De Toekomst herzien. De vervolgstappen om de duurzame haven te worden op basis van scenario s uit Grenzen aan de Groei

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Toekomst herzien. De vervolgstappen om de duurzame haven te worden op basis van scenario s uit Grenzen aan de Groei"

Transcriptie

1 De Toekomst herzien De vervolgstappen om de duurzame haven te worden op basis van scenario s uit Grenzen aan de Groei Nederlandse samenvatting van: Updating the future The next step in becoming the sustainable global port, using scenarios from Limits to Growth A report for the Port of Rotterdam Authority by the Club of Rome Climate Programme Het rapport is te downloaden via:

2 Het rapport is te downloaden via: 1 Inleiding De Havenvisie 2030 heeft als visie om de Rotterdamse haven in 2030 Europa s belangrijkste haven- en industriecomplex te zijn, een ijzersterke combinatie van Global Hub en Europe s Industrial Cluster, die beide koploper zijn op het gebied van efficiëntie en duurzaamheid. Aanpassingsvermogen is het handels - merk. Hierdoor is het complex in 2030 een belangrijke pijler onder de welvaart van de regio, Nederland en Europa. Duurzaamheid is dus een essentieel onderdeel van de visie. Maar wat betekent het om een duurzame haven te zijn? Verduurzaming is een proces, maar waar moet dat naar leiden? Er zijn wettelijke normen, wetenschappelijke inzichten, maar ook investeringskansen en technologische ontwikkelingen. Dat vraagt zorgvuldig laveren, maar wat is een baken waarop je een duurzame koers kunt uitzetten? Het Havenbedrijf nam de unieke stap om de Club van Rome te vragen om een antwoord te formuleren op bovenstaande vragen. Het Havenbedrijf deed dit ook om een beeld te krijgen van de mogelijke ontwikkelingen in de tweede helft van deze eeuw. Er zijn nauwelijks modellen, anders dan die van de Club van Rome, die zo ver vooruit kijken en daarbij verschillende ontwikkelingen in samenhang bezien. Op basis van de modellen uit het rapport Grenzen aan de Groei zijn scenario s ontwikkeld. Die schetsen mogelijke toekomsten voor de haven en laten zien welke opgave nodig is om tot een robuuste, duurzame ontwikkeling te komen. Het rapport De toekomst herzien geeft daarmee een antwoord op de vraag: wat moeten we nu doen om straks de boot niet te missen. 2 Het model achter Grenzen aan de Groei In Rotterdam komen goederen samen die al dan niet verwerkt hun weg vinden naar miljoenen consumenten en producenten in Europa en daarbuiten. Ontwikkelingen op de wereldmarkten hebben een directe impact op de haven. Maar die afhankelijkheid van wereldwijde trends gaat verder dan de wetmatigheden van vraag en aanbod. In een wereld die op alle gebieden steeds verder met elkaar is verbonden, hebben milieu en sociale ontwikkelingen een mondiaal karakter. Daarmee bepalen zij ook in belangrijke mate de toekomst van de haven. Deze mondiale afhankelijkheden leiden tot systeemrisico s. Dit werd in 1972 voor het eerste onderkend door de Club van Rome. Het rapport Grenzen aan 2

3 de Groei is in 2004 geactualiseerd. De kracht van hun analyse zit in de benadering. Het World3-model maakt de interactie inzichtelijk tussen mondiale ontwikkelingen op het gebied van bevolking, voedselproductie, industriële productie, vervuiling en gebruik van niet-hernieuwbare grondstoffen. Die maakt de ultieme consequenties zichtbaar van het wereldwijd volhouden van bestaande groeiconcepten. In tegenstelling tot veel eco nomische modellen maakt deze analyse duidelijk dat de winning van grondstoffen eindig kan zijn en dat vervuiling nadelige effecten heeft op het menselijk bestaan, zoals de voedselvoorziening. De conclusies van het rapport Grenzen aan de Groei zijn verstrekkend: voortzetting van de huidige trends leidt uiteindelijk tot een ineenstorting van bevolking en welvaart, omdat op een eindige planeet geen oneindige materiele groei vol te houden is. Het World3 model dat ten grondslag ligt aan deze analyse is nadrukkelijk niet bedoeld om exacte voorspellingen te maken. Het is een grofmazig model waarmee onderzocht kan worden wat de gevolgen zijn van het in steeds sneller tempo opmaken van eindige voorraden. Maar de inzichten uit het model kunnen we wel gebruiken om alternatieve scenario s te ontwikkelen en door te rekenen die leiden tot meer wenselijke uitkomsten. 3 De drie scenario s Voor het huidige rapport kozen we drie scenario s om verschillende mogelijke toekomsten te verkennen. We pasten het World3 model vervolgens aan om de mondiale scenario s uit te drukken in doorvoer van goederen in Rotterdam. De twee doorslaggevende factoren voor de berekende door - voer zijn de mondiale industriële productie en de bevolking van Europa. De scenario s hebben we standard+, technology en integral genoemd. Het standard+ scenario beschrijft een wereld waar geen revolutionaire trendbreuken optreden en die beschikt over een ruime reserve aan grondstoffen. De winning van niet-hernieuwbare grondstoffen zal volgens het model steeds moeilijker verlopen en daarom steeds meer kapitaal onttrekken aan de andere sectoren zoals voedselvoorziening. Door een exponentieel groeiende bevolking leidt het toenemende gebruik van grondstoffen tot persistente vervuiling die zowel de gezondheid van mensen aantast als de voedselvoorziening. Dit leidt uiteindelijk tot een ineenstorting van de wereldbevolking en een daling van de mondiale productie van goederen. Het gevolg voor de haven van Rotterdam in dit scenario is dat de overslag na een aanvankelijke groei vanaf ruwweg 2040 zal teruglopen tot ver onder het huidige niveau aan het eind van deze eeuw. 3

4 In de andere twee scenario s worden de effecten meegenomen van mogelijke ingrepen die verder gaan dan de huidige trends. In het technology scenario zijn dat technische maatregelen om efficiënter om te gaan met grondstoffen, de landbouwproductie te verhogen en vervuiling te beteugelen. De vraag naar goederen en diensten blijft echter ongewijzigd. Dit scenario heeft een stabiele populatie als resultaat, maar omdat de ontwikkeling van de noodzakelijke technologie ten koste gaat van investeringen in de productie van goederen neemt de gemiddelde welvaart af. Een afname van de industriële output is in het model gekoppeld aan de doorvoer in Rotterdam en daarom loopt ook in dit scenario de doorvoer van goederen, na groei tot ongeveer 2040, terug al is de daling minder sterk dan in het standard+ scenario. Het integral scenario bouwt voort op het technology scenario. Naast de technologische maatregelen worden in dit scenario ook de effecten meegenomen van een andere manier van leven die leidt tot een kleinere vraag naar goederen. In dit scenario wordt dan ook minder beslag gelegd op natuurlijke hulpbronnen. Omdat minder kapitaal nodig is voor het tegengaan van vervuiling, het winnen van grondstoffen en het verhogen van de voedselproductie stabiliseert zowel de bevolking als het welvaartsniveau. In het integral scenario groeit de goederenoverslag in Rotterdam tot ongeveer 2040 minder dan in de andere scenario s, maar blijft daarna wel constant. Alle drie de scenario s laten zien dat lange termijn economische groei gebaseerd op toename van volumes onwaarschijnlijk is. Duurzame economische groei vraagt om een verschuiving van groei gebaseerd op lineaire productie en transport naar een model dat zorgt voor toegevoegde waarde met minder grondstoffen. Scenario s geven een versimpeld beeld van de wereld en ze zijn bovendien begrensd door ons eigen voorstellingsvermogen. Hierdoor worden systeemveranderingen in scenarioanalyses vaak als geleidelijke veranderingen voorgesteld, terwijl dit in de werkelijkheid vaak niet het geval is: systeemveranderingen kennen vaak perioden van versnelling waarin een systeem schoksgewijs verandert, een kantelpunt. Ook is een aantal risico s niet meegenomen in deze studie, zoals toenemende kans op een pandemie door het toenemende transport van mensen en goederen. 4

5 Figure 1 Scenario results for throughput of the Port of Rotterdam, including historical data (mln tonnes) The asterisk indicates an additional autonomous growth that was added between 2014 and 2035 to take the pull effect due to Maasvlakte 2 into account. Data sources: CBS (historical throughput Rotterdam) Historical (1) Standard+ (2) Technology (3) Integral 4 De interpretatie van de scenario s De scenario s op basis van het aangepaste World3 model geven grofmazige, lange termijn ontwikkelingen aan. Om deze te kunnen vertalen naar mogelijke acties voor het Havenbedrijf zijn de scenario s ingekleurd voor drie thema s: energie, voedsel en grondstoffen. Voor deze onderwerpen is literatuur gebruikt waarin mondiale scenario s zijn uitgewerkt. De beschikbare energie-, voedsel- en grondstoffen-scenario s geven aan dat de wereld zich momenteel ontwikkelt volgens het standard+ scenario. Veilige grenzen voor wat de aarde aankan zijn al overschreden voor onder ander klimaatverandering en verlies van biodiversiteit. Andere planetaire grenzen zijn kritiek. Voor ieder thema zijn vervolgens de alternatieve scenario s geanalyseerd die de route naar een meer duurzame toekomst aangeven. Deze zijn bekeken vanuit het technology en het integral scenario. Vervolgens is waar mogelijk verder ingezoomd op de Europese context van deze thema s aangezien dat het achterland van Rotterdam is. 5

6 5 De energiecrisis De energie scenario s geven het duidelijkst aan dat de wereld zich op een standard+ pad bevindt. Er lijken ruim voldoende voorraden kolen, olie en gas te zijn om aan de energievraag van de 21e eeuw te voldoen. In het op fossiele brandstoffen gebaseerde energiesysteem komen echter zo veel broeikasgassen vrij dat voortzetting tot een gevaarlijke opwarming van de aarde zal leiden. Alleen door de koolstofintensieve energie te vervangen door een koolstofarme kan deze trend gekeerd worden. In het technology scenario moeten daarvoor alle technische mogelijkheden uit de kast worden gehaald. In dit scenario blijft de energievraag immers onverminderd groeien en daarom is naast hernieuwbare energie ook kernenergie en Carbon Capture and Storage (CCS) noodzakelijk. Daarnaast kost het steeds meer om fossiele energie te winnen. Dat geld kan niet voor andere zaken gebruikt worden. In een energiescenario dat dichter bij de integral variant blijft wordt zeer sterk ingezet op het reduceren van de energievraag. Hierdoor kan met verschillende mixen van koolstofarme energietechnologieën het doel bereikt worden om binnen de grenzen van de planeet te blijven. Dit is zowel technisch als economisch haalbaar, maar vereist een ongekende inspanning en politieke wil. 6 De voedselcrisis Onze voedselvoorziening komt in toenemende mate onder druk te staan. Terwijl de bevolking toeneemt, zijn de effecten van de groene revolutie op veel plaatsen uitgewerkt waardoor de landbouwproductie minder hard groeit. Ondertussen vraagt landbouw om steeds meer kunstmest, vruchtbare grond en water, terwijl ook de energiesector biomassa wil gebruiken. De hoeveelheid geschikte grond voor landbouw is eindig, de beste landbouwgronden zijn al in gebruik en uitbreiding van het areaal gaat ten koste van natuur. Ook hebben vervuiling, uitputting en erosie een negatief effect op de opbrengst per ha. Vleesproductie vraagt relatief veel oppervlakte, waardoor een scenario waarin de wereldbevolking het westerse vleesrijke dieet nastreeft niet mogelijk is. Een technology scenario veronderstelt dat mensen, bijvoorbeeld door vleesvervangers en kunstvlees, gemiddeld iets minder vlees eten. Teeltproblemen worden opgelost door een breed scala aan technologische oplossingen. Dit scenario is haalbaar, mits het landbouwareaal wordt uitgebreid. Het integral scenario veronderstelt een drastisch lagere vleesconsumptie. Dit scenario is haalbaar met slechts geringe opoffering van natuur en is zelfs mogelijk wanneer wordt omgeschakeld naar minder efficiënte, maar volledig biologische landbouw. 6

7 7 De grondstoffencrisis Bij de behandeling van de niet-hernieuwbare grondstoffen, focussen we op kritische materialen: stoffen die niet vervangbaar zijn, zoals rare earth metals en fosfaat. De risico s van schaarste van deze materialen kent meerdere dimensies. De winning van deze materialen zal steeds meer moeite kosten en daarmee tot meer vervuiling leiden. Tegelijk zitten de materialen vaak maar in een beperkt aantal landen in de grond wat tot geopolitieke en economische problemen kan leiden. De kans op onderbrekingen van de levering neemt toe en dat kan de ontwikkeling van essentiële technologie voor bijvoorbeeld een hernieuwbare energievoorziening of efficiënte landbouw in gevaar brengen. Door efficiëntie, hergebruik en recycling kan het gebruik van grondstoffen ontkoppeld worden van economische groei. Dit is de route in het technology scenario. Voor een integral scenario is het noodzakelijk om ook de vraag naar materialen te verminderen. Dat vergt nieuwe economische modellen en een geheel nieuwe manier van omgaan met goederen: een circulaire economie. 8 Consequenties voor de haven van Rotterdam Onze interpretatie van de modellen uit Grenzen aan de Groei laat zien dat de wereld zich op dit moment ontwikkelt volgens het standard+ scenario. De vertragingen in de terugkoppelingsmechanismen maken dat de effecten van het menselijk handelen pas na vele jaren zichtbaar kunnen worden. Daarom is het noodzakelijk om met spoed de veranderingen in te zetten die leiden tot een duurzaam scenario. De urgentie en omvang van deze opdracht maken het noodzakelijk dat het Havenbedrijf deze klus samen met haar partners aangaat. In het standard+ en het technology scenario loopt de doorvoer van goederen op enig moment sterk terug. Vooral in het standard+ scenario krijgt de van wereldhandel afhankelijke Rotterdamse haven grote klappen. Alleen in het integral scenario wordt voorkomen dat de doorvoer instort. Dat wil niet zeggen dat de haven in de toekomst geen groei in toegevoegde waarde zal kennen. In een circulaire economie kunnen retourstromen een deel van de wegvallende transportbewegingen opvangen. In plaats van één keer kan de haven meerdere malen aan grondstoffen verdienen. Daarnaast is het mogelijk om in het herhaald gebruik van (hernieuwbare) grondstoffen hoogwaardiger materialen en goederen te produceren. 7

8 De sleutel tot een duurzame toekomst ligt bij efficiëntie. Het vergroten van efficiëntie op de hier bestudeerde thema s energie, voedsel, grondstoffen geeft Havenbedrijf en havenbedrijfsleven meer mogelijkheden om transport en industrie te verduurzamen. De ontkoppeling van welvaart en niethernieuwbare grondstoffen is mogelijk met bestaande technologie voor het energiesysteem, in de landbouw en in de industrie. Het vraagt om een snelle uitfasering van alle activiteiten die momenteel sterk bijdragen aan de overschrijding van de veerkracht van de planeet. Voor Rotterdam is die uitdaging enorm: zowel de industrie als de logistiek zijn gebaseerd op fossiele energie. Als Rotterdam op lange termijn een motor voor de Nederlandse welvaart wil blijven dan is een fundamentele herziening van de havenactiviteiten noodzakelijk. De haven neemt al stappen op het gebied van energie, biomassa en grondstoffen. De effecten die hiermee worden bereikt zijn echter te beperkt of komen te laat. De noodzaak tot verduurzaming is ook een grote kans om koploper te zijn in het volgende economische tijdperk. De toekomst ligt bij bedrijven die de grenzen van de planeet respecteren. Haaks daarop staan de gevestigde belangen van bedrijven en instituties die het meeste te verliezen hebben in een transitie naar een duurzame samenleving. Op dit moment blokkeren of hinderen de bestaande verdienmodellen, regelgeving, infrastructuur en instituties de transitie naar een duurzame economie. Om partijen te betrekken in het veranderingsproces is een voorspelbare en geleidelijke transitie noodzakelijk. Tegelijkertijd moet het proces voldoende flexibel zijn om aangepast te kunnen worden aan nieuwe wetenschappelijke inzichten. Een eerste stap is om de indicatoren te hebben waarop een duurzame economie kan worden gestuurd. De economische waardering van de impact van activiteiten op de biosfeer staat in de kinderschoenen. En hoewel er een breed gedragen consensus is dat het BNP een gebrekkige maat is om welvaart te meten, blijft groei van het BNP verreweg het belangrijkste doel waarop de meeste landen hun economisch beleid richten. 9 Aanbevelingen Het Havenbedrijf Rotterdam toont de moed en het leiderschap om de uitdagingen van de 21e eeuw aan te gaan. Veel van de benodigde ideeën en technologieën zijn beschikbaar om de ambities te realiseren om een duurzame haven te worden. Door nu op alle niveaus in te zetten op efficiency vergoot het havenbedrijf de keuzeruimte voor toekomstige technologieën. 8

9 De noodzakelijke versnelling kan het Havenbedrijf niet alleen bereiken. Om de toekomst te herzien is een gezamenlijke inspanning nodig van alle partners in industrie, logistiek, overheid en wetenschap. Het Havenbedrijf en zijn partners zullen op twee niveaus stappen moeten zetten: regionaal en op het internationale speelveld. In internationale of Europese samenwerkingsverbanden moeten zij de strengst mogelijke maatregelen bepleiten om de impact op het milieu terug te dringen. Om te profiteren van striktere wet- en regelgeving dienen op regionaal niveau maatregelen genomen te worden die verduurzaming bevorderen. Zo wordt duurzaamheid het nieuwe competitieve voordeel voor Rotterdam. In internationaal en Europees verband gaat het om de volgende stappen: 1. Stimuleer dat de prijs de werkelijke kosten van grondstoffen reflecteert In algemene zin dienen in de prijs van grondstoffen de werkelijke kosten te worden meegenomen. Nu zijn ruwe grondstoffen goedkoper dan gerecyclede materialen, omdat de schade van milieuvervuiling bij grondstofwinning veelal niet in de prijs zijn opgenomen. De hogere prijzen voor grondstoffen die daar uit voortkomen kunnen worden gecompenseerd met een verlaging van de belasting op arbeid. Duurzaamheid is gebaat bij vervanging van belasting op arbeid door belasting op grondstoffen. 2. Bepleit wetgeving die negatieve milieueffecten reduceert Bepleit actief de noodzaak van een reductie van de impact van het huidige energiesysteem door de schadelijke externe effecten mee te laten wegen in economische afwegingen. Dat betekent het bepleiten van een CO 2 -prijs die hoog genoeg is om efficiëntie te stimuleren en investeringen in hernieuwbare energie rendabel te maken. Daarnaast moeten strenge eisen worden gesteld aan de uitstoot (luchtkwaliteit) van de transportsector en de industrie. Tot slot is het van belang dat alle relevante duurzaamheidscriteria worden toegepast bij het gebruik van biomassa in de energieopwekking. 3. Zorg voor een optimale waarde-toekenning van grondstoffen Zorg voor een zo hoogwaardig mogelijke toepassing van grondstoffen. Allereerst door het voorkomen van afval, daarna door hoogwaardig hergebruik en recycling en pas als laatste de mogelijkheid voor het gebruiken van grondstoffen voor energieopwekking. Reduce, reuse, recycle. Gebruik hiertoe zowel economische prikkels als wet- en regelgeving. 9

10 Voor de regio Rotterdam bevelen we op hoofdlijnen het volgende aan: 1. Denk in energiesystemen Behoud de klimaatdoelstellingen van het Rotterdam Climate Initiative, maar hou de manier waarop je die wilt bereiken tegen het licht. Pas duurzame technologie toe zoals smart grids en de toepassing van nieuwe energiedragers zoals waterstof. 2. Verwerf meer inzicht in de mogelijkheden van duurzame biomassa voor de regio Rotterdam Ontwikkel een routekaart voor duurzame biomassa in Rotterdam waarbij biomassa pas voor energieopwekking wordt gebruikt nadat zoveel mogelijk waardevolle bestanddelen voor andere toepassingen zijn benut. Formuleer hoe het gebruik van biomassa zich moet verhouden tot de voedselproductie. 3. Wees een wegbereider voor de circulaire economie Vorm een platform om creatieve oplossingen te vinden bij het implementeren van een circulaire economie. Als maat van succes moet een vorm van geïntegreerde rapportage worden ontwikkeld voor bedrijven. Ontwikkel het haven- en industriecomplex zo tot het meest duurzame ter wereld. De haven kan daarbij succes niet afmeten aan volumes maar aan toegevoegde waarde. Dat vraagt om nieuwe verdienmodellen en prestatie indicatoren. 10

11 Colofon Auteurs: George Wurpel Janne van den Akker Mariken Betsema Tammo Oegema IMSA Amsterdam T +31 (0) Prins Hendriklaan AX Amsterdam Nederland Opdrachtgever: Havenbedrijf Rotterdam T +31 (0) World Port Center Postbus AP Rotterdam Nederland Ontwerp en opmaak: Smidswater Datum: November 2013 Het rapport is te downloaden via: 11

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Verduurzaming van de veehouderij: urgentie vanuit mondiaal perspectief

Verduurzaming van de veehouderij: urgentie vanuit mondiaal perspectief Verduurzaming van de veehouderij: urgentie vanuit mondiaal perspectief Conferentie Keuzes voor landbouw en veehouderij Huidige mondiale impact van veehouderij Biodiversiteit, aandeel 30% in mondiaal verlies

Nadere informatie

volgens HbR zelfs verder Rotterdam

volgens HbR zelfs verder Rotterdam Heel Rijnmond één grote keten? Havenbedrijf Rotterdam Sandra Prenger 1 Heel Rijnmond industrial area logistics hub metropolitan area distribution volgens HbR zelfs verder Rotterdam Inhoud Havenvisie 2030

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein De kansen voor de - met oog op recycling - The Limits to growth Verscheen in 1972 Uitgangspunt: Één wereld Overshoot Exponentiële groei Actie (o.a.): Systeemveranderingen Resource efficiency Recycle Vervangen/Substitutie

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De club van Rome had toch gelijk!

De club van Rome had toch gelijk! De club van Rome had toch gelijk! Bernard Dam MECS, Chemical Engineering, Faculty of Applied Science, Delft University of Technology 11 november 2009 Delft University of Technology Challenge the future

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

The Netherlands of

The Netherlands of The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Is er nog hoop voor de natuur? Lancering Athena 10 april 2015

Is er nog hoop voor de natuur? Lancering Athena 10 april 2015 Is er nog hoop voor de natuur? Lancering Athena 10 april 2015 Jan Luiten van Zanden Universiteit Utrecht Historische kennis van de natuur Dramatische afname biodiversiteit Globio-model: Nl in 2000: 0,63

Nadere informatie

Niche-regime-interactie in de circulaire economie in Nederland

Niche-regime-interactie in de circulaire economie in Nederland Niche-regime-interactie in de circulaire economie in Nederland Charlie Spork 27 juni 2016, Brussel Inhoud 1. Fysisch-ecologisch perspectief op circulaire economie 2. Drie toekomstpaden 3. Niche-regime

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen. Heleen de Coninck, 13 september 2011

Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen. Heleen de Coninck, 13 september 2011 Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen Heleen de Coninck, 13 september 2011 Energieonderzoek Centrum Nederland Grootste energieonderzoekcentrum van Nederland Missing link tussen

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Hoe voeden we 9 mrd mensen optimaal: lokaal of mondiaal? Aalt Dijkhuizen MVO

Hoe voeden we 9 mrd mensen optimaal: lokaal of mondiaal? Aalt Dijkhuizen MVO Hoe voeden we 9 mrd mensen optimaal: lokaal of mondiaal? Aalt Dijkhuizen MVO 12-03-2015 NL Agri & Food: oprecht een topsector! Tweede exporteur ter wereld Stevige pijler onder de economie 10% v/h BNP;

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Duurzame Ontwikkeling

Duurzame Ontwikkeling Duurzame Ontwikkeling Korte toelichting op het begrip Praktische invulling - in bedrijven - technologie Invulling in het onderwijs J. Venselaar 17 november Duurzame ontwikkeling in het onderwijs 1 Duurzaam..

Nadere informatie

Haven Amsterdam Gateway to Europa

Haven Amsterdam Gateway to Europa IJ (voor 1850) Haven Amsterdam Gateway to Europa Jan Egbertsen 26 september 2011, Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Amsterdam Noordzeekanaalgebied (rond 1875) Overzicht

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Nitraatrichtlijn. op weg naar het laatste. 28 November 2012 Mark Heijmans

Nitraatrichtlijn. op weg naar het laatste. 28 November 2012 Mark Heijmans Nitraatrichtlijn op weg naar het laatste actieprogramma? 28 November 2012 Mark Heijmans 1 Opzet Van mondiaal naar mineraal en van mineraal naar lokaal Beleid: ruimte en kaders Uitvoering: instrumenten,

Nadere informatie

Roadmap naar een duurzame bio-economie in 2030

Roadmap naar een duurzame bio-economie in 2030 Roadmap naar een duurzame bio-economie in 2030 Vier toekomstige routes met elk een andere inzet van biomassa.. privaat mondiaal regionaal publiek Toelichting De inzet van biomassa in 2030 hangt van veel

Nadere informatie

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam Henk de Bruijn 25 september 2013 1 Haven- en industriegebied + 2 Havengebieden Maasvlakte Waal-/Eemhaven Europoort Botlek 3 Haven in cijfers Rotterdamse haven

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Nieuwe strategieën voor mondiale biodiversiteit. Prof. dr. Maarten Hajer

Nieuwe strategieën voor mondiale biodiversiteit. Prof. dr. Maarten Hajer Nieuwe strategieën voor mondiale biodiversiteit Prof. dr. Maarten Hajer Waarom deze studie? 2 Convention on Biological Diversity (CBD) Rio de Janeiro 1992 193 landen, 3 doelen 18-29 oktober 2010: COP10

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

De Ecologische Voetafdruk als duurzaamheids graadmeter.

De Ecologische Voetafdruk als duurzaamheids graadmeter. De Ecologische Voetafdruk als duurzaamheids graadmeter. Hans Lyklema, Wageningen Univ. Mede namens de Werkgroep Voetafdruk Nederland 1 Probleem: Ons omgaan met de Aarde is niet duurzaam. Onze aanpak: 1).

Nadere informatie

Kunststoffen: zegen of zorg?

Kunststoffen: zegen of zorg? No Waste into the Oceans Kunststoffen: zegen of zorg? Stuf Kaasenbrood Open Universiteit, 3 november 2012 Kunststoffen: zegen of zorg? Gebruik en Voordelen van kunststoffen Kunststofimago en Probleemthema

Nadere informatie

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft Hernieuwbare Energie na 2025 Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Alles van waarde beschermen en behouden

Alles van waarde beschermen en behouden Alles van waarde beschermen en behouden Rond 2050 wonen er zo n 9 miljard mensen op onze aarde. De vraag naar water, mais, olie en metaal zal dan ook drastisch toenemen. Onze aarde is niet onuitputtelijk,

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Duurzaamheid.. the key for future success!

Duurzaamheid.. the key for future success! Duurzaamheid.. the key for future success! 2 Visie op duurzaamheid o Noodzakelijk voor onze license to operate en groei mogelijk te maken. o Creëren van toegevoegde waarde voor bedrijvigheid, klanten en

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft Klimaatneutrale gemeenten Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Grondstoffenschaarste in drie dimensies

Grondstoffenschaarste in drie dimensies Grondstoffenschaarste in drie dimensies Ton Manders Stephan Slingerland Kivi Niria jaarcongres, 23 november 2011 Programma van deze Early Bird Sessie Grondstoffenschaarste in drie dimensies Waar moeten

Nadere informatie

voor tegen gemaakt door: 2009

voor tegen gemaakt door: 2009 In oktober 2008 maakte De Argumentenfabriek in opdracht van De Volkskrant een overzicht van de argumente n - en het bouwen van nieuwe kerncentrales in Nederlan d. De Argumenten kaart Kernenergie is gefabriceerd

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn meer dan 3 miljard mensen afhankelijk van biomassa brandstoffen zoals hout en houtskool om in hun dagelijkse energie behoefte te voorzien. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Programma. Welkom Inleiding WLO Presentatie WLO Aanbieding rapport Reactie Minister van IenM Tijd voor vragen Afronding. #wlo

Programma. Welkom Inleiding WLO Presentatie WLO Aanbieding rapport Reactie Minister van IenM Tijd voor vragen Afronding. #wlo Programma Welkom Inleiding WLO Presentatie WLO Aanbieding rapport Reactie Minister van IenM Tijd voor vragen Afronding #wlo Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving (WLO) Demografische en macro-economische

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE De ecologische effecten van Nederlandse consumptie in het buitenland PBL-Notitie Trudy Rood, Harry Wilting en Aldert Hanemaaijer 22 januari 2016 Colofon Voetafdrukken

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken WELKOM Biobased Business Event Emmen Over natuurlijke oplossingen gesproken Natural Plastics Ontwikkelen, produceren en op de markt brengen van groene producten welke geen schade opleveren voor de natuur

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Financiële Risicobeheersing Port of Rotterdam

Financiële Risicobeheersing Port of Rotterdam Financiële Risicobeheersing Port of Rotterdam Brussel, 30 september 2011 Daniëlle van der Sluijs Concerncontroller Inhoud presentatie Port of Rotterdam in het kort Richting bepalen: Strategievorming Sturen

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen 3/12/13 Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Mieke Houwen Horizon 2020 : klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Agenda n Horizon 2020 algemeen n

Nadere informatie

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013 Kan landbouw de wereld blijven redden? Malthus (1766 1834) Piet VANTHEMSCHE Voorzitter Boerenbond KULeuven Universiteit 3 e Leeftijd 03-12-2013 An essay on the principle of population Het ongelijk van

Nadere informatie

Economisch optimisme

Economisch optimisme Mindmap scenario A Economische groei belangrijker dan belangen van toekomstige generaties Weinig overheidsregulering, kans op monopolies Bedrijven aan de macht m.n. multinationals Weersbeïnvloeding in

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

McKinsey: Poolse economie kan groeimotor worden

McKinsey: Poolse economie kan groeimotor worden Bron: http://www.consultancy.nl/ In een recent uitgebracht rapport van McKinsey & Company, getiteld Poland 2025: Europe s new growth engine, wordt de ontwikkeling van de Poolse commerciële economie in

Nadere informatie

Zal Europa de wereld voeden of omgekeerd?

Zal Europa de wereld voeden of omgekeerd? Zal Europa de wereld voeden of omgekeerd? Jacques Van Outryve Europees en landbouwjournalist Jacques@van-outryve.be Provinciaal Bestuur Vlaams-Brabant 8 en 12 januari 2016 Het nieuwe Europa Relevantie

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Scenario s Energiebesparing in de gebouwde omgeving De Ruijter Strategie

Scenario s Energiebesparing in de gebouwde omgeving De Ruijter Strategie Scenario s Energiebesparing in de gebouwde omgeving 2030-2050 De Ruijter Strategie "Er bestaan geen slechte scenario's, alleen slechte voorbereiding." Paul de Ruijter De Ruijter Strategie Doelstellingen

Nadere informatie

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Vrije Universiteit Seminar Netwerk Groene Groei 8 september 2015, Den Haag Netwerk Groene Groei

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

We gaan vaart maken met duurzame energie

We gaan vaart maken met duurzame energie Voorwoord We gaan vaart maken met duurzame energie Meer groene welvaart zal ons deel zijn Wij omarmen de internationale klimaatdoelen: in 2050 moet onze energiehuishouding nagenoeg CO2-vrij zijn. Hierbij

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Over hypes, innovaties en leren EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Trends: Toename wereldbevolking Grote toename industriële productie Dreigende uitputting van grondstoffen Problemen

Nadere informatie

DE EEUW VAN DE DUURZAAMHEID

DE EEUW VAN DE DUURZAAMHEID September 2011 DE EEUW VAN DE DUURZAAMHEID Manifest van het Haags Milieucentrum DENK MEE, DOE MEE Omdat er zonder duurzaamheid geen toekomst is, zet het Haags Milieucentrum zich al 20 jaar in voor de duurzaamheid

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 1

Extra opgaven hoofdstuk 1 Extra opgaven hoofdstuk 1 Opgave 1 Er zijn economische problemen, omdat: a. de middelen en de behoeften beide onbeperkt zijn; b. de behoeften beperkt zijn in relatie tot de middelen; c. de middelen beperkt

Nadere informatie