De Verhalenbakkerij Rapportage van een praktijkonderzoek met makers in community arts In het kader van het Pomica-traject

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Verhalenbakkerij Rapportage van een praktijkonderzoek met makers in community arts In het kader van het Pomica-traject"

Transcriptie

1 De Verhalenbakkerij Rapportage van een praktijkonderzoek met makers in community arts In het kader van het Pomica-traject Michelle van der Tier (oktober 2011) 1

2 Onderzoekrapport Community Art Project De Verhalenbakkerij Michelle van der Tier, MA Van der Tier Projectmanagement & Advies in opdracht van CAL-XL In samenwerking met Hogeschool Zuyd, Lectoraat Autonomie en Openbaarheid in de Kunsten Maastricht, oktober 2011

3 INHOUDSOPGAVE Inleiding 3 Aanleiding tot het onderzoek 4 Het Community Art project de Verhalenbakkerij 6 Ontwerp van onderzoek 9 De onderzoeksresultaten 16 Conclusies en aanbevelingen 34 Bijlagen: - bibliografie - ontwikkelde vragenlijst - het verhaal

4 Inleiding Changing practice is not a matter for practitioners alone but a task of changing such things as the discourses in which practices are constructed and the social relationships which constitute practice (Kemmis, 2005). Het bovenstaande citaat van Kemmis is illustratief voor het proces en de resultaten van het onderzoek naar het Community Art project de Verhalenbakkerij. Het onderzoek ging enerzijds om het construeren van de identiteit van het project. Door het onderzoek zijn gegevens verzameld over het project, en ben ik samen met de betrokkenen in het project de discours aangegaan over vragen als: Wat maakt de Verhalenbakkerij een Community Art project, en wat niet? Wat wil jij graag bereiken met het project en hoe? Wat verwacht je van de samenwerking? In het hoofdstuk resultaten op de pagina s is terug te lezen wat de antwoorden zijn op bovenstaande vragen. Daarnaast ging het onderzoek tegelijkertijd om verandering - change- van de onderzochte beroepspraktijk. Het is een veranderproces geworden waar de betrokken professionals en bewoners in meer en mindere mate aandeel in hebben gehad. Ik als onderzoeker participeerde tevens hierin als aanjager van reflectie en verandering door stil te staan bij het proces en de effecten van het handelen. Dit maakte dat ik als onderzoeker ook zelf een speler werd op het veld en niet als onafhankelijke onderzoeker langs de lijn zat. Ik heb een actieve rol genomen in het tot stand brengen van zelfreflectie bij bewoners en betrokken professionals. Hoe dit tot uiting gekomen is en welke consequenties dit gehad heeft zal ik behandelen in het hoofdstuk over het ontwerp van het onderzoek op de pagina s 9-16 en in de laatste paragraaf van het hoofdstuk resultaten op de pagina s Tot slot zal in het laatste hoofdstuk op pagina 34 aandacht gegeven worden aan conclusies en aanbevelingen voor de opdrachtgever om het project verder aan te scherpen en te verdiepen. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Community Art Lab XL 1 en maakt deel uit van hun landelijk onderzoeksprogramma. Dit onderzoeksprogramma wordt uitgevoerd door een zestal jonge onderzoekers, waaronder ik zelf. De opdracht die wij gekregen hebben is een bijdrage te leveren aan de methodiekontwikkeling van zelfevaluatie van deelnemers. Daarnaast zijn we gevraagd de werkwijze van het onderzochte Community Art project in beeld te brengen om op die manier meer landelijke gegevens te genereren 1 Hierna te noemen CAL-XL 3

5 over de toepassing van het Community Art concept in de praktijk. In het volgende hoofdstuk wordt verder toegelicht waarom CAL-XL praktijkonderzoek naar Community Art projecten van belang vindt en welke regionale partijen en ontwikkelingen een rol hebben gespeeld. Ruth Benschop van het Lectoraat Autonomie en Openbaarheid in de Kunsten van de Hogeschool Zuyd heeft dit onderzoek inhoudelijk begeleid. Het lectoraat waar zij als senior onderzoeker werkzaam is, doet onderzoek in dienst van de beroepspraktijk door het genereren van praktische kennis en het interveniëren in de kunstpraktijken (Peters, 2009) 2. Het voorliggende onderzoek draagt hieraan bij door een project in de praktijk te onderzoeken en aanzet te geven tot reflectie en doorontwikkeling van de betreffende beroepspraktijk. Aanleiding tot het onderzoek Het aantal Community Art projecten in wijken is de laatste jaren explosief gegroeid, en in de eindproducten van deze projecten zit een diversiteit waarin je alle kunstvormen tegenkomt (van Erven, 2009). CAL-XL (2010) streeft ernaar deze diversiteit aan ervaring en expertise in het land in beeld te brengen door onder andere te investeren in praktijkonderzoek. Het onderzoek moet eraan bijdragen dat kunstenaars en deelnemers beter zicht krijgen op de bredere betekenis van hun projecten en hierdoor deze betekenis ook beter naar anderen kunnen communiceren. Het gaat daarbij voor hen om onderzoek en rapportage die kunst niet tot verantwoording dwingen, maar om onderzoek dat inzichtelijk, begrijpbaar en uiteindelijk vanzelfsprekend maakt welke waarde Community Art projecten hebben (CAL-XL, 2010). De projecten zijn nu volgens CAL-XL (2010) teveel afhankelijk van incidentele projectsubsidies en persoonsgebonden idealisme. Zonder daadwerkelijke toename van claim making power van nieuwe amateurs, kunstenaars en deelnemers zelf zal het volgens CAL-XL mogelijk voor de politiek twijfelachtig blijven de reguliere infrastructuur duurzaam te interesseren en te committeren voor Community Art. Het zelfevaluatieinstrument dat CAL-XL wil ontwikkelen zou hier een belangrijke bijdrage aan moeten gaan leveren. CAL-XL heeft als opdrachtgever toenadering gezocht tot belangrijke regionale partijen in het veld om de onderzoeksagenda te bepalen. Voor dit onderzoek waren dat in de 2 Meer informatie over het lectoraat is te vinden op de website: 4

6 regio Limburg de partijen: Trajekt en het Lectoraat Autonomie en Openbaarheid in de Kunsten. 3 Naast de inhoud van de onderzoeksagenda, die beschreven is in de inleiding, wordt door beide partijen de kandidatuur voor Maastricht Culturele Hoofdstad als belangrijke ontwikkeling gezien voor de cultuurpraktijk en onderzoek in deze regio. Trajekt heeft samen met het Lectoraat het initiatief genomen om een onderzoeker aan te trekken. Trajekt ziet Community Art als een belangrijk instrument om te werken in wijken en is bereid om meerjarig te investeren in termen van menskracht, geld en kennis (Beleidsmedewerker Trajekt, 2011). Middels de stimuleringsprogramma s Mien Buurt Dien Buurt en Noa Vöäre, dat ze in samenwerking uitvoeren met de Maastrichtse profvoetbalclub MVV 5, heeft Trajekt diverse projecten uitgezet en hier effect- en actieonderzoek aan gekoppeld dat dicht bij de praktijk staat. De Elisabeth Strouven Stichting heeft hier startkapitaal voor geleverd en Trajekt heeft vervolgens zelf additionele financieringsbronnen gezocht. Daarnaast heeft ze het voortouw genomen in het tot stand brengen van kennisontwikkeling en innovatie in de regio door de oprichting van Community Arts Lab Zuid Limburg. In het licht van MCH2018 wordt het project gezien als een pilot van het inzetten van kunst en cultuur in wijken die over het algemeen ver afstaan hiervan (projectleider Trajekt, 2011). Met MCH2018 hoopt Maastricht aan te tonen hoe de samenhang tussen culturen een ziel kan krijgen (Stichting Maastricht Culturele Hoofdstad 2018, 2011). Het culturele Hoofdstad-jaar zou de stad en de euregio helpen om in economisch opzicht een duurzaam sterker gebied te worden (Stichting Maastricht Culturele Hoofdstad 2018, 2011). Daarnaast verwacht de stad dat de weg ernaartoe werkt als een motor voor de transformatie van sociale en economische processen door een zogenoemde grote directe en indirecte spin-off (Stichting Maastricht Culturele Hoofdstad 2018, 2011). Dit is een hoge ambitie waarbij te bezien is of het daadwerkelijk doorsijpelt in de buurten en wijken van Maastricht. Trajekt vindt daarentegen van wezenlijk belang dat kunst beklijft in alle wijken van Maastricht, juist ook in wijken en voor bewoners die onbekend zijn met en ver afstaan van kunst en cultuur (Trajekt, 2010). Binnen MCH2018 heeft deze welzijnsinstelling dan ook de taak gekregen om de moeilijkst 3 Hierna te noemen het Lectoraat. 4 Hierna te noemen MCH MVV en Trajekt hebben de handen ineen geslagen om krachtig te investeren in Maatschappelijk Betrokken Ondernemen, en daarmee in de regio aanwezige potentie ter verbetering van het sociale leefklimaat te verbinden en te realiseren (Trajekt, 2010). 5

7 bereikbare groepen te bereiken (Trajekt, 2010). Het Lectoraat benadrukt vooral het belang van onderzoek en leren in de weg naar MCH2018, blijkt uit de Position Paper van Bas van Heur en Peter Peters (2010) (respectievelijk verbonden aan de Universiteit Maastricht en het Lectoraat Autonomie en Openbaarheid in de Kunsten en de Universiteit Maastricht). Hierin wordt betoogd dat de ambitie om een betekenislaboratorium voor Europa te zijn, op een cultuuropvatting stoelt die reflexief is en nauw verbonden is met de nieuwsgierige geest van de onderzoeker. Het Lectoraat is van mening dat de kandidatuur voor Europese Hoofdstad van Europa alleen succesvol zal kunnen zijn als die wordt ontwikkeld vanuit het perspectief van het leermodel van cultuur. Waarbij onder cultuur niet slechts de kunsten of hoge cultuur in de nauwe betekenis van het woord wordt verstaan. Het begrip cultuur heeft volgens de auteurs betrekking op alledaagse manieren waarop mensen betekenis geven aan de handelingen van anderen en de wereld om hen heen. Hiertoe moeten volgens hen vragen gesteld worden, problemen geformuleerd worden en moet er onderzoek gedaan worden. Het onderzoek waarvan in dit rapport verslag wordt gedaan, kan begrepen worden vanuit de kaders die in het position paper zijn geschetst. Het Community Art project de Verhalenbakkerij Er was eens een kookpot vol citroenvla, een vrouw die erin roerde en haar dochter. Die dochter, dat ben ik. Klein en dik. Ik zit op de stoel naast het fornuis. Mijn moeder heeft mij geblinddoekt met een theedoek. Ik zie niks, maar ik kan haar wel horen. Hoe ze de eieren breekt en losklopt, de suiker erbij, de bloem. Dan de boter met de citroensap opwarmen, alles bij elkaar, roeren roeren. Ze neuriet een liedje: roerroer, tot er niks meer plakt, roerroer, tot het zweet over je wenkbrauw zakt... (fragment uit het verhaal). De bovenstaande tekst is een fragment uit het verhaal van het Community Art project de Verhalenbakkerij. Dit verhaal 6 werd door de kunstenaar geschreven op basis van een korte verkenning van de buurt met de opbouwwerker en diende als artistieke basis voor de Verhalenbakkerij-voorstelling (theater aan huis). De buurtopbouwwerker die al jaren actief is in de wijk heeft de kunstenaar rondgeleid door de wijk en haar verteld 6 Het verhaal dat geschreven is voor het project is opgenomen in de bijlage. 6

8 over de zwakke sociale structuren in de wijk. De kunstenaar had het verhaal bedacht als middel om de fantasie van de bewoners te prikkelen en hen bewust te maken van de beeldvorming en identiteiten die zij gevormd hebben over de wijk en hun wijkgenoten. Samen met haar assistente hebben ze een formule bedacht om via het verhaal nieuwe verbindingen in de wijk te stimuleren. Deze formule bestaat uit de volgende ingrediënten: Verhalenbakkerij-voorstelling: de bewoners in de wijk worden benaderd of ze gastheer of vrouw willen zijn voor een voorstelling waarin het verhaal verteld wordt. Ze worden gevraagd om wijkgenoten uit te nodigen om bij hen thuis naar het verhaal te komen luisteren en samen gezellig taart te komen eten. De bedoeling is dat ze vooral buren uitnodigen waar ze nog weinig contact mee hebben. Het verhaal en de taart zou de aanwezigen vervolgens moeten uitnodigen om met elkaar in gesprek te gaan. Naast het gastheerschap kunnen ze ook kiezen voor het bakken van een taart samen met de kunstenaar. Deze taart zal geschonken worden aan het adres waar de Verhalenbakkerij-voorstelling gehouden wordt. Tijdens de voorstelling zal de taart gegeten worden om zo een comfortabele sfeer en gespreksvoer te creëren. Daarnaast zijn er in het project diverse zichtbaarheidsacties gehouden die gericht waren op het bekendmaken van het project in de wijk. Door de diverse ludieke acties wilde de kunstenaar de bewoners wakker schudden en laten zien dat er iets gaande was in hun wijk. Zodoende hoopte ze naast bekendheid ook bewoners te werven om mee te doen in het project. En tot slot is er nog Bureau Gateau, wat een woonhuis is in de wijk waar de bewoners naar toe kunnen komen om iets te vragen, te vertellen, taarten te bakken, of om een locatie te hebben als ze liever niet thuis de Verhalenbakkerijvoorstelling willen hebben. De kunstenaar en haar assistente hebben ervoor gekozen om te gaan wonen in dit woonhuis om de impact van het project zo groot mogelijk te maken. Hoe deze formule uitgepakt heeft in de praktijk zal terug te lezen zijn in het hoofdstuk over de onderzoeksresultaten op de pagina s Hier zal ook inzicht gegeven worden in de vraag of de bewoners daadwerkelijk met nieuwe buren in contact kwamen, en of het verhaal leidde tot bewustwording over identiteiten en beeldvormingen van de wijk en wijkgenoten. 7

9 Het project is een gezamenlijk initiatief geweest vanuit welzijnsinstelling Trajekt en cultuurinstelling het Huis van Bourgondië om te werken aan de sociale structuren tussen de bewoners van de Maastrichtse wijk Caberg-Malpertuis. In het projectplan (Trajekt, Huis van Bourgondië, 2011) worden deze wijken omschreven als twee naoorlogse parochiewijken die ontstaan zijn na de oorlog om ruimte te bieden aan jonge gezinnen waarvoor geen plek was in de oude binnenstad van Maastricht. De wijken kennen grotendeels sociale woningbouw. In de afgelopen 50 jaar is de wijk sterk veranderd doordat de Maastrichtse gezinnen zijn weggetrokken uit de wijken, en er een nieuwe instroom is die grotendeels bestaat uit nieuwkomers: allochtone gezinnen uit Marokko, Turkije en Bosnië. Samenhang tussen deze oude bewoners (veelal ouderen waarvan de kinderen niet meer in de wijk wonen) en nieuwe bewoners is er niet. Integendeel, er is sprake van wederzijdse onbekendheid en onbegrip. De sociale structuur in de wijk mist volgens het plan (Trajekt, Huis van Bourgondië, 2011) verbintenissen tussen mensen en de bereidheid om er samen iets aan te doen. De zin en noodzaak om een actief burger te worden, wordt niet direct gevoeld. Met het project beoogden beide betrokken organisaties hierin verandering te brengen middels een kortdurende, krachtige inzet van drie maanden. De projectleider van Trajekt: beoogd is, als je mensen met elkaar verbindt, dat mensen op die manier enerzijds aan cultuur proeven en anderzijds verbindingen maken.[ ] Dat de mensen ook weer eens weten wie de buren zijn. De artistiek leider van het Huis van Bourgondië gaf aan: De grootste uitdaging van het project is om drempels te beslechten. De drempel lager te maken voor elkaar om bij elkaar binnen te stappen en op die manier een eerste confrontatie met andere identiteiten teweeg te brengen. [ ] Dat mensen ook opnieuw naar hun eigen buurt leren kijken. Trajekt heeft het Huis van Bourgondië uitgenodigd om samen het project vorm te geven en vooral mee te denken over de artistieke invulling van het project (interview projectleider Trajekt, 2011). Trajekt is de partij die het sociale deel voor zijn rekening zou nemen en de vervlechting van het project met de buurt zou verzorgen. De projectleider van Trajekt verwoordde de rol van de welzijnswerker binnen het project als volgt 7 : De kartrekker die mensen met elkaar verbindt, activeert, [ ] vanuit de nieuwe werkwijze van erop af, mensen enthousiast maken, en eigen verantwoordelijkheid laten oppakken. Trajekt is daar het bindmiddel in. In de paragraaf Het project wordt door samenwerking gevormd op pagina wordt 7 De citaten zijn voor de leesbaarheid soms op kleine punten aangepast. 8

10 inzicht gegeven in hoe deze samenwerking heeft uitgepakt en of de veronderstelde taakverdeling tot stand is gekomen. Community Art wordt door beide organisaties gezien als een nieuw instrument om in wijken met dit soort sociale vraagstukken aan de slag te gaan. Door het inzetten van kunstprojecten en kunstenaars, gerelateerd aan thema s uit het dagelijks leven, beoogt het project bewoners te activeren om op een nieuwe wijze te participeren en zo een bijdrage te leveren aan een verbeterd leefklimaat in de wijk (Trajekt, Huis van Bourgondië, 2011). Trajekt experimenteert reeds in verschillende wijken met het concept Community Art, maar voor het Huis van Bourgondië was het één van de eerste projecten waarin ze wijkgericht aan de slag gingen. Ook voor de betrokken kunstenaar en welzijnswerker was een Community Art project nieuw. Uit het gesprek met de artistiek leider van het Huis van Bourgondië bleek dat er bewust is gekozen om met, in hun ogen, een echt nieuwe vorm van Community Art bezig te zijn. Nieuw in die zin dat de blik van het project is gericht op de toekomst in plaats van op het verleden. Het gaat om het samen creëren van een nieuwe werkelijkheid en identiteit in plaats van de nadruk te leggen op de bestaande. Hoe dat verder tot uiting gekomen is in het project wordt uitvoeriger beschreven in het hoofdstuk over de resultaten van het onderzoek, zie pagina s 20-22). Het ontwerp van het onderzoek Het onderzoek naar het Community Art project de Verhalenbakkerij is een kwalitatief onderzoek. Het is een relatief kortdurend onderzoek geweest, dat uitgevoerd is in de maanden april en mei Er is gebruik gemaakt van een exploratieve en reflexieve onderzoekstrategie. Middels de exploratieve benadering is inzicht verkregen in het project, het proces, en de rol van de betrokkenen. De reflexieve benadering had tot doel bewustwording en reflectie op gang te brengen bij de bij de Verhalenbakkerij betrokken professionals en bewoners, om uiteindelijk bij te dragen aan verandering en doorontwikkeling van het project. 9

11 Onderzoeksdoel Het doel van het onderzoek was om middels zelfreflectie van bewoners en betrokken professionals in beeld te brengen: a) wat de aanpak is geweest van het project in relatie tot de projectdoelstelling b) wat de invloed geweest is van bewoners, de betrokken professionals, en de onderzoeker op deze aanpak. Met bewoners worden de deelnemende bewoners aan het project bedoeld die ik heb geïnterviewd. Met de professionals worden alle beroepskrachten bedoeld die geïnterviewd zijn en/of geparticipeerd hebben in de evaluatiesessies die ik heb georganiseerd. Deze zijn: de kunstenaar en haar assistente, de projectleider en artistiek leider van het Huis van Bourgondië, en de welzijnswerker en projectleider van Trajekt. In het eerste gedeelte (deel a) wordt de identiteit en de aanpak van het project onderzocht. Dit betreft de volgende deelvragen: Wat is de gekozen aanpak van het project? Welke effecten heeft deze aanpak gehad op het behalen van de projectdoelstelling? Is de projectdoelstelling behaald? In het tweede gedeelte (deel b) gaat het om de invloed en rol die de verschillende betrokkenen hebben gehad binnen het project. Dit betreft de deelvragen: Hebben alle betrokkenen een evenredige rol gehad binnen het project? Welke verwachtingen hadden de betrokken professionals over het project en de samenwerking? Welke invloed hebben de betrokkenen gehad binnen de gekozen aanpak? De ontwikkeling van een zelfreflectie-instrument Zoals beschreven in het hoofdstuk over de aanleiding van het onderzoek, is het ontwikkelen van een methodiek voor zelfreflectie voor CAL-XL het voornaamste doel van het onderzoek geweest. De insteek is dat de landelijke onderzoeksgroep via de uitgevoerde onderzoeken deze methode gaat ontwikkelen. Tijdens het schrijven van dit rapport is het ontwikkelproces nog in volle gang, de eerste reeks onderzoeken in het veld worden momenteel uitgevoerd. CAL-XL heeft er daarom voor gekozen om in het onderhavige eerste onderzoek vooral te experimenteren met mogelijke instrumenten van zelfreflectie. De onderzoekers zijn zelf op zoek gegaan naar mogelijke tools van zelfreflectie en hebben deze vervolgens uitgeprobeerd in de praktijk. De opgedane ervaring en kennis die dit experiment zal opleveren wordt vervolgens teruggekoppeld in de onderzoeksgroep, mede middels dit verslag, en zal een aanzet geven tot het verder verdiepen van het ontwikkelproces van het zelfreflectie-instrument. 10

12 In het voorliggende onderzoek heb ik me vooral geconcentreerd op een instrument voor zelfreflectie bij professionals. De reden waarom ik hiervoor gekozen heb is omdat ik meer mogelijkheden hiervoor had in termen van beschikbare methoden en kennis, en fysieke mogelijkheden in termen van bereidwilligheid en beschikbaarheid van de professionals om te komen tot reflectie en verbetering van het project. Het reflexief gereedschap dat ontwikkeld is door Ruth Benschop (2008) en het reflective practitioner concept van Schön (1983) hebben geholpen om mogelijke tools voor zelfreflectie te vinden en te gebruiken. Het reflective practitioner concept van Schön (1983) heeft me geholpen om een beeld te krijgen van wat ik verwacht van een reflecterende professional. Een reflective practitioner is volgens Schön (1983) een professional die bezig is met reflectie op datgene wat ten grondslag ligt aan het handelen en de keuzes die daarvoor gemaakt zijn, en hoe dat anders zou kunnen. Schön (1983) noemt dat ook wel reflection-in-action: door meer te reflecteren op zijn acties en handelen, leert de professional op den duur reflecteren tijdens het handelen zelf. Een stap hiervoor noemt hij knowing-in-action, en betreft het bewustzijn in het handelen. In het onderzoek heb ik bij de betrokken professionals knowing-in-action proberen te stimuleren door hen te laten stilstaan bij redenen waarom ze voor iets gekozen hebben en bij redenen waarom ze op een bepaalde manier gehandeld hebben. De semigestructureerd interviews en de ontwikkelde vragenlijst was hiervoor het instrument. In de volgende paragraaf zal ik dit verder toelichten. Om uiteindelijk tot reflection-in-action te komen hebben de tweewekelijkse evaluatiesessies een belangrijke rol gespeeld. Dit was voor mij het middel om de professionals niet alleen bewust te laten worden van keuzes en handelen, maar ook een stap te zetten richting verandering. Dat kan zijn verandering in organisatorische zaken als taakverdeling en afspraken; in handelen als in de manier waarop activiteiten worden uitgevoerd en hoe en of de doelgroep benadert wordt; en het kan verandering betekenen in visie en beeldvorming over de samenwerking en het project. In de laatste paragraaf van het hoofdstuk resultaten op de pagina s zal ik hierover meer vertellen. Het reflexief gereedschap van Benschop (2008) heeft me vooral bewust gemaakt van de rol en invloed die ik als onderzoeker heb gehad op het veranderings- en leerproces van het project. In de paragraaf over mijn onafhankelijke rol als onderzoeker zal ik hierop terug komen. 11

13 De gehanteerde dataverzamelingstechnieken Binnen mijn onderzoek heb ik een aantal dataverzamelingstechnieken gebruikt, waaronder participatieve observatie, semigestructureerde interviews, een op maat ontwikkelde vragenlijst, en de tweewekelijkse evaluatiesessies. Participatieve observatie is kwalitatief van aard en legt de nadruk op het ontdekken van de betekenis die mensen aan hun handelingen toekennen (Saunders, Lewis & Thornhill, 2008). Je observeert in het veld en op die manier verzamel je informatie door plaatselijk aanwezig te zijn en deel te nemen aan de alledaagse activiteiten (Saunders, Lewis & Thornhill, 2008). Ik heb deze techniek vooral gebruikt voor de evaluatiesessies waarbij ik niet alleen aanwezig was en observeerde, maar ook een actieve rol had als procesbegeleider van die sessies. Daarnaast heb ik de techniek gebruikt bij het bijwonen van teamvergaderingen ter voorbereiding van het project. Samenvattend heeft deze techniek me een mogelijkheid gegeven om naast observatie ook een rol te nemen om zodoende die reflectie en bewustwording te stimuleren. Door observatie heb ik vooral zicht gekregen op de onderlinge samenwerking, werkstijlen, en visies van de betrokken professionals. In de semigestructureerde interviews heb ik een lijst met thema s en vragen behandeld samen met de geïnterviewde (Saunders, Lewis & Thornhill, 2008). Deze thema s en vragen liggen vast maar er zit enige flexibiliteit in de volgorde en de mate waarin alles aan bod komt. Van de interviews heb ik geluidsopnamen en transcripten gemaakt om zodoende zoveel mogelijk informatie te verzamelen. Ik heb in totaal vier interviews afgelegd met de professionals die betrokken waren bij het project. Dat waren: de kunstenaar, de welzijnswerker, de projectleider van Trajekt, de projectleider van het Huis van Bourgondië en de artistiek leider van het Huis van Bourgondië. De projectleider en de artistiek leider van het Huis van Bourgondië heb ik gezamenlijk gesproken. Naast de professionals heb ik ook de bewoners geïnterviewd die deelgenomen hebben aan het project. In totaal waren dat zes bewoners, waarvan ik bij twee bewoners een telefonisch interview heb afgelegd, en bij twee bewoners en een echtpaar ben ik thuis geweest. Ik heb de contactgegevens van de bewoners gekregen via de assistente van de kunstenaar. Zij heeft de bewoners ook van tevoren gevraagd of het akkoord was als ik contact met hen opnam voor een interview. Dit heeft ervoor gezorgd dat ik in totaal vijf gastheren of vrouwen van de in totaal zes heb kunnen interviewen. Ik heb de bewoners gebeld voor een afspraak en hen zelf laten bepalen of ze me thuis of telefonisch wilden spreken, om de belasting van en de drempel voor het interview zo 12

14 laag mogelijk te houden. Van de interviews met de bewoners heb ik aantekeningen gemaakt. Door de interviews met de professionals heb ik meer zicht gekregen op hun visie en ambities ten aanzien van het project. De interviews met de bewoners hebben mij vooral inzicht gegeven in wat zij van het project vonden en hoe zij het ervaren hebben om mee te doen. Dit leverde vervolgens belangrijke informatie op voor de evaluatiesessies en het onderzoek over welke waarde het project had voor de bewoners en waar mogelijke krachten en verbeterpunten lagen. De vragenlijst (zie bijlage) heb ik ontwikkeld vanuit een bestaande vragenlijst over Community Art projecten van de Vrede van Utrecht. De vragen zijn opgedeeld in een kolom sociale factoren en een kolom artistieke factoren. De vragenlijst bestaat uit twee gedeelten. Het eerste gedeelte betreft de vraag: In hoeverre zijn de volgende factoren voor jou van belang bij het slagen van dit project? Gescoord kan worden op de volgende antwoordcategorieën: helemaal niet belangrijk, niet belangrijk, redelijk belangrijk, belangrijk, heel belangrijk, of niet van toepassing. De motivatie achter de antwoorden is voor het onderzoek belangrijker dan de ingevulde antwoordcategorie zelf. De categorie zelf zegt namelijk niet zoveel zonder een toelichting. Het tweede gedeelte betreft de vraag: In hoeverre denk je dat het project nu bijdraagt aan de factoren? Bij deze vraag horen ook dezelfde antwoordcategorieën. Ik heb de professionals de eerste vraag laten invullen en toelichten als onderdeel van het interview. Vervolgens hebben we tijdens de eerste evaluatiesessie gekeken en besproken waar de overeenkomsten en verschillen lagen in de ingevulde scores. Vervolgens hebben we samen gekeken of we tot een reeks van factoren konden komen die door het gehele team van belang gevonden werd. In de resterende twee evaluatiesessies hebben we gereflecteerd op in hoeverre het project op dat moment bijdroeg aan die factoren en wat we daaruit konden leren om het project te verbeteren. De vragenlijst heeft dus concreet bijgedragen om enerzijds in beeld te brengen welke sociale en artistieke factoren van belang waren voor de professionals voor het slagen van het project, en of hier verschillen in waren. Daarnaast heeft het me een tool gegeven om tijdens de evaluatiesessies bewustwording, reflectie en verandering op gang te brengen. Tot slot nog de tweewekelijkse evaluatiemomenten waar ik al enige toelichting op gegeven heb. De tweewekelijkse evaluatiemomenten waren door de projectleden zelf al gepland. De kunstenaar vertelde me dat tijdens het interview. Ik heb toen gevraagd of ik de invulling van deze evaluatiemomenten mocht verzorgen. Dat was akkoord voor iedereen, wat tevens ook iets zegt over hun lerende houding. Ze hebben er immers zelf 13

15 voor gekozen om bewust tijd in te ruimen om stil te staan en terug te kijken. De kunstenaar, haar assistente, de welzijnswerkeren de projectleider van het Huis van Bourgondië waren aanwezig bij deze evaluatiesessies. In totaal zijn er drie evaluatiesessies geweest. Een maal is er door de kunstenaar en de projectleider van het Huis van Bourgondië voor gekozen om het af te lassen om wat ruimte en rust in te bouwen. Wat de waarde van deze evaluatiesessies is geweest voor het onderzoek en wat mijn rol tijdens de sessies was wordt tevens besproken in de laatste paragraaf van het hoofdstuk over de onderzoeksresultaten. Onafhankelijke rol als onderzoeker Ik ben in het onderzoek gestapt in de rol van onafhankelijke onderzoeker, als een buitenstaander. Deze onafhankelijkheid heeft zich op meerdere manieren geuit. In de landelijke projectgroep was ik de enige onderzoeker die een sociale achtergrond had. Alle andere onderzoekers hadden een artistieke achtergrond en waren vanuit die achtergrond ook bekend of betrokken bij het project dat ze onderzochten. Ik merkte vooral in het begin een verschil in vakjargon, en accenten die in het onderzoek gelegd werden. In die zin zou je ook kunnen zeggen dat ik zelf ook, in het klein, heb ervaren hoe het is om interdisciplinair samen te werken tussen de kunst en de sociale sector. Ik was als onafhankelijke partij in het project gestapt, zonder belang en kennis van het project en de betrokken medewerkers. Gedurende het proces merkte ik dat deze onafhankelijkheid vooral van waarde was in het op gang brengen van reflectie en bewustwording. Het geeft meer ruimte en veiligheid als een onafhankelijke partij het proces tot reflectie leidt dan dat de groep dat zelf moet doen. Men neemt ook zaken beter aan van iemand die erbuiten staat dan van iemand die onderdeel is van de situatie. Ik heb ook ervaren dat de bewoners mij zagen als een partij die onafhankelijk meekeek en -dacht met het project. Aan de start van het project was ik bang dat mijn onafhankelijke rol drempels zou opwerpen bij de bewoners. Als ik terug blik, dan blijkt dit niet het geval te zijn geweest. De bewoners voelden zich juist geëerd en versterkt doordat er iemand kwam die graag wilde weten hoe zij erover dachten en hier ook echt iets mee wilde doen. In die zin kon je zien dat de benaderingswijze versterkend werkte richting de bewoners. Benschop (2008) beschrijft een onderzoeksmethodiek die gebruik maakt van de rol van de vreemdeling. De vreemdeling wordt uitgenodigd in een artistiek project om te helpen onderzoeken wat de toestand is waarin dat project zich bevindt. De vreemdeling formuleert vragen die het reflexieve vermogen van het project dienen te versterken. 14

16 Zijn/haar rol van vreemdeling die niet is ingevoerd in het project heeft als effect dat deelnemers aan het project vanuit zijn/haar positie als vreemdeling worden gedwongen naar zichzelf te kijken. De vreemdeling is volgens haar als een antropoloog die in een nieuw en ver land een onbekend volk tegemoet treedt. Door te proberen in contact te raken met dit nieuwe volk, gebeuren er twee dingen tegelijkertijd. Het proces van kennismaken voor deze nieuwe mensen met hun eigen gewoontes en gebruiken creëert begrip bij de vreemdeling voor deze nieuwe levensvorm, daarnaast ontstaat er een buitenstaandersperspectief bij de mensen die de antropoloog bezoekt. Zij zien zichzelf vanuit het perspectief van de vreemdeling. Het is deze systematiek die toegepast is in het onderhavige onderzoek. Als onderzoeker was ik de vreemdeling die enerzijds kennis probeerde te krijgen van het project de Verhalenbakkerij. Anderzijds was het effect van mijn aanwezigheid, de onderzoeksvragen die ik stelde, de onderzoeksmethoden die ik inbracht het interview, het evaluatiemoment, de vragenlijst-, dat de betrokkenen bij de Verhalenbakkerij een ander en meer gearticuleerd beeld kregen van hun eigen praktijk. Daarbij heb ik steeds, conform de inzet van CAL-XL, geprobeerd om elke interventie die ik pleegde te evalueren en gaandeweg aan te passen. Immers, de bedoeling was om reflexieve onderzoeksmethodieken in de praktijk uit te proberen. Steeds heb ik een interventie gepland, uitgevoerd en geëvalueerd in termen van het vervreemdingseffect dat het had. In die zin, zouden we de interventies die ik pleegde, kunnen opvatten als wat Garfinkel (zie Garfinkel 1967) breaching experiments noemt. Breaching experiments zijn sociale handelingen die de heersende normen doorbreken met als doel de impliciete sociale orde zichtbaar te maken. Een voorbeeld van een Breaching experiment is iemand die zich in zijn eigen thuissituatie gedraagt als iemand die daar een kamer huurt. Het effect van dergelijke acties is een gevoel van ongemak met bijbehorende pogingen van anderen om het ongemakkelijke gedrag te duiden of teniet te doen. Dergelijke situaties maken het mogelijk om na te denken over de sociale regels die gelden en die normaal gesproken onzichtbaar en onbesproken blijven. Mijn aanwezigheid als onderzoeker in het project van de Verhalenbakkerij vervulde deze functie. Steeds probeerde ik te evalueren of en op welke manier mijn onderzoekersrol de normale gang van zaken doorbrak. Meer hierover zal geschreven worden in de laatste paragraaf van het hoofdstuk over de resultaten. Begrenzingen van het onderzoek Het onderzoek heeft door de beperkte omvang en de opzet ook een aantal begrenzingen. Het betreft een relatief klein onderzoek, uitgevoerd in de maanden april en mei, waarbij het ging om een specifieke casus die tijdelijk van aard is en waarbij de uitspraken 15

17 geplaatst moeten worden binnen de maatschappelijke en regionale context waar het deel van is. Daarentegen is het wel mogelijk om lering te trekken uit het onderzoek, en aanbevelingen mee te nemen en te vertalen naar de eigen lokale situatie en context. Gegeven de doelstelling en het korte tijdsbestek is in de opzet van het onderzoek vooral gekozen om de methoden te richten op het teweegbrengen van zelfreflectie bij bewoners en professionals. Het was daarom niet in de reikwijdte van het onderzoek om Verhalenbakkerij-voorstellingen te observeren. Het onderzoek zegt iets over de aanpak, de ervaringen van de betrokken professionals en bewoners, en of de doelstelling bereikt is. Daarentegen is het onderzoek geen effectonderzoek geweest omdat er gekozen is voor een participatieve strategie met tussentijdse beïnvloeding. Het is daarom buiten het bereik van het onderzoek om harde uitspraken te doen over de effectiviteit van het project. Daarnaast moet worden gerealiseerd dat ervaring van kunst zich in laatste instantie niet laat vangen in rationele begrippen (Peters, 2009) en daardoor altijd een schets van de werkelijkheid zal zijn. Peter Peters (2009) haalt in zijn inaugurale rede een citaat van Kant aan dat dit mooi illustreert: We blijven kijken of luisteren naar kunst, zegt Kant, omdat ze ons een noodzakelijke bevrediging schenkt zonder dat we precies kunnen begrijpen waarom. [ ] Grote kunst wordt voortgebracht door genieën die zelf niet precies kunnen verklaren waarom ze doen wat ze doen, omdat in hen iets werkt wat groter is dan zijzelf. Kant omschreef dit als de natuur die in de mens werkt. De onderzoeksresultaten In dit hoofdstuk zal inzicht gegeven worden in de resultaten van het onderzoek door in beeld te brengen wat de aanpak is geweest van het project in relatie tot de projectdoelstelling, en wat de invloed is geweest van de betrokken bewoners, professionals, en de onderzoeker op deze aanpak. Kort samengevat kan gesteld worden dat de confronterende stijl van werken, die de kunstenaar gebruikt heeft om bewustwording op gang te brengen bij bewoners over beeldvorming en identiteiten van de wijk en wijkgenoten, het belangrijkste aspect van de aanpak kenmerkt. Het streven was, om hiermee verandering te brengen in bestaande, vaak negatieve, identiteiten door juist de aandacht te richten op nieuwe, positievere 16

18 identiteiten. Het verhaal en het gesprek nadien was het gereedschap om vanuit deze nieuwe identiteiten uiteindelijk nieuwe verbindingen te leggen tussen bewoners. Kijkend naar de invloed van de betrokkenen op de aanpak, blijkt dat veel tijd en energie opgegaan te zijn in de moeizame afstemming tussen de werkstijl en verwachtingen van de kunstenaar en de welzijnswerker. Dit heeft uiteindelijk een remmende uitwerking gehad op de mate waarin de projectdoelstelling is bereikt. De bewuste keuze van het Huis van Bourgondië voor autonomie van de kunstenaar in het maakproces heeft veel invloed gehad op de betrokkenheid van de bewoners binnen het project. Tot slot heeft de onderzoeker vooral een rol gespeeld in reflectie en verbetering van het project door in gesprek te gaan met de bewoners en de evaluatiesessies te leiden. De Verhalenbakkerij als breaching experiment De hoofddoelstelling van het project betrof het beslechten van de zwakke sociale structuren in de wijk door het (opnieuw) verbinden van mensen in de wijk. Tijdens één van de eerste evaluatiesessies heb ik de welzijnswerker en de kunstenaar gevraagd wat de achterliggende ratio was achter deze doelstelling. De projectleider van het Huis van Bourgondië gaf toen aan dat het welzijnswerk de partij was die de doelstelling van het project aangedragen had. De projectleider van Trajekt had hem verteld dat, op basis van jarenlange ervaring in de wijk, Trajekt gesignaleerd had dat bewoners niet meer voor elkaar open stonden in de wijk, dat mensen erg op zichzelf waren en weinig van elkaar konden verdragen. Op een abstracter niveau uitte zich dit volgens Trajekt vooral in een kloof tussen nieuwe bewoners, vooral van allochtone afkomst, en de grote hoeveelheid oudere bewoners in de wijk. Uit de gesprekken met bewoners bleek dat zij dit probleem ook ervoeren. Ze vonden het vooral jammer dat medebewoners niet meer open stonden voor elkaar. Een bewoner vertelde bijvoorbeeld: In de flat zitten veel mensen op zichzelf. Dat is wel jammer. We vragen wel van hey kom een kop koffie drinken!, maar ze willen niet en doen nergens aan mee. De kloof tussen oudere mensen en nieuwe bewoners leefde ook, vooral in relatie tot het groot aantal oudere mensen die in de wijk wonen. Een bewoner vertelde: Het is moeilijk om mensen bij elkaar te krijgen, want er wonen hier veel oudere mensen. Ik ben nog heel erg vitaal, maar niet iedereen kan dat nog. Over allochtone bewoners in de wijk werd niet gepraat in de gesprekken die ik had met de bewoners. Op basis hiervan kon ik dan ook niet concluderen dat bewoners deze kloof ook zo beleefden als het welzijnswerk. Samenvattend kan gesteld worden dat er dus sprake was van individualisering tussen de bewoners in de wijk. Het welzijnswerk wilde hier iets aan gaan doen. Ze hebben het 17

19 Huis van Bourgondië gevraagd om via kunst een manier te vinden om hier aan te werken. De kunstenaar heeft dit opgepakt en vertelde in het interview dat ik met haar had: Ik zou willen dat de mensen anders naar hun buurt en elkaar gaan kijken. [ ]Mijn fantasie kan misschien mensen prikkelen om zo creatief te zijn om zelf even buiten hun normale leven te kijken. De manier waarop ze dat in een korte tijd hebben proberen te verwezenlijken kan begrepen worden vanuit het breaching experiment van Garfinkel (1967). Zoals eerder uitgelegd, beschreef Garfinkel het doelbewust overschrijden van een sociale norm om vervolgens de eigen ervaring als ook de reactie van andere mensen te analyseren. Hij deed dit om te begrijpen hoe mensen in een bepaalde maatschappij of cultuur hun realiteit zien en vaststellen. Met het breaching experiment kon hij demonstreren hoe mensen algemeen ongeschreven sociale normen als vanzelfsprekend aannemen. De kunstenaar wilde met het project eigenlijk hetzelfde teweegbrengen. Ze wilde de bestaande, vaak negatieve, patronen en beelden losweken en ter discussie stellen om de bewoners weer opnieuw te verbinden en een positiever beeld te geven van de buurt. Dit streven heeft ze geïntegreerd in de activiteiten, met name in het verhaal en de zichtbaarheidsacties, en haar attitude richting de bewoners. Ze heeft geprobeerd om bewoners met haar enthousiasme en bevlogenheid te prikkelen en uit te dagen. Het verhaal was voor haar het belangrijkste instrument doordat het zelf ook een vreemd ding is geweest dat de bewoners probeerde los te weken en wakker te schudden. Ze wilde hiermee nieuwsgierigheid en fantasie op gang brengen om bewoners net iets verder te laten gaan dan ze normaal gesproken zouden doen. Het oprekken van deze grenzen heeft dan vooral betrekking op het in contact treden met buurtgenoten, en de beeldvorming die men heeft over deze buurtgenoten. Naast het verhaal is het volgende voorbeeld illustratief hoe ze dit heeft gedaan. Ze heeft het lokale zangkoor zover gekregen dat ze op diverse plekken in de buurt Maastrichtse liedjes gingen zingen, waarbij de kunstenaar vervolgens aan deuren ging bellen om het project te promoten. Het heeft even geduurd om de leden van het zangkoor over te halen, maar uiteindelijk deden de meesten wel mee, vertelde een lid dat ik geïnterviewd heb. Het was immers niet iets dat ze normaal zomaar zouden doen en ze wisten hoe andere bewoners hier op zouden reageren. Vooral het enthousiasme van de kunstenaar en het gebruikmaken van ambassadeurs in de wijk (welzijnswerker, kunstenaar zelf, en het geïnterviewde lid hebben de leden van het zangkoor warm proberen te maken) bleek de leden uiteindelijk over te halen. Een ander voorbeeld is dat ze de bewoners hebben 18

20 uitgedaagd om gastheer of vrouw te zijn voor een Verhalenbakkerij-voorstelling. Uit de evaluatiesessies bleek dat dit niet makkelijk was. Vooral de mensen die uit zichzelf al nieuwsgierig zijn en open staan voor iets nieuws wilden uiteindelijk wel meedoen. Het bleek een kwestie te zijn van blijven proberen, geduld hebben en gebruik maken van de bewoners die enthousiast waren. In de gesprekken met de bewoners kwam naar voren dat veel bewoners het spannend vonden en vaak ook niet goed wisten waar ze aan begonnen. Waarom dat zo was wordt verder behandeld op de pagina s Het verhaal en het gesprek nadien waren vooral het middel voor de kunstenaar om de nieuwsgierigheid, fantasie en bewustwording van de beeldvorming tot stand te brengen. Het was het gereedschap dat gebruikt werd om de mensen te prikkelen om anders naar elkaar en de buurt te kijken. De projectleider van het Huis van Bourgondië vertelde over de functie van het verhaal: Het verhaal kan de fantasie van mensen prikkelen en zowel de autochtone als de allochtone bewoners bereiken. De inhoud van het verhaal was fictief. De kunstenaar vertelde dat ze voor fictie gekozen heeft om zo de fantasie te stimuleren en bewoners te laten nadenken buiten de bestaande beeldvorming en identiteiten. Het verhaal heeft ze gebracht, als theatermaakster, op een theatrale manier. De bewoners waren hier erg enthousiast over. Zo vertelde een bewoner: Het verhaal was heel goed. [De kunstenaar] kan haar hele ziel erin leggen. Het verhaal op zich was heel anders dan een verhaal normaal is. [ ] Allemaal die gekke gezichten die ze trok. Nu werd je echt geprikkeld en het was lachen. Een andere bewoner legde duidelijk de relatie met theater: Geweldig hoe het meisje het brengt. Heel leuk en hartelijk. Het was echt theater, en die mimiek! Uit de reacties van de bewoners blijkt dat de manier waarop ze het verhaal heeft gebracht daadwerkelijk geleid heeft tot enthousiasme, prikkeling, en aandacht. Of deze keuze voor fictie en manier van brengen daadwerkelijk heeft geleid tot bewustwording en reflectie over bestaande beeldvorming en identiteiten wordt in de volgende paragraaf op de pagina s beschreven. Naast het verhaal waren er ook de activiteiten die de kunstenaar zichtbaarheidsacties noemde. De projectleider van het Huis van Bourgondië vertelde: De zichtbaarheidsfunctie was bij de start van het project bedacht om mensen te benaderen die we niet zelf konden bereiken. Die functie moest aan de gehele wijk een impuls geven. De artistieke leider van het Huis van Bourgondië gaf aan dat: dat soort dingen zijn bedoeld om de zichtbaarheid te creëren waardoor mensen ook het gevoel hebben dat er iets aan de hand is. Binnen deze acties was wederom de insteek genomen om door buitengewone dingen te doen een reactie uit te lokken en bewoners nieuwsgierig 19

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Bewoners gaan het doen...

Bewoners gaan het doen... De complexiteit van de eenvoud De beproefde Vijf Sterrenmethode, gebaseerd op vijf stappen en bijbehorende werktechnieken, inspelend op toeval, emotie en overmacht van het werken aan de sociale ontwikkeling

Nadere informatie

Aanjagers 1 december 2015 Ctylab

Aanjagers 1 december 2015 Ctylab Ctylab zoekt aanjager(s) Je hebt misschien al eens van ons gehoord. Een online platform voor klein nieuws en frisse ideeën uit je eigen omgeving. Nu doen we dat nog op Facebook met een kleine groep. Maar

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren.

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren. Fase 1 Reflectie week 1 Wat gedaan De eerste week meteen alleen voor een nieuwe klas en een nieuwe les opstarten. Hoe zullen de leerlingen reageren? Hoe hoog is het niveau? Hoe is de werkhouding? Zijn

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Onderzoeksmethodiek CULTUURIMPULS 2.0

Onderzoeksmethodiek CULTUURIMPULS 2.0 Onderzoeksmethodiek CULTUURIMPULS 2.0 Sikko Cleveringa Februari 2013 Dossier 22 1 ONDERZOEKSMETHODIEK CULTUURIMPULS 2.0 Sikko Cleveringa, Februari 2013 Inleiding Het Community Arts Lab XL ontwikkelt een

Nadere informatie

Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam. Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH)

Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam. Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH) Nieuwsgierigheid een basis in de school? Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH) Sanne Dekker Neuropsycholoog, onderzoeker

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 Onderstaande diagnostische vragenlijst bestaat uit 12 items. De score geeft weer in welke mate uw organisatie reactief, responsief, pro-actief

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert. Alumnidagen 2014. datum thema leiding

4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert. Alumnidagen 2014. datum thema leiding 4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert Alumnidagen 2014 TGI-verdieping aan de hand van vijf thema s De alumnidagen zijn bedoeld voor iedereen die in de afgelopen jaren een TGI-basisopleiding

Nadere informatie

Gezondheid, Welzijn & Technologie

Gezondheid, Welzijn & Technologie Kenniscentrum Gezondheid, Welzijn & Technologie Wmo werkplaats Twente, fase 2 Praktijk 2: Bundeling van diensten op het gebied van welzijn, informele zorg en formele zorg Toegang tot de Wmo Evaluatierapport

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

Theorie U Otto Scharmer

Theorie U Otto Scharmer Theorie U Otto Scharmer 1 Vijf niveaus van verandering 2 De 7 stappen in de U-curve 3 Luisteren en je aandacht verschuiven (de linkerkant van de U) 4 ONZE AANDACHT VERSCHUIVEN AFDALEN IN DE U-CURVE - gemeenschappelijke

Nadere informatie

KWALITEITSNETWERKEN: leren van elkaar. Een methode om de kwaliteit van forensische zorg te verhogen.

KWALITEITSNETWERKEN: leren van elkaar. Een methode om de kwaliteit van forensische zorg te verhogen. KWALITEITSNETWERKEN: leren van elkaar Een methode om de kwaliteit van forensische zorg te verhogen. CONTACT Voor meer informatie over de kwaliteitsnetwerken kunt u contact opnemen met: Diewke de Haen (ddehaen@efp.nl)

Nadere informatie

HOE PRAKTISCH EEN GOEDE BEDRIJFSSTRATEGISCHE DISCUSSIE TE VOEREN?

HOE PRAKTISCH EEN GOEDE BEDRIJFSSTRATEGISCHE DISCUSSIE TE VOEREN? HOE PRAKTISCH EEN GOEDE BEDRIJFSSTRATEGISCHE DISCUSSIE TE VOEREN? Algelun [MKB] Advies postbus 41 8330 AA Steenwijk tel / fax (0521) 52 32 01 mobiel (0619) 95 52 87 KvK 54286964 secretariaat@algelunadvies.nl

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Haarlemmermeer is gestart met een nieuwe koers. Een koers waarbij klantgerichtheid

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

Visie. Volharding. De diepte in De bestaande situatie ontregelen gebeurt niet door een oppervlakkige HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN

Visie. Volharding. De diepte in De bestaande situatie ontregelen gebeurt niet door een oppervlakkige HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN The privilege of a lifetime is to become who you truly are. - Carl Jung Visie Als authentiek leider ben je een kapitein aan het roer van een schip. Handen aan

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Communicatie

Onderzoeksopzet Communicatie Onderzoeksopzet Communicatie Rekenkamercommissie Heerenveen Februari 2009 Rekenkamercommissie Heerenveen: onderzoeksopzet communicatie 1 Inhoudsopgave A. Wat willen we bereiken 1. Aanleiding en achtergronden

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Voorwoord. Aan de slag met job craften

Voorwoord. Aan de slag met job craften Aan de slag met job craften Voorwoord Over job craften wordt steeds meer geschreven. Er is een scala aan wetenschappelijke artikelen en in Nederland zijn inmiddels ook enkele promotieonderzoeken gepubliceerd.

Nadere informatie

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren.

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. 1/5 Fase 1: Wat wilde ik bereiken? Handelen/ ervaring opdoen Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. De opdracht wilde ik zo ontwikkelen,

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Spiegelgesprek Wie en wat? Hoe? Resultaat?

Spiegelgesprek Wie en wat? Hoe? Resultaat? Spiegelgesprek Wie en wat? Luisteren naar ervaringen van cliënten kan de kwaliteit van de zorg en het aanbod sterk verbeteren. Jongeren en ouders vertellen tijdens het spiegelgesprek aan de hand van een

Nadere informatie

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen De gemeentelijke regierol Veel gemeenten ontwikkelen zich vandaag de dag tot regiegemeente. Dat betekent veelal dat ze meer taken uitbesteden, waarbij

Nadere informatie

van toezicht en handhaving

van toezicht en handhaving 1 inleiding voor beslissers veiligheid door samenwerken Effecten van toezicht en handhaving meten Een inleiding 2 inleiding voor beslissers Na elke calamiteit neemt de roep om strenger toezicht en harder

Nadere informatie

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5 Van Oort & Ros Partners bij Ontwikkeling Adres: Kerkedijk 11, 1862 BD Bergen Website: www.vanoort-ros.nl E-mail: info@vanoort-ros.nl Telefoon: 072-5814749 Cultuurverandering Inhoudsopgave 1 Visie op cultuurverandering

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment MBO en HBO studenten 3 de en 4 de jaars, HBO studenten verkorte opleiding en cursisten vervolgopleidingen Jeroen Bosch Ziekenhuis 1 Juni 2014, Jeroen

Nadere informatie

(Samen)werken aan christelijk leraarschap

(Samen)werken aan christelijk leraarschap (Samen)werken aan christelijk leraarschap Laura Boele de Bruin MSc Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool.

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek 2015

Klanttevredenheidsonderzoek 2015 Klanttevredenheidsonderzoek 2015 Uitgevoerd door de Wetenschapswinkel van de Universiteit Twente Laura van Neck December 2015 1 Colofon Onderzoek uitgevoerd door: Wetenschapswinkel Universiteit Twente

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Productcatalogus AIRO Visie

Productcatalogus AIRO Visie Productcatalogus AIRO Visie Bedrijven Agogiek Inspireren Reflecteren Ontwikkelen 1 www.airovisie.nl Indeling Inleiding..pagina 3 Groepsdynamica pagina 4 Proactiviteit..pagina 5 Omgaan met emoties.. pagina

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

Evaluatie groepsinteracties door ervaringsdeskundigen stichting Waarheid bij JCC den Haag De kracht zit in de mensen én de methode!

Evaluatie groepsinteracties door ervaringsdeskundigen stichting Waarheid bij JCC den Haag De kracht zit in de mensen én de methode! Evaluatie groepsinteracties door ervaringsdeskundigen stichting Waarheid bij JCC den Haag De kracht zit in de mensen én de methode! 2.01.097.11.05/05 Henry van der Dussen Hallemavanloon Evaluatie Inleiding

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Huiselijk geweld tussen zussen

Huiselijk geweld tussen zussen Huiselijk geweld tussen zussen Motiverende gespreksvoering: Casus huiselijk geweld tussen zussen Door drs. Sergio van der Pluijm Een tijd terug had ik een jonge vrouw (18) van allochtone afkomst in begeleiding

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen

KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen Inleiding Bureau Lolkema houdt zich bezig met veranderingsprocessen bij mensen in/en organisaties. Daarbij richten wij ons primair op de ontwikkeling

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS

Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS December 2012 1 Draaiboek Gewoon meedoen in je wijk! Aanleiding van dit draaiboek Gewoon Meedoen in je wijk is een pilotproject dat in 2010 en 2011

Nadere informatie

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent.

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent. Verslag werkconferentie talentontwikkeling 23 april 2015 Algemeen De werkconferentie was het startpunt van een traject dat een bijdrage gaat leveren aan een langetermijnvisie en ambitie op het terrein

Nadere informatie

Uitdagen zorgt voor leren! Hoe je interactie voor taal- en denkontwikkeling kunt realiseren in alle vakken

Uitdagen zorgt voor leren! Hoe je interactie voor taal- en denkontwikkeling kunt realiseren in alle vakken Ronde 8 Anne-Christien Tammes & Sjouke Sytema Marnix Academie, Utrecht Contact: a.tammes@hsmarnix.nl s.sytema@hsmarnix.nl Uitdagen zorgt voor leren! Hoe je interactie voor taal- en denkontwikkeling kunt

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Blok 1 - Voeding en ziekte

Blok 1 - Voeding en ziekte Reflectie jaar 2 Algemeen Nadat ik mijn propedeuse heb behaald kon ik mij in het volgende studiejaar compleet richten op het begin van de hoofdfase. Ik heb in het tweede jaar veel geleerd en mijzelf verder

Nadere informatie

Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 2010)

Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 2010) Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 010) Ilya Zitter & Aimée Hoeve Versie 5 oktober 010 Vooraf Vertrekpunt voor de monitor & audit van de

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

Naar een onderzoekende cultuur in de school

Naar een onderzoekende cultuur in de school Naar een onderzoekende cultuur in de school Uit meerdere studies blijkt dat leraren heel goed onderzoek kunnen doen naar de eigen lespraktijk om hun onderwijs te verbeteren. Als meerdere leraren gezamenlijk

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

Veranderen door stil te staan

Veranderen door stil te staan Ik ben even uit de dagelijkse werkzaamheden en vraag me af hoe het nu daadwerkelijk gaat, ik vind het leuk om hier bij stil te staan -Medewerker- Veranderen door stil te staan Als we eenmaal weten wat

Nadere informatie

Verslag denktank 2013/2014

Verslag denktank 2013/2014 Verslag denktank 2013/2014 Deelnemers: HKU team: Salome Nobel, Jolanda Schouten, Nelly van de Geest; UCK: Haike de Visser; Culturele partners: KOPA: Manja Eland en Linda Rosink; Click F1: Alice Erens.

Nadere informatie

SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG

SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG Nieuwsbrief No 1 Mei 2013 Dit is de eerste nieuwsbrief van het project Samenspel Formele en Informele zorg van de Wmo werkplaatsutrecht. Op de site www.wmowerkplaatsutrecht.nl

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek schooljaar 2011/2012: een inspectiebreed beeld

Tevredenheidsonderzoek schooljaar 2011/2012: een inspectiebreed beeld Tevredenheidsonderzoek schooljaar 2011/2012: een inspectiebreed beeld 1. Inleiding De Inspectie van het Onderwijs voert al lange tijd tevredenheidsonderzoeken uit onder besturen en scholen in de sectoren

Nadere informatie

ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT

ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT TABO GOUDSWAARD @TaboGoudswaard SAMENLEVING KUNSTWERELD Trend: toenemende belangstelling van kunstenaars en organisaties/bedrijven om samen te werken. nieuwe kunstbeweging:

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg

Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg A.M. van Dijk, J.C.M. van Weert, R.M. Dröes (Red.) Laag licht er is weleens zo n avond dat over het gras in de tuin

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Het Bruggenbouwers project wordt in de Zweedse stad Linköping aangeboden en is één van de succesvolle onderdelen van een groter project in die regio. Dit project is opgezet

Nadere informatie

Oasis Training, april 2014 Trainingsprogramma

Oasis Training, april 2014 Trainingsprogramma O Oasis Training, april 2014 De Oasisgame, een unieke manier om samen met bewoners, andere professionals en vrijwilligers aan de slag te gaan in een wijk. Het doel van een Oasis game is het realiseren

Nadere informatie

Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen.

Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Auteur: Guus Geisen, irisz Inleiding Deze uitwerking is een suggestie voor verschillende lessen rondom duurzaamheid.

Nadere informatie

Transformatief Leiderschap

Transformatief Leiderschap Transformatief Leiderschap Transformatieve leiders inspireren, motiveren en stimuleren. Niet alleen zichzelf maar ook de mensen om zich heen om buitengewoon goed te presteren, verbazingwekkende dingen

Nadere informatie

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding artikel Zone Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding Op de pabo van de Hogeschool van Amsterdam bestaat sinds 2009 de mogelijkheid voor studenten om een OGOspecialisatie te volgen. Het idee achter het

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Achtergrondinformatie. Man 2.0. Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen

Achtergrondinformatie. Man 2.0. Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen Achtergrondinformatie Man 2.0 Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen April 2010 1 Inleiding Het is het Oranje Fonds gebleken dat veel maatschappelijke

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie