NEDERLANDSE WATERTECHNOLOGIE: SLIMME SECTOR MET WERELDKANSEN ECONOMISCHE KANSEN, CONCURRENTIEKRACHT EN ARBEIDSMARKT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NEDERLANDSE WATERTECHNOLOGIE: SLIMME SECTOR MET WERELDKANSEN ECONOMISCHE KANSEN, CONCURRENTIEKRACHT EN ARBEIDSMARKT"

Transcriptie

1 NEDERLANDSE WATERTECHNOLOGIE: SLIMME SECTOR MET WERELDKANSEN ECONOMISCHE KANSEN, CONCURRENTIEKRACHT EN ARBEIDSMARKT Onderzoek economische betekenis Watertechnologie 2012

2

3 NEDERLANDSE WATERTECHNOLOGIE: SLIMME SECTOR MET WERELDKANSEN ECONOMISCHE KANSEN, CONCURRENTIEKRACHT EN ARBEIDSMARKT Onderzoek economische betekenis Watertechnologie 2012 Engbert Boneschansker (BBO) Bert Geraats (Grontmij) Marijn Kunst (Grontmij) Het NWP coördineerde en begeleidde deze studie in opdracht van het programma Partners voor Water en het Innovatiebureau Watertechnologie. Leeuwarden/Assen/De Bilt, april

4 2

5 VOORWOORD Dit rapport gaat over de economische betekenis van de Nederlandse watertechnologiesector. Watertechnologie wordt gezien als een belangrijke sector voor de BV Nederland, vooral vanwege de kansen die er liggen op het vlak van innovatie en export. Wereldwijd is er een enorme vraag naar schoon water en naar slimme oplossingen voor afvalwater. Actueel zijn ontwikkelingen rond bijvoorbeeld energie en water. Dit rapport verkent de economische betekenis in termen van omzet, export, innovatie, banen en arbeidsmarkt. Daarbij worden ook trends en kansen voor de toekomst aangegeven. De watertechnologiesector betreft bedrijven die zich op een of andere manier bezig houden met behandeling, bewerking of sensoring van water. Het gaat onder meer om drinkwatervoorziening, afvalwaterzuivering en water voor industrieel gebruik. Omdat er geen standaard statistieken bestaan van de sector, is veel van de informatie in dit rapport afkomstig van de bedrijven zelf. Er is onder watertechnologiebedrijven een enquête gehouden en er hebben interviews plaatsgevonden. Naar de bedrijven die deel hebben genomen aan de studie gaat veel dank uit. Zij hebben tijd vrijgemaakt voor dit onderzoek en waren bereid om bedrijfsgegevens te delen. Zonder hen was dit rapport niet tot stand gekomen. Ten slotte gaat dank uit naar de adviesgroep, voor hun kritisch en opbouwend commentaar. Engbert Boneschansker 3

6 4

7 INHOUD 1 INLEIDING 7 2 MARKT EN SPELERS 11 3 ECONOMISCHE BETEKENIS 21 4 ARBEIDSMARKT 29 5 STRATEGIE VERSTERKING SECTOR 35 Bijlage I: Vergelijking met afbakening eerder onderzoek 47 Bijlage II: Geraadpleegde literatuur/documenten 49 5

8 6

9 1 INLEIDING Aanleiding en doel De aandacht voor de watersector in Nederland heeft een sterke boost gekregen rond 2005/2006 met de start van het Innovatieprogramma Water. Er zijn veel activiteiten ondernomen en initiatieven ontstaan, onder meer rond Wetsus, InnoWATOR en de Human Capital Roadmap. In het algemeen wordt breed gedragen dat de watersector voor Nederland belangrijk is en aanzienlijke economische kansen biedt, met name internationaal. In de recente bedrijvenbeleidsbrief van het ministerie van EL&I wordt water als een van de topsectoren benoemd. Voor de watersector is in het topsectorenbeleid een aantal speerpunten gegeven waar de sector zich de komende jaren op moet richten, waaronder full service op het gebied van drinkwater, zoetwatervoorziening voor voedsel, en blue energy. 1 Centraal staat een sterke kennis- en innovatiebasis, en het versterken van de internationale positie. De ontwikkeling van de Nederlandse watertechnologiesector is de laatste jaren sterk gestimuleerd onder andere door de aandacht voor innovatie. Het Innovatieprogramma is actief ingezet. Recent is een nieuwe innovatie agenda met speerpunten en kennisthema s opgesteld. Uiteindelijk moeten de resultaten van die activiteiten neerslaan in economische waarde: toegevoegde waarde voor bedrijven en groei van bedrijvigheid en werkgelegenheid. Dit rapport betreft een onderzoek naar de economische betekenis en de internationale positie van de Nederlandse watertechnologiesector. Het Netherlands Water Partnership (NWP) is opdrachtgever met steun vanuit het programma Partners voor Water en het Innovatiebureau Watertechnologie. Doel van het onderzoek is de betekenis van de watertechnologiesector voor de Nederlandse economie in kaart te brengen. Het onderzoek moet bijdragen aan de positionering van de sector in Nederland en internationaal. De bevindingen van het onderzoek leveren aanknopingspunten voor de agenda van de Topsector Water en voor de Human Capital Roadmap van de Nederlandse watertechnologiesector. Het onderzoek moet inzicht geven in de toegevoegde waarde en werkgelegenheid in de sector, de positionering van de sector in internationaal perspectief en een beeld geven van de concurrentiekracht van Nederlandse watertechnologiebedrijven. Het onderzoek is een vervolg op een eerder onderzoek, Economische betekenis Waterzuiveringstechnologie, uit Vergelijkbare onderzoeken zijn gedaan voor andere sectoren (onder andere Deltatechnologie). 3 De studie is uitgevoerd door het Bureau voor Beleidsonderzoek (BBO) en Grontmij. 1 Ministerie van EL&I, Naar de top. Het bedrijvenbeleid in actie, EIM, Economische betekenis van waterzuiveringstechnologie, Zoetermeer, maart Panteia/Blue Economy, Het Nederlandse Deltatechnologie-cluster, Zoetermeer, september

10 Onderzoeksvragen en -opzet De kernvraag van het onderzoek is: Wat is de economische betekenis van de watertechnologiesector en hoe kan op basis van kansrijke clusters de positie verder worden uitgebouwd en versterkt, onder meer rekening houdend met de behoefte aan goed arbeidsaanbod? Onderzoeksvragen die in het onderzoek aan de orde zijn gekomen, zijn: 1. Wat is de ontwikkeling van de economische betekenis van de Nederlandse watertechnologiesector vanaf 2003 tot de huidige situatie? 4 2. Wat is de ontwikkeling van de internationale positie van de Nederlandse watertechnologiesector vanaf 2003 tot in de huidige situatie? 3. Wat zijn de potentie en marktkansen in de toekomst van de Nederlandse technologiesector, zowel binnenlands als internationaal, in termen van innovatie en marktaandeel? 4. Wat is de ontwikkeling en wat zijn de marktkansen per deelsector of cluster? Zijn er meer of minder kansrijke deelsectoren te onderscheiden? 5. Welke voorwaarden en belemmeringen zijn er voor de geschetste ontwikkelingen en welke oplossingen en maatregelen kunnen daarbij worden ingezet zodat marktkansen gerealiseerd kunnen worden? 6. In hoeverre vormen arbeidsmarktknelpunten (voldoende aanbod van goed opgeleid personeel) een bedreiging voor het realiseren van de marktkansen, en 7. Welke concrete aanvullingen kunnen in dat verband worden toegepast in het kader van de Human Capital Roadmap Water? Aanpak De watertechnologiesector is hier benaderd als alle bedrijven en instellingen die producten en diensten leveren die te maken hebben met technologieën en technieken die worden ontwikkeld en toegepast voor de voorziening van drinkwater en proceswater, het zuiveren en verwerken van afvalwater, en technologische toepassingen voor irrigatie- en zwemwater en energie. In zekere zin betreft de watertechnologiesector alle activiteiten waar water op de een of andere manier met behulp van technologie wordt bewerkt of behandeld. Kenmerkend voor de watertechnologiesector is dat het veelal om bedrijven gaat die leverancier zijn voor andere bedrijven in verschillende sectoren die water gebruiken of iets met water doen. Het onderzoek is via verschillende sporen uitgevoerd. Centraal staat een enquête onder een selectie van Nederlandse watertechnologiebedrijven. Met de enquête is informatie verzameld over een groot aantal onderwerpen, zoals omzet, werkgelegenheid, R&D, innovatie, export en arbeidsmarkt. Aan de enquête hebben ongeveer 80 bedrijven meegedaan; ten opzichte van de steekproef was de respons 35%. Een verantwoording van de enquête staat in de bijlagen. De enquête is noodzakelijk om economische kengetallen over de watertechnologiesector boven water te krijgen, omdat de sector niet als zodanig zichtbaar is in bestaande economische statistieken. In economische classificaties worden wel nutssectoren meegenomen, zoals drinkwater- en afvalwaterbedrijven, maar niet de toeleverende watertechnologiebedrijven. 4 Het gaat om een vergelijking met de cijfers uit het rapport van EIM (2005); die cijfers hebben betrekking op

11 Naast de enquête zijn analyses gedaan van de internationale watermarkt. Dat is deels gedaan op basis van (internationale) rapporten, en deels op een eigen analyse onder een selectie van Europese landen. Verder is in de studie gefocust op een analyse van kansrijke technologieën en marktclusters. Die zijn in beeld gebracht door de resultaten uit de enquête te combineren met resultaten uit marktanalyses. Ten slotte is de arbeidsmarkt voor watertechnologie geanalyseerd. Ook dat is deels gedaan op basis van de enquête en deels op basis van andere statistieken en arbeidsmarktanalyses. Van de arbeidsmarktanalyse is een afzonderlijke deelrapportage gepresenteerd. Leeswijzer Hierna wordt in hoofdstuk 2 een beschrijving gegeven van de internationale en nationale watertechnologiemarkt. Daarbij wordt ook ingegaan op de afbakening van de watertechnologiesector die in deze studie is gehanteerd. De economische betekenis van de sector in termen van onder meer omzet, banen, toegevoegde waarde, export komt in hoofdstuk 3 aan bod. Daarbij ligt de nadruk op de uitkomsten uit de enquête. Hoofdstuk 4 bevat een analyse van de arbeidsmarkt voor de watertechnologiesector. Hoofdstuk 5 geeft een analyse van marktkansen en kansrijke clusters en geeft de aanbevelingen. Bij dit rapport horen twee deelrapportages met meer gedetailleerde informatie. Het gaat om een deelrapport over de economische betekenis en concurrentiekracht, en een deelrapport over de arbeidsmarkt. 9

12 10

13 2 MARKT EN SPELERS In dit hoofdstuk worden de markt en de spelers in de watertechnologiesector in kaart gebracht. Dan moet wel duidelijk zijn wat de watertechnologiesector is. Hierna wordt daarom eerst ingegaan op de afbakening van de sector. Daarna wordt ingegaan op internationale ontwikkelingen op de watermarkt. Dat wordt gedaan op basis van een aantal internationale rapporten. Vervolgens komen nationale ontwikkelingen aan bod. Bron daarvoor zijn analyses die op nationaal niveau over de sector zijn gedaan, en aanvullend resultaten uit de enquête die in dit onderzoek is gehouden. Afbakening Wat verstaan we onder technologie? Watertechnologie kan worden gedefinieerd als alle technologieën en technieken die worden ontwikkeld en toegepast voor het bewerken van water. Met andere woorden, watertechnologie gaat over technologie die iets doet met water: bewerken, veranderen, monitoren enz. Techniek heeft, in relatie tot het onderwerp van dit onderzoek, te maken met het ontwerpen en bouwen van apparaten, machines en installaties die te maken hebben met bereiden, zuiveren, monitoren enz. van water. Watertechnologie is in deze benadering breed: het kan veel verschillende technologieën en technieken omvatten: fysisch/chemisch, biologisch en thermisch, meet- en regeltechniek, ict, technieken voor transport en distributie, enz. Het gaat dus ook om de kleppenleveranciers, pompenbouwers, ict e.d. De bedrijven variëren van bedrijven die een stukje technologie toepassen tot aan bedrijven die gespecialiseerd zijn in het ontwikkelen en verkopen van watertechnologie. Over wat voor water hebben we het? Centraal in de watertechnologiesector staan: 5 - drinkwater; - afvalwater; - proceswater (industriewater of water voor de landbouw). Daarnaast zijn nog te onderscheiden grondwater, oppervlaktewater, regenwater, irrigatiewater en zwemwater. Grond- en oppervlaktewater horen bij de watertechnologiesector voor zover het gaat om (technologische) behandeling voor drinkwater of proceswater. Om alle activiteiten rond grond- en oppervlaktewater onder de watertechnologiesector gaat te ver. Het gaat daarbij het immers (vooral) ook om beheersmatige taken. Het beheer van grond-, oppervlakte- en regenwater door waterschappen wordt doorgaans onder deltatechnologie geschaard. 6 Wel is het zo dat de Europese Kaderrichtlijn Water kan leiden tot beheerstaken waar naast waterkwantiteit ook waterkwaliteit een belangrijk aspect is. Daarvoor kan technologie denk aan sensortechnologie nodig zijn. Dat deel van de beheerstaken is 5 De indeling volgt de indeling die in het Boer&Croon rapport is gehanteerd en die ook is gebruikt in het Innovatieprogramma. Zie Boer & Croon, Watertechnologie clusteranalyse, april 2011, en NWP, Innovatieprogramma Watertechnologie, Kerndocument, Delft, augustus Als de definitie richting grond- en oppervlaktewater heel breed wordt opgezet, dan dient er een helder beeld te ontstaan wat dan bij deze typen water onder technologie wordt verstaan. 11

14 dus belangrijk (of kan belangrijk worden) voor de watertechnologiesector. Vooralsnog is er hier voor gekozen om de beheersmatige kant van grondwater, oppervlaktewater, regenwater niet onder watertechnologie mee te nemen. Bij irrigatiewater gaat het om toepassingen in de landbouw. Onder de watertechnologiesector valt dan de toepassing van technologie voor bijvoorbeeld monitoring van waterkwaliteit. Ook hier geldt dat het beheer - peilbeheer onder deltatechnologie moet worden geschaard. Zwemwater (buitenwater) valt onder de watertechnologiesector voor zover het gaat om het toepassen van technologie voor bijvoorbeeld monitoring van waterkwaliteit. 7 Ten slotte kan ook water worden genoemd dat wordt gebruikt bij energie-opwekking, bijvoorbeeld blue energy. De indeling naar type water is in de tabel samengevat. Typen water watertechnologiesector Drinkwater Drinkwatervoorziening en -behandeling Industriewater* Afvalwater Overig water Drinkwatertransport en -distributie Industriële watervoorziening en -behandeling Industriële watertransport en -distributie Collectie en behandeling huishoudelijk afvalwater Hergebruik huishoudelijk afvalwater Collectie en behandeling industrieel afvalwater Hergebruik industrieel afvalwater Grond- en oppervlaktewater i.r.t. watervoorziening** Irrigatiewater en zwemwater (buitenwater) voor zover het gaat om toepassen van technologie i.r.t. bijvoorbeeld monitoring van waterkwaliteit*** Water dat wordt gebruikt voor energie-opwekking voor zover het gaat om toepassing van chemische of biotechnologie (zoals blue energy)**** * Inclusief proceswater voor olie- en gaswinning, land- en tuinbouw. ** Waterbeheer valt onder de deltatechnologiesector. *** Ook in de internationale marktstudies wordt de markt voor irrigation equipment buiten de water(technologie) sector gehouden. **** Water voor energie-opwekking en energie-opslag dat niet technologisch behandeld wordt (denk aan koelwater), valt dan onder deltatechnologie. Het meeste proceswater wordt gebruikt door elektriciteitsbedrijven voor koeling: ca. driekwart van alle proceswater (in Nederland 13 biljoen liter); ook in andere industrie wordt water vooral voor koeling gebruikt (85%;). Dus 15% x 25% van 13 biljoen is proceswater dat niet bedoeld is voor koeling). Belangrijke industriële sectoren zijn chemie en aardolieraffinage. Bron: BBO/Grontmij Afbakening watertechnologiesector in dit onderzoek De watertechnologiesector kan langs bovenstaande lijnen worden omschreven als alle bedrijven en instellingen die producten en diensten leveren die te maken hebben met technologieën en technieken die worden ontwikkeld en toegepast voor de voorziening van drinkwater en proceswater, het zuiveren en verwerken van afvalwater, en technologische toepassingen voor irrigatie- en zwemwater en energie. 7 In Nederland zijn verder enkele bedrijven die gespecialiseerd zijn in (meet)apparatuur voor zwembaden (bijvoorbeeld voor het detecteren van bacteriën). 12

15 Het gaat in de eerste plaats om watertechnologiebedrijven in de industrie en diensten. Het gaat in belangrijke mate om activiteiten (omzet) die wordt gegenereerd door leveranties aan andere economische sectoren (met name industrie, aardolie- en gaswinning, en landbouw). 8 Strikt genomen zijn de (publieke) drinkwaterbedrijven en waterschappen afnemers voor de private watertechnologiebedrijven. 9 Omdat de activiteiten van de drinkwaterbedrijven en waterschappen in belangrijke mate watertechnologie betreffen, worden ze doorgaans wel meegenomen. In dit onderzoek is gekozen voor een brede benadering die uitgaat van de economische keten rond water en een brede afbakening van technologie en techniek. Centraal in de afbakening staan de volgende elementen: 1. het gaat om technologie én toepassing daarvan in het ontwerpen en bouwen van apparaten, machines en installaties. 2. type water: industrieel, drink- en afvalwater; 3. type activiteiten: economische activiteiten rond water. Het onderzoek richt op de Nederlandse watertechnologiesector. De economische betekenis wordt onder andere benaderd door de omzet die die bedrijven in zowel Nederland als het buitenland realiseren. Met andere woorden, het gaat om de binnenlandse omzet en de export van in Nederland gevestigde bedrijven. Het kan dus ook gaan om vestigingen van buitenlandse bedrijven in Nederland. Internationale vraag naar water De watersector heeft wereldwijd een omvang van ongeveer 315 miljard euro. 10 Het gaat dan om de markt voor drink- en afvalwater en industrieel water. 11 Internationaal is er een sterk toenemende vraag naar water. Daardoor groeit de watersector als geheel. Voor de watertechnologiesector zijn vooral de ontwikkelingen van belang die (uitgaven aan) infrastructuur en goederen betreffen met een hoog technologie-gehalte. In de praktijk zijn dit vooral kapitaaluitgaven aan drink- en afvalwater en de totale omzet in industriewater. 12 Daarbij gaat het om ca. 150 miljard euro. De vraag naar water is groter dan de verwachte gemiddelde economische groei wereldwijd, wat betekent dat het relatieve belang van de sector voor de economie toeneemt. 13 De vraag wordt aangezwengeld door een aantal trends. Ten eerste ontstaat er steeds meer waterschaarste. Waterschaarste ontstaat door groei van de bevolking en door de groei van de waterbehoefte per hoofd van de bevolking. Het laatste heeft te maken met groeiende welvaart die leidt tot andere consumptiepatronen. Met name in ontwikkelingslanden is er een probleem met de beschikbaarheid van drinkwater. 14 Bij 8 Merk op dat de omzet van de watertechnologiesector dus wordt gegenereerd in de afnemende sectoren als chemische industrie, aardolie- en gaswinning, en land- en tuinbouw. 9 Er zijn in Nederland 25 waterschappen en 10 drinkwaterbedrijven. 10 Cijfers GWI, Global Water Market 2011, Global Water Intelligence, volume I, II, III march Niet meegenomen in dit cijfer zijn bottled water, point of use equipment, en irrigation equipment. 12 Van drink- en afvalwaterbedrijven worden de operationele kosten niet meegerekend, omdat deze grotendeels niet terecht komen als omzet bij watertechnologiebedrijven. De kapitaaluitgaven van drink- en afvalwatervoorzieningen zijn voor de watertechnologiesector wel van belang, omdat dit de vraag betreft die op de markt voor watertechnologie terecht komt. 13 In 2011 en 2012 is de verwachte economische groei wereldwijd 4,4% respectievelijk 4,5% (World Economic Outlook, IMF, 2011). 14 Eén van de zogenoemde Milleniumdoelen uit 2002 is to halve by 2015, the proportion of people without sustainable access to safe drinking water and basic sanitation. 13

16 waterschaarste spelen ook steeds meer klimaatveranderingen een rol. Die leiden in sommige regio s tot wateroverlast, en tot droogtes. Waterschaarste betekent in economische termen dat de marginale kosten om te voldoen aan de toenemende watervraag hoger worden. Daardoor wordt de watermarkt steeds meer een normale economische markt. Dat uit zich in hogere waterprijzen en meer marktdeelname van private partijen, met name in die delen van de wereld waar veel waterschaarste (water stress) is, zoals het Midden-Oosten, Noord-Afrika, China en India. 15 Verstedelijking heeft vooral invloed op afvalwater. De concentratie van bevolking en economische activiteiten in de steden betekent dat er een oplossing moet komen voor afvalwaterproblemen. In steden is er een veel groter effect op gezondheid en leefbaarheid van vervuild water dan in weinig bevolkte streken. Daar komt bij dat hogere welvaart gepaard gaat met hogere eisen aan duurzaamheid en aandacht voor milieuproblemen. (Klimaatveranderingen spelen ook daarbij een rol.) De problemen met gezondheid en milieu leiden meestal tot strengere wet- en regelgeving rond (afval)water en hergebruik van water, en dat draagt bij aan de groei van de markt voor afvalzuivering en hergebruik. Regio s De belangrijkste markten gemeten in vraagomvang zijn West-Europa en de Verenigde Staten; beide zijn goed voor ruim een kwart van de totale watermarkt. Grote markten zijn er ook in Japan (14%) en China (11%). Relatief grote markten zijn er ook in Australië en Brazilië (beide 3,5%). Deze landen zijn samen goed voor ruim 84% van de wereldmarkt voor water. Watermarkt naar regio (2010) Japan 14% Aandeel in totale watermarkt AustraliëBrazilië 4% 4% Overige landen/regio s 16% China 11% VS 25% West-Europa 26% * Op basis van totale watermarkt van 315 miljard euro. Bron: GWI, Bij de grote markten zijn ook (nog steeds) markten die de komende jaren snel groeien. Een bovengemiddelde groei wordt met name verwacht in: - Verenigde Staten (+10% tot +15%); - China (+6% tot +10%); 15 GWI,

17 - Brazilië (+6% tot +10%); - enkele West-Europese landen: Spanje (>+15%), Italië (+6% tot +10%). 16 Daarnaast zijn er relatief kleinere markten die ook bovengemiddeld groeien, zoals: - Mexico (+6% tot +10%); - Turkije (+6% tot +10%); - India (+10% tot +15%); - Zuid-Afrika (+6% tot +10%); - Iran (+10% tot +15%); - Indonesië (+10% tot +15%); - Maleisië (+10% tot +15%); - Marokko (+10% tot +15%); - Verenigde Arabische Emiraten (+10% tot +15%). De groeicijfers laten zien dat buiten de Verenigde Staten en enkele West-Europese landen de wereldmarkt gestadig verschuift naar andere regio s dan de traditionele grote. Opkomende economieën in Zuid-Amerika, het Midden-Oosten/Noord-Afrika en Azië gaan een grotere rol spelen. Een speciale positie is er ook voor de zogenoemde BRIC-landen waar de (private) watermarkt snel groeit. 17 Voor landen als Brazilië, India, China en bijvoorbeeld Zuid-Afrika worden grote watertekorten verwacht bij ongewijzigde beleid. 18 In die landen zijn grote investeringen nodig. 19 Ook Israël heeft veel te bieden voor de Nederlandse watersector, zowel in vraag als aanbod. Van oudsher heeft Israël een grote focus op waterefficiëntie door een beperkte beschikbaarheid van zoetwater. De export van Israëlische kennis en producten op dit gebied is enorm, met name in ontziltings- en irrigatiewateroplossingen. Op proceswater en afvalwater liggen er veel kansen voor de Nederlandse watersector. Recent zijn er ook de eerste stappen gezet voor een samenwerking op het gebied van watertechnologie tussen Israël en Nederland. Sectoren Drinkwatervoorziening Verwacht wordt dat de kapitaaluitgaven aan (drink)waterinfrastructuur van 2010 tot 2016 wereldwijd zullen toenemen van 70 naar 100 miljard euro. Dat komt neer op een jaarlijkse gemiddelde groei van 6,4%. 20 Het gaat om uitgaven op het gebied van waterbronnen, waterdistributienetwerken en drinkwaterbehandelinginstallaties. Met name de markt voor technologie toepassingen voor hergebruik van water, desinfectie en voor ontzilting/ontzouting zullen zeer sterk groeien. 16 Groeicijfer voor de kapitaaluitgaven voor industrieel en drinkwater en afvalwater, BRIC = Brazilië, Rusland, India, China. Water Yearbook, McKinsey et al., Charting our water future, Men heeft het in dit verband voor China wel over de The Green Leap Forward. Zo is in het vijfjarenplan van de Chinese overheid ( ) 290 miljard euro aan investeringen opgenomen in water; het gaat om investeringen in drinkwatervoorzieningen, waterzuivering, hergebruik en efficiënt gebruik van water en irrigatie (landbouw). Zie 20 GWI,

18 Afvalwatervoorziening De kapitaaluitgaven aan afvalwaterinfrastructuur zullen naar verwachting toenemen van 63 naar 87 miljard euro (5,6% jaarlijkse groei). 21 Hier gaat het om uitgaven aan aanleg en onderhoud van rioleringsnetwerken en afvalwaterbehandelinginstallaties. De behandeling van afvalwater is één van de snelst groeiende sectoren van de waterindustrie. Dit is ingegeven door wetgeving, de noodzaak voor waterhergebruik in bepaalde regio s en de toenemende kosten als gevolg van vervuiling van waterlichamen. De markt bestaat uit nieuwbouw, uitbreiding en renovatie. Industriewater De omzet in proces- en afvalwater voor de industrie zal naar verwachting toenemen van 11 naar 17 miljard euro (7,5% jaarlijkse groei). Binnen de deelmarkt industrieel water zijn de in omvang belangrijkste sectoren: 22 - voedingsmiddelenindustrie (ca. 2,0 miljard euro omzet; +5% jaarlijkse groei); - energiesector (ca. 0,9 miljard euro; +7,4%); - farmaceutische industrie (ca. 1,1 miljard euro; +5,9%). In de voedingsmiddelenindustrie gaat het om water dat direct gebruikt wordt in de productie van voedsel en dranken, de behandeling van afvalwater en koelwater. Watertechnologie is onder andere nodig bij de trend naar meer duurzaam voedsel. De sector kent een relatief wat lager verwacht groeipercentage (+5%), maar is binnen de industrie wel de grootste sector. In de energiesector gaat het voor een belangrijk deel om installaties voor koelwater. De verwachting is een groei in deze markt van gemiddeld 7,4% per jaar. De groei wordt vooral gedragen door de economische groei in opkomende economieën, met name China en India. In de farmaceutische industrie gaat het vooral om het gebruik van gezuiverd water. Dat stelt zeer hoge eisen aan de equipment en aan zuiveringstechnieken. In de farmaceutische industrie gaat het niet om veel water, maar wel om hoge prijzen voor de toepassing van techniek en technologie. Naast deze relatief grote sectoren, zijn er op het gebied van watertechnologie kleinere industriële sectoren waar een zeer hoge jaarlijkse groei van de markt wordt verwacht: 23 - olie- en gaswinning (ca. 0,4 miljard euro; +24% jaarlijkse groei) - chemie (ca. 0,6 miljard euro; +10%); - metaalindustrie (ca. 0,1 miljard euro; +15%); - auto-industrie (ca. 0,1 miljard euro; +18%). De sector voor winning van olie en gas is van speciaal belang voor de watertechnologiesector. De sector is nu nog niet heel groot, maar er wordt een groei verwacht ten aanzien van watertechnologische toepassingen van bijna 25% per jaar. Over de periode gaat het om meer dan een verdubbeling. Deels heeft dat te maken met waterschaarste waardoor olie- en gasbedrijven efficiënter met water om moeten gaan. In belangrijke mate gaat het om watertechnologie voor het (her)gebruik van zogenoemd produced water: water dat als bijproduct wordt gewonnen bij olie- en gaswinning. 21 GWI, GWI, Het cijfer voor de omvang van de markt betreft 2010; voor de meeste sectoren is dat jaar een matig jaar qua omzet vanwege de economische crisis. 23 GWI, 2010, en GWI, Water technology markets, Global Water Intelligence,

19 Een kanttekening bij de omvang van de watertechnologiesector is dat een deel van de watertechnologiemarkt in feite een laag technologisch gehalte heeft. 24 Het gaat dan vooral om de bouw van (mechanische en elektriciteits)installaties en diensten (ontwerp, juridisch) die daarmee verbonden zijn. Ook de aanleg van leidingen en het onderhoud ervan heeft ook een relatief laag technologisch gehalte. Relevanter voor watertechnologie is de equipment market. Het gaat dan om technologieën toegepast in membranen, slibbehandeling, disinfectie, meetinstrumenten, filtratiesystemen, biologische systemen en headworks screens. De wereldwijde equipment markt is geschat op ruim 31 miljard euro. 25 Een deel van die technologieën kan als mature worden aangemerkt, maar voor een ander deel gaat het om nieuwe technologieën, zoals membranen. Het is juist in de nieuwe technologieën dat innovatie plaatsvindt. Marktkansen liggen overigens niet alleen in omzet van alleen hoogwaardige technologie, maar ook in technologische toepassingen bij samenwerking met simpele bouwers, die zelf weinig technologie toepassen. Wereldwijde spelers Een belangrijk deel van de watermarkt is in feite een vooral regionale of zelfs lokale markt. Vragers zijn gemeenten of regionale overheden; aanbieders zijn vaak regionale (lokale) bedrijven, vooral mkb. Dat betekent dat Nederlandse bedrijven die zich op de buitenlandse markt begeven, moeten concurreren met het mkb in bepaalde regio s in de verschillende landen. Niettemin zijn er wereldwijd ook grote spelers die grensoverschrijdend opereren en zich op een markt begeven die wel meer internationaal van karakter is. De twee grootste waterondernemingen wereldwijd zijn Veolia (Frankrijk) en Suez Environment (Frankrijk/Spanje/België). Wat betreft de grootste spelers zijn er de laatste jaren twee verschuivingen. Ten eerste is de positie van de top-2 (Veolia, Suez) versterkt ten opzichte van andere grote, internationale spelers, onder andere door overnames. Ten tweede is de markt voor water in termen van aantallen mensen die aangesloten zijn op drink- en afvalwatervoorzieningen via private contracten sterk gestegen (meer dan verdubbeld tussen 2001 en 2011). De groei van de markt is vooral door andere, nieuwe spelers opgenomen, waardoor het marktaandeel van de grootste bedrijven sterk is afgenomen. Europese watertechnologiemarkt Van een aantal landen zijn ontwikkelingen en marktkansen in kaart gebracht. Er bestaat een grote diversiteit in de mate van innovatie en de aandacht voor de sector. De Scandinavische landen en Duitsland hebben een georganiseerde aanpak voor de stimulering van de sector. Nationale en regionale overheden hebben subsidieprogramma s opgezet om innovatie te stimuleren. Hierbij is enerzijds sprake van financiële steun, anderzijds worden bijvoorbeeld onderzoeksfaciliteiten verzorgd. Met name in Duitsland zijn er veel bedrijfjes ontsproten uit onderzoekstrajecten. De Duitse markt staat open voor innovatie en dat maakt deze landen interessante afzetgebieden voor Nederlandse bedrijven. 24 GWI, GWI, 2010; een andere schatting geeft 24 miljard euro op basis van een iets striktere afbakening van de equipment markt (GWI, 2009). 17

Water. technologie Noord-Nederland SECTOR MET TOEGEVOEGDE WAARDE G R O EIENDE GROTE

Water. technologie Noord-Nederland SECTOR MET TOEGEVOEGDE WAARDE G R O EIENDE GROTE Water G R O EIENDE GROTE technologie Noord-Nederland SECTOR MET TOEGEVOEGDE WAARDE 2 Water technologie Noord-Nederland G R O EIENDE GROTE SECTOR MET TOEGEVOEGDE WAARDE Leeuwarden/Assen, december 2012 1

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren. drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden

Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren. drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden Topsectoren in beeld Internationale oriëntatie topsectoren drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden Zoetermeer, juli 2013 ISBN : 978-90-371-1074-6 Rapportnummer : A201333

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) 1995-2014 Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Netherlands Water Partnership en wordt gefinancierd door het programmabureau Partners voor Water. Petra Gibcus

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

Internationale Kansen & Knelpunten

Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport van- en voor de Nederlandse Life Sciences & Health sector Versie 2015 Mede mogelijk gemaakt door: www.tfhc.nl Task Force Health Care

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Rapport Onderzoek Internationaal Ondernemen. juni 2013

Rapport Onderzoek Internationaal Ondernemen. juni 2013 Rapport Onderzoek Internationaal Ondernemen juni 2013 Auteur / Onderzoeker: Dhr. P.M. Walison MSc Beleidsadviseur Internationaal Ondernemen Zoetermeer, juni 2013 Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) P rogno se 2013 drs. P. Gibcus drs. D. Snel Zoetermeer, december 2013 Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Netherlands Water Partnership en wordt gefinancierd

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) 1995-2013 Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Netherlands Water Partnership en wordt gefinancierd door het programmabureau Partners voor Water. Petra Gibcus

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

GB53 GB54 Titel GB54 ten opzichte van GB53. 4 2 Algemene inhoud 5 3 Algemene inhoud 6 4 Algemene inhoud 7 5 8 6 Algemene inhoud 9 7 10 8 10 9 10 11

GB53 GB54 Titel GB54 ten opzichte van GB53. 4 2 Algemene inhoud 5 3 Algemene inhoud 6 4 Algemene inhoud 7 5 8 6 Algemene inhoud 9 7 10 8 10 9 10 11 GB53 GB54 Titel GB54 ten opzichte van GB53. 4 2 Algemene inhoud 5 3 Algemene inhoud 6 4 Algemene inhoud 7 5 8 6 Algemene inhoud 9 7 10 8 10 9 10 11 Algemene inhoud Introductie Kaarten foto s en Satelliet

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Notitie in opdracht van het RIVM Kees Vringer. Vakgroep Natuurwetenschappen en Samenleving (NW&S). Universiteit Utrecht. Utrecht, Mei 1998. Nummer:

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Noord-Brabant Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Internationale handel in goederen van Nederland 2012

Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Webartikel 2013 Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Wiel Packbier 11-11-2013 gepubliceerd op cbs.nl Samenvatting De internationale handel in goederen is in 2012 wederom minder hard gegroeid.

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Gelderland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Overijssel Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

EZ 2020. Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken. Peter Louter www.bureaulouter.nl. Zwolle, 4 maart 2014

EZ 2020. Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken. Peter Louter www.bureaulouter.nl. Zwolle, 4 maart 2014 EZ 2020 Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken Peter Louter www.bureaulouter.nl Zwolle, 4 maart 2014 Drie strategische rollen 1. Preventie 2. Duiding 3. Integraliteit

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Nederland Handelsland

Nederland Handelsland Nederland Handelsland Herziening ranglijst belangrijkste exportlanden voor Nederland 10 10% Verenigd Koninkrijk Zweden 9 Rusland Verenigde staten 10% % België % Frankrijk Duitsland 1% % Spanje ING Economisch

Nadere informatie

De IMVO-thermometer. Een onderzoek naar de handelsrelaties tussen Nederlandse MKB ers en ontwikkelingslanden en opkomende markten

De IMVO-thermometer. Een onderzoek naar de handelsrelaties tussen Nederlandse MKB ers en ontwikkelingslanden en opkomende markten De IMVO-thermometer Een onderzoek naar de handelsrelaties tussen Nederlandse MKB ers en ontwikkelingslanden en opkomende markten Juni 2013 Ontwikkelingslanden en opkomende markten domineren de lijst van

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Marktkansen en risico s bij internationaal zakendoen

Marktkansen en risico s bij internationaal zakendoen Industrie Marktkansen en risico s bij internationaal zakendoen Quick scan op meest aantrekkelijke buitenlandse afzetmarkten Gekeken naar omvang en groei dan blijken China en Rusland de meest aantrekkelijke

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DUITSLAND

LANDEN ANALYSE DUITSLAND LANDEN ANALYSE DUITSLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 1. Inleiding Globalisering is een onderwerp dat regelmatig in het maatschappelijke debat opduikt. Het gaat dan om de gevolgen van de internationale economische

Nadere informatie

Onderzoek Internationaal Ondernemen

Onderzoek Internationaal Ondernemen Onderzoek Internationaal Ondernemen 2012 augustus 2012 In samenwerking met: Inhoudsopgave Introductie... 2 Achtergrondinformatie... 3 Export... 6 Uitbesteding... 8 Knelpunten & Barrières... 9 Ondersteuning...

Nadere informatie

Maatschappelijke uitdagingen

Maatschappelijke uitdagingen Bijlage 4: Reactie op de motie van Het lid Van Tongeren inzake het duurzaamheidsaandeel van de innovatie-instrumenten Op 16 oktober 2014 is door Het lid Van Tongeren een motie ingediend, en na stemming

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

KWR Watercycle Research Institute

KWR Watercycle Research Institute KWR Watercycle Research Institute Introductie KWR en activiteit team IAH Danny Traksel 1 1 Historie KWR Watercycle Research Institute 1948 Keurings Instituut Waterleiding Artikelen (Rijswijk) o Certificering

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag. Datum 13 november 2015 Betreft Impact van TTIP op lage-inkomenslanden

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag. Datum 13 november 2015 Betreft Impact van TTIP op lage-inkomenslanden Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Onze Referentie Minbuza 2015.594488 Bijlage(n)

Nadere informatie

Inhoudsopgave Monitoronderzoek Machevo & Bulk Vereniging

Inhoudsopgave Monitoronderzoek Machevo & Bulk Vereniging 1 Inhoudsopgave Monitoronderzoek Machevo & Bulk Vereniging Samenvatting. 3 1. Inleiding 4 2. Resultaten ledenonderzoek Machevo & Bulk Vereniging.. 6 3. Resultaten afnemersonderzoek. 11 Op dit rapport rusten

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer M200612 Positieve exportontwikkeling zet door Exportthermometer 2006 drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, november 2006 Exportthermometer Het gaat goed met de Nederlandse export, zowel in het grootbedrijf als

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Monitor topsectoren. Uitkomsten eerste meting. Centrum voor Beleidsstatistiek. Centraal Bureau voor de Statistiek

Monitor topsectoren. Uitkomsten eerste meting. Centrum voor Beleidsstatistiek. Centraal Bureau voor de Statistiek Monitor topsectoren Uitkomsten eerste meting 07 08 09 10 11 12 13 14 Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek Monitor Topsectoren Uitkomsten eerste meting Verklaring van tekens.

Nadere informatie

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 Structuuronderzoek 23 Samenvatting De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 1. Inleiding De Nederlandse Vereniging van Leveranciers van Bouwgrondstoffen "NVLB"

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk De vorderingen van Nederlandse banken op het buitenland zijn onder invloed van de financiële crisis en de splitsing van ABN AMRO in 2007 en 2008

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

FLANDERS INVESTMENT & TRADE MARKTSTUDIE

FLANDERS INVESTMENT & TRADE MARKTSTUDIE N H C A M L T X R T S U D T D N Ë L A T N FLANDRS NVSTMNT & TRAD MARKTSTUD D TXTLMACHN-NDUSTR N TALË Overzicht van de sector 1 De taliaanse industrie van textielmachines en -accessoires bestaat uit ongeveer

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Friesland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2014 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Nederlandse automotive toelevering Sterk in export, sterk in innovatie

Nederlandse automotive toelevering Sterk in export, sterk in innovatie Nederlandse automotive toelevering Sterk in export, sterk in innovatie 44% van de totale export Omvang Nederlandse automotive toelevering 9,2 miljard 88% bestemd voor export Automotive-industrie mondiaal:

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Veranderende verhoudingen binnen het imf

Veranderende verhoudingen binnen het imf Veranderende verhoudingen binnen het imf De robuuste groei en de relatieve stabiliteit van de wereldeconomie heeft de afgelopen jaren de rol van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) veranderd. Het Fonds

Nadere informatie

China: Kansen en Knelpunten voor de Technologische Industrie

China: Kansen en Knelpunten voor de Technologische Industrie China: Kansen en Knelpunten voor de Technologische Industrie Aanleiding China is een land met veel kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Ondanks de mogelijkheden is het een lastige markt om in te

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 2015

Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 2015 Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 205 Inhoudsopgave Managementsamenvatting 3 Inleiding 4. Achtergrondkenmerken bedrijven 5. Organisatorische kenmerken 5.2 Activiteiten 7.3 Omzet 9 2. Marktomvang-

Nadere informatie

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 1. Nederland Figuur 1.1 Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 2. Infrastructuur Figuur 2.1 Figuur 2.2 PA VS Eu 25 EU 15 ICT uitgaven 2004 (EC, 2006) 0 5 10 % van

Nadere informatie

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek Ralph van den Broek, 23 april 2014 Inhoud 1. Focus 2014 3 2. Batenburg Techniek, huidige situatie 4 Sectoren en marktsegmenten Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-13-1-b

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-13-1-b Bijlage HAVO 2013 tijdvak 1 aardrijkskunde Bronnenboekje HA-0131-a-13-1-b Wereld Opgave 1 Globalisering en Turkije bron 1 Callcenters in het buitenland Het is een bekend fenomeen: Telefonisten die vanuit

Nadere informatie

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers FARMACIJFERS 214 De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei De kerncijfers Verantwoordelijke uitgever : Catherine Rutten voor pharma.be, Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

Water 2020. Wereldleiders in water. De toekomstvisie van de Nederlandse watersector

Water 2020. Wereldleiders in water. De toekomstvisie van de Nederlandse watersector Water 2020 Wereldleiders in water De toekomstvisie van de Nederlandse watersector Water 2020 Wereldleiders in water De toekomstvisie van de Nederlandse watersector 2 Water 2020 Wereldleiders in water

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE NEDERLAND

LANDEN ANALYSE NEDERLAND LANDEN ANALYSE NEDERLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee5 de sector (cijferma>g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms>ge (2018) waarde van de consump>e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK LANDEN ANALYSE FRANKRIJK Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee9 de sector (cijfermabg) inzicht in de huidige (2013) en toekomsbge (2018) waarde van de consumpbe van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie