Energie en mobiliteit in een control crisis? Lectoraat Meet- en Regeltechniek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie en mobiliteit in een control crisis? Lectoraat Meet- en Regeltechniek"

Transcriptie

1 Energie en mobiliteit in een control crisis? Lectoraat Meet- en Regeltechniek Lector dr. ir. Aart-Jan de Graaf

2 energie en mobiliteit in een control crisis? Colofon Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Techniek Lectoraat Meet- en Regeltechniek Postbus 2217, 6802 CE Arnhem Ruitenberglaan 26, 6826 CC Arnhem E I Realisatie: HAN Marketing, Communicatie en Voorlichting Vormgeving: Bureau Ketel, Nijmegen Illustratie voorpagina: Waar gaat het heen? Peter-Frans de Graaf, 2013 ISBN HAN University of Applied Sciences Press Arnhem, The Netherlands 2013 Alles in deze uitgave, met uitzondering van materialen van derden, mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotografie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de auteur en uitgever, mits er zorgvuldig verwezen wordt naar de auteur en de uitgever. Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. 2

3 Inhoudsopgave Inleiding 4 Trends en toekomstvisies 8 Energie en mobiliteit 14 Control 18 Werkterrein van het lectoraat Meet- en Regeltechniek 24 Tenslotte 32 Referenties 34 3

4 energie en mobiliteit in een control crisis? Inleiding Meet- en regeltechniek speelt een grote rol in tal van toepassingsgebieden, maar weinig mensen hebben een beeld van wat meet- en regeltechniek is. Daarom begin ik met dat uit te leggen aan de hand van een voorbeeld: de irrigatie van een moestuin, op basis van regen die wordt opgevangen in een regenton (figuur 1a en 1b). Het doel is zoveel mogelijk gebruik te maken van regenwater, en alleen in noodsituaties aanspraak te maken op leidingwater. De regeling (figuur 1a) zorgt dat er genoeg water in de ton blijft om droge perioden op te vangen en voorkomt dat in natte perioden onnodig water over de tuin gaat. Het is zaak om rekening te houden met de weersverwachtingen voor wateropslag vanwege de regen en verdamping door de zonnewarmte. Verder moet de actuele hoeveelheid water in de regenton bekend zijn. Dat kunnen we zien als een meetprobleem (figuur 1b). Het aantal liters water kunnen we wel op vier verschillende manieren meten: 1) door de hoogte van het waterpeil te meten, 2) door het gewicht van de ton met water te meten, 3) door de waterdruk op de bodem van de ton te meten, en 4) door de instroom en uitstroom van water te meten. Figuur 1: a) Regeling irrigatie met regenwater, b) Meting watervolume van reservoir Rick Cox,

5 inleiding Figuur 2: a) Boulton and Watt centrifugal governor, b) Governor and Throttle-Valve Creative Commons Deze vier zouden zelfs gecombineerd kunnen worden voor een robuuster en betrouwbaarder resultaat. De meting is onmisbaar om de regeling mogelijk te maken. Dit voorbeeld heeft veel gemeen met SOPRA, een lokale elektriciteitsvoorziening op basis van zon en wind die we gebruiken voor onderwijs en onderzoek. Dat systeem regelt het elektrisch vermogen en slaat energie op in batterijen zoals de ton regenwater opslaat. Een dieselaggregaat kan extra energie leveren als er te weinig energie van zon en wind beschikbaar is. Besturing of regeling van een proces of machine is vaak noodzakelijk om gewenste eigenschappen en prestaties te bereiken. In het verleden was dat meestal zichtbaar omdat de meet- en regelfuncties uitgevoerd werden met extra mechanische componenten die op deze wijze tot de juiste werking leidden. Een bekend voorbeeld is de Watt regulator (flyball governor, Boulton & Watt 1788; figuur 2b) waarmee de snelheid van een stoommachine (figuur 2a) werd geregeld, een belangrijke uitvinding die de inzet van een stoommachine heeft verbeterd. Tegenwoordig zijn regelsystemen meestal onzichtbaar omdat de meet- en regelfuncties geïntegreerd zijn in de componenten van de machine of het productieproces. Verder zijn regelingen steeds vaker onderling met elkaar verbonden en functioneren ze deels via het internet. We hebben de situatie bereikt waarin besturing onzichtbaar is en immaterieel, maar meer dan ooit essentieel voor efficiënt en betrouwbaar bedrijf. Een zeer toepasselijk voorbeeld hiervan is ons elektriciteitsnet dat gevoed wordt door centrales die precies 5

6 energie en mobiliteit in een control crisis? gelijk moeten lopen, in verband met de netfrequentie, en onderling de productie moeten afstemmen op basis van verwachte en gemeten consumptie. Het lectoraat meet- en regeltechniek richt zich op het grensvlak van de elektrische energievoorziening en de automotive toepassingen, twee speerpunten van de HAN, hier samengevat door de begrippen energie en mobiliteit. Deze toepassingen krijgen dankzij elektrische auto s veel raakvlakken. Het zijn twee thema s die ons dagelijks leven in grote mate beïnvloeden. De meet- en regeltechniek is daarvoor onmisbaar geworden en moet meegroeien met de ontwikkelingen. Ik wil dan ook een moment stilstaan bij de belangrijkste maatschappelijke en technologische ontwikkelingen die van invloed zijn op energie en mobiliteit. Daarbij staat de volgende vraag centraal: Is het mogelijk om de betrouwbaarheid van de elektriciteitsvoorziening op peil te houden of moeten we op termijn een terugval verwachten? Het antwoord hangt af van de keuzes die we als samenleving maken. Na een intermezzo met enkele toekomstvisies uit heden en verleden zal ik terugkeren bij de thema s energie en mobiliteit. Deze ontwikkelingen en de vraagstelling vormen de context waarin het praktijkgericht onderzoek van het lectoraat plaatsvindt. Het onderzoek richt zich op stabiliteit, robuustheid en dynamisch gedrag van systemen voor de elektriciteitsvoorziening en de mobiliteit. Dit onderzoek komt later ter sprake. Zorgen voor morgen We leven in een maatschappij die door diverse invloeden in sterke mate geglobaliseerd is. Voorbeelden zijn: internationale politiek, milieu, wereldhandel, internet, en een uitgestrekt elektriciteitsnetwerk over West-Europa. De gebruikelijke grenzen die voor afstand en onafhankelijkheid zorgden zijn verdwenen. Tegelijkertijd dwingen nieuwe beperkingen (informatie overload, veiligheid en privacy, onzekerheid over de toekomst) ons om verdedigingsmuren op te werpen die er voor te zorgen dat impulsen die ons dagelijks leven beïnvloeden gereguleerd worden en hanteerbaar blijven. Velen voelen zich gedesoriënteerd, of op zijn minst verontrust, ondanks beweringen dat welvaart en welzijn in ons land op het hoogste niveau ligt. Het lijkt er op dat de jongere generatie zich nauwelijks bezig houdt met de toekomst. Waarom zou je je 6

7 inleiding daar druk om maken en je goeie gevoel schaden? Het motto: Live for today, plan for tomorrow, party tonight en laat het middelste maar weg. Denk ook aan het gebruik van de YOLO kreet: You only live once. Waarom zouden we ons leven en onze toekomst eigenlijk in de hand willen nemen? Is dat eigenlijk geen symptoom van menselijke hoogmoed en zelfoverschatting, dat sowieso gedoemd is te mislukken? Misschien bent u wel tevreden als anderen zich daar druk over maken. Zolang het goed gaat is dat natuurlijk prima. Maar blijft het ook goed gaan? Laten we een blik op de toekomst werpen: Stel, je auto wil s morgens vroeg niet starten. Inmiddels is de fossiele brandstof onbetaalbaar geworden en daarom heb je zo n verbazingwekkende schone elektrische auto gekocht. Er is echter een klein probleem: de elektriciteit is afgelopen nacht uitgevallen en daarom is je auto niet meer opgeladen. Hoe zou jij je voelen als zulke vanzelfsprekende voorzieningen niet meer beschikbaar zijn? Nou, het voelt koud aan, omdat de verwarming van je huis er ook mee gestopt is. Die is immers afhankelijk van de elektriciteit. Nu wordt het tijd om iemand de schuld te geven. Ze hadden er voor moeten zorgen dat alles onder controle is. Zij zijn verantwoordelijk. Maar wie zijn zij eigenlijk? Het gaat om een kleine minderheid van toegewijde mensen, min of meer gepensioneerd (inmiddels bijna zeventig jaar oud). Zij houden de energievoorziening operationeel. Hoe is het mogelijk dat we een zo belangrijke taak aan hen toebedeeld hebben? Je kan toch niet verwachten dat die generatie volledig op de hoogte is van alle nieuwe uitdagingen waarmee we geconfronteerd worden? Gelukkig zal het allemaal wel niet zo n vaart lopen. We zijn er toch op tijd bij? Ik kan helaas op dit moment nog geen bevestigend antwoord geven. Maar het Energieakkoord van 6 september 2013 laat zien dat de veranderingen snel kunnen komen (SER, 2013). 7

8 energie en mobiliteit in een control crisis? Trends en toekomstvisies Er zijn nogal wat veranderingen in gang gezet die van grote invloed zijn op onze persoonlijke en maatschappelijke leefomgeving. Twee ontwikkelingen wil ik in het bijzonder noemen: de energietransitie, de overgang van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen, en de verstedelijking. Welke invloed hebben deze twee ontwikkelingen op onze toekomst? Uitdaging voor een stabiel elektriciteitsnet De energietransitie is ingezet met een grote nadruk op het milieu en klimaat. Dit leidde tot meer gebruik van hernieuwbare energiebronnen (zon, wind en biomassa). Samen met de liberalisering van de energiemarkt zorgde dit voor een snelle groei van decentrale opwekking (distributed/dispersed generation DG; Ishenko 2008, p15). Grote hoeveelheden energie worden op het niveau van het distributienetwerk (midden- en laagspanning) ingevoerd (37% in 2012, waaronder 9,4% duurzaam opgewekt en het overige voornamelijk met aardgas door warmte-kracht eenheden; bron: CBS; zie ook figuur 3). Dit heeft consequenties voor het ontwerp en de bedrijfsvoering van distributienetten (Ishenko 2008, p15). Figuur 3: Elektrische energiebalans Nederland Rick Cox,

9 trends en toekomstvisies Warmte-kracht eenheden (WKKs), windturbines en zonnepanelen worden op het niveau van het distributienet elektrisch verbonden. De eerste verbeteren de energie efficiency, door zowel warmte als elektriciteit te produceren. De gebruikelijke richting van transport van energie van centrale naar eindgebruikers keert daarmee om. Verder neemt de variatie en de onzekerheid van de levering van energie toe. Mobiliteit draait nu grotendeels op fossiele brandstoffen. Maar met de inzet van elektrische voertuigen wordt geprobeerd bij te dragen aan een reductie van de uitstoot van schadelijke stoffen en broeikasgassen. Deze elektriciteit moet natuurlijk wel geleverd worden vanuit de bestaande elektriciteitsvoorziening. Door de toename van de complexiteit van de energievoorziening rijst ook de vraag hoe het gedrag van dit soort systemen is (Ishenko, 2008, p18). Als er onvoldoende kennis beschikbaar is, lopen we het risico op bedieningsfouten, lokale stabiliteitsproblemen en verkeerde beveiligingsinstellingen. Het kan uitval of schade aan apparatuur opleveren en zelfs ongewenste effecten op globale schaal (oscillaties, kettingreacties en stroomstoringen). Verstedelijking In 1950 woonde ongeveer 30% van alle mensen in steden. Men verwacht dat dit percentage tot 60% gestegen is in 2030, en tot 70% in 2050 (verstedelijking is zichtbaar vanuit de ruimte, figuur 4). Dit betekent dat er voorzien moet worden in de primaire levensbehoeften zoals water en voedsel, de afvalverwerking maar ook de energie en mobiliteit van een zeer groot aantal mensen in een geconcentreerd gebied. Figuur 4: Urbanisatie Aarde bij nacht (Bron: NASA) 9

10 energie en mobiliteit in een control crisis? De verstedelijking vindt grotendeels plaats in de zich ontwikkelende landen. De groei van de levenstandaard vergroot de energiebehoefte. Dat betekent waarschijnlijk ook dat een groeiend deel van de fossiele brandstoffen naar Azië en Afrika zal gaan. Hierdoor ontstaat extra schaarste en de prijzen van energiedragers (kolen, olie en gas) zullen stijgen. Door het gebruik van openbaar vervoer (trein, metro en trams), elektrische auto s en warmtepompen kan de behoefte aan fossiele brandstoffen en de bijbehorende emissie in de steden beperkt worden. Maar dat betekent een stijging in de behoefte aan elektrische energie. Het Shell-scenario-team stelt in een recent opgesteld rapport dat de groeiende stad zich kan ontpoppen tot een energie-efficiënt paradijs of tot een energie-slurpende hel. Het hangt af van de keuzes die stadbestuurders en stadsbewoners nu maken (samengevat in: Shell Venster, 2013). Opkomende economieën hebben weliswaar meer bewegingsruimte voor een goede stedelijke planning dan de ontwikkelde landen die nog vast zitten in de economische crisis. Toch lijkt het er op dat korte-termijn-politiek en onvoldoende prioriteit voor infrastructuur de overhand hebben. Dit heeft geleid tot energie-inefficiënte agglomeraties. Terwijl compacte steden met goed openbaar vervoer beter zouden zijn. Toekomstbeelden uit het verleden Naast dit recente perspectief van Shell en analyses van de VN is het interessant om eens te kijken naar eerder opgestelde toekomstbeelden. Welke kansen en bedreigingen werden toen genoemd? In 1999 brachten de gebroeders Das een prachtig geïllustreerd boek uit over de situatie in Nederland met de titel: Toekomstbeelden. De eerste alinea van hun voorwoord luidt als volgt: 10

11 trends en toekomstvisies Dit boek weerspiegelt het mengsel van optimisme en pessimisme dat ons niet alleen als auteurs en tekenaars beheerst als we beelden schetsen van de 21 ste eeuw. Wil de balans doorslaan in de richting van het optimisme, dan zullen ook beleidsbeslissers zoals onze ministers meer en meer vooruit moeten gaan kijken om niet door de vloed van gecompliceerde toekomstontwikkelingen te worden overspoeld. (uit: Robbert en Rudolf Das, 1999, Toekomstbeelden) De auteurs schetsen in hun ogen realiseerbare oplossingen die kunnen bijdragen aan een leefbare samenleving in het Nederland van de 21 ste eeuw. Uiteraard krijgt het gebruik van zon- en windenergie en opslag op basis van waterstof prioriteit. Er is ook een grote rol weggelegd voor energie uit getijdenstromen. Verder terug in de tijd, aan het einde van de 19 e eeuw werd het toekomstbeeld sterk getekend door een groot optimisme dat voortkwam uit nieuwe ontdekkingen (de Vries, 1971). Het toekomstbeeld is eenzijdig en belicht vooral de positieve effecten van de nieuwe mogelijkheden. Het is de tijd van Edison, Tesla en Siemens. Zij hebben het fundament gelegd voor onze huidige elektriciteitsvoorziening en het elektrisch vervoer. Aan het begin van de 5 e eeuw is een opmerkelijk geschrift opgesteld door Augustinus, één van de belangrijkste kerkvaders van de vroegchristelijke geschiedenis. Dit geschrift heeft als titel: de civitate Dei De stad Gods. Het bestaat uit tweeëntwintig boeken georganiseerd in twee delen en wordt beschouwd als een apologetisch werk tegenover het heidendom. Deel II (boeken XI XXII) legt het accent op de oorsprong, de ontwikkeling en de eindbestemming van twee steden, staten of rijken die tegenover elkaar staan: de stad Gods en de aardse stad. Ik noem dit geschrift vanwege de analogie met het toekomstbeeld van het Shellscenario-team en vanwege de sterke invloed die dit werk had op onze Europese geschiedenis (van Oort, 1995; over de bronnen van dit werk). Augustinus visie geeft die twee steden namen: Babylon en Jeruzalem. De namen refereren aan een oudere brief van de apostel Johannes uit de eerste eeuw. Ook daar wordt een schets gegeven van beide steden en is het perspectief apocalyptisch. 11

12 energie en mobiliteit in een control crisis? De stad Babylon refereert aan een eerdere stad met de naam Babel (figuur 5a). Nimrod (figuur 5b) is de stichter van deze stad, volgens Flavius Josephus. Hij wordt gekarakteriseerd als een jager, doodslager en slachter. De huidige steden hebben veel weg van deze stad. Met het huidige niveau van verstedelijking wordt verwacht dat er op afzienbare termijn meer dan 50% van de wereldbevolking moet overleven in steden. De huidige steden jagen op vrije ruimte en doden zo de condities voor zelfvoorzienigheid in een mensvriendelijke omgeving. Figuur 5: a) Toren Babel met b) Nimrod op de voorgrond 1563 Pieter Bruegel de Oudere De stad Jeruzalem heeft een andere oorsprong, die ligt in de hemel, bijna zonder een fysieke gesteldheid. Maar, er wordt ook een aards samenleven geschetst met paradijselijke elementen die terugverwijzen naar de eerste paradijstuin. Die paradijstuin heeft een veel groener imago. Daar leven alle wezens, mens en dier, samen als vegetariërs. Het is opvallend om te zien dat de huidige moderne samenleving naar dit ideaal streeft. Ik interpreteer het toekomstbeeld van Augustinus in de energie context als volgt: Babylon is succesvol door in te spelen op de gretigheid naar economisch gewin op de korte termijn en ten koste van haar wijde omgeving, maar gaat uiteindelijk te gronde. Jeruzalem, gevormd door matiging, zelfbeheersing en verlangen naar een betere toekomst, verschijnt uiteindelijk als overwinnaar. Daar is zelfs het licht van de zon niet meer nodig, want er is een betere (energie)bron. 12

13 trends en toekomstvisies 13

14 energie en mobiliteit in een control crisis? Energie en Mobiliteit Laten we nu de twee thema s uitwerken die eerder aan de orde gesteld zijn: energie en mobiliteit. Beide onderwerpen zijn sterk afhankelijk geworden van besturings- en regelsystemen. Grofweg wordt energie voor drie verschillende doelen ingezet: elektriciteit, transport en warmte (zowel voor gebouwen als voor industriële activiteiten). Traditioneel zijn fossiele energiedragers als olie, gas en steenkolen ingezet ter voorziening in de energiebehoefte op grote schaal, hoewel dit historisch gezien een recente ontwikkeling is. Tot de komst van de stoommachine (in 1777) was transport voornamelijk gebaseerd op mankracht en paardenkracht. De verwarming werd gestookt met turf en hout. Elektriciteit was in het geheel niet in beeld. De hele economie en ecologie was gebaseerd op het lokaal opwekken en lokaal gebruiken van de energie (decentraal). De huidige voorziening en behoefte aan elektriciteit en warmte is er grotendeels op gebaseerd dat op vaste locaties productie (centraal) en consumptie plaatsvindt (figuur 6). Transport is de enige schakel die daarop een uitzondering is. Door de variabele locatie van de transportmiddelen is ook de behoefte aan energielevering variabel. Met de fossiele brandstoffen als energiedragers kan in enkele minuten getankt worden en is transport in grote mate ontkoppeld van de stationaire wereld. 14 Figuur 6: Structuur elektriciteitsvoorziening Met dank aan TUDelft, 2012

15 energie en mobiliteit Met de ingezette trend om een transitie te maken naar hernieuwbare energiebronnen ligt bij transport en mobiliteit de nadruk op de elektrische aandrijving en voortbeweging. Mede dankzij fiscale maatregelen komt de hybride en volledig elektrische auto steeds meer in beeld. Het opladen van de elektrische buffer kost echter meer tijd en varieert tussen 8 uur en 30 minuten. Experimenteel kan men zeer snel laden in ongeveer 10 minuten. Dat gaat evenwel gepaard met grotere energieverliezen en kan ook de levensduur van de accu s verkorten. Het lijkt er op dat we de gewenste ontkoppeling van mobiliteit en de vaste infrastructuur, zoals eerst bij fossiele brandstoffen, kunnen benaderen op individuele schaal. Als we echter op grote schaal overgaan op het snel-laden van elektrische voertuigen dan leidt dat tot extra variatie in de consumptie en stelt dit hoge eisen aan de elektriciteitsvoorziening. Tegelijkertijd leidt de schaalvergroting van decentrale opwekking van elektrische energie op basis van zon en wind tot grotere fluctuaties die ook nog eens deels onvoorspelbaar zijn. Op dit moment worden deze opgevangen door snelle elektriciteitscentrales die het netwerk balanceren. Helaas werken deze centrales met hun lagere efficiency en hogere uitstoot het positieve effect van duurzame energie tegen. Daarom oppert men dat de fluctuatie grotendeels kan worden opgevangen met de inzet van het elektrische wagenpark als energiebuffer. Met een miljoen elektrische auto s moet dat lukken zonder inefficiënte centrales in te zetten. Meet- en regeltechniek is nodig om die buffercapaciteit goed te gebruiken. Belangrijk daarbij is het uitgangspunt dat auto s voor een groot deel van de tijd geparkeerd staan en gekoppeld kunnen worden aan het elektriciteitsnetwerk. We zien dus een trend ontstaan waarin mobiliteit en energie sterker met elkaar gekoppeld worden. In de steden verwacht men tevens parkeerproblemen omdat elektrisch laden niet goed aansluit bij het effectief en economisch gebruik van ruimte voor parkeerplaatsen. Het wordt dus belangrijk om naast de buffercapaciteit van de voertuigen ook de beschikbare parkeerplaatsen optimaal te gebruiken. Opnieuw een optimalisatieprobleem waar meet- en regeltechniek een rol speelt. Als aanvulling op elektrische energie kunnen we denken aan het gebruik van waterstof. Deze kan bij overschot van elektriciteit middels elektrolyse uit water 15

16 energie en mobiliteit in een control crisis? worden geproduceerd, en met een brandstofcel omgezet worden in elektriciteit en worden teruggeleverd aan het netwerk. Ook kan de geproduceerde waterstof ingezet worden voor brandstof hybride voertuigen. Hoewel de efficiency van energieomzetting via waterstof op het eerste gezicht te wensen overlaat is het voordeel van de grotere energiedichtheid in vergelijking met batterijen en het snel tanken van voertuigen juist een stap in de goede richting om de ontkoppeling van energie en mobiliteit te verbeteren. Om een optimaal gebruik van de voorzieningen mogelijk te maken moeten we de opwekking en behoefte van energie nauwkeurig meten en voorspellen (figuur 7). Dat gebeurt al bij grote elektriciteitscentrales op de langere termijn (van jaren tot dagen) en de korte termijn (van een dag tot een kwartier). Er zijn zelfs plannen om in de richting van minuten te gaan. Nu wordt ook gekeken of de kleine gebruikers en opwekkers meegenomen kunnen worden. De ICT-infrastructuur speelt een grote rol om al deze informatie te verzamelen en de planning af te stemmen op de beschikbare middelen (voertuigen en hun ladingstoestand). Figuur 7: Voorspelling (D-1 Forecast) en meting (Actual load) van elektriciteitsbehoefte op vrijdag 6 en zaterdag 7 September, (Bron: Tennet) Deze afstemming sluit naadloos aan op de ontwikkeling van het Smart Grid concept waarin ingespeeld wordt op de verandering van onze elektriciteitsvoorziening (Borlase, 2013). Traditioneel was dit eenrichtingsverkeer van enkele grote producenten (centrales) naar een netwerk van vele kleine eindverbruikers. Nu wordt met windmolenparken en velden zonnepanelen onregelmatige energie aangeleverd op het niveau van het distributienetwerk. Verder worden consumenten zogenaamde prosumers, die zelf ook een onregelmatige bijdrage leveren aan het opwekken van energie (figuur 8). 16

17 energie en mobiliteit Figuur 8: Elektriciteitsnet van morgen Met dank aan TUDelft, We zien binnen de elektriciteitsnetwerken grote ontwikkelingen. De integratie van het op grote schaal decentraal opwekken van elektriciteit en de inzet van elektrische voertuigen en warmtepompen kunnen er gemakkelijk toe leiden dat het netwerk overbelast raakt en dat de hoge betrouwbaarheid en beschikbaarheid van de elektriciteit wel eens tot het verleden kunnen behoren. Op dit moment komt het reeds voor dat een gebruiker zijn met zonnepanelen opgewekte energie niet kwijt kan. Door opgelegde beveiligingsmaatregelen schakelt de invoeding uit als de netspanning te veel oploopt of de frequentie te veel afwijkt van de nominale waarde. Dan wordt de beloofde terugverdientijd van ongeveer 10 jaar op de installatie niet gerealiseerd. 17

18 energie en mobiliteit in een control crisis? Control Energie en mobiliteit worden steeds meer afhankelijk van besturings- en regelsystemen. Er heeft zich een stille revolutie voltrokken van klassieke systemen voor elektriciteit en voertuigen die min-of-meer volledig konden functioneren op een enkele verbrandingsmotor naar een complexe wereld van besturing gebouwd op elektronica en software waarin de fysieke realiteit zich moet voegen naar de visie van de ontwerpers van de besturing. We zien naast elementaire besturing en regeling nu planning- en control-systemen ontstaan. Middels Smart Metering worden grote hoeveelheden data verzameld om de consumptie door gebruikers in kaart te brengen. Maar het is helemaal niet duidelijk of dit wel zo gedetailleerd hoeft te gebeuren. Met Smart Appliances wordt geprobeerd om de consumptie te beïnvloeden door Peak Shaving. Pieken in de elektriciteitsvraag worden gereduceerd door huishoudelijke apparatuur zoals wasmachines en drogers op andere tijdstippen te laten inschakelen. Verder kan gebruik gemaakt worden van de toleranties op de temperatuur van koelkast of vriezer om de schakelmomenten of het gevraagde vermogen te beïnvloeden. Ook hier is het onduidelijk of het wel nodig is zo fijnmazig te regelen. Zou het niet genoeg zijn om ons te beperken tot enkele grootverbruikers binnen het huishouden? Zeker als daar de elektrische voertuigen bijkomen. Met verdere integratie van warmte pompen en elektrische voertuigen op grote schaal wordt een tussenhandel opgezet om bestuurbare consumptie (Demand Side Response) en buffering aan te bieden ten behoeve van de Spinning Reserve, de onbalans markt en de lokale ontlasting van knooppunten (Kamphuis 2013, Kok 2013). Maar wie zorgt er vervolgens voor dat zowel het netwerk stabiel alsook de balans gehandhaafd blijft? Is dat volgens de regels van een marktmechanisme of volgens de regels van meet- en regeltechniek of zelfs volgens een combinatie? 18

19 control Capaciteit Het is maar de vraag of de tastbare werkelijkheid zich laat voorschrijven aan welke regels zij zich moet houden. Rekening houdend met de trends van urbanisatie en de ontwikkeling in de behoefte van de bijbehorende energie en mobiliteit is het de vraag of het allemaal wel past. Worden stedelijke gebieden met hun concentraties van gebruikers van energie en mobiliteit geen onoverkomelijk probleem qua netwerkbelasting en ruimte voor oplaadpunten van voertuigen? Wat is de energiebehoefte en welke opslagcapaciteit hebben we nodig om de stad leefbaar te houden? Om de vraagstelling enigszins hanteerbaar te houden kijken we naar de situatie in Nederland. We hebben op dit moment ongeveer 8 miljoen personenauto s die voor een gemiddelde woon-werk afstand van ongeveer 25 kilometer ingezet worden. Dat betekent dat er ongeveer 250 kilometer per week gereden moet worden en dat er op twee locaties geparkeerd moet worden. Als we elektrisch zouden rijden, dan is hiervoor ongeveer 45 kwh per voertuig per week aan energie nodig. Met de huidige beschikbare elektrische voertuigen als uitgangspunt (figuur 9) hebben we een batterijcapaciteit van ongeveer 24 kwh per voertuig waarvan per dag ongeveer 9 kwh gebruikt wordt om te rijden. De overige 15 kwh kunnen we eventueel inzetten als energiebuffer. Stel dat we twee-derde van het totaal aantal voertuigen daadwerkelijk gekoppeld hebben aan het netwerk, dan hebben we per voertuig effectief 10 kwh beschikbaar per dag als energiebuffer. Figuur 9: Batterijreserve als elektrische energiebuffer Rick Cox,

20 energie en mobiliteit in een control crisis? Bij een miljoen elektrische voertuigen hebben we dan een energiebuffer van 10 GWh beschikbaar die over heel Nederland gekoppeld is aan het distributienetwerk. Onze overheid wil dit aantal over ongeveer twaalf jaar bereiken. Dat wil zeggen dat één op de acht voertuigen elektrisch rijdt. Diezelfde voertuigen hebben per week 45 GWh aan energie nodig om te kunnen blijven rijden. Tegelijkertijd is er in totaal ongeveer 120 TWh elektrische energie per jaar nodig. Dat komt neer op 2,4 TWh per week, of 350 GWh per dag. Dit betekent dat we ongeveer 3% van de dagelijks benodigde elektrische energie als buffercapaciteit hebben bij een miljoen elektrische voertuigen. Die energie moet de volgende dag dan wel extra geleverd worden om de lading weer op peil te brengen. Zou die 3% genoeg zijn om de onbalans op te vangen? Laten we eens kijken naar de historische gegevens van vrijdag 6 en zaterdag 7 september 2013 (zie figuur 7) gepubliceerd door TenneT. We kunnen daaruit afleiden dat het te leveren piekvermogen ten behoeve van de onbalans respectievelijk 1200 MW en 680 MW is. Verder is de cumulatieve onbalans over de hele dag respectievelijk 12,6 GWh en 6,8 GWh. Dat komt aardig in de buurt van 10 GWh buffer van de miljoen elektrische voertuigen bij een piekbelasting van 1,8 kw per voertuig. Dat zou in principe zelfs met een enkel-fase laadaansluiting per voertuig op te brengen zijn. Het lijkt er dus op dat er een substantiële bijdrage aan de balanshandhaving door de inzet van elektrische voertuigen mogelijk is. Kunnen we deze elektriciteit ook duurzaam opwekken? In 2012 is volgens het CBS 12,2% van de binnenlandse productie opgewekt met duurzame bronnen. Het meeste is op basis van biomassa (7,0%). Daaropvolgend komt windenergie (4,9%) en onder de overige valt onder meer zonne-energie (0,2%) en waterkracht (0,1%). In 2012 werd circa 5 TWh ( kwh) aan windenergie opgewekt, voldoende om 2 miljoen van deze elektrische voertuigen van duurzaam opgewekte elektrische energie te voorzien. Ofwel, er is wel genoeg duurzame energie beschikbaar om alle elektrische voertuigen te laten rijden, maar die energie is er niet altijd op het goede moment. Daarom is het op dit moment niet haalbaar zonder ondersteuning van centrales. 20

21 control Wie zorgt er voor dat de balans gehandhaafd blijft op de schaal van een dag, een week en over het gehele jaar? Dat moet uiteindelijk toch gebeuren met centrales die een deel van de tijd niet draaien. Dat betekent een grote aanslag op de opbrengsten van deze centrales. Het gevolg is een hoger tarief voor de elektriciteit uit deze centrales. Zolang de opslagcapaciteit niet toereikend is voor de variatie van de vraag op jaarbasis zullen de kosten van energie uit de centrales stijgen naarmate de hoeveelheid decentrale energieopwekking toeneemt uit zon en wind en WKK s. Deze ontwikkeling kon wel eens een negatieve impact hebben op onze energievoorziening. Te denken valt aan de kostprijs van energie voor hen die zelf geen energie kunnen opwekken. We lieten tot nog toe het op grote schaal inzetten van warmtepompen buiten beschouwing. Hierdoor neemt de behoefte aan elektriciteit in de winter verder toe ten opzichte van de zomer. Het concept van balanshandhaving tussen opwekking en gebruik kan wel eens leiden tot een aanzienlijke kostenverhoging. Crisis Enerzijds zien we met de opkomst van Smart Grids en de integratie van hernieuwbare bronnen enorme mogelijkheden om de schadelijke effecten van fossiele brandstoffen te reduceren. Het is echter minder evident dat we op alle tijdschalen in staat zijn de balans tussen opwekking en verbruik te handhaven. En als we niet op tijd handelen dan zijn we misschien wel te laat. Er zijn vier aspecten die essentieel zijn voor de toekomst van Smart Grids en onze energievoorziening in het algemeen: 1. Leveringszekerheid 2. Beveiliging en privacy 3. Wetgeving en regulering 4. Opleiding van personeel Met de huidige leveringszekerheid als uitgangspunt ligt de lat hoog voor Smart Grids die op basis van decentrale opwekking en opslag een vergelijkbare zekerheid dienen te garanderen. Daarbij komt de extra uitdaging om de beveiliging van de ICT ( cybersecurity ) zo te organiseren dat deze geen beperking oplegt aan de betrouwbaarheid van het systeem. 21

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Gelijkstroomnetten: wanneer wel en wanneer niet? Experts

Gelijkstroomnetten: wanneer wel en wanneer niet? Experts Gelijkstroomnetten: wanneer wel en wanneer niet? Presentatrice: Minke Goes, TU/e Experts Voorstander: Tegenstander: Henry Lootens Peter Coppes Wie ben ik? Master: Sustainable Energy Technology, TU/e Specialization:

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid Team s John v.d. Ven, DLV GE Marco Polet Priva Sjoerd Leij Yacht Maarten Pennings NXP Marc Vlemmings NXP In balans met s Willem Kooiman 29 november 2010 Johan Hugh Egbert Irin Hans Euson Maaskant Bouwhuis

Nadere informatie

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag in het netwerk 3 Oplossingen van SMA 2 Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag

Nadere informatie

SMART GRID ALBERT MOLDERINK

SMART GRID ALBERT MOLDERINK SMART GRID ALBERT MOLDERINK WIE BEN IK Albert Molderink (http://www.utwente.nl/ctit/energy/people/molderink_a.php) www.utwente.nl www.ipsumenergy.com Computer Architectures for Embedded Systems Discrete

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

ZX- ronde 7 oktober 2012

ZX- ronde 7 oktober 2012 ZX- ronde 7 oktober 2012 Energietransitie De huidige fossiele energiebronnen raken en keer op in het huidige tempo waarop de mens er gebruik van maakt. Doordat er wordt uitgegaan van een onbeperkte groei

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management Smart Grids & Elektrisch vervoer Innovatie workshop Delft, 7 januari 2011 Joris Knigge Innovatie Asset Management Inhoud Inleiding Energietransitie en Elektrisch vervoer (mobile) Smart Grids Praktische

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken Koos Kerstholt Tobias Platenburg Introductie Koos Kerstholt Stichting KIEN thema coördinator 0-energie Onderzoek & presentatie: Tobias Platenburg Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek Een gezamenlijk project definiëren, dat samen met ons netwerk succesvol kan worden gerealiseerd. Het definiëren van uw Roadmap naar 26 mei 2025

Nadere informatie

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 SOLIDpower Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 Decentraal stroom opwekken Huidige Situatie: Centrale opwekking Toekomstige situatie: Decentrale flexibele opwekking 2 3 Huidige

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Duwen en trekken aan het distributienet. 15 december 2010

Duwen en trekken aan het distributienet. 15 december 2010 Duwen en trekken aan het distributienet 15 december 2010 Ontwikkelingen Verduurzaming energie: better city, better life Toename e-vraagkant: Warmtepompen in plaats van gasketels E-auto in plaats van benzineauto

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

T-prognoses. nut en noodzaak

T-prognoses. nut en noodzaak nut en noodzaak : nut en noodzaak Wat zijn? staat voor Transportprognoses, oftewel een verwachting van het benodigde transport voor de levering of productie van elektriciteit. Producenten, regionale netbeheerders

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Suzanne van Kooten 26 november 2012 9 februari 2012 De Energietransitie Vraag naar energie blijft stijgen Aandeel duurzaam moet omhoog De Energietransitie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Thomas Decamps Startevent Smart Energy Solutions 4 december 2012 Het energiebeleid bij Colruyt Group WE POWER Het energiebeleid bij Colruyt

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER.

MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER. WELKOM! MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER. Lokaal opgewekte duurzame energie nóg beter inzetten. Nog gerichter gebruik maken van warmte uit de bodem en van de zon. En hierdoor het energiegebruik,

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland Cofely Energy & Infra INHOUD Voorstellen Waarom eigenlijk Smart Grids? De transitie naar Smart Grids Verschillende

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Lokale productie en opslag: een realiteit! SMA Solar Technology AG

Lokale productie en opslag: een realiteit! SMA Solar Technology AG Lokale productie en opslag: een realiteit! Inhoud 1 Marktverwachtingen en motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag in het netwerk 3 Oplossingen van SMA 2 Inhoud 1 Marktverwachtingen en motivatie 2 Lokaal

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

DE ENERGIE TRANSITIE

DE ENERGIE TRANSITIE DE ENERGIE TRANSITIE 1 DE ENERGIETRANSITIE In de huidige Europese energie sector zijn drie parallelle trends waar te nemen. Ten eerste decentralisatie, waarbij steeds groter wordende hoeveelheden decentrale

Nadere informatie

Brandstofcel en elektrisch vervoer: een slimme combinatie!

Brandstofcel en elektrisch vervoer: een slimme combinatie! energiegids.nl Energie productie 17 Brandstofcel en elektrisch vervoer: een slimme combinatie! De huidige ontwikkelingen op het gebied van brandstofcellen (micro-wkk) en elektrisch vervoer zorgen ervoor

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

BRANDSTOFCEL EN ELEKTRISCH VERVOER: EEN SLIMME COMBINATIE!

BRANDSTOFCEL EN ELEKTRISCH VERVOER: EEN SLIMME COMBINATIE! BRANDSTOFCEL EN ELEKTRISCH VERVOER: EEN SLIMME COMBINATIE! De huidige ontwikkelingen op het gebied van brandstofcellen (micro-wkk) en elektrisch vervoer zorgen ervoor dat er in de nabije toekomst een omslag

Nadere informatie

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012 Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen Welkom Jan de Wit, 20 juni 2012 Vragen? Trends: 1. Energiebesparing door monitoring & procesbeheersing 2. Energiebesparing

Nadere informatie

Presentatie Pioneering 27 september 2011

Presentatie Pioneering 27 september 2011 Presentatie Pioneering 27 september 2011 1 Contactgegevens Dinkelborgh energie (DBE) Presentatie voor Pioneering Hans Visser (DBE) 06 53 87 86 79 Dinkelborgh Energie Wilhelminastraat 8 7591 TN Denekamp

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 Welkom Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 : probleemstelling Meer lokale productie Lokale injectie zorgt voor opwaartse stroom Fluctuerend en weinig controleerbaar Het netwerk

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie