Over referentiegewasverdamping

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Over referentiegewasverdamping"

Transcriptie

1 Over referentiegewaverdamping Henk de Bruin In 1987 wa de auteur betrokken bij het invoeren van de referentiegewaverdamping ( ) in Nederland in nauw overleg met de Nederlande hydrologen. Het i een hypothetiche grootheid die onderdeel i van de gewafactormethode. Per definitie werd berekend met een aangepate formule van Makkink (MA) die onlomakelijk wa verbonden met een et van gewafactoren die werden aangeleverd door een Wagening intituut. Recent blijkt dat Nederlande hydrologen willen berekenen met een verie van de Penman- Monteith-formule (PMFAO). Dit i opmerkelijk omdat in 1987 mede door het aridity-effect werd afgezien van invoering. Recent publiceerde het NMI in de limaatatla kaarten van, maar deed dat al dé verdamping. Hieruit blijkt dat zowel binnen hydrologich en meteorologich Nederland de achtergrondkenni omtrent verloren i gegaan. MA i ingevoerd voor omtandigheden zonder advectie. Dan i de zonneenergie de enige externe energiebron. In emi-aride gebieden geldt dit niet meer. Dan i door locale advectie de horizontale aangevoerde voelbare warmte een mogelijke tweede externe energiebron. In dit artikel bechouwen we de verdamping zonder advectie, het aridity-effect en verdamping met locale advectie. Voor deze laatte zal een aangepate MA worden gepreenteerd (MA-ADV). We analyeren hiervoor verchillende dataet verzameld in Nederland (Cabauw), Spanje (Cordoba) en Frankrijk (La Crau). Allereert teten we MA en PMFAO tegen de gemeten graverdamping te Cabauw, voor een normaal en een droog terrein. We zullen laten zien dat ten tijde van droogte MA beter bruikbaar i dan PMFAO wegen het aridity-effect. PMFAO overchat dan de referentiegewaverdamping. Daarnaat laten we zien dat PMFAO wel goed de verdamping van een klein geïrrigeerd graveld bij Cordoba bechrijft. Verder worden enkele voorbeelden gegeven van toepaingen van de Europee weeratelliet MSG. Aanleiding De aanleiding van dit artikel i een publicatie in Meteorologica van Wolter en co-auteur (2013) over een databae van neerlag- en verdampinggegeven (METEOBASE). Met verdamping wordt hier bedoeld de referentiegewaverdamping ( ) die in 1987 in Nederland werd ingevoerd al klimatologiche grootheid. Dit i een hypothetiche grootheid. Per definitie i de verdamping van een hypothetich graoppervlak met voorgechreven micrometeorologiche eigenchappen (ruwheid, albedo, etc.) dat groeit onder optimale omtandigheden (niet ziek, geen watertekort, etc.) in een zeer uitgetrekt veld. wordt ingevoerd voor het gebruik bij de gewafactormethode: door vermenigvuldiging van met een gewafactor wordt een chatting van een tweede hypothetiche grootheid verkregen, namelijk de waterbehoefte van een landbouwgewa, ook groeiend onder optimale omtandigheden in uitgetrekte velden. Er wordt veronderteld dat alleen een functie i van meteorologiche omtandigheden en dat gewafactoren alleen afhangen van gewaeigenchappen en van de tijd in het groeieizoen. Later werd een tweede gewafactor ingevoerd die ook amenhangt met management van de boer. Hier i van belang dat per definitie een meteorologiche grootheid i, waarbij zich de complicatie voordoet dat het een hypothetiche grootheid i, die daardoor niet direct kan worden gemeten. In feite i gedefinieerd door een oort rekenrecept waarmee berekend wordt uit meetbare meteorologiche grootheden. De gewafactoren zijn gedefinieerd voor dit rekenrecept. Verandering van het rekenrecept houdt onvermijdelijk in dat de bijbehorende gewafactoren moeten worden veranderd. In Wolter et al. (2013) worden twee berekeningwijzen gebruikt, maar niet wordt gemeld over de gewafactoren. METEOBASE bevat twee waarden van, namelijk die berekend volgen Makkink, die ind 1987 in Nederland wordt gebruikt [1] en die volgen een verie van de Penman-Monteith, voorgeteld door Allen et al. (1998). De laatte wordt vaak in het buitenland toegepat. Voor detail zie kader 1. In het nu volgende noemen we de twee berekeningwijzen MA en PMFAO. Wolter et al. (2013) verwijzen naar ontwikkelingen binnen de hydrologie in Nederland beproken tijden een bijeenkomt van de Nederlande Hydrologiche Vereniging in Daaruit bleek dat Nederlande hydrologen de voorkeur geven aan PMFAO boven MA, mede omdat zij de werkelijke verdamping blijken te chatten uit PMFAO door invoering van een extra factor. In 1987 werd MA met bijbehorende gewafactoren ingevoerd in direct overleg met de Nederlande hydrologen. Aangetoond werd dat Penman-Monteith overchat ten tijde van droogte en MA niet. Verder waren er praktiche overwegingen. In 2011 werd opgenomen in de limaatatla uit 2011, maar werd daarin gepreenteerd al de werkelijke verdamping zonder de bijbehorende gewafactoren. Gecontateerd moet worden dat niet alleen binnen de Nederlande hydrologiche wereld, maar ook binnen meteorologich Nederland de achtergrondkenni op grond waarvan in 1987 werd ingevoerd verloren i gegaan. Daardoor i ook vergeten dat MA de voorkeur kreeg boven PMFAO omdat deze laatte gevoelig i voor het aridity-effect tijden droogte. Teven i vergeten dat per definitie het referentiegra groeit in uitgetrekte velden en onafhankelijk i voor randeffecten. Daardoor i de enige externe energiebron voor verdamping de zonne-energie, du de globale traling. Hierdoor worden effecten van lokale advectie, waarbij horizontaal aangevoerde voelbare warmte een tweede externe energiebron i, per definitie verwaarlood. Figuur 1. Etmaalgemiddelde waarden van LET veru gemeten globale traling voor het normale jaar 2011: R 2 =0.97, regreiecoëfficiënt door oorprong i Meteorologica

2 Figuur 2. Etmaalwaarden van MA en PMFAO van Cabauw vergeleken met LET voor het droge jaar 2003 (link) en het normale jaar 2011(recht). Indeling Wij zullen aandacht beteden aan de volgende ituatie: zonder advectie Deze ituatie zal worden bechouwd door analye van gegeven uit de CESAR databae. Dit betreft de Cabauw ite die i gelegen in een poldergebied waar door het beheer gra alleen in zeer droge jaren onderhevig i aan watertre. Verder i de omgeving ook gra. Het i daarom redelijk te verondertellen dat de gemeten verdamping te Cabauw in een normaal jaar in goede benadering overeenkomt met de hypothetiche grootheid zonder advectie. Voor Cabauw Figuur 4. MA veru PMFAO; punten waarvoor PMFAO > Q r volgen Slob-de Bruin zijn in blauw aangegeven. Figuur 5. Metingen de verticale waterdamptroom uitgedrukt in energie-eenheden boven een geïrrigeerd graveld te La Crau (Figuur 9.11 uit [9]). vergelijken we MA en PMFAO met de gemeten verdamping. Het aridity-effect Speciale aandacht zal worden beteed aan het aridity-effect uiteengezet in kader 2. Voor dit doel zal de empiriche formule van Slob-de Bruin worden gebruikt waarmee de nettotraling van referentiegra (Q r ) kan worden gechat uit de globale traling. Onder niet-advectieve omtandigheden kan niet groter worden dan Q r in het groeieizoen (zie ook Annex 6 in Allen et al, 1998). Figuur 3. Tetformule van Slob-de Bruin voor nettotraling. met lokale advectie Naat reultaten voor een meetcampagne aan een geïrrigeerd graveld in La Crau, Frankrijk, zal hiervoor een micrometeorologiche dataet, verzameld door het Spaane intituut IFAPA, worden geanalyeerd. Het betreft een graveld zo aangelegd dat het lijkt op referentiegra zoal gedefinieerd in Allen et al. (1998). De afmetingen zijn lecht 115 bij 115 meter en in de zomer i de omgeving kurkdroog. Zoal uitgelegd in kader 2 heeren dan omtandigheden van lokale advectie. Naat de globale traling i ook de horizontaal aangevoerde voelbare warmtetroom een externe energiebron. In deze omtandigheden i MA niet geldig (zie kader 2). Voor Cabauw en Twente zal worden aangetoond dat de fyiche argumenten die in 1987 werden gebruikt bij het invoeren van MA ook in 2014 nog gelden. Voor een droog jaar zullen we laten zien dat PMFAO inderdaad gevoelig i voor het aridity-effect. Met de Cordoba dataet zal voor ituatie met lokale advectie PMFAO worden getet en MA worden aangepat. Teven zal met voorbeelden worden aangegeven hoe de referentiegewaverdamping met en zonder advectie gechat kan worden uit beelden van geotationaire atellieten (zie kader 3). In deze tudie zullen we etmaalgemiddelden van de divere verdampinggrootheden bechouwen uitgedrukt in energieeenheden, du in W/m 2. De gemeten werkelijke verdamping uitgedrukt in energie-eenheden zullen we LET noemen. Ruwweg komt 1 mm/dag overeen met 28 W/m 2 voor etmaalgemiddelden. Reultaten Cabauw (geen advectie) In figuur 1 i voor het normale jaar 2011 de gemeten etmaalgemiddelde verdamping geplot tegen de gemeten globale traling. De correlatiecoëfficiënt in het kwadraat i hoog: R 2 = Dit reultaat leidt zo direct tot een heel eenvoudige empiriche relatie tuen LET en globale traling, namelijk LET = 0,385 (W/m 2 ). Dit reultaat leidt ook Figuur 6. Penman-Monteith veru LET lyimeter (W/m2) etmaalwaarden in Figuur 7. MA_ADV-MSG veru LET lyimeter (W/m2) dagwaarden in Meteorologica

3 ader 1. Makkink en Penman-Monteith De aangepate formule van Makkink waarmee in Nederland de referentiegewaverdamping wordt berekend i MA 0.65 γ De algemene vorm van de Penman-Monteith vergelijking i: D ρcp ( Q * G) ra PMFAO = + r + + r + + γ 1 γ 1 ra ra In boventaande i de globale traling, Q* de nettotraling, G de bodemwarmtetroom, waterdampdeficit D [ e ( T ) ] = e a, met e a de waterdampdruk, e (T) de verzadigingdampdruk bij luchttemperatuur T, de afgeleide van e naar de temperatuur bij T, ρ de dichtheid van lucht, c p de oortelijke warmte van lucht bij contante luchtdruk,γ de pychrometercontante, r de gewaweertand en r a de aerodynamiche weertand. In de verie van FAO wordt r a =208/u 2 genomen met u 2 de windnelheid op 2 m, r = 70 /m en worden de etmaalgemiddelde nettotraling Q* en D met een rekenrecept berekend met de formule uit Allen et al. (1998). Deze vereien onder meer T n, T x, RV n en RV x, waarin index n taat voor minimum en x voor maximum, en RV voor relatieve vochtigheid. Voor de chatting van Q* wordt de gemeten gebruikt. In het algemeen wordt G verwaarlood, zo ook hier. De Penman-Monteith formule i een bechrijvende formule en geen diagnotiche, mede omdat D een grootheid i die afhankelijk i van de verdamping door interactie tuen de atmoferiche grenlaag en de voelbare warmtetroom H (zie [1]) die direct amenhangt met de verdamping door de energiebalanvergelijking: Q*-G = LET +H. Indien PMFAO berekend wordt met een D gemeten boven een droog oppervlak in plaat van referentie gra, dan D wordt overchat waardor du PMFAO te groot wordt. In dat geval i de gewaweertand groter dan de 70 /m gebruikt in PMFAO. De Slob-de Bruin formule De nettotraling van referentiegra verchilt van die voor droog gra onder verder gelijke omtandigheden. In 1987 publiceerde de Bruin een formule voor referentiegra. Dit naar een ongepubliceerd idee van Slob. Dit leidde tot de Slob-de Bruin formule Q (1 0.23) * r Hierin i ext i de zonnetraling aan de rand van de atmofeer op een horizontaal vlak, C Slob een contante. In deze tudie i C Slob = 100 W/m2. naar een methode waarbij verdamping van gra zonder watertre kan worden gechat voor heel Nederland. Een voorbeeld i gegeven in kader 3. MA en PMFAO worden vergeleken met LET voor het droge jaar 2003 en het normale jaar 2011 in figuur 2. Te zien i dat de preiding van de datapunten voor MA kleiner i dan voor PMFAO. Met name in het droge jaar overchat PMFAO de gemeten verdamping op ommige dagen aanzienlijk. Dit komt door het aridity-effect (kader 2). Een nadere analye leert dat PMFAO dan groter i dan de gemeten nettotraling. Verder blijkt zonder het aridity-effect dat PMFAO gemiddeld ongeveer 7% groter i dan MA. Een tet van de Slob-de Bruin formule (zie kader 1) voor nettotraling van goed C Slob (W/m2) (1) ext (W/m2) (2) (W/m2) (3) van water voorzien gra wordt getoond in figuur 3 voor het willekeurig gekozen normale jaar Te zien i dat de overeenkomt goed i. Twenthe (zonder advectie) Voor 1989 t/m 2013 zijn in figuur 4 de etmaalgemiddelden van MA en PMFAO tegen elkaar geplot berekend met de klimatologiche data van het willekeurige gekozen NMI-tation Twenthe. Voor dagen in het groeieizoen (tuen half april tot half eptember) zijn dagen apart gemarkeerd waarvoor PMFAO groter i dan de nettotraling volgen Slob-de Bruin. Te zien i dat de reultaten gevonden voor Cabauw bevetigd worden. PMFAO i ytematich groter dan MA en i in het groeieizoen geregeld groter dan de bechikbare energie. La Crau (met advectie) In 1987 werd door Nederlande onderzoeker turbulentie betudeerd boven een geïrrigeerd graveld met de droge vlakte van La Crau, Zuid Frankrijk, al bovenwind terrein. Met eddy-covariantie werd op verchillende hoogte onder meer de verticale waterdamptroom gemeten (zie figuur 5). Deze i terk afhankelijk van de hoogte. Dit illutreert dat onder omtandigheden van lokale advectie de aannamen van horizontale homogeniteit en een contante fluxlaag, waarvoor bijvoorbeeld PMFAO i afgeleid, niet gelden (zie verder roon en de Bruin, 1995 en de Bruin et al., 1991). Cordoba (met advectie) We brengen in herinnering dat de IFAPA lyimeter ite bij Cordoba, Spanje een goed van water voorzien graveld betreft van 115 bij 115 m dat omringd wordt door onbegroeid terrein. Zeker in de zomer peelt hier du lokale advectie een rol. Voor nadere uitleg hierover zie kader 2. Van belang i op te merken dat de invoergegeven voor PMFAO hier onder referentieomtandigheden worden gemeten en derhalve niet behept zijn met het aridity-effect. Voor deze advectieve omtandigheden zonder aridity-effect blijkt PMFAO uittekende reultaten op te leveren (figuur 6). Benadrukt moet worden dat hieruit niet geconcludeerd moet worden dat algemeen PMFAO toepabaar i met invoergegeven gemeten boven een naburig droog terrein (zie figuur 8 in kader 2). We herhalen ook dat voor deze ituatie MA moet worden aangepat. Dit i recent gedaan door de auteur (zie kader 1). Deze aangepate formule (MA_ADV) werd recent getet door IFAPA (Cruz et al, 2014). MA_ADV taat toe om referentiegewaverdamping met advectie te chatten uit beelden van de Europee atelliet MSG. In figuur 7 wordt een tet gegeven (zie ook Cruz et al, 2014). Dicuie en concluie In dit artikel zijn met behulp van divere dataet de verchillende apecten van referentiegewaverdamping behandeld. Aangetoond werd dat voor niet-advectieve omtandigheden MA uittekend voldoet en dat PMFAO ytematich hoger i. In droge periode blijkt PMFAO inderdaad gevoelig voor het aridity-effect, wat leidt tot een aanzienlijke overchatting van. Dit wa in 1987 het argument MA en niet PMFAO in te voeren. Opmerkelijk i dat 18 Meteorologica

4 Nederlande hydrologen de zogeheten advection-aridity methode ontwikkelden die juit gebruik maakt van het feit dat PMFAO gevoelig i voor het aridityeffect (Stricker and Brutaert, 1978). De chattingformule van Slob-deBruin voor de nettotraling(q r ) van gra onder referentieomtandigheden, ingevoerd in 1987, blijkt goed te voldoen en i derhalve een gechikt controlemiddel voor de berekende waarde van. Onder de advectieve omtandigheden die heeren boven het graveld van IFAPA te Cordoba blijkt PMFAO het uittekend te doen. Hieruit blijkt dat PMFAO ontwikkeld i voor vergelijkbare omtandigheden. Dat wil niet zeggen dat PMFAO toepabaar i met data verzameld op een droog naburig veld. Dan zal gecorrigeerd moeten worden voor het aridity-effect. Zie verder Allen et al. (1998) en Temegen et al. (1999). In 1987 werd MA ontwikkeld voor 10-daage perioden in het groeieizoen. Onze reultaten uggereren dat MA goed toepabaar i voor perioden van een dag en zelf buiten het groeieizoen. Dit reultaat i nieuw en vereit nadere tudie. Een luitende fyiche verklaring voor het ucce van MA i moeilijk te geven, maar uit de directe vergelijking voor Cabauw tuen de gemeten verdamping en de globale traling blijkt dat de verdamping van gra zonder advectie in hoofdzaak bepaald wordt door de bechikbare externe energie, de globale traling. Temperatuur i een tweede-orde-effect. Volgen de wet van Clauiu-Clapeyron i de dampdruk in de huidmondje temperatuurafhankelijk, dit verklaart de zwakke afhankelijk van T. Tijden droogte luit het Cabauw-gra de huidmondje. Dan i PMFAO niet langer toepabaar. Onder advectieve omtandigheden die gelden voor de Cordoba ite blijkt de tweede term van de PMFAO formule goed advectie te bechrijven. De aangepate MA_ADV blijkt dan ook redelijk goed te voldoen. Deze behoeft net al MA alleen de temperatuur. Dit reultaat i van praktich belang. De reultaten getoond in kader 3 illutreren hoe met en zonder advectie kan worden gechat uit beelden van MSG. De fyiche verklaring voor MA_ADV wordt later gegeven in een artikel in voorbereiding. Benadrukt moet worden dat turbulente tromingen boven gra met lokale advectie zeer complex zijn en niet met een enkele formule kunnen worden bechreven. In de jaren tachtig werden daarvoor zogenaamde tweedeordeluitingmodellen ontwikkeld, zie roon en de Bruin (1995). Deze tudie toont aan dat het niet zinvol i te zoeken naar één univerele formule voor referentiegewaverdamping, geldig ader 2 Het Aridity-effect Het aridity-effect betreft toepaing van PMFAO met invoergegeven die niet boven een goed van water voorzien graveld zijn gemeten. Het effect valt het bet uit te leggen met het voorbeeld van een weertation in de woetijn. De werkelijke verdamping i dan nul, de gemeten temperatuur i hoog en de gemeten luchtvochtigheid i dan laag. Du dan i het gemeten vochtdeficit groot vergeleken met een meting onder dezelfde omtandigheden boven een goed van water voorzien groot graveld. Daardoor wordt de tweede term van PMFAO overchat en du de referentiegewaverdamping. Voor nadere uitleg zie Allen et al., 1998, Annex 6). Merk op dat Brutaert en Stricker (1978) hun advection-aridity methode ontwikkelden op grond van dit effect voor het chatten van de werkelijke verdamping. Al het Figuur 8. Schet voor lokale en regionale advectie. aridity-effect optreedt i de gewaweertand van het oppervlak waarboven wordt gemeten groter dan de 70 /m, gebruikt in PMFAO. Advectie In Figuur 8 wordt de ituatie gechett die locale advectie karakterieert: droge en warme lucht (met groot vochtdeficit [ e ( T ) ] D = e a ) van het droge voorterrein troomt over het geïrrigeerde graveld. Na de droog-nat-overgang bouwt zich een interne grenlaag (IGL) op. Aan de bovenrand van de IGL penetreert warme en droge lucht in de IGL. Hierdoor wordt aan het verdampend gra extra voelbare warmte toegevoerd. In het blauw-omcirkelde gebied vlak na de droog-natovergang i het oppervlak nog niet aangepat aan de nieuwe ituatie. Dit i het gebied van lokale advectie waar omtandigheden niet horizontaal homogeen zijn en de verticale waterdamptroom niet contant met i met de hoogte. Wageninge wetenchapper hebben theoretich en experimenteel onderzoek verricht aan lokale advectie (roon & de Bruin, 1995 en de Bruin et al., 1991). De lyimeter methode i dan de meet gechikte methode voor het meten van verdamping. Voor uitgetrekte velden i men zo ver van de droog-nat-overgang verwijderd dat zich binnen de IGL een contante fluxlaag heeft ontwikkeld. Dan i tot op een hoogte van ongeveer 20 m de waterdamptroom contant met de hoogte. Daar i dan ook horizontale homogeniteit bereikt. Voor kleine velden wordt dit tadium niet bereikt. Du voor La Crau en Cordoba gelden lokale advectie conditie. In de praktijk zijn geïrrigeerde landbouwpercelen vaak niet groter dan 1 ha, derhalve i locale advectie vaak een belangrijk fenomeen. MA i ontwikkeld voor niet-advectieve omtandigheden. Omdat bij lokale advectie naat de globale traling ook de horizontaal aangevoerde voelbare warmte afkomtig van het bovenwinde droge terrein een energiebron i, ontwikkelde de auteur (Cruz et al. 2014, en de Bruin et al. 2012) voor lokale advectie een aangepate Makkink formule (MA_ADV) : T MA _ ADV 12 (3) Deze correctie voor locale advectie heeft al voordeel boven PMFAO dat deze niet gevoelig i voor het aridity-effect en du niet tot overchatting leidt van de referentiegewaverdamping, terwijl de MA_ADV-formule toetaat dat de deze gechat kan worden uit beelden van meteorologiche atellieten. Zie kader 3. Meteorologica

Hoofdstuk 3 Gegeven: Gevraagd: Plan: Uitwerking:

Hoofdstuk 3 Gegeven: Gevraagd: Plan: Uitwerking: Hoofdtuk 3 Voor dit hoofdtuk i de volgende Engeltalige Internet module bechikbaar: Radiation general Shortwave Shortwave, daily mean Longwave radiation Net radiation 1a We bechouwen eert een chone atmofeer

Nadere informatie

Standaardisatie en z-scores

Standaardisatie en z-scores Prof. dr. Herman Callaert Inhoudtafel 1 Standaardiatie bij concreet cijfermateriaal... 1 1.1 Een eerte voorbeeld: de punten van Pol... 1 1.1.1 De ruwe core... 1 1.1.2 Vergelijken met het klagemiddelde...

Nadere informatie

Semantiek & Correctheid Thread synchronisatie & communicatie

Semantiek & Correctheid Thread synchronisatie & communicatie emantiek & Correctheid Thread ynchroniatie & communicatie Naam: Chritian Gilien (0342688) Maurice amulki (034239) Datum: 30 juni 2004 Verie: 2.5 Inhoudopgave Inhoudopgave...2 Inleiding...3 Thread ynchroniatie

Nadere informatie

Aanvullende analyses variant 1 nieuwe verhuiskostenregeling

Aanvullende analyses variant 1 nieuwe verhuiskostenregeling Aanvullende analye variant 1 nieuwe verhuikotenregeling Datum augutu 2008 Kenmerk VW064 MuConult B.V. Potbu 2054 3800 CB Amerfoort Tel. 033 465 50 54 Fax 033 461 40 21 E-mail INFO@MUCONSULT.NL Internet

Nadere informatie

tail Amsterdam, 1 december 2009 Betreft; gewijzigd dienstenaanbod Geachte heer, mevrouw,

tail Amsterdam, 1 december 2009 Betreft; gewijzigd dienstenaanbod Geachte heer, mevrouw, tail STUDIO Amterdam, 1 december 2009 Betreft; gewijzigd dientenaanbod Geachte heer, mevrouw, U hebt in het verleden een taalanalye of contra-expertie bij De Taaltudio aangewaagd. Zoal u vermoedelijk via

Nadere informatie

HET EXPERIMENT VAN GALILEI MET HET HELLEND VLAK

HET EXPERIMENT VAN GALILEI MET HET HELLEND VLAK HET EXPERIMENT VAN GALILEI MET HET HELLEND VLAK Robert E. Jonckheere INLEIDING Het i genoegzaa bekend dat Galilei proeven deed et ballen rollend op een hellend vlak en daarbij aantoonde dat onder invloed

Nadere informatie

ZMC is een van de grootste Europese producenten op het gebied van transportkettingen. Het bedrijf is opgericht in 1955.

ZMC is een van de grootste Europese producenten op het gebied van transportkettingen. Het bedrijf is opgericht in 1955. ZMC Tranportketting ZMC i een van de grootte Europee producenten op het gebied van tranportkettingen. Het bedrijf i opgericht in 1955. ZMC produceert genormalieerde tranportkettingen volgen DIN 8181, DIN

Nadere informatie

4.1.3 Bepalen van de resulterende kracht...33 4.2 Tweede wet van Newton...36 4.2.1 Dynamische krachtwerking...36 4.2.

4.1.3 Bepalen van de resulterende kracht...33 4.2 Tweede wet van Newton...36 4.2.1 Dynamische krachtwerking...36 4.2. Inhoudopgave Bechrijven van bewegingen met vectoren...3. De plaatvector...3. Beweging...4.3 Verplaatingvector...4.4 De nelheidvector...5.4. Gemiddelde nelheidvector...5.4. Ogenblikkelijke nelheidvector...5.5

Nadere informatie

d τ (t) dt = 1 voor alle τ 0.

d τ (t) dt = 1 voor alle τ 0. 6.5. Impulfunctie. In deze paragraaf kijken we naar verchijnelen waarbij in zeer korte tijd een (grote) kracht op een yteem wordt uitgeoefend. Zo n plotelinge kracht kunnen we bechrijven met behulp van

Nadere informatie

p V T Een ruimte van 24 ºC heeft een dauwpuntstemperatuur van 19 ºC. Bereken de absolute vochtigheid.

p V T Een ruimte van 24 ºC heeft een dauwpuntstemperatuur van 19 ºC. Bereken de absolute vochtigheid. 8. Luchtvochtigheid relatieve vochtigheid p e 100 % p absolute vochtigheid = dichtheid van waterdamp dauwpuntstemperatuur T d = de temperatuur waarbij de heersende waterdampdruk de maximale dampdruk is.

Nadere informatie

Verslag schriftelijke adviesronde maart 2008: Conceptbesluiten deeltijd programma en overgangsregeling BSA

Verslag schriftelijke adviesronde maart 2008: Conceptbesluiten deeltijd programma en overgangsregeling BSA Verlag chriftelijke advieronde maart 2008: Conceptbeluiten deeltijd programma en overgangregeling BSA Er zijn 4 reactie ontvangen van de leden van de opleidingcommiie Nederland recht. In dit document zijn

Nadere informatie

2005. Nr. : 05.0064. Dnst. : C&E

2005. Nr. : 05.0064. Dnst. : C&E Nr. : 05.0064. Dnt. : C&E 2005. Beantwoording van de inpraak op het voorne-men de locatie Haagweg 13 aan te wijzen voor de opvang van (verlaafde) daken thuilozen. Leiden, 17 mei 2005. Op 21 december 2004

Nadere informatie

Naar verbeterde actuele verdamping: Van Makkink naar Penman-Monteith?

Naar verbeterde actuele verdamping: Van Makkink naar Penman-Monteith? Naar verbeterde actuele verdamping: Van Makkink naar Penman-Monteith? NHV symposium actuele verdamping Peter Droogers Hanneke Schuurmans Aanleiding www.stowa.nl: 2009-11 www.futurewater.nl/publications/2009

Nadere informatie

C.V.I. 5.3 Het meten van relatieve vochtigheid 5.3 HET METEN VAN RELATIEVE VOCHTIGHEID

C.V.I. 5.3 Het meten van relatieve vochtigheid 5.3 HET METEN VAN RELATIEVE VOCHTIGHEID 5 METHODEN VAN ONDERZOEK 5.3 HET METEN VAN RELATIEVE VOCHTIGHEID Auteur: T. van Daal 1987 Bij de conversie naar een elektronisch beschikbaar document zijn er kleine tekstuele en inhoudelijke wijzigingen

Nadere informatie

Verkalit interlock-zetstenen

Verkalit interlock-zetstenen Verkalit interlock-zettenen HET BESCHERMINGSSYSTEEM VOOR DIJKEN BESCHERMING TEGEN HOOGWATER AAN KUSTEN www.lbn.nu BESCHERMING VAN KUSTEN BIJ KLIMAATVERANDERING De menen zijn bezorgd, over de immene hoogwaterchade

Nadere informatie

Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen 1. Deel 2A: Effecten van explosie op personen

Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen 1. Deel 2A: Effecten van explosie op personen Publicatiereek Gevaarlijke Stoffen 1 Deel 2A: Effecten van exploie op peronen pagina 2 van 51 Inhoudopgave pagina Samenvatting 4 Summary 4 1 Inleiding 5 1.1 Redactioneel 5 1.2 Indeling 5 2 Identificatiechema

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. november 2014

Maandoverzicht van het weer in Nederland. november 2014 Maandoverzicht van het weer in Nederland november 2014 November 2014: Zeer zacht, zeer zonnig en droog Met veel zon en weinig wind ging de maand november bijna zomers van start. Op 1 november beleefde

Nadere informatie

U I. I I I I I I I h I. i i i i. Nader bodemonderzoek. Grebbedijk 17 te Wageningen. Milieukundig bodemonderzoek. WTO^^IjT Wff^^^^ 08.

U I. I I I I I I I h I. i i i i. Nader bodemonderzoek. Grebbedijk 17 te Wageningen. Milieukundig bodemonderzoek. WTO^^IjT Wff^^^^ 08. h U. K i i i i i Nader bodemonderzoek Grebbedijk 17 te Wageningen Milieukundig bodemonderzoek Kirpetein Exploitatiemaatchappij B.V. juli 2008 Definitief 08.0047646 WTO^^jT Wff^^^^ Nader bodemonderzoek

Nadere informatie

Model voor regionale DVM beheerorganisaties

Model voor regionale DVM beheerorganisaties liniterie van erkeer en Watertaat rectoraat-generaal ijkwatertaat dviedient erkeer en ervoer Model voor regionale DM beheerorganiatie Beheerrollen binnen de DM beheerorganiatie opgezet volgen de I techniek

Nadere informatie

geld uit uw vennootschap halen

geld uit uw vennootschap halen Maandelijke adviebrief om de geldtroom uit uw vennootchap te maximalieren OPTIMALISATIETIP VAN DE MAAND Geen privévoordeel meer voor grati auto? CEO ontlopen de privébelating op hun dure bedrijfauto, luidde

Nadere informatie

PARAMETERS? ISOTACHENMODELLEN: HELP, HOE KOM IK AAN DE. Samenvatting: Isotachenmodellen: help hoe kom ik aan de parameters?

PARAMETERS? ISOTACHENMODELLEN: HELP, HOE KOM IK AAN DE. Samenvatting: Isotachenmodellen: help hoe kom ik aan de parameters? geo_1-24_opmaak 1-12-23 17:23 Pagina 62 Samenvatting: Iotachenmodellen: help hoe kom ik aan de parameter? ISOTACENMODELLEN: ELP, OE KOM IK AAN DE Iotachenmodellen werden in het vorige nummer van Geotechniek

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. december 2015

Maandoverzicht van het weer in Nederland. december 2015 Maandoverzicht van het weer in Nederland december 2015 December 2015: Record zacht, droog en zonnig Met in een gemiddelde temperatuur van 9,6 C is december met afstand de zachtste decembermaand sinds tenminste

Nadere informatie

Geluidvermogens van vrachtwagens bij lage snelheden

Geluidvermogens van vrachtwagens bij lage snelheden Geluidvermogen van vrachtwagen bij lage nelheden De geluidemiie van vrachtwagen die rijden binnen de grenzen van een bedrijfterrein worden meegerekend bij de totale geluidemiie van die inrichting. Voor

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. oktober 2015

Maandoverzicht van het weer in Nederland. oktober 2015 Maandoverzicht van het weer in Nederland oktober 2015 Oktober 2015: Vrij koud, droog en normale hoeveelheid zon Met een gemiddelde temperatuur van 9,9 C tegen een langjarig gemiddelde van 10,7 C was oktober

Nadere informatie

TRIMOTERM BRANDWERENDE PANELEN PRODUCTGAMMA. FM 4880 for internal use

TRIMOTERM BRANDWERENDE PANELEN PRODUCTGAMMA. FM 4880 for internal use FM 4880 for internal ue TRIMOTERM BRANDWERENDE PANELEN PRODUCTGAMMA TRIMOTERM BRANDWERENDE PANELEN Trimoterm FTV EN 149:2006 Cert. No. 6a to LPS 1208 Cert. No. 6b to LPS 1181:1 De brandwerende Trimoterm

Nadere informatie

Bestemmingsplan Eulderinkweg 22. Toelichting. Voorontwerp-bestemmingsplan

Bestemmingsplan Eulderinkweg 22. Toelichting. Voorontwerp-bestemmingsplan Betemmingplan Eulderinkweg 22 Toelichting Voorontwerp-betemmingplan Gemeente Enchede Dient Stedelijke Ontwikkeling en Beheer 2 betemmingplan "Eulderinkweg 22" (concept) Gemeente Enchede Dient Stedelijke

Nadere informatie

Onopvallend opvallend Vier pleinen in Amsterdam-Oost. Auteur: Miek Witsenburg. Eerder gepubliceerd in het tijdschrift Groen nr.

Onopvallend opvallend Vier pleinen in Amsterdam-Oost. Auteur: Miek Witsenburg. Eerder gepubliceerd in het tijdschrift Groen nr. Onopvallend opvallend Vier pleinen in Amterdam-Oot Auteur: Miek Witenburg Eerder gepubliceerd in het tijdchrift Groen nr. 11 november 2002 Het Pleinenplan in Amterdam wa amen met de hoofdwinkeltraat in

Nadere informatie

wow! Gevels in hout wood on walls by cras planchettes - sidings - shingles - lattengevels - voorgemonteerde panelen schaafwerk voor gevelconcepten

wow! Gevels in hout wood on walls by cras planchettes - sidings - shingles - lattengevels - voorgemonteerde panelen schaafwerk voor gevelconcepten wood on wall by cra chaafwerk voor gevelconcepten Gevel in hout planchette iding hingle lattengevel voorgemonteerde panelen Kiezen voor een gevel in hout... wood on wall by cra chaafwerk voor gevelconcepten

Nadere informatie

Uitwerkingen opgaven Elektrische velden. DNA onderzoek met elektroforese

Uitwerkingen opgaven Elektrische velden. DNA onderzoek met elektroforese Uitwerkingen opgaven lektriche velden Opgave 1.1 DNA onderzoek met elektroforee a Wat beweegt er precie? negatief geladen DNA fragmenten b Door welke tof vindt de beweging plaat? door een gel c Wat veroorzaakt

Nadere informatie

PTA. Programma van Toetsing en Afsluiting VMBO-4. basisberoepsgerichte leerweg. schooljaar 2015-2016. naam: klas:

PTA. Programma van Toetsing en Afsluiting VMBO-4. basisberoepsgerichte leerweg. schooljaar 2015-2016. naam: klas: Vechtdal College locatie Ommen Van Reeuwijktraat 1 0529-408330 PTA Programma van Toeting en Afluiting VMBO-4 baiberoepgerichte leerweg choolar 2015-2016 naam: kla: Aan de ouder()/verzorger() en de leerlingen

Nadere informatie

E opgewekte EMK [V] f stator frequentie [Hz] rotor frequentie [Hz] I anker stroom [A] rotor lijnstroom [A] I kortsluitstroom [A]

E opgewekte EMK [V] f stator frequentie [Hz] rotor frequentie [Hz] I anker stroom [A] rotor lijnstroom [A] I kortsluitstroom [A] VOORWOORD Een thei i iet peroonlijk, een meltkroe van opgedane kenni verweven met een eigen viie en karakter. Een thei maakt gedurende een jaar deel uit van je leven. Je taat er mee op, je gaat er mee

Nadere informatie

Toelichting maandoverzicht van het weer in Nederland

Toelichting maandoverzicht van het weer in Nederland Bezoekadres Wilhelminalaan 10 3732 GK De Bilt Postbus 201 3730 AE De Bilt T 030-220 69 11 F 030-221 04 07 www.knmi.nl Toelichting maandoverzicht van het weer in Nederland 1 Inleiding In het Maandoverzicht

Nadere informatie

Basisvaardigheden - Inhoud

Basisvaardigheden - Inhoud Baivaardigheden - Inhoud 1. Inleiding 2. Grootheden en eenheden. Significantie 4. Practicum meten 5. Formule en driehoeken 6. Vuitregel 7. Diagrammen 8. Oefentoet Hoe werkt de Natuurkunde? Natuurkunde

Nadere informatie

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype.

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype. TNO heeft een onderzoek naar de invloed van een aantal parameters op de wrijvings- en weerstandscoëfficiënten van DEC International -slangen en -bochten uitgevoerd (rapportnummer 90-042/R.24/LIS). De volgende

Nadere informatie

Beauty Business Academy

Beauty Business Academy ! e in u B r u o y t o o B Beauty Buine Academy MASTEROPLEIDINGEN VOOR ONDERNEMERS IN DE BEAUTYBRANCHE VOOR WIE? tingcampagne te voeren. Je leert beleid te maken op tra- De Beauty Buine Academy i een op

Nadere informatie

www.eclisse.nl OVER ONS ECLISSE www.eclisse.nl www.eclisse.nl

www.eclisse.nl OVER ONS ECLISSE www.eclisse.nl www.eclisse.nl Schuifdeurytemen OVER ONS EISSE Eclie begon met het produceren van chuifdeurcaette in 1989, in de fabriek bij Trevio in Italië en het werd direct een ucce. Dit nelle ucce werd veroorzaakt door het innovatieve

Nadere informatie

3* LEUNINGEN GEMEENTE. Raadsvergadering 15 december 2015. Herfstnota 2015 (2e financiële rapportage 2015)

3* LEUNINGEN GEMEENTE. Raadsvergadering 15 december 2015. Herfstnota 2015 (2e financiële rapportage 2015) GEMEENTE 3* LEUNNGEN Onderwerp Herftnota 2015 (2e financiële rapportage 2015) Raadvergadering 15 december 2015 Nummer(agenda) Commiie 1 Fin en AZ Regitratienummer BW15.00795 Datum 2 december 2015 Regitratiecode

Nadere informatie

Zotero Handleiding door Ben Welman

Zotero Handleiding door Ben Welman Zotero Handleiding door Ben Welman Zotero Handleiding Inhoudopgave 3 Inhoudopgave Inleiding...5 Verie...7 Hoofdtuk 1: Intallatie en optarten van Zotero...9 Intallatie van Zotero...10 Zotero optarten...11

Nadere informatie

Uitwerking notebook tentamen Systeem- en Regeltechniek 1 (191131151)

Uitwerking notebook tentamen Systeem- en Regeltechniek 1 (191131151) Syteem- en regeltechniek (935) /0 Uitwerking notebook tentamen Syteem- en Regeltechniek (935) Opgave 2 juli 202 3:45 7:5 uur a. Beredeneer dat in dit geval de auto met twee vrijheidgraden kan worden bechreven.

Nadere informatie

Kleurperceptie en kleur meten

Kleurperceptie en kleur meten Kleurperceptie en kleur meten het berekenen van kleurpunten in het CIELab systeem 1 Inleiding Dagelijks zien we om ons heen allerlei objecten die een kleur hebben. Kleurwaarneming is belangrijk voor ons

Nadere informatie

Naam: Succes! 1 Geef bij elke berekening het antwoord met de juiste nauwkeurigheid en met de juiste. Antwoorden: Eenheid. 0,6 : 2 s s.

Naam: Succes! 1 Geef bij elke berekening het antwoord met de juiste nauwkeurigheid en met de juiste. Antwoorden: Eenheid. 0,6 : 2 s s. Bij deze toet ag je gebruik aken van het foruleblad (bijgeleverd) en de rekenachine. Schrijf de antwoorden OP DIT BLAD en chrijf je naa op elk blad. Gebruik eventueel de achterkant. Schrijf duidelijk en

Nadere informatie

heronderzoeksformulier Ioaz (Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen)

heronderzoeksformulier Ioaz (Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen) cliëntnummer: datum vorig onderzoek: heronderzoekformulier Ioaz (Wet inkomenvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidongechikte gewezen zelftandigen) datum ontvangt: belangrijk: lee deze algemene toelichting

Nadere informatie

Wiskunde 2 september 2008 versie 1-1 - Dit is een greep (combinatie) van 3 uit 32. De volgorde is niet van belang omdat de drie

Wiskunde 2 september 2008 versie 1-1 - Dit is een greep (combinatie) van 3 uit 32. De volgorde is niet van belang omdat de drie Wiskunde 2 september 2008 versie 1-1 - Op hoeveel verschillende manieren kun je drie zwarte pionnen verdelen over de 32 zwarte velden van een schaakbord? (Neem aan dat op elk veld hooguit één pion staat.)

Nadere informatie

De kracht van de inzet van tv en dagbladen door Advil

De kracht van de inzet van tv en dagbladen door Advil De kracht van de inzet van tv en dagbladen door Advil Preentatie van onderzoekreultaten Martijn Brinkhoff mei 2008 Inhoud Aanleiding Theorie over multimedia-effecten Doel van het onderzoek Onderzoekmethode

Nadere informatie

Geluidsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding

Geluidsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding Geluidsnelheid 1 Inleiding De voortplantingsnelheid v van geluidgolven (of: de geluidsnelheid) in lucht is zo n 340 m/s. Deze geluidsnelheid is echter

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur Wiskunde A (oude stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 0 punten te behalen; het examen bestaat uit 21

Nadere informatie

Global Positioning System ir. G.J. Husti

Global Positioning System ir. G.J. Husti Global Poitioning Sytem ir. G.J. Huti Delft Univerity Pre CIP-gegeven Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Huti, G.J. Global Poitioning Sytem / G.J. Huti - Delft : Delft Univerity Pre Ill. Uitg. in opdracht

Nadere informatie

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

Toepassingen van logaritmen

Toepassingen van logaritmen Toepassingen van logaritmen In de techniek krijgen we vaak met logaritmen te maken. We gebruiken in diagrammen een logaritmische schaal wanneer een grootheid kan variëren van heel klein tot heel groot

Nadere informatie

Vink Milieutechnisch Adviesbureau b.v.

Vink Milieutechnisch Adviesbureau b.v. 08.0041139 Nulituatie bodemonderzoek ter plaate van de 15.000 liter ondergronde benzinetank aan de Oude Diedenweg 16 te Wageningen Opdrachtgever Datum Projectnummer De heer E. Meur 19 eptember 2007 M07.0225

Nadere informatie

BIJLAGEN. bij GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) VAN DE COMMISSIE

BIJLAGEN. bij GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) VAN DE COMMISSIE EUROPESE COMMISSIE Brussel, 5.5.2015 C(2015) 2874 final ANNEXES 5 to 10 BIJLAGEN bij GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) VAN DE COMMISSIE houdende aanvulling van Richtlijn 2010/30/EU van het Europees Parlement

Nadere informatie

Rapport Verkennend bodem- en asbestonderzoek Raadhuislaan 1 en Kerksingel 9,10 en 11 te Berkel en Rodenrijs

Rapport Verkennend bodem- en asbestonderzoek Raadhuislaan 1 en Kerksingel 9,10 en 11 te Berkel en Rodenrijs Gemeente Laningerland 1 Inkomende Pot d.d. 28/1/211 111.49192 Rapport Verkennend bodem en abetonderzoek Raadhuilaan 1 en Kerkingel 9,1 en 11 te Berkel en Rodenrij projectnummer 243925 reviie 25 oktober

Nadere informatie

Projectvinyl. OMA Architecture

Projectvinyl. OMA Architecture Forbo Flooring Sytem i onderdeel van Forbo de Forbo Flooring Group, Sytem wereldleider i part in of vloer-, the Forbo Group, lijm-, en a tranportytemen, global leader in flooring, en biedt bonding een

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

PTA Programma van Toetsing en Afsluiting VMBO- MAVO 4

PTA Programma van Toetsing en Afsluiting VMBO- MAVO 4 PTA Programma van Toeting en Afluiting VMBO- MAVO 4 Schoolar 2015-2016 1 INHOUD REGLEMENT VOOR HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING ENKELE BEPALINGEN UIT HET EXAMENREGLEMENT VAN HET VECHTDAL COLLEGE

Nadere informatie

Programma van Toetsing & Afsluiting

Programma van Toetsing & Afsluiting Programma van Toeting & Afluiting PTA VMBO-3, Baiberoepgerichte Leerweg D&C 2015-2016 Datum vattelling: eptember 2015 INHOUD REGLEMENT VOOR HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING ENKELE BEPALINGEN UIT

Nadere informatie

Berekening openwaterverdamping

Berekening openwaterverdamping Berekening openwaterverdamping Opdrachtgever: Uitvoerder: Wetterskip Fryslân FutureWater Begeleider: P. Schaper (Wetterskip Fryslân) Auteur: A. van Loon (FutureWater) P. Droogers (FutureWater) Generaal

Nadere informatie

Foutenberekeningen Allround-laboranten

Foutenberekeningen Allround-laboranten Allround-laboranten Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 LEERDOELEN :... 3 1. INLEIDING.... 4 2. DE ABSOLUTE FOUT... 5 3. DE KOW-METHODE... 6 4. DE RELATIEVE FOUT... 6 5. GROOTHEDEN VERMENIGVULDIGEN EN DELEN....

Nadere informatie

Digitale versie zonder bijlagen DCJÜI. Verkennend en nader bodemonderzoek 09.0012718 7238, 7370, 8981, 4581

Digitale versie zonder bijlagen DCJÜI. Verkennend en nader bodemonderzoek 09.0012718 7238, 7370, 8981, 4581 DCJÜI Digitale verie zonder bijlagen 9.78 Verkennend en nader bodemonderzoek Locatie Manholtlaan [IMAGterrein] Wageningen Kadatraal gemeente Wageningen Sectie B, nr. 979, 9796, 9, 96, 9376, 738, 737, 898,

Nadere informatie

Computer. Relatieve vochtigheid RELATIEVE VOCHTIGHEID

Computer. Relatieve vochtigheid RELATIEVE VOCHTIGHEID RELATIEVE VOCHTIGHEID is een maat voor de hoeveelheid waterdamp in de lucht bij een bepaalde temperatuur vergeleken met de totale hoeveelheid waterdamp die de lucht kan bevatten bij dezelfde temperatuur.

Nadere informatie

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit Hoofdstuk 2 Elektrostatica Doelstellingen 1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit 2.1 Het elektrisch

Nadere informatie

Phydrostatisch = gh (6)

Phydrostatisch = gh (6) Proefopstellingen: Bernoulli-opstelling De Bernoulli-vergelijking (2) kan goed worden bestudeerd met een opstelling zoals in figuur 4. In de figuur staat de luchtdruk aangegeven met P0. Uiterst links staat

Nadere informatie

MaetisArdyn NN Intensief 1

MaetisArdyn NN Intensief 1 Module Dientverlening MaetiArdyn NN Intenief 1 Deze voorwaarden vormen een aanvulling op de (Algemene) voorwaarden van de door verzekeringnemer bij de maatchappij geloten verzekering. De begrippen in de

Nadere informatie

Overgenomen met toestemming van Glaxo-Wellcome

Overgenomen met toestemming van Glaxo-Wellcome Overgenomen met toetemming van Glaxo-Wellcome Achtergrond Een radioloog vervult in een ziekenhui een centrale rol bij beeldvormende diagnotiek en interventie. Hij maakt gebruik van röntgentraling, zoal

Nadere informatie

Vaststelling voorontwerp bestemmingsplan 'Hoofddorp Noord'

Vaststelling voorontwerp bestemmingsplan 'Hoofddorp Noord' gemeente Haarlemmermeer Nota van B& Onderwerp Vattelling voorontwerp betemmingplan 'Hoofddorp Noord' Portefeuillehouder dr. M.J. Bezuijen Collegevergadering januari Inlichtingen A. Breuer-Linchooten Regitratienummer.

Nadere informatie

2dejaar 2degraad (1uur) Hoofdstuk 2 : De eenparige beweging

2dejaar 2degraad (1uur) Hoofdstuk 2 : De eenparige beweging - 11 - Bewegingleer 1. Rut en beweging Van twee peronen die ergen rutig zitten te praten i men geneigd om te zeggen dat deze peronen in rut zijn. Maar al un zetel zic in een rijdende trein bevinden dan

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A Experimenteel (oude stijl)

Examen VWO. Wiskunde A Experimenteel (oude stijl) Wiskunde A Experimenteel (oude stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 0 punten te behalen; het examen

Nadere informatie

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten)

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur Dit examen bestaat uit 4 vraagstukken en 5 pagina s Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) Uitstoken en lekkage a) Na enige uren

Nadere informatie

Als we bv 2 db-waardes hebben: -31db en -52db dan kunnen we zeggen dat het verschil 21dB is. Maar klopt dit wel? Daarom controleren we even:

Als we bv 2 db-waardes hebben: -31db en -52db dan kunnen we zeggen dat het verschil 21dB is. Maar klopt dit wel? Daarom controleren we even: Db en afgeleiden 1 Inleiding Door de jaren heen zijn er veel verschillende Decibel afgeleiden ontstaan en ook veel verwarring. Volgend artikel is gebaseerd op een artikel door Lionel dumond en is vertaald

Nadere informatie

Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland

Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland Document code: RvA-Tk-2.27 Datum vaststelling: 14 september 2004 Een RvA-Toelichting beschrijft het beleid en/of de werkwijze van

Nadere informatie

Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties

Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties De zonnestralingsmeter Mac-Solar is een ideaal, handmatig apparaat voor zonneingenieurs, architecten

Nadere informatie

Raadsvoorstel 2013.0025195 Vaststelling bestemmingsplan' Hoofddorp Noord'

Raadsvoorstel 2013.0025195 Vaststelling bestemmingsplan' Hoofddorp Noord' gemeente Haarlemmermeer Onderwerp Raadvoortel 0.00 Vattelling betemmingplan' Hoofddorp Noord' Portefeuillehouder dr. M.J. Bezuijen teller dr. A. Breuer-Linchooten Collegevergadering april 0 Raadvergadering.

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) bij exportkredietverzekering

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) bij exportkredietverzekering Maatchappelijk verantwoord ondernemen (mvo) bij exportkredietverzekering Maatchappelijk verantwoord ondernemen (mvo) De Nederlande overheid wil graag de Nederlande export bevorderen, maar niet tegen elke

Nadere informatie

Gids voor het instellen van klassen

Gids voor het instellen van klassen Gid voor het intellen van klaen Viion ME - Gid voor het intellen van klaen Inhoud 1. Inleiding...2 2. Klaen toevoegen...4 3. Lemateriaal toevoegen...5 4. Aanbevolen werkwijzen...7 4.1. Lemateriaal ordenen...7

Nadere informatie

Richard Mollier (1863-1935)

Richard Mollier (1863-1935) Gaswet & Mollier College 2: h-x diagram voor vochtige lucht Richard Mollier (1863-1935) Hoogleraar TU-Dresden Thermodynamica, onderzoek naar eigenschappen van water stoom Diagrammen: H-S diagram Stoomtabellen

Nadere informatie

Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur

Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1978 Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE r Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Eamen HAV 0 tijdvak woensdag 0 juni 3.30-6.30 uur wiskunde B (pilot) Bij dit eamen hoort een uitwerkbijlage.. Dit eamen bestaat uit 0 vragen. Voor dit eamen zijn maimaal 8 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

PTA Programma van Toetsing en Afsluiting. VMBO-4 Theoretische leerweg + Schooljaar 2015-2016

PTA Programma van Toetsing en Afsluiting. VMBO-4 Theoretische leerweg + Schooljaar 2015-2016 PTA Programma van Toeting en Afluiting VMBO-4 Theoretiche leerweg + Schoolar 2015-2016 Vechtdal College Burg. Schuitetraat 3 7772 BS Hardenberg 0523-281428 INHOUDSOPGAVE Inhoudogave 1 Brief voor ouder()

Nadere informatie

6. Luchtvochtigheid. rol bij het A g g r e g a t i e t o e s t a n d e n v a n w a t e r. 6.1 inleiding. 6.2 Aggregatietoestanden

6. Luchtvochtigheid. rol bij het A g g r e g a t i e t o e s t a n d e n v a n w a t e r. 6.1 inleiding. 6.2 Aggregatietoestanden 6. Luchtvochtigheid 6.1 inleiding Vocht heeft een grote invloed op het weer zoals wij dat ervaren. Zaken als zicht, luchtvochtigheid, bewolking en neerslag worden er direct door bepaald. Afkoeling kan

Nadere informatie

Sum of Us 2014: Topologische oppervlakken

Sum of Us 2014: Topologische oppervlakken Sum of Us 2014: Topologische oppervlakken Inleiding: topologische oppervlakken en origami Een topologisch oppervlak is, ruwweg gesproken, een tweedimensionaal meetkundig object. We zullen in deze tekst

Nadere informatie

PTA 3 MAVO 2009-2010. Programma van Toetsing en Afsluiting

PTA 3 MAVO 2009-2010. Programma van Toetsing en Afsluiting PTA 3 MAVO 009-00 Programma van Toeting en Afluiting Groen van Printererlyceum (onderdeel van de Lentiz onderwijgroep) Inleiding In deze gid wordt het Programma van Toeting en Afluiting (PTA) van het derde

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. juli 2015

Maandoverzicht van het weer in Nederland. juli 2015 Maandoverzicht van het weer in Nederland juli 2015 Juli 2015: Vrij warm, vrij nat en vrij zonnig Met een gemiddelde temperatuur van 18,4 C tegen een langjarig gemiddelde van 17,9 C was juli een vrij warme

Nadere informatie

Kracht en versnelling. 59. Opwaartse kracht. 61. Beweging met wrijvingskracht. 62

Kracht en versnelling. 59. Opwaartse kracht. 61. Beweging met wrijvingskracht. 62 Info Techniche natuurkunde Inhoudopgave Hoofdtuk 1 Grootheden en eenheden. Blz 1. Bai- en afgeleide grootheden. 6 1.3 Machten van 10 en voorvoegel. 7 1.4 Eenheden al controle op juitheid forule. 9 1.5

Nadere informatie

bron: www.architext.nl n jaargang 26 n nummer 76 n najaar 2011 n

bron: www.architext.nl n jaargang 26 n nummer 76 n najaar 2011 n bron: www.architext.nl n jaargang 26 n nummer 76 n najaar 2011 n bron: www.architext.nl jaargang 26 nummer 76 n najaar 2011 SCahier [e-ka-jee] verchijnt ind eptember 1985 ongeregeld al een chrift met eay,

Nadere informatie

Foutenberekeningen. Inhoudsopgave

Foutenberekeningen. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Leerdoelen :... 3 1. Inleiding.... 4 2. De absolute fout... 5 3. De KOW-methode... 7 4. Grootheden optellen of aftrekken.... 8 5. De relatieve fout...10 6. grootheden vermenigvuldigen en

Nadere informatie

Machten, exponenten en logaritmen

Machten, exponenten en logaritmen Machten, eponenten en logaritmen Machten, eponenten en logaritmen Macht, eponent en grondtal Eponenten en logaritmen hebben alles met machtsverheffen te maken. Een macht als 4 is niets anders dan de herhaalde

Nadere informatie

De Afgeleide. ) = 2y. 2 = 4y = 4.(2x+1)

De Afgeleide. ) = 2y. 2 = 4y = 4.(2x+1) De Afgeleide DE AFGELEIDE FUNCTIE VAN EEN GEGEVEN FUNCTIE y = f(x) = u is een andere functie genoteerd met y' die uit f'(x) wordt verkregen door toepassing van enkele basisformules. Zo is (u n ) =n.u n-1.u,

Nadere informatie

Hygroscopische eigenschappen

Hygroscopische eigenschappen 2013/12 Hout Hygroscopische eigenschappen Hout en vocht Hout is een natuurproduct dat na droging en verwerking gevoelig blijft voor vocht. Dit betekent dat het kan uitzetten en krimpen. Gebeurt dit ongelijkmatig,

Nadere informatie

Examen Inleiding Atmosfeer 8 mei 2014 EXAMEN INLEIDING ATMOSFEER. 8 mei 2014, 13:30-16:30 uur

Examen Inleiding Atmosfeer 8 mei 2014 EXAMEN INLEIDING ATMOSFEER. 8 mei 2014, 13:30-16:30 uur EXAMEN INLEIDING ATMOSFEER 8 mei 2014, 13:30-16:30 uur E E R S T D I T L E Z E N!! 1. Vermeld duidelijk je NAAM en REGISTRATIENUMMER in de linkerbovenhoek van elk in te leveren foliovel (de foliovellen

Nadere informatie

=0.327W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 6.8%. =0.688W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 14.33%.

=0.327W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 6.8%. =0.688W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 14.33%. Sankey-diagram Er wordt vertrokken van een beginsituatie waarbij er zonne-energie invalt op het. Het vermogen dat hierbij verkregen wordt kan aan de hand van het piekvermogen van het zonnepaneel (1000W/m²)

Nadere informatie

SCHUIFDEURSYSTEMEN. www.eclisse.nl. Schuifdeursystemen. Garantie op schuifdeurkozijnen voor in de wand schuivende deuren

SCHUIFDEURSYSTEMEN. www.eclisse.nl. Schuifdeursystemen. Garantie op schuifdeurkozijnen voor in de wand schuivende deuren Garantie op en voor in de wand chuivende deuren EISSE.r.l. garandeert hierbij, dat de en voor in de wand chuivende deuren zijn vervaardigd zoal van een vakman mag worden verwacht en onderwerpt zich aan

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Droogte monitoring. Coen Ritsema, Klaas Oostindie, Jan Wesseling

Droogte monitoring. Coen Ritsema, Klaas Oostindie, Jan Wesseling Droogte monitoring Coen Ritsema, Klaas Oostindie, Jan Wesseling Inhoud Droogte karakterisering KNMI Standardized Precipitation Index (SPI) Website Droogtemonitor Toekomstige website uitbreidingen? Droogte

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1-2 vwo 2001-I

Eindexamen natuurkunde 1-2 vwo 2001-I Eindexamen natuurkunde -2 vwo 200-I 4 Antwoordmodel Opgave Armbrusterium antwoord: 70 207 277 Zn + Pb 30 82 2 Ab notatie nieuwe isotoop keuze voor de 70 Zn-isotoop aantal nucleonen links en rechts kloppend

Nadere informatie

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec 2015 Jaar 2015: Warm, zeer zoning en normale hoeveelheid neerslag De gemiddelde jaartemperatuur in is uitgekomen op 10,9 C, tegen 10,1 C normaal. Daarmee eindigde 2015 op een gedeelde vijfde plaats in

Nadere informatie

De Wandelende Klimaatbox

De Wandelende Klimaatbox De Wandelende Klimaatbox Draadloze sensornetwerken in de kas Jos Balendonck NVTL studiedag, 10 maart 2015, Hof van Wageningen Robuuste agroproductiesystemen techniek voor een weerbare agrosector Sectie

Nadere informatie

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1)

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Is de arbeid die moet verricht worden op een voorwerp om dat voorwerp over een afstand h omhoog te brengen, afhankelijk van de gevolgde weg? Kies een van

Nadere informatie

1 Inleiding 2 Plaatsingssystemen Figuur 1: vast opgesteld op draagstructuur (open) Figuur 2: vast opgesteld, geïntegreerd in dak (gesloten)

1 Inleiding 2 Plaatsingssystemen Figuur 1: vast opgesteld op draagstructuur (open) Figuur 2: vast opgesteld, geïntegreerd in dak (gesloten) 1 Inleiding Er zijn heel wat verschillende technologieën op de markt die gebruikt worden voor energieopwekking met zonne-energie. De technologie op zich heeft een grote invloed op de uiteindelijke opbrengst

Nadere informatie