4 HBO WO Bron: DUO 46% 47% 15% 16% % 9% 26 % 28 % Beter opgeleid Een andere gunstige ontwikkeling is dat Rotterdam haar opleidingsachterstand ten opzichte van de rest van Nederland inhaalt. Was in 2002 nog 36% van de Rotterdamse beroepsbevolking laag opgeleid vergeleken met 29% van de Nederlandse beroepsbevolking, in 2013 is dit aandeel voor Rotterdam tot 19% gedaald. Het percentage laagopgeleiden ligt daarmee net onder het landelijke gemiddelde van 20%. Het aandeel hoogopgeleiden is sinds 2002 toegenomen van 26%, gelijk aan het Nederlandse gemiddelde, tot 38% van de beroepsbevolking en ligt daarmee hoger dan in Nederland (35%). De opwaartse beweging komt terug in de veranderde samenstelling van de studentenpopulatie binnen het mbo, hbo en wo in de periode Het aantal studenten nam in deze periode met bijna 5000 toe. Het aantal hbo ers en mbo ers op niveau 3 en 4 steeg, terwijl het aantal mbo-studenten op niveau 1 en 2 juist daalde. Dit zien we ook terug in het percentage studenten in de verschillende onderwijsniveaus. Als we kijken naar de doorstroming dan zien we dat in het schooljaar 2012/ % van de mbo ers doorstroomde naar het hbo, 20% doorleerde op het mbo en 53% de arbeidsmarkt opging. De onderwijsinstellingen in de stad en regio boden begin 2014 werk aan mensen. Daarvan werkten er in Rotterdam. Bij de hogescholen in Rotterdam en de Erasmus Universiteit werkten personen, 150 meer dan vijf jaar geleden. Het aantal werkzame personen bij de universitaire instellingen is gestegen en bij het HBO gedaald. Innovatie Sinds 2007 is het aantal banen bij bedrijven en instellingen voor Research & Development met 27% toegenomen tot 930 in januari Het laatste jaar liet een stijging zien van 86 banen. Volgens de Erasmus Concurrentie- en Innovatie Monitor is het afgelopen jaar het aantal innovaties in producten en diensten (radicale innovaties) landelijk met 6% teruggelopen. En de hoeveelheid verbeterde producten en diensten (incrementele innovatie) met 4%. Bedrijven uit de regio Rijnmond scoren voor radicale innovaties slechter dan gemiddeld en beter voor incrementele innovaties. Daarnaast scoren de bedrijven uit de regio Rijnmond lager dan gemiddeld voor technologische innovatie en hoger voor sociale innovaties

12 Groei werkgelegenheid in Rotterdam ten opzichte van het voorgaande jaar Rotterdam Overige stadsregio Metropoolregio Rotterdam Den Haag 10% 5% 0% 10% -5% 5% Haven industrieel complex Zorgeconomie Creatieve sector (zonder ingenieurs) * * Bron: Bedrijvenregister Zuid-Holland en Haaglanden NB Rozenburg vanaf 2011 bij Rotterdam * Voorlopige cijfers 0% -5% Ontwikkeling werkgelegenheid in de regio per cluster Ingenieurs Kennisdiensten Consumentendiensten Bron: Bedrijvenregister Zuid-Holland en Haaglanden NB Rozenburg vanaf 2011 bij Rotterdam * Voorlopige cijfers * * Groei aantal bedrijfsvestigingen in Rotterdam ten opzichte van het voorgaande jaar Rotterdam Overige stadsregio Metropoolregio Rotterdam Den Haag Bron: CBS, EBB * Niet beschikbaar per kwartaal op statline * 10% 5% 0% -5% -5% Ontwikkeling werkloosheid vier grote steden en Groot-Rijnmond Rotterdam Amsterdam Den Haag * Utrecht Groot-Rijnmond (CR)* 10% 5% 0% 15% 10% 15% 5% 10% 0% 5% e kw e kw e kw e kw % Werkgelegenheid Rotterdam en overig stadsregio vanaf het jaar 2000 x Bron: Bedrijvenregister Zuid-Holland * Voorlopige cijfers ROTTERDAM * Industrie en nutsbedrijven ,0-4,2-0,9 Bouw ,1-17,9-2,9 Groothandel ,3 4,8-0,2 Detailhandel en reparatie ,3 3,6-2,7 Transport en post ,1-9,6-2,2 Horeca ,0 10,6 1,3 Informatiesector ,3-9,4-7,0 Financiële instellingen ,0-15,3-5,3 Zakelijke dienstverlening ,7-8,0-3,5 Openbaar bestuur ,2-0,2 3,1 Onderwijs ,9 1,6-2,9 Zorg ,2 6,4-0,6 Overige dienstverlening ,9-8,1-4,1 Totaal ,0-2,9-2,0 Opleidingsniveau beroepsbevolking Rotterdam x Bron: CBS Omzetgroei uitzendbranche alle segmenten 2014 Bron: ABU Delta ABU markt Zuid-West Aantal ingeschreven studenten in MBO, HBO en WO bij onderwijsinstellingen in Rotterdam (per 1 oktober) x Bron: DUO MBO 1+2 MBO 3+4 HBO WO 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% P01 Groei * * * P02 P03 Overig stadregio * Industrie en nutsbedrijven ,8-6,8-5,8 Bouw ,1-26,9-8,3 Groothandel ,1-6,0 1,5 Detailhandel en reparatie ,9-2,5-2,2 Transport en post ,2-9,0-6,1 Horeca ,4 15,6-1,4 Informatiesector ,3-7,6-5,2 Financiële instellingen ,6-12,2-10,0 Zakelijke dienstverlening ,9-3,4-3,6 Openbaar bestuur ,5 11,0-0,2 Onderwijs ,1-2,7-3,9 Zorg ,7 8,2-2,4 Overige dienstverlening ,9 3,6-2,4 Totaal ,9-3,5-3,5 Laag Middelbaar Hoog Onbekend P04 P05 P06 P07 P08 P09 P10 P11 Groei * * * 22 23

13 Ontstane vacatures regio Rijnmond in absolute aantallen Bron: UWV 2011: : : eerste drie kwartalen 2014: Ontstane vacatures regio Rijnmond 4e kwartaal 2013 t/m 3e kwartaal 2014 naar sector en niveau Lager Middelbaar Hoger Totaal Totaal Landbouw, bosbouw en visserij Winning van delfstoffen Industrie Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht Winning en distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering Bouwnijverheid Groot- en detailhandel; reparatie van auto s Vervoer en opslag Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Informatie en communicatie Financiële instellingen Verhuur van en handel in onroerend goed Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening Verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verplichte sociale verzekeringen Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Cultuur, sport en recreatie Overige dienstverlening Onbekende bedrijfsindeling Bron: UWV 24 25

14 Partnerbijdrage Randstad De arbeidsmarkt van morgen De arbeidsmarkt in Nederland en daarbuiten verandert in hoog tempo. Globalisering, nieuwe technologische mogelijkheden en vergrijzing vragen om aanpassingsvermogen. Van werkgevers en werknemers. We zetten een aantal relevante ontwikkelingen en trends op een rij. Opkomst van de netwerkeconomie Als je de nieuwe wereld van werk met één woord zou moeten omschrijven, is veranderlijk misschien wel de beste keuze. Alle belangrijke trends dragen daaraan bij. Het oude industriële organisatiemodel verandert in een netwerkeconomie. Daarin werken grotere en kleinere partijen in wisselende verbanden voor kortere of langere tijd samen. Rollen en taken gaan hierin een belangrijkere rol spelen ten opzichte van de hedendaagse baan en het ouderwetse functieprofiel. Ook technologie is een echte game changer. Succesvolle producten, diensten en bedrijven van vandaag kunnen in korte tijd achterhaald zijn. Om hierop in te spelen moeten bedrijven snel van koers kunnen veranderen. De nieuwe wereld van werk: veranderlijk. Een nieuwe invulling van zekerheid Ook voor individuen verandert de wereld van werk. In het hoofd van veel mensen is zekerheid nog steeds een vaste baan, liefst zo lang mogelijk en bij dezelfde baas. Dat komt omdat allerlei zekerheden, van uitkeringen tot pensioenen en hypotheken, gekoppeld zijn aan dat contract voor onbepaalde tijd. Dit terwijl de beroepsbevolking steeds minder vaak een vast contract heeft. Voor alle werkenden geldt dat nog maar 60% dat vaste contract heeft. Maar liefst één op de tien werkt nu al als zelfstandige. In 2020 bestaat volgens TNO 30% van het personeelsbestand van organisaties uit flexkrachten. Kortom: het vaste contract verliest snel terrein. Aangezien zekerheid voor werknemers een essentiële factor blijft, staan werkgevers voor de uitdaging om binnen die context aantrekkelijk werkgeverschap op een andere manier in te vullen. Zekerheid is nog meer van belang voor laag of niet geschoolde werknemers. Gezien de relatief grote groep laagopgeleiden, is zekerheid een aandachtspunt in de regio Rijnmond. Zowel werknemers als organisaties hebben de verantwoordelijkheid om zich te blijven ontwikkelen. Het belang van ontwikkeling voor werknemers Het tempo van veranderingen bij bedrijven ligt zo hoog, dat kennis en vaardigheden ook weer vlot verouderen. Werk wordt steeds meer een kwestie van projecten, die een begin én een eind hebben. Ook een vast contract is dan maar heel betrekkelijk. Sterker nog, heel lang bij dezelfde baas hetzelfde doen is niet meer de norm. Wat is je toegevoegde waarde als een robot en software jouw werk ineens sneller, beter en goedkoper kunnen uitvoeren? Werkzekerheid is veel meer gebaat bij aanpassingsvermogen en een verantwoord opgebouwd werknemersportfolio. Ontwikkeling is hierbij het sleutelwoord. Zowel organisaties als werknemers hebben de verantwoordelijkheid om zich blijvend te ontwikkelen. Robotisering De technologische vooruitgang is nog nooit zo hard gegaan als de laatste jaren. Dit leidt niet alleen tot een hogere productiviteit, maar roept ook vragen op van psychologische, sociologische en zelfs filosofische aard. Daar waar in het verleden het paard werd vervangen door de (stoom)machine en de machine door de computer, rijst nu de vraag of de mens door de robot wordt vervangen. Techniek en robotisering worden steeds zichtbaarder op de werkvloer. Dit proces is bijvoorbeeld goed merkbaar in de Rotterdamse haven, waar steeds meer logistieke processen worden geautomatiseerd. Vier generaties op de werkvloer Als individu ben je er verantwoordelijk voor om je waarde op de arbeidsmarkt in stand te houden. We leven langer en werken langer door. Er staan straks vier generaties op de werkvloer. De kinderen van 13 van nu hebben een levensverwachting van 100 jaar. Gaat de pensioenleeftijd straks naar 75 jaar, of wordt dat een individuele keuze, met bijvoorbeeld een hoger pensioen voor wie doorwerkt? En is dit wel betaalbaar? In ieder geval zal iedereen zich herhaaldelijk opnieuw moeten uitvinden en met enige regelmaat nieuwe vaardigheden en specialisaties eigen moeten maken. Gezamenlijke uitdagingen Om een succesvolle toekomst voor de arbeidsmarkt mogelijk te maken zijn er een aantal uitdagingen. Het beeld dat dit alleen door de werknemer zelf, of door overheid of bedrijfsleven moet worden beslecht, is te beperkt. Het betreft hier een gedeelde verantwoordelijkheid, waarin iedereen zijn rol en dus verantwoordelijkheid dient te nemen. Aansluiting onderwijs arbeidsmarkt Werkgevers zien graag jongeren komen in hun bedrijven. Veel ondervraagde werkgevers geven aan dat 24% van alle vacatures voor jongeren geschikt is. Ook geven werkgevers aan dat jongeren van groot belang zijn voor hun organisatie. Maar het ontbreekt jongeren nog vaak aan de werknemersvaardigheden en praktische toepassing van kennis. Hiervoor moet meer aandacht komen in het onderwijs. Ook het bedrijfsleven kan een prominentere rol spelen in het dichten van dit gat. De werkomgeving is immers het beste praktijklokaal. Daarnaast moet er meer aandacht worden besteed aan de voorbereiding op het werkzame leven in de vorm van studiekeuze, arbeidsmarktperspectief en het opbouwen van een netwerk. In regio Rijnmond is er sprake van een relatief hoge jeugdwerkloosheid. Ook deze jongeren verdienen een plek op de arbeidsmarkt en dat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Voorkomen tweedeling Een werkgever wil naast winstgevend, ook een goed werkgever zijn. De toekomst vraagt om een reactie op de dreigende tweedeling tussen mensen met een goed ofwel vast contract en mensen zonder. Ongeacht contractvorm moeten medewerkers zich kunnen blijven ontwikkelen. Dat is van belang voor henzelf, voor de werkgever en niet in de laatste plaats voor de economie. De huidige wetgeving helpt daar nu niet bij. Iedereen moet verantwoordelijkheid kunnen nemen voor zijn of haar eigen loopbaan en een leven lang kunnen leren om zo een relevante arbeidsmarktpositie in te kunnen blijven nemen. Publiek private samenwerking Organisaties zijn zich bewust van de maatschappelijke bijdrage die zij kunnen leveren. Aan eerder genoemde barrières moet samen gewerkt worden. Dit is geen doel op zich, maar enkel een oplossing in de private of publieke sector is niet afdoende. Alleen door publiek-private initiatieven is er een vernieuwing in de gehele keten mogelijk. Passende wet- en regelgeving en facilitatie door de overheid kunnen samen met de praktische invulling van bedrijfsleven tot succes leiden. Het concept is hierin specifiek voor Rijnmond een treffend voorbeeld. Dit sociaal uitzendbureau creëert kansen voor bijstandsgerechtigden en maakt het voor bedrijven mogelijk om invulling te geven aan hun Social Return on Investment (SROI) verplichtingen. De wereld van werk is dus volop in beweging. Het is moeilijk te voorspellen hoe de arbeidsmarkt van morgen er uit ziet, maar wat zeker is, is dat het thema van deze bundel relevanter is dan ooit

15 Partnerbijdrage Hogeschool Inholland, Hogeschool Rotterdam en Albeda College Een toekomstbestendig beroepsonderwijs Om relevant te blijven in de snel veranderende kenniseconomie zal het beroepsonderwijs jongeren moeten voorbereiden op een dynamische arbeidsmarkt. Naast vakinhoudelijke kennis neemt het belang van zachte vaardigheden en aanpassingsvermogen toe. Nederland wil tot de top 5 van meest vooraanstaande kenniseconomieën behoren en een structurele plaats in de top 5 van de Global Competitiveness Index innemen. Hiervoor moeten we investeren in versterking van de productiviteit, het innovatievermogen en de concurrentiekracht van de Nederlandse kenniseconomie. De rol van kennis neemt alleen maar toe. Er is sprake van voortschrijdende globalisering en technologische ontwikkeling en de snelheid waarmee kennis wordt vernieuwd neemt toe. We zien ontwikkelingen in de maakindustrie, zoals robotica en 3D-printen, de trend van reshoring van productiearbeid uit lagelonenlanden, de deeleconomie die zijn intrede doet en snel toenemende internetverkopen. Door innovaties en technologische vooruitgang veranderen de inhoud en het aanbod van beroepen snel. Werknemers, werkgevers en kennisinstellingen zullen zich steeds sneller moeten aanpassen aan de wisselende omstandigheden. Door verwachte groei en krimp van (deel)sectoren en een toename van de intersectorale mobiliteit ontstaat er een arbeidsmarkt die vraagt naar flexibilisering. De baanzekerheid van weleer zal plaatsmaken voor permanente baanonzekerheid en een beroep doen op werknemers zich blijvend bij- of om te scholen. Mede onder invloed van technologische ontwikkelingen neemt het belang van niet-routinematige vaardigheden en van kennis en innoverend vermogen toe. Een belangrijke opgave is het vergroten van de internationale concurrentiekracht van het Rotterdamse bedrijfsleven en in relatie hiertoe het opdoen van internationale vaardigheden en -competenties van (toekomstige) werknemers in een dynamische arbeidsmarkt. Arbeidsmarkt Rotterdam De regio Rotterdam kent op het terrein van economie en arbeidsmarkt haar specifieke uitdagingen en ambities. Rotterdam heeft één van de meest complete en concurrerende maritieme clusters ter wereld. Zowel de maritieme dienstverlening als de maritieme maakindustrie biedt veel werkgelegenheid voor Rotterdammers. Continue vernieuwing van de haven en het industrieel complex is essentieel om de Europese toppositie te behouden en uit te bouwen. Het Rotterdamse MKB, met een grote diversiteit aan producten en diensten, is een belangrijke banenmotor voor de regio en er is een toename van innovatieve start-ups en incubators. Beschikbaarheid van personeel dat aan de vraag van ondernemers voldoet, is een belangrijke vestigings- en investeringsfactor voor bedrijven. Rotterdam kent in verhouding tot andere grote steden een laag opgeleide beroepsbevolking terwijl er juist behoefte is aan meer hoger opgeleiden. Een goede aansluiting van vraag en aanbod geeft een gezonde arbeidsmarkt. De startpositie van een deel van het jonge talent in Rotterdam vraagt extra inspanningen en tijd om tot volle ontplooiing te komen. In dat kader is het Rotterdamse beroepsonderwijs nauw betrokken bij de activiteiten van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid. Niet alleen worden jongeren gestimuleerd om onderwijs te kiezen in kansrijke sectoren, zoals de haven en techniek. Ook zijn er gerichte activiteiten met als doel het studiesucces van jongeren uit Rotterdam Zuid te vergroten en de (voortijdige) uitval uit het onderwijs verder omlaag te brengen. Werknemersvaardigheden De Rotterdamse economie wordt sterker als het beroepsonderwijs goed weet in te spelen op de vraag van werkgevers en de potentie van de multiculturele beroepsbevolking. De toenemende complexiteit van de samenleving vraagt van startende werknemers dat zij actuele kennis hebben, vaardigheden beheersen en onderzoekend en kritisch vermogen ontwikkelen om als weerbare professionals aan de slag te kunnen. Vakkennis is nog steeds de belangrijkste determinant van arbeidsmarktsucces, maar vakoverstijgende competenties als analytisch-, onderzoekend- en reflectief vermogen spelen een steeds belangrijkere rol om als professional optimaal te functioneren. Deze competenties, en de zogenaamde 21th century skills zoals sociale- en communicatie vaardigheden, interculturele sensitiviteit en samenwerken, zijn ook van belang voor employability, productiviteit en technologische en sociale innovatiecapaciteit. Beroepsonderwijs, zowel mbo als hbo, is hét aangewezen onderwijs om jongeren te begeleiden bij de ontwikkeling van hun talenten en om in te zetten op de professionalisering van werkenden in het kader van leven lang leren. De doorstroommogelijkheid vmbo-mbo-hbo is uniek vergeleken met andere landen en geeft leerlingen en studenten een kans zich door te ontwikkelen. Maar dat betekent niet dat iedereen ook moet streven naar het hbo-niveau. Een goede mbo vakman of -vrouw is in bepaalde arbeidsposities van grotere toegevoegde waarde dan een hbo er. Elk beroepsniveau kent haar eigen specifieke waarde op de arbeidsmarkt en biedt ruimte om hierin te excelleren en trots op te kunnen zijn. Het mbo en hbo hebben een sterke verbinding met de beroepspraktijk. Maatschappelijke ontwikkelingen stellen steeds hogere eisen aan het eindniveau van opleidingen. Dan is de uitdaging voor het beroepsonderwijs om dat te realiseren, door intensieve samenhang aan te brengen tussen onderwijs, praktijk en praktijkonderzoek. Naast het opleiden van innovatieve professionals heeft het beroepsonderwijs ook tot wettelijke taak om samen met de praktijk te werken aan kennisontwikkeling, valorisatie en vernieuwing van de beroepspraktijk. Wil het beroepsonderwijs een relevante partner blijven in de snel veranderende kenniseconomie dan zullen wij ons beter onderscheiden door talenten en kwaliteiten beter zichtbaar en inzetbaar te maken zodat partijen weten waarvoor men bij de instellingen kan aankloppen; studenten erop voorbereiden dat zij steeds sneller moeten leren en innoveren in een dynamische economie. In een context van een overvloed aan keuzes en verandering wordt ons vermogen tot aanpassen en leren steeds belangrijker; slimmer leren en innoveren binnen steeds wisselende samenwerkingsverbanden met bijvoorbeeld bedrijven en burgers in stadlabs en communities of practice rond lokale en globale uitdagingen. Om aan deze opdrachten voor het beroepsonderwijs invulling te geven, bestaan er al een groot aantal praktijken in Rotterdam en zijn er nog diverse uitdagingen

16 Centres of Expertise Hogeschool Rotterdam Grote thema s in Rotterdam zijn de Haven en Zuid. De behoefte aan innovatie en professionals is groot. In aansluiting op de behoefte aan innovatie en kennisvalorisatie zijn in het hoger onderwijs Centres of Expertise (CoE s) geïntroduceerd. In deze CoE s worden onderzoek, onderwijs en de praktijk verbonden. Onderwijsinstellingen, praktijkpartners en mogelijk andere spelers (overheid) werken gericht samen aan complexe Rotterdamse vraagstukken. Dit biedt een inspirerende leeromgeving voor studenten én een meerwaarde voor alle partijen. Hogeschool Rotterdam heeft twee CoE s in aansluiting op twee grote thema s in Rotterdam: HAVEN en ZUID Het Expertisecentrum maatschappelijke Innovatie (EMI) is een aan Rotterdam-Zuid verbonden netwerkorganisatie die werkt aan het oplossen van complexe maatschappelijke vraagstukken op het gebied van wonen, werken, zorg & welzijn en onderwijs. In het Centre of Expertise RDM staat de Rotterdamse haven centraal. De haven is enerzijds het beroepenveld waar een belangrijke human capital vraag ligt, waarin de hogeschool onmiskenbaar een rol heeft. Maar de haven is meer. Het is ook een belangrijke bron van casuïstiek - een oneindige bron waaruit de Hogeschool Rotterdam kan putten met een meerwaarde voor onderwijs en bedrijven. Associate Degree Rotterdam Academy Hogeschool Rotterdam De vraag naar hoger opgeleiden in Rotterdam is groot. De stap naar een 4 jarige hbo opleiding is voor mbo gediplomeerden soms ook groot en niet altijd noodzakelijk om de kansen op de arbeidsmarkt te vergroten. In aansluiting op de vraag vanuit de arbeidsmarkt is in nauwe samenwerking met de ROC s Albeda en Zadkine door Hogeschool Rotterdam een college voor Associate degree (Ad) opleidingen opgericht, de Rotterdam Academy. Een Ad is een 2 jarige hbo opleiding en leidt op voor een specifiek beroep, dat gespecificeerd is vanuit het werkveld. De opleiding sluit aan op het 3e jaar van een reguliere hbo bachelor opleiding voor hen die uiteindelijk toch nog verder willen studeren. De Associate degree past ook in trajecten van talentontwikkeling van medewerkers. De investeringstijd van twee jaar is zowel voor bedrijven als medewerkers te overzien. Brede Bachelor Hogeschool Inholland Rotterdam Het afgelopen jaar heeft Inholland afscheid genomen van een aantal opleidingen in het economische domein. Daarvoor in de plaats is de opleiding Business Studies van start gegaan. Deze brede Bachelor opleiding speelt in op de vraag van werkgevers naar professionals met een brede basiskennis en een integrale blik op bedrijfsprocessen. Zij hebben een grote toegevoegde waarde binnen professionele organisaties. Zo biedt Inholland een overzichtelijk geheel van hoger economisch onderwijs. Niet voor niets wordt de opleiding Business Studies ook wel de Heao 3.0 genoemd. Business Studies is een bedrijfskundige opleiding met aandacht voor diverse aspecten van een organisatie zoals, management, logistiek, marketing en de mensen die het werk verrichten. Studenten worden voorbereid op een dynamische werkomgeving. Ze leren om in te spelen op verandering door middel van een onderzoekende houding en beschikken over vaardigheden om samen te werken en beslissingen te nemen in complexe omgevingen zoals de Rotterdamse. Lectoraten als kennispartner Hogeschool Inholland Rotterdam Onderzoek binnen Hogeschool Inholland staat in dienst van het onderwijs, beroepsontwikkeling en de maatschappij als geheel. Het onderzoek wordt uitgevoerd door 26 lectoraten onder leiding van 20 lectoren. Praktijkgericht onderzoek draagt bij aan nieuwe kennis, inzichten en producten die helpen bij het oplossen van problemen in de beroepspraktijk. Tevens draagt het bij aan kwalitatief goed onderwijs, dat aansluit op de vraagstukken die in de beroepspraktijk en in de maatschappij leven. Daarnaast vervullen de lectoraten een brugfunctie als intermediair tussen het onderwijs en het werkveld, maar ook tussen het werkveld en de burger. Het recent opgerichte lectoraat Cross Cultureel Ondernemerschap bij Inholland in Rotterdam speelt in op de groeiende belangstelling voor ondernemerschap in de internationale context. Albeda College; Beroepsonderwijs, de koninklijke weg naar vakmanschap! Nu steeds meer banen verdwijnen en de jeugdwerkloosheid oploopt, moeten we studenten niet langer opleiden tot werknemer maar moeten we hen leren ondernemend te zijn. Als banen verdwijnen, weten we dat er ook weer banen ontstaan. Welke banen er ontstaan, hoe het werk er over pakweg 5 jaar uitziet, is nu nog niet helder. Daar ligt een opgave voor het beroepsonderwijs. Niet opleiden voor de functies van gisteren die er morgen niet meer zijn, maar jongeren begeleiden bij het vinden van hun passie en uitdagen om zichzelf te ontdekken en begeleiden bij de vragen die zij willen beantwoorden. Zodat zij in staat zijn na hun afstuderen zich te blijven ontwikkelen en zichzelf mee te ontwikkelen op een zich voortdurend veranderende arbeidsmarkt. Dat vraagt een andere kijk op beroepsonderwijs. Vanuit een basisset van vaardigheden en kennis, zal de student meer en meer op pad zijn om van binnenuit de arbeidsmarkt te leren kennen. Dat vraagt een nauwe samenwerking met bedrijven en instellingen die open staan en als partner mee willen denken en mee willen creëren aan het onderwijs. Albeda en Zadkine zijn van mening dat in deze Rotterdamse situatie het beroepsonderwijs gebaat is bij kleinere herkenbare scholen, die zich richten op specifieke sectoren van de arbeidsmarkt. Hierdoor wordt het mogelijk om sneller, in overleg met het bedrijfsleven, tot besluitvorming over te gaan die past bij de sector, de ondersteuning dicht bij het onderwijs te organiseren, een doelmatig aanbod in Rotterdam te realiseren en geen concurrentie meer te hebben. Uiteindelijk en uiteraard in het belang van onze studenten, het bedrijfsleven en de stad. Door vijf samenwerkingsverbanden te vormen zijn wij in staat het beroepsonderwijs toekomstbestendig te organiseren. Wij bedoelen daarmee: herkenbaar voor studenten en docenten, bedrijfsleven en overheid, kleinschalig, bestuur en toezicht dicht bij primair proces, geen concurrentie maar samenwerking om de enorme bezuinigingen die op ons afkomen op te kunnen vangen, macrodoelmatig en arbeidsmarktrelevant en betrokkenheid van het bedrijfsleven creëren die nodig is om aan vele vraagstukken het hoofd te bieden (stages, opleidingsportfolio dat past bij de vragen van de markt, steun bij het in stand houden van de infrastructuur). Geen bestuurlijke drukte maar overzichtelijke sectorale colleges, waarbij het bedrijfsleven zich kan aansluiten en via het toezicht invloed kan uitoefenen op het beleid. Dat is een vorm van participatie die de samenwerking, het vertrouwen en de kwaliteit ten goede komt. Zo werken wij aan kwaliteit, herkenbaarheid en een menselijke maat in Rotterdam. De arbeidsmarkt van de toekomst in Rotterdam is een uitdaging waar beroepsonderwijs en beroepspraktijk samen voor staan. Op basis van gesignaleerde en verwachte maatschappelijke trends, ontwikkelt het beroepsonderwijs zich. Een aantal praktijken in het Rotterdamse zijn in voorgaande voorbeelden weergegeven. Hiernaast bestaan er ook diverse uitdagingen, waarvoor nog naar effectieve antwoorden wordt gezocht. Input vanuit en samenwerking met bedrijven instellingen en overheden zijn hierbij meer dan welkom. Leiden we genoeg mensen op voor hooggeschoolde beroepen van de toekomst? Vragen die we hierbij stellen zijn: Bereiden we in voldoende mate voor op de competentiewissel naar non-routine vaardigheden door bijvoorbeeld mensen beter te leren beslissingen te nemen in contexten van grote onvoorspelbaarheid en onzekerheid? Kunnen we samen met het regionale bedrijfsleven tijdig bepalen aan welke professionals behoefte is en samen met hen de aanwezige talenten in de regio actueel opleiden? Hoe maken we de sectoren waar in de regio vraag naar is, zoals techniek en zorg, aantrekkelijker voor de jeugd in hun studieloopbaan keuzes? Welke kennismaking- en oriënterende activiteiten, beroepsoriënterende stages, baangarantietrajecten, vakwedstrijden en andere imago versterkende activiteiten kunnen we gezamenlijk inzetten om tot het verhogen van de kwantiteit en kwaliteit van vakmensen te komen in de vraagsectoren? De startpositie van een deel van de jeugd in Rotterdam in hun onderwijsloopbaan is kwetsbaar. Het benutten van talent is niet alleen van belang voor elk individu en een stabiele samenleving, maar ook voor de arbeidsmarkt en economie. Willen we alle talenten optimaal benutten, ontstaat de vraag: hoe creëren we als onderwijs, overheid en bedrijfsleven gezamenlijk kansen vanuit passende leerroutes, voldoende stageplaatsen om het vak te leren, specifieke praktijkleerplaatsen en werkgelegenheid waarin doorontwikkeling van talent mogelijk is. In Rotterdam is behoefte aan goede vakmensen, hogeropgeleiden en een internationaal concurrerende innovatieve economie! Zijn we met elkaar (ondernemers - onderwijs - onderzoek - overheid) betrokken, creatief en flexibel genoeg om duurzaam te investeren en een passend pallet van (internationale) leergemeenschappen te ontwikkelen rond innovatieve vraagstukken, die bijdragen aan de het versterken van de kenniseconomie en aansluitend bij het opleiden en het ontwikkelpotentieel van de beroepsbevolking (in opleiding) van Rotterdam? Wie doet mee? 30 31

17 11 38 Essay De Derde Maasvlakte ligt op het Weena Bart Kuipers & Walter Manshanden, Erasmus Universiteit Rotterdam & TNO Figuur 2: Aan de haven gerelateerde import- en exportstromen zijn de dominante financiële stromen in de economie van de Rotterdamse regio. Leveringen Rotterdam stad en haven: buitenlandse handel, leveringen aan/van Nederland en interne leveringen stad en haven,, miljard euro. Bron: TNO/EUR, o.b.v. CBS. Relaties Nederlandse Economie Stad 2 9 Haven 33 Import / export Hoe ziet Rotterdam er in 2040 uit? Of de economie bloeit en stad en haven nauwer zijn gaan samenwerken is uiteraard afhankelijk van externe factoren. Maar op voorhand is duidelijk dat groeikansen zich vooral voordoen in de maritieme dienstverlening. We schetsen vier toekomstbeelden voor de regio. Met de opening van de Markthal, het nieuwe Centraal Station en De Rotterdam in 2014 staat de stad Rotterdam internationaal op de kaart. De grauwe werkstad met het imago van opgerolde mouwen verandert langzaam in een designstad en culinaire hotspot. Wat 2014 voor de stad Rotterdam betekent, zou 2015 wel eens voor de haven kunnen betekenen als de nieuwe containerterminals van APM Terminals en Rotterdam World Gateway (RWG) op de Tweede Maasvlakte in bedrijf komen. Terminals die gebruikmaken van de nieuwste technologie en die een doorbraak op het gebied van duurzaamheid betekenen door hun elektrische aandrijving. Net zoals met s werelds eerste geautomatiseerde containerterminal van ECT in de jaren 90, zal met de opening van deze twee nieuwe terminals de havenwereld opnieuw de ogen op Rotterdam richten. Deze gescheiden gebeurtenissen zijn symbolisch voor de relatie tussen de stad Rotterdam en zijn haven. Haven en stad zijn de afgelopen decennia uit elkaar gegroeid. Sinds de jaren 20 van de vorige eeuw is de Rotterdamse haven steeds verder in westelijke richting gegroeid, culminerend in de Tweede Maasvlakte. Het is echter de vraag of dit zal doorzetten. Is het een kwestie van tijd voordat een Derde Maasvlakte aan de Tweede wordt toegevoegd? Wij denken van niet. De haven zal zich op een andere wijze ontwikkelen, waarbij de stedelijke omgeving een veel sterkere rol gaat spelen dan in het verleden en de vele nieuwe banen wel eens eerder op een locatie als het Weena terecht zouden kunnen komen dan naast de Tweede Maasvlakte in de Noordzee. Figuur 1: Economie van de stad en de haven zijn ongeveer even groot, maar de stad creëert ruim tweemaal zoveel toegevoegde waarde. Economische structuur Rotterdam stad en haven: productiewaarde en toegevoegde waarde, (miljard euro). Bron: TNO/EUR, o.b.v. CBS Miljard Euro 76 Stad Productiewaarde 69 Haven Toegevoegde waarde 36 Stad 15 Haven Niet alleen in ruimtelijk maar ook in economisch opzicht kennen stad en haven geen sterke verwevenheid. In feite is sprake van twee economische eenheden. De stad Rotterdam realiseert een ruim tweemaal zo grote toegevoegde waarde als de haven (figuur 1). In tegenstelling tot de stad is de haven sterk internationaal georiënteerd. Bijna de helft van de productie (48%) wordt geïmporteerd en ruim de helft geëxporteerd (55%). De stedelijke economie van Rotterdam valt daarbij in het niet, met import- en exportstromen van respectievelijk 12% en 15% van de totale productiewaarde. De Rotterdamse haven is een echte exportmotor. De stad Rotterdam is vooral op de binnenlandse economie gericht en kent omvangrijke interne leveringen. Naast verschillen in omvang en exportgerichtheid is een derde kenmerk van de relatie stad en haven dat sprake is van relatief beperkte leveringen tussen beide. De stad Rotterdam levert met 3,6 miljard maar 5% van de totale in de haven gerealiseerde productiewaarde aan de stad (figuur 2). De haven levert relatief gezien nog minder aan de stad: 2,2 miljard, zo n 3% van de totale productiewaarde. Een bloeiende haven betekent niet automatisch dat de stad Rotterdam daar direct van profiteert. De centrale boodschap is dat een bloeiende haven niet automatisch betekent dat de stad Rotterdam daar direct van profiteert door een grotere vraag naar producten en diensten en vice versa. Waar de Rotterdamse haven veel gevoeliger is voor de buitenlandse omgeving dan de stad, zijn binnenlandse ontwikkelingen primair in de stad te merken. Daardoor is het goed mogelijk dat haven en stad een gescheiden ontwikkeling doormaken. Agglomeratievoordelen Een belangrijk kenmerk van de economie van Groot-Rijnmond is dat deze met een vergelijkbare omvang is gegroeid als de Nederlandse economie. Dat is vreemd voor een stad met een zo grote samenballing van economische activiteiten als Rotterdam; wij verwachten eerder een duidelijk sterkere groei dan het Nederlandse gemiddelde. De theorie veronderstelt dat in een omvangrijke stedelijke omgeving agglomeratievoordelen optreden. Die ontstaan wanneer veel huishoudens en/of bedrijven bij elkaar zitten, zodat schaalvoordelen optreden. Te denken valt aan een goede infrastructuur en een groot arbeidsaanbod. Maar de agglomeratievoordelen in Rotterdam blijven achter doordat de diversiteit van bedrijfstakken minder duidelijk aanwezig is vanwege de dominantie van het havencluster. Bij de analyse van het groeipatroon van de economie van Groot- Rijnmond kunnen wij echter de gevolgen van specifieke sectoren niet echt terugvinden, ondanks de dominante aanwezigheid van de haveneconomie. De groei heeft een algemeen karakter en is niet te herleiden tot agglomeratievoordelen die samenhangen met specifieke clusters, zoals de petrochemie. Daarnaast blijkt dat in Groot-Rijnmond sprake is van de productie van goederen en diensten waarvan de verkoop minder snel stijgt of daalt bij een groei van het inkomen: er is sprake van een zekere demping. Zo heeft de regio niet echt geprofiteerd van de sterke groei in financieel-economische dienstverlening in de tweede helft van de jaren 90. Er zijn meer bedrijfstakken in de economie van Groot- Rijnmond nodig die sneller dan het landelijk gemiddelde groeien, om echt beter te presteren dan de rest van het land. Het essay in de Economische Verkenning Rotterdam 2014 van Anet Weterings en Frank van Oort wijst ook op relatief zwak ontwikkelde agglomeratie-effecten

18 Essay De Derde Maasvlakte ligt op het Weena Zij nemen waar dat de grootste clusters in Rijnmond transport & distributie, chemie, tuinbouw en natte waterbouw in een verzadigingsfase zitten. Deze auteurs adviseren om een hoger groei- en innovatievermogen vooral te zoeken in nieuwe combinaties tussen sectoren met vernieuwingspotentie. Een voorbeeld van een dergelijke cross-over is die tussen industrieel ontwerp en architecten- en ingenieursbureaus. Het havenindustrieel cluster en het stedelijke ontwerp en techniek cluster hebben weer duidelijke kennisrelaties met in de stad gevestigde zakelijke dienstverleners, zoals consultants en adviesbureaus. Hoogwaardige diensten Uit een nadere analyse van de leveringen tussen stad en haven blijkt dat het voor een belangrijk deel juist hoogwaardige stedelijke diensten zijn die vanuit de stad aan de haven worden geleverd: zo n 900 miljoen van de in totaal 3 miljard. Daarnaast levert de sector verhuur en overige zakelijke diensten voor 700 miljoen vanuit de stad aan de haven. Kortom, ruim anderhalf miljard euro aan veelal hoogwaardige dienstverlening gaat jaarlijks vanuit de stad naar de haven. Hoewel geen zeer omvangrijk bedrag, neemt het wel toe en gaat het om hoogwaardige, kennisintensieve havengerelateerde stedelijke werkgelegenheid. Voorbeelden van deze hoogwaardige dienstverlening zijn bedrijven als TBA, gevestigd in Delft-Zuid, en ABB met een kantoor in Rotterdam- Alexander. Dit zijn bedrijven die innovatieve en vernieuwende kennis op het gebied van containerterminalautomatisering en -software leveren, onder andere aan de nieuwe terminals op de Tweede Maasvlakte. Wij achten dergelijke vormen van crossovers, net als Weterings en Van Oort, van groot belang voor de toekomst van zowel de stad als de haven van Rotterdam. De afgelopen jaren zagen we de komst van nieuwe hoogwaardige havengerelateerde diensten naar de stad waarbij eveneens sprake is van genoemde cross-overs. Een goed voorbeeld is het kantoor van Shell Nederland Verkoopmaatschappij op het Weena dat in mei 2012 zijn poorten opende. De 1100 hoogwaardige, commerciële medewerkers die hier werkzaam zijn houden zich onder meer bezig met de inkoop van grondstoffen en het transport en de opslag van Shell-producten en sturen deels de productieactiviteiten in Pernis aan. Belangrijk is dat indirect nog eens 1100 deels eveneens hoogwaardige arbeidsplaatsen samenhangen met dit kantoor; juristen, verzekeraars maar ook typisch stedelijke dienstverleners zoals copywriters en reclamebureaus. Ook Unilever heeft sinds extra banen naar het centrum van Rotterdam getrokken, waarbij het marketingafdelingen vanuit verschillende Europese landen bij elkaar bracht op de vestiging op het Weena. Voor Unilever waren de excellente internationale verbindingen een belangrijke overweging voor de keuze voor Rotterdam. Shared Service Center Het type activiteit dat beide multinationals in Rotterdam uitvoeren duidt men aan met Shared Service Center (SSC), ofwel kantooractiviteiten die zijn gerelateerd aan de productie en logistiek in de Rotterdamse haven. Veel van deze centra bevinden zich in het havengebied. Kenmerkend is dat ze hoogwaardige werkgelegenheid bieden en een afgeleide vraag naar andere vormen van dienstverlening met zich meebrengen. Een minder aantrekkelijke karaktereigenschap van deze centra is dat ze relatief mobiel zijn. Het vertrek van een groot SSC van het in de Botlek gevestigde chemiebedrijf Kemira naar Gdansk in Polen geeft aan dat de positie van Rotterdam niet een gegeven is. Uit recent uitgevoerd onderzoek door de Erasmus Universiteit blijkt de markt voor SSC s een vechtmarkt te zijn. Bedreigingen zijn locaties met lagere kosten zoals Gdansk, de outsourcing van dergelijke diensten naar specialistische bedrijven die vaak niet in havenregio s zitten, of die zich zelfs in typische offshore locaties als India bevinden, en de concentratie van veel van deze shared services bij hoofdkantoren in het buitenland. Naast SSC s hebben in de stad gevestigde havengerelateerde hoofdkantoren en handelsondernemingen dezelfde vraag naar hoogwaardige dienstverleners. En Groot-Rijnmond heeft meer van dergelijke hoofdkantoren: denk aan Vopak, Vitol, Eneco, Boskalis, Van Oord, Broekman Groep, C. Steinweg Handelsveem en Argos. Hoewel velen een sterke toename van de containeroverslag voorspellen zal de groei in werkgelegenheid beperkt zijn, gegeven de hoogproductieve nieuwe terminals op de Tweede Maasvlakte. De terminal van RWG kan bijvoorbeeld met mensen worden aangestuurd en het bedrijf heeft totaal slechts 200 personeelsleden in vaste dienst. Vooral dienstverleners rondom de kern van directe havenactiviteiten kunnen gaan zorgen voor groei. Belangrijk voor de groei van de haven is ook de vraag: hoe meet je deze groei? Het zijn daarbij steeds minder de volumes maar eerder hooggeschoolde werknemers en directe buitenlandse investeringen die van belang zijn. Deze werknemers zijn niet nodig op de Tweede Maasvlakte, maar wel bij de dienstverleners voor de haven. Voor deze bedrijven is de stad als vestigingsmilieu veel belangrijker dan de haven. Daarom denken wij dat de groei van de haven voor de lange termijn eerder in de stad bijvoorbeeld op het Weena dan op een eventuele Derde Maasvlakte gevonden kan worden. Vier toekomstscenario s voor 2040 Het is een uitdaging om de huidige economische relaties tussen de stad en de haven in beeld te brengen. Maar dit is klein spel bij het beantwoorden van de vraag hoe deze relatie er in 2040 uitziet. In het onderzoek dat wij voor de gemeente uitvoerden hebben wij dat opgelost door de vier politiek correcte scenario s van het Centraal Planbureau voor 2040 te koppelen aan de visie van vijf dwarse denkers. Op basis van een workshop zijn vier toekomstbeelden ontwikkeld. 1) Containers, chemie en conflict: de stad verliest, de haven wint In het eerste toekomstbeeld houdt de Rotterdamse economie tot 2040 in grote lijnen de huidige economische structuur en groeit ze primair door als Global Hub voor de containersector en als Europees centrum voor de procesindustrie. De containermainport en het petrochemische complex zijn nog steeds de twee centrale elementen van de haven. De structuur van de haven blijft daarmee in de komende decennia intact. Dankzij de kracht van de Tweede Maasvlakte als containerlocatie en als succesvolle vestigingsplaats voor een aantal biochemische en onderling sterk industrieel gekoppelde chemische bedrijven blijft de haven sterk groeien in traditionele zin. Biobased en circulaire economie zijn ontwikkelingen die de kracht van het chemiecluster op peil houden. Grote bulk- en containerstromen blijven een kenmerk van de haven en de bedrijven weten een sterke efficiencygroei te realiseren. Mede daardoor blijft de haven zowel in de containerlogistiek als in de procesindustrie de onbetwiste Europese marktleider. Ook op het gebied van duurzame ontwikkeling is Rotterdam leidend. Het imago van duurzaamheid van de haven blijkt een ijzersterke vestigingsplaatsfactor te zijn. De stad weet echter niet veel van deze groei te profiteren. Juist door de voortgaande, succesvolle groei zien bestaande partijen weinig aanleiding voor diversificatie of transitie. Daarnaast betekent de sterke efficiencydrive dat maar een beperkt aantal werknemers nodig is. Dit blijven voor een groot deel de bekende insiders, hoog opgeleide autochtonen. Voor onderhoud en gespecialiseerde dienstverlening wordt vooral gebruik gemaakt van experts die wereldwijd worden ingevlogen, in plaats van dat Nieuwe Rotterdammers hier aan de bak komen. De stad moddert daarom voort en mist een duidelijke nieuwe richting voor groei. Rotterdam is in 2040 een rijke stad, maar herbergt tegelijkertijd grote wijken met relatief arme inwoners. Met name Rotterdam-Zuid weet niet te profiteren en in de jaren 30 ontstond een groot aantal stedelijke conflicten zoals ook bekend van de Franse banlieues. Dit heeft weer een negatief effect op de aantrekkelijkheid van Rotterdam als vestigingsplaats, onder andere voor hoogwaardige havengerelateerde dienstverleners. In de relatie stad-haven is sprake van een versterking van de huidige divergentie. Ook de verschillende delen van de stad groeien verder uit elkaar, wat leidt tot grootschalige rellen in Rotterdam-Zuid door een generatie kansloze, laag opgeleide en relatief arme bewoners. Door de voorspoedige economische ontwikkeling is de samenwerking tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen sterk gegroeid: beide chemische en containerclusters zijn in 2040 daadwerkelijk tot één Vlaams- Nederlandse Delta geïntegreerd, sterk drijvend op containers en chemie. Tegelijkertijd blijft de integratie van Rotterdam in Randstadverband achter. In dit toekomstbeeld is een verdringingsproces gaande waarin de stad een stap terug doet. De krachtige wereldhandel geeft de haven een voordeel dat aan de stad voorbij gaat

19 Essay De Derde Maasvlakte ligt op het Weena 2) Rotterdam World Port City: voortouw ligt bij de stad, haven profiteert mee In het tweede toekomstbeeld heeft Rotterdam zich in 2040 tot een hoogwaardig maritiem dienstencentrum weten te ontwikkelen. De voortdurende sterke groei van de fysieke activiteiten van de haven is een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling tot deze World Port City. Rotterdam weet daadwerkelijk hoogwaardige kennisintensieve maritieme dienstverleners aan zich te binden, door enerzijds een succesvolle, gerichte acquisitie en door anderzijds de realisatie van een aantrekkelijke stad met een vitaal centrum. Agglomeratiekrachten en cross-overs tussen bestaande dienstverleners en het haven- en industriële complex zijn een belangrijke achtergrond voor het vestigingsmilieu. Aanvullend ontstaat een toenemende vraag naar persoonsgerichte dienstverlening als resultaat van de stedelijke vitaliteit, denk aan cultuur, horeca en vrije tijd. De stad Rotterdam is in dit toekomstbeeld in 2040 werkelijk in staat gebleken een aantrekkelijke ontmoetingsplek te zijn voor creatieve en innovatieve geesten. Het Central District rondom het Weena is de meest zichtbare locatie in dit toekomstbeeld, waarbij door een sterk verbeterde verbinding met Londen en andere beslissingscentra een aantal grote dienstverleners aan Rotterdam is weten te binden. Het Marconiplein is een wereldwijd aangehaald voorbeeld als innovatiemotor voor medische en cleantech technologie. Het Marconiplein is een spin in het kennisweb dat zich vanuit de RDM-campus, via Delft tot in Leiden heeft ontwikkeld. De ruimtelijke structuur van Rotterdam toont een toenemende vervlechting tussen Rotterdam-Noord en -Zuid. Niet alleen laten bepaalde wijken van Zuid zoals Charlois, Katendrecht en Feyenoord een sterke opwaardering zien, ook is sprake van een grote vraag naar arbeid, met name door de groei van persoonlijke dienstverlening in de stad. Dit is ook een model waarin de structuur van de twee andere belangrijke ruimtelijke elementen wordt versterkt. Doordat in dit toekomstbeeld sprake is van een sterke ontwikkeling in chemie en containers, werken havengerelateerde bedrijven nauw samen binnen de Vlaams- Nederlandse Delta. Vanwege de omvangrijke groei van de hoogwaardige maritieme dienstverlening wordt veel samengewerkt met dienstverlenende bedrijven in de Zuidas, maar ook met andere kennisintensieve locaties in de Randstad zoals Leiden. Kortom: in het World Port City toekomstbeeld is de uitbouw van de stad Rotterdam als hoogwaardig maritiem dienstencentrum geslaagd. In dit scenario deelt de gehele Rotterdamse regio in de welvaart, met een voortrekkersrol voor de stad. Dit in tegenstelling tot het eerste toekomstbeeld, waarbij het indirecte effect vooral naar de rest van Nederland weglekt. 3) Decentraal, digitaal, duurzaam & depressief: havensteden profiteren niet In het derde toekomstbeeld is sprake van een ontwikkeling die door drie belangrijke trends wordt aangestuurd. De eerste trend is de decentralisatie van productie. Ontwikkelingen als 3D-printing, near-sourcing en re-shoring zetten krachtig door en versterken elkaar, aangevuld met een toenemend protectionisme in de wereldeconomie. Dit betekent dat het huidige wereldwijde handelsmodel gedragen door de container relatief aan belang inboet. Er is sprake van een afname van deepsea vervoer en een relatieve toename van shortsea en continentaal multimodaal vervoer, mede gevoed door spoorverbindingen vanuit China. De totale containeroverslag stagneert in de Europese havens. Hoewel Rotterdam binnen Europa nog steeds een positie als Global Hub heeft door de mogelijkheid zeer efficiënt containers te behandelen, is de groei eruit. Omdat de basisvraag naar dienstverlening door de afnemende groei achterblijft, komt de ontwikkeling van een hoogwaardig maritiem dienstencluster in de Rotterdamse haven niet van de grond. Door het blijvend grote belang van duurzaamheid is de transitie richting biobased grondstoffen en decentrale energieproductie doorgezet. Doordat steeds meer op maat en klantgericht in kleine series wordt geproduceerd is het petrochemisch cluster in absolute zin minder belangrijk, zowel in termen van toegevoegde waarde als werkgelegenheid. De sterke toename van recycling van eenvoudig afbreekbare producten die opnieuw als grondstof in 3D-productie worden ingezet, speelt hierbij ook een rol. Dit heeft echter wel als gevolg dat de doelstellingen van het Rotterdam Climate Initiative binnen bereik komen. De werkgelegenheid van de procesindustrie in de haven blijft per saldo stabiel door het toegenomen belang van recycling, clean tech en de circulaire economie. Rotterdam is nog steeds de Global Hub voor containers, maar door efficiency-slagen is de groei er uit. De stad weet niet te profiteren van de nieuwe 3D- en digitale technologie. De voortgaande digitalisering, gecombineerd met 3D-printing, leidt tot een trek uit de stad naar meer aantrekkelijke locaties voor wonen en werken. Niet alleen de hoogopgeleide bevolking, ook de lagere inkomens zoeken hun heil elders. De bevolking van Rotterdam neemt daarmee langzaam af waardoor de stad steeds minder aantrekkelijk wordt als woonmilieu. Dit heeft tot gevolg dat mensen ook buiten de stad gaan werken. Ook weet te stad niet te profiteren van de mogelijk positieve impuls van 3D-printing op de detailhandel. Veel potentiële kopers zijn uit de stad verdwenen en de dynamiek rond 3D-printshops en toepassingen in de stedelijke omgeving blijft uit. De werkgelegenheid in de detailhandel neemt sterk af, ook vanwege internetwinkelen. Doordat de economische basis van Rotterdam is verzwakt, is de stad niet bij machte het vestigingsmilieu te ontwikkelen dat noodzakelijk is voor het aantrekken van hoogwaardige werkgelegenheid. De halflege verticale stad De Rotterdam en de kwakkelende Markthal de eerste tapijthandelaren in de hal zijn inmiddels failliet zorgen voor een slecht imago. De afnemende werkgelegenheid in zowel haven als stad zorgt voor een verdieping van de tegenstelling tussen Rotterdam Noord en Zuid. Wegens gebrek aan groei in de chemie en het containersegment komt de relatie met knooppunten in de Vlaams-Nederlandse Delta niet tot stand. Alleen binnen de Randstad stijgt de interactie dankzij de toegenomen decentralisatie van werk en wonen. 4) Rotterdam Global 3D-hub & City: sterke stedelijke impuls In het laatste toekomstbeeld is Rotterdam in 2040 een stad die als geen ander in een vroegtijdig stadium de kansen van 3D-technologie heeft herkend en als strategisch speerpunt heeft gemaakt. 3D-printing is inderdaad de allesoverheersende ontwrichtende technologie gebleken volgens de meest positieve verwachtingen van dit moment. Het proactieve beleid heeft van Rotterdam een wereldwijd cluster van 3D-technologie gemaakt. In Rotterdam worden geen 3D-printers ontwikkeld, maar de stad richt zich op de input en output van deze printers en de logistieke dienstverlening rond geïmporteerde printers. De haven scoort doordat hoogwaardige (bio)chemische grondstoffen voor 3D-printing niet alleen worden geproduceerd in het petrochemische cluster, maar doordat logistieke dienstverleners in de haven ook een belangrijke rol hebben in opslag, distributie en value added services voor deze grondstoffen. Dit heeft twee belangrijke effecten op het havencluster. Ten eerste is een uitbreiding van het havencluster in de richting van hoogwaardige fijnchemie ontstaan, naast het veelal op laagwaardige bulkchemicaliën gebaseerde huidige cluster. Een sterkte van het havencluster is dat bestaande bedrijvigheid in staat was om samen met hoogwaardige en innovatieve start-ups een nieuwe groeigolf in de procesindustrie te realiseren. Deze bedrijvigheid is geconcentreerd op een 3D-cleantechpark op de Tweede Maasvlakte. Maar activiteiten gerelateerd aan 3D-chemie zijn in de hele haven te vinden, met als historische polen de RDM-campus, de Rotterdam Science Tower en Plant One, waar een aantal proefopstellingen gezorgd heeft voor een doorbraak van 3D-chemie. Naast deze functie van de productie van een veelheid van hoogwaardige grondstoffen voor 3D-printing, zijn logistieke dienstverleners in de haven snel op de 3D-grondstoffen gesprongen, aangevuld door handelaren in deze grondstoffen, zodat Rotterdam de 3D-grondstoffenhub van Europa is geworden. Rotterdam is de 3D grondstoffenhub van Europa

20 Essay De Derde Maasvlakte ligt op het Weena Nadat het besef ontstond dat de stad Rotterdam niet optimaal heeft geprofiteerd van ICT-technologie in vergelijking met steden als Eindhoven, Utrecht of Amsterdam, is 3D wel een technologie die een positieve bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van de stad. Vier speerpunten zijn hierbij van belang. Ten eerste heeft de kennisas Rotterdam-Delft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de Rotterdamse haven als 3D-grondstoffenhub door hoogwaardige (slimme/programmeerbare) biobased grondstoffen en cleantechtoepassingen. Een bedrijf als BMW komt naar Rotterdam om testruns te ontwikkelen voor nieuwe 3D-toepassingen. Ten tweede is Rotterdam een centrum geworden voor creatieve 3D-toepassingen. Doordat 3D in Rotterdam in de lucht hangt heeft de stad kunstenaars, designers en andere ontwikkelaars naar de stad weten te trekken. Vooral de combinatie van 3D met urbane cultuur is succesvol. Zo is de 3D surfplank een internationale hit. Het centrum van Rotterdam wordt daarmee hip en weet als geen ander vernieuwende vormen van detailhandel aan zich te binden. De vestiging van IKEA in Delft heeft zich daarbij ontwikkeld tot mondiaal laboratorium van 3D-toepassingen. Met als gevolg dat vernieuwingen in het Rotterdamse en Delftse 3D-cluster razendsnel wereldwijd zijn uit te rollen. Ten derde heeft de maritieme maakindustrie in de Drechtsteden, gericht op offshore en complex maritiem maatwerk, sterk ingezet op de 3D-strategie. Bedrijven als IHC hebben hierdoor hun voorsprong uitgebouwd in hoogwaardige maritieme toepassingen. Tot slot heeft deze Global 3D-hub & City door dit succes zijn positie als vestigingsplaats voor hoogwaardige dienstverlening weten te versterken. Rotterdam als Global 3D-hub betekent een sterkere integratie tussen Rotterdam-Noord en -Zuid. Juist in Rotterdam-Zuid worden veel nieuwe toepassingen ontwikkeld, bijvoorbeeld als uitstraling van het RDM-terrein. De Tweede Maasvlakte is een centrale locatie voor gespecialiseerde procesindustrie. Door zijn functie van een gecombineerde 3D-hub met biochemische grondstoffen past Rotterdam sterk in het biobased cluster dat zich vanaf beginjaren 10 in de Vlaams-Nederlandse Delta heeft ontwikkeld. De Vlaams- Nederlandse Delta als ruimtelijk-economische structuur wordt sterker. Ook de Randstad versterkt zich als ruimtelijk-economische structuur door een complementaire relatie met Rotterdam als Global 3D-hub. De creatieve industrie in Amsterdam smelt nauw samen met die van Rotterdam. Invloed op werkgelegenheid De hiervoor beschreven toekomstbeelden hebben wij gekwantificeerd en gecombineerd met de uitkomsten van CPB-scenario s voor stad en haven. In tabel 1 staat de impact op de werkgelegenheid in stadsregio en haven ten opzichte van de huidige situatie. Het Global Economy scenario gaat uit van een sterke groei van de economie en wereldhandel: een krachtig voortgaande globalisering. De werkgelegenheid in zowel de stad als de haven ligt in 2040 op een hoger niveau dan op dit moment, ondanks veelbesproken processen als vergrijzing en een sterke vergroting van de efficiëntie van havenactiviteiten. Het toekomstbeeld Containers, chemie en conflict dempt de groei van de stedelijke economie, maar laat de haven op traditionele wijze sterk doorgroeien. In dit toekomstbeeld verliest de stad en blijft een grote haven over. Het indirecte effect van de haven op de stad is te licht om de negatieve schok op de economie van de stad te compenseren. De prijs: stedelijke problemen tussen insiders en outsiders. Tabel 1. Effect CPB-scenario s en ontwikkelde toekomstbeelden havenstad op werkgelegenheid Rotterdamse regio en Rotterdamse haven in 2040, vergeleken met de situatie in Werkgelegenheid uitgedrukt in arbeidsjaren (x duizend). Effect Stads- Haven Effect Stads- Haven CPB-scenario 2040 regio toekomstbeeld regio Global Economy Cont., chemie, conflict Transatlantic Market World Port City Regional Communities Decentraal, digital, etc Strong Europe Global 3D-hub & City Situatie Bron: TNO, EUR, 2014 Het Transatlantic Market scenario kent een meer regionale oriëntatie waarbij vooral de Verenigde Staten en Europa belangrijke partners zijn, in plaats van Azië. Ook dit scenario kent een relatief hoge groei, maar de groei is minder havengerelateerd. Dit is duidelijk zichtbaar in de afgenomen werkgelegenheid in de stad en de sterke afname van werkgelegenheid in de haven. De impuls die de ontwikkeling van Rotterdam als World Port City aan de stad geeft is zeer sterk. De werkgelegenheid in de haven weet daar echter niet van te profiteren. Niettemin ontvangt de haven een beperkte maar positieve impuls van de stedelijke industrie. De stad koopt fors in bij de haven. Dit mechanisme kent daarmee een positieve doorwerking van de stad op de haven en de stad als motor van de regionale economie. Het Regional Communities scenario is een op Europa gericht scenario, waarin de Europese economie doormoddert en sprake is van een lage economische groei gecombineerd met een hoge werkloosheid. Dat is ook goed te zien: de werkgelegenheid in 2040 in de stad is maar liefst honderdduizend werknemers lager dan op dit moment. Dit effect wordt nog eens extra versterkt door het toekomstbeeld waarbij noch de stad, noch de haven profiteert van nieuwe technologie. De banen worden elders in ons land en in het buitenland gecreëerd en de haven is bijna irrelevant geworden. In een Decentraal, digitaal, duurzaam en depressief toekomstbeeld kent de stad veel nadelen. Niet alleen ondervindt de stad een negatieve schok die wordt versterkt in de indirecte sfeer, de haven voegt daar ook nog een negatieve impuls aan toe. Het Strong Europe scenario gaat uit van een sterke Europese economie, maar kent een lagere groei dan Global Economy. Dit CPB-scenario is in termen van werkgelegenheid voor stad en haven redelijk aantrekkelijk, hoewel de Europese gerichtheid een wat afvlakkende haven laat zien. Gecombineerd met het 3D-toekomstbeeld verandert dit en ontstaat voor de stedelijke economie een zeer aantrekkelijke toekomst. De analyse toont een aantal duidelijke trends in de verhouding stad-haven, die ook al in het recente verleden zijn opgetreden. Ten eerste heeft de haven meer invloed op de stad dan andersom. De haven is meer op het buitenland gericht en de stad meer op zichzelf en de rest van Nederland. Indirecte effecten volgen deze paden. Het toeleverende effect van de haven valt door import vooral aan het buitenland toe en niet aan Nederland of aan de stad Rotterdam. Verder is gebleken dat de stad betrekkelijk gevoelig is voor impulsen die op de arbeidsmarkt ontstaan. Een vraagimpuls (positief of negatief) raakt de haven relatief sterk in de toegevoegde waarde en de stad in werkgelegenheid. Die levert namelijk vooral arbeidsintensieve diensten aan de haven. Schokken vanuit de wereldeconomie die via de haven doorwerken in de stad, doen zich dus relatief sterk voor in de vraag naar werkgelegenheid in de stad vanwege de diensten die worden toegeleverd. Het totaalbeeld van de vier toekomstbeelden laat zien dat de stad meer dan de haven de indirecte effecten ondervindt van schokken. Dat doet zich sterker voor in de werkgelegenheid dan in de veel toegevoegde waarde genererende industrie. Hoewel positieve en negatieve schokken in gelijke mate aan stad en haven zijn gegeven, heeft de stad in twee scenario s Container, chemie en conflict en Decentraal, digitaal, duurzaam en depressief een negatief effect. Conclusie De scenario s waarin Rotterdam zich weet te ontwikkelen tot een World Port City en waarin Rotterdam als geen andere stad in Europa weet te profiteren van de 3D-printer zijn aanlokkelijk. Het zijn toekomstbeelden die ook nog eens gecombineerd kunnen worden en dan resulteren in een sterke stad met een sterke haven. De kansen die zich in de relatie tussen stad en haven manifesteren zijn vooral gerelateerd aan de impact van hoogwaardige kennisintensieve havengerelateerde dienstverleners, grondstoffenhandelaren en hoofdkantoren. De kern van deze impact is dat de gescheiden ontwikkeling van de stad en de haven tot staan is gebracht en dat Rotterdam in plaats van een stad met een haven of andersom weer een echte havenstad is. De havengerelateerde dienstverleners die in de stad zijn gevestigd weten de concurrentiepositie van de haven te versterken door hun innovatiegehalte. En de vernieuwing in de haven heeft weer positieve effecten op de vraag naar innovatieve diensten uit de stad. De stad als vestigingsmilieu voor hoogwaardige, strategische en kennisgerelateerde bedrijvigheid biedt meer perspectief op hoogwaardige werkgelegenheid dan een nieuw omvangrijk infrastructureel project als een Derde Maasvlakte. Het Weena is daarvoor de metropolitane locatie bij uitstek. Juist door te investeren in de kwaliteit van de stad als werklocatie kan Rotterdam als shipping center zich mengen in de concurrentie met steden als Londen en Hamburg bij het aantrekken van nieuwe hoogwaardige dienstverleners en overige kantooractiviteiten. Daarvoor moeten we wel stevig blijven investeren in de stedelijke kwaliteit en consistent doorgaan met een gekozen lange termijn ontwikkelingsstrategie. Eind 2015 worden twee wereldbollen onthuld voor het Centraal Station van de bekende kunstenaar Olafur Eliasson. Op de plek waar Rotterdam ligt kussen deze wereldbollen elkaar. Wij denken dan direct aan de wereld van de stad en de wereld van de haven die op deze symbolische plek aan het Weena elkaar kussen en symbool staan voor het veel nauwer samengaan van stad en haven in de toekomst

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Rotterdamse economie komt weer op stoom

Rotterdamse economie komt weer op stoom Essay Rotterdamse economie komt weer op stoom Hoewel geopolitieke risico s het herstel bedreigen, zijn de groeiverwachtingen voor Rotterdam positief. Met een relatief jonge, beter opgeleide en ook ondernemendere

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Figuur 1 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15%

Figuur 1 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15% Ontwikkeling van de werkgelegenheid De ontwikkeling van de werkgelegenheid In Rotterdam laat een duidelijk ander beeld zien dan de ontwikkeling in Nederland en de rest van de stadsregio. In de jaren voor

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Amersfoort

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Amersfoort Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Amersfoort Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Amersfoort groeit het aantal banen van werknemers (voltijd en

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Gorinchem

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Gorinchem Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Gorinchem Samenvatting Aantal banen neemt in beperkte mate toe, echter niet in collectieve sector In de krimpregio Gorinchem neemt het aantal banen van

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant. UWV Gerald Ahn 9 september 2014

De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant. UWV Gerald Ahn 9 september 2014 De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant UWV Gerald Ahn 9 september 2014 Recente persberichten (CBS) Wisselende berichten over de markt Werkloosheid in juli verder gedaald Stijging WW-uitkeringen Consumptie

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

LAAGOPGELEIDEN ZIJN EN BLIJVEN KWETSBAAR OP DE ARBEIDSMARKT

LAAGOPGELEIDEN ZIJN EN BLIJVEN KWETSBAAR OP DE ARBEIDSMARKT Essay, Gerben Bekker LAAGOPGELEIDEN ZIJN EN BLIJVEN KWETSBAAR OP DE ARBEIDSMARKT Rotterdam heeft relatief veel kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Het zijn hoofdzakelijk laagopgeleiden, die door de toenemende

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Kennemerland en IJmond

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Kennemerland en IJmond Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zuid-Kennemerland en IJmond Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zuid-Kennemerland en IJmond groeit het aantal

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zuid-Holland Centraal groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Economie Utrecht komt verder op stoom

Economie Utrecht komt verder op stoom Economie Utrecht komt verder op stoom De Utrechtse economie heeft de opgaande lijn duidelijk te pakken. Onder impuls van sectoren als de zakelijke dienstverlening en de ICT groeit de economie naar verwachting

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Rijk van Nijmegen

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Rijk van Nijmegen Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Rijk van Nijmegen Samenvatting Meer banen in Rijk van Nijmegen, vooral in zakelijke diensten In Rijk van Nijmegen groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Strategisch Thema. -Stad die werkt en leert- Modules. Datum: februari 2016. Strategisch Thema -Stad die werkt en leert- 0

Strategisch Thema. -Stad die werkt en leert- Modules. Datum: februari 2016. Strategisch Thema -Stad die werkt en leert- 0 Strategisch Thema -Stad die werkt en leert- Modules Samenvatting 1 Werk 2 Leren 7 Datum: februari 2016 Gemeente Nijmegen Onderzoek en Statistiek tel.: (024) 329 98 89 (O&S) e-mailadres: onderzoek.statistiek@nijmegen.nl

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zeeland

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zeeland Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zeeland Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zeeland groeit het aantal banen van werknemers (voltijd en deeltijd)

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Helmond-De Peel

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Helmond-De Peel Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Helmond-De Peel Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Helmond-De Peel groeit het aantal banen van werknemers (voltijd

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio IJsselvechtstreek

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio IJsselvechtstreek Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio IJsselvechtstreek Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In IJsselvechtstreek groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015 Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer : december 2 Zeeuwse ondernemers blijven gunstig gestemd Winstgevendheid bouwondernemers pas volgend jaar op peil Krapte aan personeel in sectoren ICT en

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld Arbeidsmarktregio Achterhoek

Highlights Regio in Beeld Arbeidsmarktregio Achterhoek Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Achterhoek Samenvatting Meer banen in marktsector, maar minder in collectieve sector De economie in de Achterhoek herstelt, maar de werkgelegenheidsontwikkeling

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Persbericht PB14 037 02 06 2014 16.00 uur CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Koopkracht van werknemers in gezondheids- en welzijnszorg steeg in 2008-2012 elk jaar Zelfstandigen en pensioenontvangers

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuidoost-Brabant

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuidoost-Brabant Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zuidoost-Brabant Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zuidoost-Brabant groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Highlights uit de monitor Economische Verkenningen 2015. Een Groene, Gezonde en Slimme Regio

Highlights uit de monitor Economische Verkenningen 2015. Een Groene, Gezonde en Slimme Regio Highlights uit de monitor Economische Verkenningen 215. Een Groene, Gezonde en Slimme Regio 1 Economische ontwikkeling PAGINA 4 In dit overzicht vindt u de highlights uit de monitor Economische Verkenningen

Nadere informatie

JAARMONITOR 2015 JANUARI 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

JAARMONITOR 2015 JANUARI 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland JAARMONITOR 2015 JANUARI 2016 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 NÚ KAN DE WERKLOOSHEID OMLAAG 4 FREELANCERS EN FLEXWERKERS STIMULEREN GROEI BEDRIJVEN 5 OMZETONTWIKKELING

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Rijnmond

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Rijnmond Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Rijnmond Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Rijnmond groeit het aantal banen van werknemers (voltijd en deeltijd)

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Noord-Holland Noord

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Noord-Holland Noord Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Noord-Holland Noord Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Noord-Holland Noord groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Markt starters. Trendanalyse. Demografisch. Trendanalyse 14/04/16. 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek.

Markt starters. Trendanalyse. Demografisch. Trendanalyse 14/04/16. 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek. Markt starters Trendanalyse 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek Trendanalyse 2 1 Aantal starters door de jaren Starters per jaar 160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Midden-Gelderland

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Midden-Gelderland Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Midden-Gelderland Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, maar niet in collectieve sector De economie in Midden-Gelderland groeit en dat leidt ook tot

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Voorjaar 2015 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014 Werkgelegenheid in Twente Jaarbericht 214 Inhoudsopgave 1. Ontwikkeling werkzame personen en vestigingen (groei / afname) Ontwikkeling naar sectoren 2. Ontwikkeling naar sectoren Ontwikkeling naar branches

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 WERKGEVERS KIEZEN STEEDS VAKER VOOR FLEXWERKERS 5 FLEXWERKERS ZIJN IN ALLE REGIO S IN TREK 6 OMZET FREELANCERS

Nadere informatie

Presentatie WAI database November 2012. Hoe ziet het werkvermogen van de Nederlandse werkende beroepsbevolking eruit?

Presentatie WAI database November 2012. Hoe ziet het werkvermogen van de Nederlandse werkende beroepsbevolking eruit? Presentatie WAI database November 2012 Hoe ziet het werkvermogen van de Nederlandse werkende beroepsbevolking eruit? Over de data De WAI vragenlijsten worden afgenomen door verschillende WAI licentienemers

Nadere informatie

Ontwikkelingen arbeidsmarkt: Uitzendbureau? Kans op werk!

Ontwikkelingen arbeidsmarkt: Uitzendbureau? Kans op werk! Ontwikkelingen arbeidsmarkt: Uitzendbureau? Kans op werk! UWV-congres Uitzendbranche Zwolle, 15 november 2012, Rob Witjes, Arbeidsmarktinformatie en -advies, UWV 1 Inhoud presentatie Actuele ontwikkelingen

Nadere informatie

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen! Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Presentatie voor de Conferentie Inclusieve Arbeidsmarkt georganiseerd door Venturaplus en Zowelwerk, De Lawei, Drachten, 4 april 2016 Jouke van Dijk, Hoogleraar

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Twente

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Twente Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Twente Samenvatting Meer banen in Twente, maar niet in alle sectoren In Twente groeit het aantal banen van werknemers (voltijd en deeltijd) in 2015 en 2016

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio West-Brabant

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio West-Brabant Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio West-Brabant Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In West-Brabant groeit het aantal banen van werknemers (voltijd

Nadere informatie

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office)

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) ICT~Office voorspelt een groeiend tekort aan hoger opgeleide ICT-professionals voor de komende jaren. Ondanks de economische

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Drenthe

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Drenthe Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Drenthe Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Drenthe groeit het aantal banen van werknemers beperkt. Structurele

Nadere informatie

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Willem van der Velden Schiedam/Vlaardingen, 11 februari 2009 Agenda Kredietcrisis en recessie Scenario tot 2014 Actualiteit MKB Sectorramingen Tips voor succesvol

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 t.b.v. Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland IJmuiden, 23 november 2012 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Belangrijkste

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Limburg

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Limburg Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zuid-Limburg Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zuid-Limburg groeit het aantal banen van werknemers (voltijd

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen Juni 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische bijlage 8 Toelichting

Nadere informatie

Laagopgeleiden zijn en blijven kwetsbaar op de arbeidsmarkt

Laagopgeleiden zijn en blijven kwetsbaar op de arbeidsmarkt Essay, Gerben Bekker Laagopgeleiden zijn en blijven kwetsbaar op de arbeidsmarkt Rotterdam heeft relatief veel kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Het zijn hoofdzakelijk laagopgeleiden, die door de toenemende

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends De arbeidsmarkt: crisistijd en trends 06 Werkzame beroepsbevolking krimpt tijdens crisis Arbeidsmarkt reageert vertraagd op conjunctuur Krimp vooral onder mannen en jongeren Daling flexwerkers snel voorbij

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan De Retailscan 2014 is 350 x ingevuld. 24% van de respondenten is werkzaam in de foodsector en 76% in de non food. Van de respondenten

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo - Algemene daling in aantal mbo-studenten. Deze daling wordt grotendeels veroorzaakt door de afname van het aantal leerwerkplekken. - Vooral

Nadere informatie

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête (COEN) ondervraagt elk kwartaal ondernemers over onderwerpen

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Gelderland 2e kwartaal 2013

Barometer Arbeidsmarkt Gelderland 2e kwartaal 2013 Barometer Arbeidsmarkt Gelderland 2e kwartaal 2013 In deze notitie van UWV, die ieder kwartaal verschijnt, worden de actuele ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in de provincie Gelderland kort toegelicht.

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen April 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen blijven stijgen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 47 20 november 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Iets meer banen en vacatures in het derde kwartaal 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Macro-economie 5 Koerswaarde

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Highlights. Toelichting en analyse

Highlights. Toelichting en analyse 1van Hoe staat Twente ervoor in 2013? De bevolkingsomvang van Twente is in 2013 nauwelijks gegroeid ten opzichte van 2012. De regio kent een gering binnenlands vertrekoverschot; er vertrekken meer inwoners

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Stedendriehoek en Noordwest Veluwe

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Stedendriehoek en Noordwest Veluwe Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Stedendriehoek en Noordwest Veluwe Samenvatting Meer banen in de Stedendriehoek en Noordwest Veluwe, maar niet in alle sectoren In de Stedendriehoek en

Nadere informatie

Aanleiding. Regio West-Friesland

Aanleiding. Regio West-Friesland Aanleiding Naar aanleiding van een verzoek van het hoofd sociale zaken van Hoorn is de afdeling Arbeidsmarktinformatie en -advies van het UWV gevraagd een korte analyse te maken van de arbeidmarkt in West-Friesland.

Nadere informatie

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee?

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? MKB Eindhoven & Rabobank Rabobank Nederland; Kaya Kocak, Véronique Bulthuis 5 februari 2015 Rabobank Sectormanagement Véronique Bulthuis Sectormanager Groothandel

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen

Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen Maart 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

Werk en inkomen. Sociale zekerheid. Sociale zekerheid. De wijk Schildersbuurt ligt in stadsdeel 5 Centrum en heeft 31.639 inwoners.

Werk en inkomen. Sociale zekerheid. Sociale zekerheid. De wijk Schildersbuurt ligt in stadsdeel 5 Centrum en heeft 31.639 inwoners. Sociale zekerheid Werk en inkomen De wijk Schildersbuurt ligt in stadsdeel 5 Centrum en heeft 31.639 inwoners. Sociale zekerheid De gegevens over de sociale zekerheid zijn alleen op gemeentelijk niveau

Nadere informatie

Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen/budgetten en ICT Indicator augustus 2009. Jaargang 9 25 augustus 2009

Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen/budgetten en ICT Indicator augustus 2009. Jaargang 9 25 augustus 2009 Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen/budgetten en ICT Indicator augustus. Jaargang 9 25 augustus DISCLAIMER: de kleine lettertjes De ICT Barometer, een onderzoek van Ernst & Young, is

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 72 2016 25

Statistisch Bulletin. Jaargang 72 2016 25 Statistisch Bulletin Jaargang 72 2016 25 23 juni 2016 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid daalt verder 3 Werkloze beroepsbevolking (20) 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Consument een stuk

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie