Handreiking bi: 36*028 Risicomanagement

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handreiking bi: 36*028 Risicomanagement"

Transcriptie

1 Handreiking bi: 36*028 Risicomanagement

2 Ministerie van Verkeer en Waterstaat (D Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR. Zj.Z\.g...C ><?r. RWS bibliotheek locatie Utrecht Postbus LA Utrecht Handreiking Risicomanagement 26 September 2005

3 Colofon Uitgegeven door: ExpertiseCentrum Opdrachtgeverschap Informatie: Telefoon: Fax: Uitgevoerd door: Frans Breij ECO-Portaal Datum: Status: in ontwikkeling Versienummer: 1.0 Handreiking Risicomanagement

4 1. Plaats van deze handreiking in Integraal Projectmanagement 5 2. Voorwoord 6 3. Samenvatting 7 4. Inleiding 8 5. Beleid 9 6. Toelichting op de modellen / instrumenten 12 Bijlages 17 Bijlage 1: overzicht afkortingen 18 Bijlage 2: basis begrippenlijst 19 Referenties 22 4 Handreiking Risicomanagement

5 1. Plaats van deze handreiking in Integraal Projectmanagement De handreiking Risicomanagement is een product van het aspect Risicomanagement. 5 Handreiking Risicomanagement

6 Deze handreiking is bedoeld voor elke RWS'er die in zijn of haar werk krijgt te maken met risicomanagement. Van lijnmanager tot projectleider, van projectmanager tot kostenramer, en van controller tot ondersteuner. Zij hebben alien te maken met het inkoopproces van Rijkswaterstaat, dat onderverdeeld is in tien stappen: Stap 1 Stap 2 Stap 3 Stap 4 Stap 5 Stap 6 Stap 7 Stap 8 Stap 9 Stap 10 Vaststellen inkoopbehoefte Opstellen inkoopplan Opstellen contract, beheerplan en raming Aanbesteden Gunnen Voorbereiden contractuitvoering en -beheersing Vaststellen geleverde prestatie Betalen Evalueren Afsluiten opdracht Het inventariseren en beheersen van risico's is gedurende het hele inkoopproces belangrijk. Risicomanagement stelt RWS in staat het gehele proces beter en efficienter te managen. Op verschillende momenten in het inkoopproces wordt een risicoanalyse uitgevoerd, bijvoorbeeld bij het opstellen van een inkoopplan (stap 2). Zodra een bepaalde contractvorm is gekozen, moeten de risico's die daarbij horen ook continu worden gemanaged. Wat er bij risicomanagement komt kijken en welke ECO-instrumenten daar bij horen, is te lezen in deze handreiking. 6 Handreiking Risicomanagement

7 3.Samenvatting Risicomanagement is een essentieel onderdeel van het inkoopproces van RWS en wordt ook expliciet benoemd in de Corporate Inkoopstrategie. Door continu risico's te inventariseren en te beheersen, is RWS beter in staat het gehele inkoopproces goed en efficient te managen. Ook in de RWS-projecten zelf is risicomanagement onmisbaar. Risicomanagement maakt de onzekerheden en ongewenste gebeurtenissen op gestructureerde wijze inzichtelijk en expliciet, en reikt hulpmiddelen aan om deze onzekerheden op proactieve wijze te beheersen. Om de doelstellingen van het agentschap Rijkswaterstaat te bereiken, is tijdig inzicht nodig in de risico's binnen RWS, zodat maatregelen kunnen worden getroffen om deze te beheersen. Dit komt onder andere tot uitdrukking in de managementcontracten tussen diensten en DC Op elk niveau dient er inzicht te zijn in de risico's voor het bereiken van de doelstellingen van het betreffende organisatieonderdeel en van RWS als totaal. Op verschillende momenten wordt een risicoanalyse uitgevoerd, die vervolgens wordt geactualiseerd, bijvoorbeeld bij het opstellen van het inkoopplan en bij het managen van een bepaalde contractvorm. Projectmedewerkers van RWS hebben de beschikking over een fors aantal boeken en cursussen over risicomanagement. In deze handreiking vindt u een overzicht. 7 Handreiking Risicomanagement

8 4.1 Doel van deze handreiking Deze handreiking geeft inzicht in risicomanagement en verschaft een overzicht van de ECO-instrumenten die daar bij horen. Doelgroep De doelgroep van deze handreiking is iedereen binnen Rijkswaterstaat die in zijn of haar werk te maken heeft met risicomanagement: lijnmanagers projectmanagers projectleiders programmamanagers controllers risicomanagers risicoanalisten disciplineleiders planners kostenramers ondersteuners Leeswijzer Hoofdstuk 2 is een toelichting op het huidige beleid voor risicomanagement en geeft een overzicht van de documenten die daar bij horen. Hoofdstuk 3 gaat in op de beschikbare instrumenten, hun functie en hun status. Handleiding handreiking Het gaat hier om een weergave van beknopte informatie over bestaande instrumenten voor risicomanagement. Voor inhoudelijke informatie over risicomanagement wordt verwezen naar instrumenten, producten en cursussen. De informatie in deze handreiking over methode en instrumenten is ook te vinden op het ECO-portaal. 8 Handreiking Risicomanagement

9 5.1 Doel Risicomanagement is het proactief en effectief inspelen op en beheersen van onzekerheden en ongewenste gebeurtenissen die het bereiken van gestelde doelen bedreigen. Projecten Risicomanagement is een onderdeel van Integraal ProjectManagement (IPM). Het maakt de onzekerheden en ongewenste gebeurtenissen in een project op gestructureerde wijze inzichtelijk en expliciet, en reikt hulpmiddelen aan om deze onzekerheden op proactieve wijze te beheersen. Elke fase van een infrastructuur- en onderhoudsproject vraagt om een ander soort risico-informatie ter ondersteuning van het risicomanagement. Ook zullen gedurende het project de drie belangrijkste grootheden waarop risicobeheersing nodig is - tijd, geld, scope - verschuiven ten opzichte van elkaar. Ontwikkelingen Het beleid van Rijkswaterstaat is risicomanagement breed toe te passen binnen de organisatie. In veel projecten is al ervaring opgedaan met risicomanagement. Ingegeven door Agentschapvorming, waarbij het voeren van organisatiebreed risicomanagement een voorwaarde is, is er nu ook beleid in ontwikkeling voor het toepassen van risicomanagement in de lijnorganisatie. Om de doelstellingen van het agentschap Rijkswaterstaat te bereiken, is tijdig inzicht nodig in de risico's binnen RWS, zodat maatregelen kunnen worden getroffen om deze te beheersen. Dit komt onder andere tot uitdrukking in de managementcontracten tussen diensten en DO Op elk niveau dient er inzicht te zijn in de risico's voor het bereiken van de doelstellingen van het betreffende organisatieonderdeel en RWS als totaal. 5.2 Beleidsnotities - aanschrijvingen - beleidsbrieven Voor risicomanagement bestaan geen specifieke beleidsnotities en aanschrijvingen. Wel zijn er verschillende beleidsnotities die er aan gerelateerd zijn, zoals: Corporate Inkoopstrategie Rijkswaterstaat; Eindrapportage werkgroep Projectsturing Agentschap Rijkswaterstaat (PAR); Uniformering Primaire Processen (UPP). 9 Handreiking Risicomanagement

10 5.3 Bindende en informatieve documenten Risicomanagement is opgenomen in Uniformering Primaire Processen (UPP). Deze processen gelden vanaf 1 januari 2006 voor heel Rijkswaterstaat. Het beleid van Rijkswaterstaat is er ook op gericht om risicomanagement in de lijnorganisatie toe te passen. Informatieve documenten over risicomanagement worden beschreven in het volgende hoofdstuk. 5.4 Normen en richtlijnen Er zijn (nog) geen normen en richtlijnen voor risicomanagement binnen Rijkswaterstaat. Wel worden momenteel ISO-normen over risicomanagement opgesteld. Op termijn wordt bekeken of deze van toepassing worden verklaard op de werkwijze van Rijkswaterstaat. 5.5 Relatie met inkoopstrategie Risicomanagement wordt expliciet benoemd en maakt integraal onderdeel uit van de Corporate Inkoopstrategie van Rijkswaterstaat. Het inventariseren en beheersen van risico's is gedurende het hele inkoopproces belangrijk. Het stelt RWS in staat het gehele proces beter en efficienter te managen. Op verschillende momenten wordt een risicoanalyse uitgevoerd, die vervolgens wordt geactualiseerd, bijvoorbeeld bij het opstellen van het inkoopplan en bij het managen van een bepaalde contractvorm. 5.6 Relatie met Integraal ProjectManagement Het Integraal ProjectManagement model (IPM-model) geeft de veranderende manier van werken en denken binnen Rijkswaterstaat weer. In dit model staat het parallel en integraal beschouwen van de verschillende projectelementen centraal. Risicomanagement is een van die elementen. Het risicomanagementproces dient om risico's en onzekerheden die volgen uit alle andere onderdelen van IPM te inventariseren en de gevolgen hiervan inzichtelijk te maken. Deze worden uitgedrukt in termen van tijd, geld en scope. Op het gebied van tijd is de PPI-methode ontwikkeld, een planningsmethodiek die de invloed van onzekerheden en risico's in kaart brengt. Op het gebied van geld wordt de PRI-methode toegepast. Voor meer informatie over deze en de PPI-methode kunt u de handreikingen over kostenmanagement en planningsmanagement raadplegen. Wat betreft de scope worden de wijzigingen continu in beeld gebracht en doorvertaald naar kosten en planning en de risico's daarin. 5.7 Relatie met managementcyclus Risicomanagement maakt deel uit van de managementcyclus op alle niveaus binnen Rijkswaterstaat. Risicomanagement is vast onderdeel van het managementcontract en is onderwerp van de communicatiestructuur overeenkomstig de managementcyclus. Staf DG is verantwoordelijk gesteld voor de borging van risicomanagement binnen Rijkswaterstaat. 10 Handreiking Risicomanagement

11 5.8 Risicomanagement in ontwikkeling Risicomanagement is een continu proces ter ondersteuning van een project of proces. Om op een meer uniforme manier met risicoinformatie om te gaan, gaat ECO verder met het ontwikkelen van de risicomanagementmethode. Thema's hierin zijn: 1. Risicomanagementmethode geschikt maken voor de lijnorganisatie. 2. Het kwantificeren, prioriteren en alloceren van risico's binnen projecten en processen. 3. Het ontwikkelen van een database ter ondersteuning van het hanteren van risico-informatie. 4. Het aanpassen van de opleidingen naar de nieuwere inzichten, zowel op project- als op lijnorganisatieniveau. 5. Het toepassen van risicomanagement op de grotere beheer- en onderhoudsprojecten. 11 Handreiking Risicomanagement

12 6.Toelichting op de modeller. / instrumenten 6.1 Beschikbare instrumenten ECO heeft de volgende instrumenten voor risicomanagement: Methode: RISMAN-methode Boeken: Risicomanagement voor projecten, de RISMAN-methode in de praktijk; Risicomanagement, praktijkervaringen; RISMAN Quick-scan voor planningen. Cursussen: Basiscursus risicoanalyse en risicomanagement voor project- en lijnorganisatie; Kwantitatieve risicoanalyse; Faciliteren van een eenvoudige risicoanalyse. Overig: Basis begrippenlijst risicomanagement. Handreiking risicoanalyse t.b.v. systeemgerichte contractbeheersing; Bovenstaande instrumenten worden in de volgende paragrafen toegelicht. 6.2 RISMAN-methode Vaststellen doe I Vorm: methodiek Ontwikkelstatus: gereed Toepassingstatus: standaard hulpmiddel In kaart brenger risico's Vaststellen belangrijkste risicos Met de RISMAN-methode kunnen risico's worden geanalyseerd. De methode, die begin jaren negentig door Rijkswaterstaat en andere partijen is ontwikkeld, heeft geleid tot het RISMAN-proces, dat een continu, cyclisch risicomanagementproces omvat. Met de RISMAN-methode krijgt de projectmanager inzicht in de belangrijkste risico's van zijn of haar project en kan adequate beheersmaatregelen treffen om het project beter te beheersen. De vier hoofdstappen van de RISMAN-methode zijn weergegeven in het figuur hiernaast. In kaart brengen be heers maatregelen Volgens de methode worden risico's geinventariseerd aan de hand van de volgende invalshoeken: politiek/bestuurlijk juridisch/wettelijk 12 Handreiking Risicomanagement

13 technisch financieel organisatorisch maatschappelijk ruimtelijk Bij het uitvoeren van de risicoanalyse worden alle projectrisico's in kaart gebracht en worden beheersmaatregelen geformuleerd. Risicomanagement is meer dan een analyse volgens de RISMANmethode. Risicomanagement speelt in alle fasen van een project een rol. Het is een cyclisch proces dat gedurende het project continu wordt doorlopen. Elke projectfase begint met het uitvoeren van een risicoanalyse, die steeds de belangrijkste risico's in beeld brengt. Risico's die kunnen leiden tot het niet halen van de projectdoelstelling. Meestal zijn dit: te late oplevering van producten of (eind)resultaten; te dure producten of (eind)resultaten; een lagere kwaliteit van producten of (eind)resultaten dan is vereist. Tijdens een projectfase wordt de cyclus doorlopen. De volgende fase begint weer opnieuw met een risicoanalyse, gevolgd door de hierop volgende stappen. Initiatieffase Voorstudie fase Initiatieffase Studief * 1 Vaststellen doel In kaart brengen risico's Jitvoe ringsfase Beheersfase Beheersfase Vaststellen belangrijkste risico'? In kaart brengen beheersmaatregelen Evalueren beheersmaatregelen Kiezen beheersmaatregelen 13 Handreiking Risicomanagement

14 6.3 Toelichting boeken Risicomanagement voor projecten, de RISMAN-methode in de praktijk Vorm: Ontwikkelstatus: Toepassingstatus. boek gereed standaard hulpmiddel Dit boek geeft een uitgebreide beschrijving van de hiervoor genoemde RISMAN-methode en gaat in op risicoanalyses en risicomanagement. Het boek is bedoeld voor iedereen die: geinteresseerd is in de wijze waarop risicomanagement kan worden toegepast binnen projecten; vooraf de risico's in zijn of haar project wil kennen; passende maatregelen wil nemen ter voorkoming, vermijding, vermindering, eliminatie of acceptatie van erkende risico's, door die risico's en hun gevolgen te analyseren. Dit 'groene boekje' is verkrijgbaar bij het secretariaat van ECO Risicomanagement, praktijkervaringen Vorm: Ontwikkelstatus: Toepassingstatus: boek gereed hulpmiddel Bij de grote rijksoverheidprojecten is risicomanagement de afgelopen jaren steeds verder geprofessionaliseerd. In dit boekje staan praktijkvoorbeelden van risicomanagement uit de projecten Betaald Rijden, de Betuweroute, de HSL-Zuid, de Maaswerken en de Westerscheldetunnel. In deze grote en complexe projecten is veel ervaring opgedaan met risicomanagement. Het boekje is verkrijgbaar bij het secretariaat van ECO RISMAN Quick-scan voor planningen Vorm: boek Ontwikkelstatus: gereed Toepassingstatus: standaard hulpmiddel De RISMAN Quick-scan is gebaseerd op de RISMAN-methode. Het verschil met een uitgebreide RISMAN-analyse is dat met de Quick-scan in een kort tijdsbestek en met relatief weinig inspanning een eerste inzicht wordt verkregen in de risico's voor de planning van een project. De resultaten zijn dan ook globaler van aard dan wanneer een uitgebreide RISMAN-analyse wordt toegepast. De Quick-scan kan ook worden gebruikt voor de actualisatie van een al uitgevoerde RISMANanalyse tijdens een projectfase. Dit boekje is verkrijgbaar via het secretariaat van ECO. 14 Handreiking Risicomanagement

15 6.4 Toelichting cursussen Op termijn zullen de cursussen over risicomanagement worden verzorgd en aangeboden via het Corporate Learning Centre (CLC). Op dit moment worden de cursussen op aanvraag verzorgd. Informatie over geplande cursusdata wordt gecommuniceerd via het POG-portaal Basiscursus Risicoanalyse en Risicomanagement Vorm: Ontwikkelstatus: cursus gereed De Basiscursus Risicoanalyse en Risicomanagement behandelt de basisbeginselen van risicoanalyse en -management volgens de RISMAN-methode. Het betreft een eendaagse cursus. Het programma bestaat uit een plenaire behandeling van theorie en groepsgewijze oefeningen aan de hand van cases. De cursus is bedoeld als introductie voor iedereen die met risicoanalyse en risicomanagement heeft te maken. Deze cursus kan eventueel als 'in company'-training worden aangeboden Cursus Kwantitatieve Risicoanalyse Vorm: Ontwikkelstatus: cursus gereed De cursus Kwantitatieve Risicoanalyse is een vervolg op de basiscursus Risicoanalyse en Risicomanagement. De cursus bestaat uit het inzicht krijgen in, begrijpen van en oefenen met het uitvoeren van een kwantitatieve risicoanalyse. Aan de hand van een fictieve case worden in kleine groepen opdrachten uitgevoerd. De cursus duurt een dag en is bedoeld voor iedereen die te maken heeft met risicoanalyse en risicomanagement en betrokken is bij het uitvoeren van projecten Cursus Faciliteren van een eenvoudige risicoanalyse Vorm: Ontwikkelstatus: cursus gereed Tijdens deze cursus wordt ingegaan op het faciliteren van een eenvoudige risicoanalyse. Aan de deelnemers worden handreikingen en 'tips en trues' gegeven over onder andere: Wanneer en waarom voer je een eenvoudige risicoanalyse uit? Wat doe je wel en wat doe je niet? Wat is de rol van de facilitator? Hoeveel tijd kost een eenvoudige risicoanalyse? Welke voorbereiding is nodig? Wie nodig je daar bij uit? Hoe ga je om met spanningen en bereik je het gewenste resultaat? 15 Handreiking Risicomanagement

16 Tijdens de cursus worden de stappen van een risicoanalyse en de werkzaamheden en rol van de facilitator besproken. De werkzaamheden omvatten onder andere het: voeren van een intakegesprek; voorbereiden van de bijeenkomst; houden van de bijeenkomst; uitwerken van de bijeenkomst en evaluatie. De cursus is bestemd voor mensen die de basiscursus Risicoanalyse en Risicomanagement hebben gevolgd en in de toekomst een risicoanalyse moeten begeleiden. De cursus duurt een dag. Daarnaast is er een terugkommiddag. 6.5 Toelichting overige instrumenten Basisbegrippenlijst risicomanagement Vorm: Ontwikkelstatus: notitie gereed Door ECO is een begrippenlijst opgesteld waarin definities zijn opgenomen voor de verschillende begrippen binnen risicomanagement. Doel van deze lijst is eenduidig gebruik van begrippen binnen Rijkswaterstaat te stimuleren. De begrippenlijst is te gebruiken bij alle producten die op het gebied van risicomanagement worden gemaakt of worden toegepast Risicoanalyse t.b.v. systeemgerichte contractbeheersing Vorm: handreiking Ontwikkelstatus: in ontwikkeling Voor de inrichting van systeemgerichte contractbeheersing (SCB) is op verschillende momenten informatie nodig over risico's in het project. In deze notitie wordt getracht een nadere uitwerking te geven van welke risico's in kaart gebracht moeten worden, zodat de juiste informatie wordt aangeleverd. 16 Handreiking Risicomanagement

17 Bijlages 1. Overzicht afkortingen 2. Basis Begrippenlijst Risicomanagement 17 Handreiking Risicomanagement

18 Bijlage 1: overzicht afkortingen ECO POG IPM AGV UPP PRI PPI Staf DG SLA RISMAN CLC SCB ExpertiseCentrum Opdrachtgeverschap Professioneel OpdrachtGeverschap Integraal ProjectManagement AGentschapVorming Rijkswaterstaat Uniformering Primaire Processen Project Ramingen lnfrastructuur Project Planningen lnfrastructuur Staf Directeur-Generaal Service Level Agreements RISicoMANagement Corporate Learning Centre Systeemgerichte ContractBeheersing 18 Handreiking Risicomanagement

19 Bijlage 2: basis begrippenlijst Doel: Eenduidig gebruik van begrippen binnen RWS Te gebruiken: Je kunt de begrippenlijst gebruiken bij alle producten die je voor ECO maakt. Daarnaast zullen de producten op basis van deze lijst worden getoetst op het gebruik van de juiste begrippen en het juist gebruik van begrippen. Term Definitie Actiehouder De persoon of organisatie(onderdeel), die is aangewezen om de risicobeheersing uit te voeren onder verantwoordelijkheid van eindverantwoordelijke van het project. Beheersaspect De resultaten en middelen waarop een project wordt gestuurd, conform projectmatig werken. Beheersmaatregel (Mitigerende maatregel) Een activiteit die zich op enige wijze richt op het elimineren, vermijden of verminderen (oorzaak dan wel gevolggericht) van risico. Bijzondere (in PRI-2003 gebeurtenis Toekomstonzekerheid) Gebeurtenis met een kans van optreden waarvan het gevolg bijdraagt aan de ongewenste topgebeurtenis. Correctieve (Gevolggerichte beheesmaatregel beheersmaatregel) Een activiteit die zich richt op het elimineren of verminderen van het gevolg van een opgetreden risico. Gevolg Gevolg van het optreden van het risico,uitgedrukt in termen van het onderzochte beheersaspect (i.h.a. tijd, geld en / of kwaliteit) behorend bij de ongewenste topgebeurtenis. Kwalitatieve risicoanalyse Risicoanalyse waarbij de risico's kwalitatief worden geinventariseerd. Kwantitatieve risicoanalyse Risicoanalyse waarbii de omvang van de kans en het gevolg van de risico's en onzekerheden kwantitatief worden ingeschat. Normale onzekerheid (in PRI 2003; Kennisonzekerheid. Verder (foutief) ook wel spreiding of spreidingsrisico genoemd) Stochastische variabelen die zeker optreden, maar waarvan grootte nog niet bekend is. 19 Handreiking Risicomanagement

20 Ondersteuner risicomanagement (De term risicomanager niet gebruiken) Een persoon in de staf van een projectteam die het risicomanagement proces faciliteert, bewaakt en continueert onder verantwoordelijkheid van de eind verantwoordelijke van het project. Ongewenste topgebeurtenis Gebeurtenis die in de risicoanalyse wordt gehanteerd als het meest ongewenste voor het project (bijvoorbeeld overschrijden van budget en planning en/of het niet halen van de kwaliteit). Onzekerheid Onbekendheid met de feitelijke of toekomstige situatie. Oorzaak Een gebeurtenis of situatie die kan leiden tot het optreden van de ongewenste gebeurtenis. Planonzekerheden (in PRI Beslisonzekerheid) Een onzekerheid waarvan het gevolg bijdraagt aan een wijziging van de scope van het project. Preventieve (Oorzaakgerichte beheersmaatregel beheersmaatregel) Een activiteit die zich richt op de oorzaak van een risico met als doel het verminderen of elimineren van de kans van optreden. Projectrisico Een onzekerheid of bijzondere gebeurtenis die kan leiden tot een ongewenste topgebeurtenis die in termen van projectdoelstellingen is geformuleerd. Quickscan Een globale risicoanalyse gericht op het verkrijgen van een globaal beeld van de risico's. Risico Een onzekerheid of bijzondere gebeurtenis die kan leiden tot een bijdrage aan de ongewenste topgebeurtenis. Ook: Het product van kans en gevolg Risicoal locatie Verdeling over de betrokken partijen van de verantwoordelijkheid van het beheer van het risico en voor het dragen van de gevolgen indien het risico optreedt. Risicoanalyse Systematische analyse gericht op het verkrijgen van een inventarisatie van de risico's die kunnen leiden tot een vooraf vastgestelde ongewenste topgebeurtenis. 20 Handreiking Risicomanagement

21 Risicobeschrijving Beschrijving van een risico waarbij de ongewenste gebeurtenis, de oorzaak van de ongewenste gebeurtenis en het gevolg van optreden van de ongewenste gebeurtenis zijn opgenomen. Risicodatabase Een hulpmiddel ten behoeve van risicomanagement waarin minimaal een overzicht van de risico's, de status van de risico's en beheersmaatregelen wordt bijgehouden. Risicodrager De persoon of organisatie(onderdeel), die de gevolgen van het risico draagt als het is opgetreden. Risicomanagement Het beheersen van risico's door op gestructureerde wijze, expliciet risico's te inventariseren en beheersmaatregelen uit te voeren en evalueren ter vermijding / vermindering van die risico's. Dit alles in een cyclisch proces waarin de inventarisaties voortdurend up-todate worden gehouden. Risicoprofiel Een maat (kwalitatief of kwantitatief) voor het geheel aan risico's van het betreffende project, proces, programma, etc. RISMAN-methode: De RISMAN-methode is een instrument voor het systematisch uitvoeren van een risicoanalyse voor o.a. tijd, geld en kwaliteit van projecten, programma's, processen of beleidstrajecten. Standaarda fwijking (Standaarddeviatie) Gemiddelde afwijking van alle waarden in de kansdichtheidsfunctie t.o.v. de verwachtingswaarde. Het is een absolute maat voor de spreiding van de kansdichtheidsfunctie. Semi-kwantitatieve risicoanalyse Risicoanalyse waarbij de omvang van de kansen en gevolgen van de risico's en onzekerheden in verschillende klassen worden ingeschat. Verwachtingswaarde (van een risico) Het zwaartepunt van de kansdichtheidsfunctie. Bij een groot aantal trekkingen is de verwachtingswaarde gelijk aan het rekenkundig gemiddelde van alle trekkingen. 21 Handreiking Risicomanagement

22 Referenties 1. Eindrapport werkgroep Projectsturing Agentschap Rijkswaterstaat, d.d Corporate Inkoopstrategie Rijkswaterstaat d.d. 9 juli 2004, versie: 1, status: definitief, vastgesteld DT RWS 3. Uniformering Primaire Processen 22 Handreiking Risicomanagement

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005 Handreiking D&C Contracten 26 September 2005 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR Z4Z).5...qo& RWS bibliotheek locatie Utrecht Postbus 20.000 3502

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Handreiking Systeemgerichte Contractbeheersing Design en Construct

Handreiking Systeemgerichte Contractbeheersing Design en Construct Handreiking Systeemgerichte Contractbeheersing Design en Construct Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR 2..^1.\1..CD.B RWS bibliotheek locatie Utrecht

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Risicomanagement. Praktijkervaringen aan de hand van de grote infrastructuurprojecten in Nederland

Risicomanagement. Praktijkervaringen aan de hand van de grote infrastructuurprojecten in Nederland Risicomanagement Praktijkervaringen aan de hand van de grote infrastructuurprojecten in Nederland Betaald Rijden Betuweroute Hogesnelheidslijn Zuid Maaswerken Westerscheldetunnel Colofon Opdrachtgever

Nadere informatie

INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT

INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT Integraal Projectmanagement bij Rijkswaterstaat Beknopte leaflet voor externen Versie: februari 2012 Voor meer informatie: Freek Wermer specialist projectmanagement

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Kwaliteitsborging. Systeemgerichte contractbeheersing binnen de Rijksgebouwendienst. Angelia Zeegers - Rijksgebouwendienst. Rijksgebouwendienst

Kwaliteitsborging. Systeemgerichte contractbeheersing binnen de Rijksgebouwendienst. Angelia Zeegers - Rijksgebouwendienst. Rijksgebouwendienst Rijksgebouwendienst Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Kwaliteitsborging Systeemgerichte contractbeheersing binnen de Rijksgebouwendienst Angelia Zeegers - Rijksgebouwendienst Agenda

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Inleiding Systeemgerichte. of: SCB. Mr Joost Jansen MBA

Inleiding Systeemgerichte. of: SCB. Mr Joost Jansen MBA Inleiding Systeemgerichte Contractbeheersing of: SCB Mr Joost Jansen MBA Programma: Voorstellen Doel Management summary Introductie ti SCB ISO 9001:2008 Toetsen Afronding Protocol managementaandacht (Vragen

Nadere informatie

Risicomanagement en. Utrecht, 22 april 2009 Movares, Utrecht 22 april 2009

Risicomanagement en. Utrecht, 22 april 2009 Movares, Utrecht 22 april 2009 Projectbeheersing door Risicomanagement en Systems Engineering Utrecht, 22 april 2009 1 Hoofdsponsors Sponsors IPMA-NL Jaarsponsors 2 Projectbeheersing door Risicomanagement en Systems Engineering Risicomanagement

Nadere informatie

Zeetoegang IJmond. Rijkswaterstaat Noord-Holland. Beter Benutten Brabant. Programmateam Beter Benutten Brabant. Oktober 2012 - heden

Zeetoegang IJmond. Rijkswaterstaat Noord-Holland. Beter Benutten Brabant. Programmateam Beter Benutten Brabant. Oktober 2012 - heden Zeetoegang IJmond Vormgeving en aansturing van risicomanagement ter voorbereiding op aanbesteding en realisatie van nieuwe zeesluis bij IJmuiden in een DBFM-contract, met toepassing van parallelle procedures

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Praktijkervaringen aan de hand van de grote infrastructuurprojecten in Nederland

RISICOMANAGEMENT. Praktijkervaringen aan de hand van de grote infrastructuurprojecten in Nederland RISICOMANAGEMENT Praktijkervaringen aan de hand van de grote infrastructuurprojecten in Nederland Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Directie Oost-Nederland Postbus

Nadere informatie

Risicomanagement in de bouwpraktijk

Risicomanagement in de bouwpraktijk 1 Risicomanagement in de bouwpraktijk In de bouwpraktijk - zowel in de ontwerp- en voorbereidingsfase als tijdens de uitvoeringsfase worden er veel vermijdbare kosten gemaakt. Wie Cobouw leest vindt er

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

In dit hoofdstuk van de Modelaanpak Evenementen wordt een beschrijving gegeven van het maken van een risicoanalyse.

In dit hoofdstuk van de Modelaanpak Evenementen wordt een beschrijving gegeven van het maken van een risicoanalyse. Risicoanalyse Inleiding Risico s analyseren is een manier om vooruit te kijken, niet een manier om achteraf te beoordelen wat er mis is gegaan. Een risicoanalyse is een methode waarbij nader benoemde risico

Nadere informatie

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN Wat is de GeoRisicoScan (GRS) 2.0? De GRS 2.0 is een instrument om de kwaliteit van de toepassing van GeoRM in een project te toetsen. Wat is het doel

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Business Case. <>

Business Case. <<Naam project>> Business Case SYSQA B.V. Almere Versie : Datum : Status : Opgesteld door : Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1.1 Doel van dit document...

Nadere informatie

Integraal risicomanagement in Arnhem

Integraal risicomanagement in Arnhem Integraal risicomanagement in Arnhem Michiel Somers, Rob Snelders en Priska Blij De introductie van een zevental verplichte paragrafen, waaronder de paragraaf weerstandsvermogen in het Besluit Begroting

Nadere informatie

Systeemgerichte Contractbeheersing in juridisch perspectief

Systeemgerichte Contractbeheersing in juridisch perspectief Systeemgerichte Contractbeheersing in juridisch perspectief Even voorstellen Herman Gerrits Grote Projecten en Onderhoud (GPO) Inkoop Centrum GWW (ICG) 2 SCB juridisch perspectief Ontwikkelingen Beleid

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

De praktijk van prestatiecontracten bij Rijkswaterstaat

De praktijk van prestatiecontracten bij Rijkswaterstaat De praktijk van prestatiecontracten bij Rijkswaterstaat Van Onderhouden naar Beheren vrijdag 6 juni 2008 Agenda Prestatiecontracten bij de Rijkswaterstaat Informatieverstrekking bij inschrijving Risicoverdeling

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie

Bijdragenr. 32. Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen

Bijdragenr. 32. Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen Bijdragenr. 32 Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen ****** Erna Schol (Rijkswaterstaat Dienst Verkeer en Scheepvaart, Groene Golf Team) Emile Oostenbrink (CROW) Samenvatting

Nadere informatie

Een risico is de mogelijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt.

Een risico is de mogelijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt. NOTITIE RISICOMANAGEMENT GEMEENTE ZWIJNDRECHT Inleiding Het Startdocument concerncontrolling van januari 2004 vermeldt Risicomanagement 1 als één van de vijf pijlers van control. Het startdocument onderkent

Nadere informatie

Projectoverstijgend Risicomanagement

Projectoverstijgend Risicomanagement Ministerie van Verkeer en Waterstaat Projectoverstijgend Risicomanagement Een onderzoek naar risicomanagement op portfolio niveau binnen Rijkswaterstaat Augustus 2006 Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Nadere informatie

Notitie. : PPI Planning NCP 1. INLEIDING

Notitie. : PPI Planning NCP 1. INLEIDING Notitie Aan : DLG Van : Marcus van der Ven, Jeroen Winkelhorst Datum : 16 oktober 2014 Kopie : Leslie Mooyaart Onze referentie : 9X4419.A0/N00023/LMOY/NVD/Rott HASKONING NEDERLAND B.V. RIVERS, DELTAS &

Nadere informatie

III I 111 1 li Dili 1 \ till iiiiiiiii HI

III I 111 1 li Dili 1 \ till iiiiiiiii HI Raadhuisplein 1 7811 AP Emmen t. 14 0591 f. 0591 685599 Postbus 30001 7800 RA Emmen e. gemeente@emmen.nl i. www.emmen.nl III I 111 1 li Dili 1 \ till iiiiiiiii HI * 1 3. 5 2 1 7 8 3 *, Aan de raad van

Nadere informatie

Referentieprofielen Kennis-, ervaring, vaardigheden, houding en gedrag voor rollen in projecten

Referentieprofielen Kennis-, ervaring, vaardigheden, houding en gedrag voor rollen in projecten Rollen&Projectmanager,&Omgevingsmanager,&Technisch&manager,&Contractmanager,&Manager&Projectbeheersing& & Visie, doel en uitgangspunten bij de referentieprofielen: Visie Het succes van een project of programma

Nadere informatie

Hoezo dé nieuwe ISO-normen?

Hoezo dé nieuwe ISO-normen? De nieuwe ISO-normen Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Hoezo dé nieuwe ISO-normen? 2 1 De cijfers voor Nederland (eind 2013) Norm Aantal

Nadere informatie

De meerwaarde van contractmanagement

De meerwaarde van contractmanagement De meerwaarde van contractmanagement Welke kansen zijn er voor u? Wouter Schipperheijn Directeur Het NIC 1 Agenda Voorstellen Contractmanagement Het NICV model Hoe volwassen is uw contractmanagement? Kansen

Nadere informatie

Managementinformatie RWS-diensten Januari '08

Managementinformatie RWS-diensten Januari '08 Managementinformatie RWS-diensten Januari '08 Door Rijkswaterstaat Corporate Dienst Shared Service Eenheid (SSE) HRM & OO 21 februari 2008 Inhoudsopgave 1. Inleiding...2 2. Geleverde producten en diensten...3

Nadere informatie

Aanpak projectaudits

Aanpak projectaudits Aanpak projectaudits 1. Inleiding Veel lokale overheden werken op basis van een standaardmethodiek Projectmatig Werken. Op die manier wordt aan de voorkant de projectfasering, besluitvorming en control

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

Nadat je projectvoorstel goedgekeurd is, kun je je projectvoorstel uitwerken in een projectplan.

Nadat je projectvoorstel goedgekeurd is, kun je je projectvoorstel uitwerken in een projectplan. Projectplan Nadat je projectvoorstel goedgekeurd is, kun je je projectvoorstel uitwerken in een projectplan. Het is van belang dat de portefeuillehouder en de projectleider gedurende het gehele project

Nadere informatie

Kennismaking met Risico-analyses. HKZ 18 juni 2015

Kennismaking met Risico-analyses. HKZ 18 juni 2015 Kennismaking met Risico-analyses HKZ 18 juni 2015 kwaliteit en veiligheid zorg-en welzijnssector HKZ, ISO, ZKN 18 jaar ervaring Willy Limpens, adviseur en gekwalificeerd Lead Auditor, o.a. HKZ VMS Agenda

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Profiel van Ger Houben

Profiel van Ger Houben Profiel van Ger Houben Naam: Houben (Houben Financials) Voorletters: G.H.J. Geboortejaar: 16 april 1963 Geslacht: man Nationaliteit: Nederlandse Adres: Wijerstraat 3 Postcode: 6112 AM Woonplaats: Sint

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Gemeente Breda 2 Voorwoord > Het is geen sinecure om in de ontwikkelingen van bedrijfsvoering en control een systeem van sturen via beheersen

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

1. WAT IS EEN RISICOANALYSE?...1 2. RISICO S IN WARMTE-UITWISSELINGSPROJECTEN...2 3. DE TECHNIEK VAN RISICOANALYSE EN MANAGEMENT...

1. WAT IS EEN RISICOANALYSE?...1 2. RISICO S IN WARMTE-UITWISSELINGSPROJECTEN...2 3. DE TECHNIEK VAN RISICOANALYSE EN MANAGEMENT... Instrument: Risicoanalyse en management 1. WAT IS EEN RISICOANALYSE?...1 2. RISICO S IN WARMTE-UITWISSELINGSPROJECTEN...2 3. DE TECHNIEK VAN RISICOANALYSE EN MANAGEMENT...2 4. RELATIE MET ANDERE INSTRUMENTEN...7

Nadere informatie

Literatuur Projectmatig Werken

Literatuur Projectmatig Werken Literatuur Projectmatig Werken Onderstaande boeken behandelen de meest gebruikte methodieken van projectmatig werken. Prince 2 is vooral voor ICT-projecten geschikt. Overheden kiezen vaak voor een bepaalde

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

(Energie) management-actieplan

(Energie) management-actieplan (Energie) management-actieplan Eis 3.B.2 Barendrecht, Oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk Inhoud 1. Inleiding 3

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P notitie Van project onderwerp opgemaakt door Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen status datum opmaak 20-7-2012 bijlagen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam Rapporteurs: ir. H.M. Vermande en ir. M.G.Spalburg, PRe Bouwcentrum B.V., Bodegraven Vormgeving: Full House, Rotterdam Fotografie: Jan Zweerts, Den Haag Druk: Drukkerij van Tilburg BV, Waddinxveen Risicomanagement

Nadere informatie

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Henk Tiemensma RWS Bouwdienst 16 september 2008 Inhoud presentatie Organisatie Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat Organisatie Bouwdienst

Nadere informatie

Beheersen door los te laten

Beheersen door los te laten Externe Kwaliteitsborging en Systeemgerichte Contractbeheersing Nu ook voor de ICT sector Beheersen door los te laten Qolor Consultant bv Programma-en voor projectmanagement Data-ICT-Dienst Opening en

Nadere informatie

ISO 31000: nieuw referentiekader voor risicomanagement

ISO 31000: nieuw referentiekader voor risicomanagement ISO 31000: nieuw referentiekader voor risicomanagement Door ISO en IEC zijn eind 2009 twee nieuwe normen voor het onderwerp Risicomanagement gepubliceerd. Het gaat om twee generieke normen met termen en

Nadere informatie

Systems Engineering in de gww-sector

Systems Engineering in de gww-sector Systems Engineering in de gww-sector Ron Beem Rijkswaterstaat NEVI-PIANOo Juni 2013 Bouwen aan één taal Resultaat voorop (RWS) 16 projecten spoedaanpak uniformer naar de markt door kwaliteitsborging aanbestedingsdossiers

Nadere informatie

Asset op orde. Expliciet Samenwerken aan Beheerste Oplevering en Overdracht

Asset op orde. Expliciet Samenwerken aan Beheerste Oplevering en Overdracht Asset op orde Expliciet Samenwerken aan Beheerste Oplevering en Overdracht Inhoudsopgave Kader nieuwe aanpak Oplevering en Overdracht 2. Basis op Orde via EOD en EID 5 3. KR8 als uitgangspunt 6 5. Doelstellingen

Nadere informatie

8-12-2015. Hoe test je een pen? Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten

8-12-2015. Hoe test je een pen? Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten Hoe test je een pen? 1 Bekijk eerst het filmpje over

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Onderdelen van een risico-analyse

Hoofdstuk 3: Onderdelen van een risico-analyse Cur frame Page 47 Thursday, August 10, 2000 9:10 AM Hoofdstuk 3: Onderdelen van een risico-analyse 3.1 INLEIDING Alvorens in te gaan op de analyse van risico s, is het noodzakelijk om het begrip risico

Nadere informatie

Wat heeft Com-eet Consultancy u te bieden?

Wat heeft Com-eet Consultancy u te bieden? Wat heeft Com-eet Consultancy u te bieden? Com-eet Consultancy is gespecialiseerd in contractmanagement en projectmanagement van grote infrastructurele (nieuwbouw) projecten. Dit doen wij voor zowel opdrachtgevers

Nadere informatie

FM in de zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

FM in de zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus FM in de zorg Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer UMC Utrecht, GGZ ingeest en Domus Medica.

Nadere informatie

Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304

Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304 Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304 Doel Bijdragen aan de formulering van het strategische en tactische (financieel-)economische beleid van de instelling of onderdelen daarvan, alsmede vorm en

Nadere informatie

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Datum : 19 februari 2015 Afdeling: ConcernController - 1 - Nota Risicomanagement INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Waarom doen we aan risicomanagement?

Nadere informatie

Werkwijze Cogo 2004. abcdefgh. Cogo publicatienr. 04-03. Ad Graafland Paul Schepers. 3 maart 2004. Rijkswaterstaat

Werkwijze Cogo 2004. abcdefgh. Cogo publicatienr. 04-03. Ad Graafland Paul Schepers. 3 maart 2004. Rijkswaterstaat Werkwijze 2004 publicatienr. 04-03 Ad Graafland Paul Schepers 3 maart 2004 abcdefgh Rijkswaterstaat Werkwijze 2/16 I Inleiding Verandering In 2003 is de organisatie van de ingrijpend veranderd. Twee belangrijke

Nadere informatie

Succes met samenwerken

Succes met samenwerken Succes met samenwerken Aanpak verhogen veiligheidscultuur bij Monique van Assen Erik van Berge Henegouwen Wiet Nieuwenhuis Agenda Wat doet? ImpulsProgramma Veiligheid Samenwerkingen Discussie 2 RWS ONGECLASSIFICEERD

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan 1.A.1-1.A.2-1.A.3 2.A.1-2.A.2-2.A.3 2.C.2 3.B.2

Energiemanagement Actieplan 1.A.1-1.A.2-1.A.3 2.A.1-2.A.2-2.A.3 2.C.2 3.B.2 1.A.1-1.A.2-1.A.3 2.A.1-2.A.2-2.A.3 2.C.2 3.B.2 Opdrachtgever Van der Waal & Partners B.V. Colofon Opdrachtgever Van der Waal & Partners B.V. Projectnaam Energiemanagement Actieplan Projectnummer 9222

Nadere informatie

Projectplan. Informatie arrangementen als app. s-hertogenbosch, 6 december 2011

Projectplan. Informatie arrangementen als app. s-hertogenbosch, 6 december 2011 Projectplan Informatie arrangementen als app s-hertogenbosch, 6 december 2011 i Versiebeheer Algemene gegevens Projectnaam Informatie arrangementen als app Uitgave Final Datum 6 december 2011 Auteurs Projectleider

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Projectmanagement De rol van een stuurgroep

Projectmanagement De rol van een stuurgroep Projectmanagement De rol van een stuurgroep Inleiding Projecten worden veelal gekenmerkt door een relatief standaard projectstructuur van een stuurgroep, projectgroep en enkele werkgroepen. De stuurgroep

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Koninklijke Bammens

Energiemanagement actieplan. Koninklijke Bammens Maarssen, 16 februari 2015 Auteur(s): Niels Helmond Geaccordeerd door: Simon Kragtwijk Directievertegenwoordiger Milieu / Manager Productontwikkeling C O L O F O N Het format voor dit document is opgesteld

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Contractmanagement Zwakke Schakels Noord Holland: zeker weten wat je krijgt. Themadag HWBP-2, 17 april 2014 Daniela Gorter, Rob Bakker, Sander Boer

Contractmanagement Zwakke Schakels Noord Holland: zeker weten wat je krijgt. Themadag HWBP-2, 17 april 2014 Daniela Gorter, Rob Bakker, Sander Boer Contractmanagement Zwakke Schakels Noord Holland: zeker weten wat je krijgt Themadag HWBP-2, 17 april 2014 Daniela Gorter, Rob Bakker, Sander Boer Onderwerpen - Presentatie project Zwakke Schakels - Sander

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Reductiebeleid en reductiedoelstellingen

CO2 prestatieladder Reductiebeleid en reductiedoelstellingen CO2 prestatieladder Reductiebeleid en doelstellingen Versie: Definitief Datum: februari 2015 Eis: 2.C.3 Westgaag 42b - 3155 DG Maasland Postbus 285-3140 AG Maassluis Telefoon: 010-5922888 Fax: 010-5918621

Nadere informatie

Prospectieve Risico- Inventarisatie Patiëntveiligheid

Prospectieve Risico- Inventarisatie Patiëntveiligheid Methodiek voor RAV-en Prospectieve Risico- Inventarisatie Patiëntveiligheid Inhoudsopgave Inleiding 4 Prospectieve risico-inventarisatie 5 Methodiek PRI 5 SAFER 5 BOW-tie 5 Werkwijze 6 Uitwerking prospectieve

Nadere informatie

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken Leiderschap 1. De directie heeft vastgelegd en is eindverantwoordelijk voor het

Nadere informatie

voorbeeldexamen I-Tracks Project Participation Foundation (PPF) voorbeeldexamen PPF uitgave oktober 2007

voorbeeldexamen I-Tracks Project Participation Foundation (PPF) voorbeeldexamen PPF uitgave oktober 2007 voorbeeldexamen Project Participation Foundation (PPF) I-Tracks Project Participation Foundation (PPF) voorbeeldexamen PPF uitgave oktober 2007 Inhoud inleiding 2 voorbeeldexamen 3 antwoordindicatie 12

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Oefenopgaven contextuele competenties deel 2, level C en D

Oefenopgaven contextuele competenties deel 2, level C en D Oefenopgaven contextuele competenties deel 2, level en e antwoorden van onderstaande oefenopgaven zijn op de laatste bladzijde van dit document te vinden. ito ertification V rnhem OPG Oefenopg context

Nadere informatie

EEN MEERJARIG BELEIDSPLAN MET SMART DOELSTELLINGEN

EEN MEERJARIG BELEIDSPLAN MET SMART DOELSTELLINGEN VOORBEELD VEILIGHEIDSPLAN EEN MEERJARIG BELEIDSPLAN MET SMART DOELSTELLINGEN Hieronder ziet u de hoofdstukken en paragrafen van het veiligheidsplan. Per paragraaf ziet u welke informatie u moet geven.

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

BETERE INTERNE BEHEERSING DANKZIJ INTEGRAAL RISICOMODEL

BETERE INTERNE BEHEERSING DANKZIJ INTEGRAAL RISICOMODEL 26 BETERE INTERNE BEHEERSING DANKZIJ INTEGRAAL RISICOMODEL De invoering van een geïntegreerd risicomodel leidde tot versterking van de interne beheersing bij Kempen & Co. Een risicomodel waarin risk, compliance

Nadere informatie

Deelprojectplan. Herontwerp Planning & Control

Deelprojectplan. Herontwerp Planning & Control Deelprojectplan Herontwerp Planning & Control Beheersing van risico s en verbetering van de besturing van de Hogeschool van Utrecht, door middel van herinrichting van P&C-processen, taken en verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

De zorg is onze passie, verbeteren ons vak. Productive Ward

De zorg is onze passie, verbeteren ons vak. Productive Ward Productive Ward Verbeter de kwaliteit, veiligheid en doelmatigheid van uw zorg door reductie van verspilling Brochure Productive Ward CBO 2012 CBO, Postbus 20064, 3502 LB UTRECHT Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Een raamwerk voor het effectief evalueren van crisisoefeningen

Een raamwerk voor het effectief evalueren van crisisoefeningen Een raamwerk voor het effectief evalueren van crisisoefeningen Samenvatting Drs. Bertruke Wein Drs. Rob Willems 2013 Radboud Universiteit Nijmegen/ITS Samenvatting Evaluaties van crisisoefeningen vanaf

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

Professionalisering lead-auditors

Professionalisering lead-auditors Organisatie Sturing Professionalisering lead-auditors Structuur Systemen Mensen Middelen Waarmee Hoe Strategie SCB Wat Resultaten Processen Producten Pascal Gerits Inkoop Centrum GWW 30 januari 2013 Welke

Nadere informatie

Instrument: Risicoanalyse voor een ketenproject

Instrument: Risicoanalyse voor een ketenproject Instrument: Risicoanalyse voor een ketenproject 1. WAT IS EEN RISICOANALYSE?...2 2. RISICO S IN KETENPROJECTEN...3 3. DE TECHNIEK VAN RISICOANALYSE EN MANAGEMENT...4 4. EISEN AAN EEN GOEDE RISICOANALYSE...10

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Van Schoonhoven Infra BV

Energiemanagement actieplan. Van Schoonhoven Infra BV BV Leusden, oktober 2013 Auteurs: G.J. van Schoonhoven D.J. van Boven Geaccordeerd door: D.J. van Boven Directeur eigenaar INLEIDING Ons bedrijf heeft een energiemanagement actieplan conform NEN-ISO 50001.

Nadere informatie

De werkgroep ziet ook voor 2011 de volgende opdracht voor zichzelf:

De werkgroep ziet ook voor 2011 de volgende opdracht voor zichzelf: JAARPLAN 2011 In 2010 heeft de werkgroep opleidingen een gedetailleerd jaarplan gemaakt, waarin ze haar opdracht en deelopdrachten heeft benoemd en gekoppeld aan een jaarplanning. Enkele opdrachten uit

Nadere informatie

Triode Leergang planning- en procesadvies

Triode Leergang planning- en procesadvies Triode Leergang planning- en procesadvies De leergang bestaat uit 4 delen met in totaal 13 modules. De modules duren 1 dagdeel en zijn ook per module af te nemen (m.u.v. de dubbelmodules). Planning- en

Nadere informatie

Primavera bij ProRail. Integraal projectmanagement meer dan 1200 projecten op de rails 10 september 2013

Primavera bij ProRail. Integraal projectmanagement meer dan 1200 projecten op de rails 10 september 2013 Primavera bij ProRail Integraal projectmanagement meer dan 1200 projecten op de rails 10 september 2013 Martin Zoontjens, Business Information Manager ProRail Projecten 2 Agenda Introductie ProRail De

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Baggerbedrijf West Friesland

Energiemanagement actieplan. Baggerbedrijf West Friesland Baggerbedrijf West Friesland Gebruikte handelsnamen: Baggerbedrijf West Friesland Grond & Cultuurtechniek West Friesland Andijk, februari-mei 2014 Auteurs: M. Komen C. Kiewiet Geaccordeerd door: K. Kiewiet

Nadere informatie

Risicoanalyse in de wegenbouw

Risicoanalyse in de wegenbouw Risicoanalyse in de wegenbouw ir. F. Tolman KOAC NPC, Instituut voor materiaal- en wegbouwkundig onderzoek B.V. ir. A.J. van Leest & dr. ir. M.M.J. Jacobs CROW, kennisplatform voor infrastructuur, verkeer,

Nadere informatie

Projectmanagement. of toch niet? V&VN Congres 26 mei 2016. Anita Olsthoorn 0612508652

Projectmanagement. of toch niet? V&VN Congres 26 mei 2016. Anita Olsthoorn 0612508652 V&VN Congres 26 mei 2016 Anita Olsthoorn 0612508652 Projectmanagement of toch niet? Inhoud 1. Probleem, opdrachtformulering en Governance 2. Verschil in proces of project 3. Fasen in projectmanagement

Nadere informatie