S.O.S. Overleven in een woelige watermarkt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "S.O.S. Overleven in een woelige watermarkt"

Transcriptie

1 8 ste jaargang / nummer 1 / maart 2012 Magazine Online Live Vooruitblik op Aqua Nederland Vakbeurs & Rioleringsvakdagen S.O.S. Overleven in een woelige watermarkt Mkb houdt verrassend goed stand Nieuwe koers voor ingenieursbureaus Waterondernemer zoekt business angel Industrie: Zaanse mayonaise en jeans uit Egypte Interviews: Ben Knapen Annemieke Nijhof Walter van der Meer

2

3 Inhoud Pagina actueel 4 Nieuws 6 Mens in Beeld: Walter van der Meer stapt over naar Oasen 8 Wereld Water Forum: Nederland onderstreept delta-aspiraties in Marseille Interview 10 Ben Knapen trekt de portemonnee Investeringen moeten in goede aarde vallen nederland schroeft het budget voor waterprojecten in ontwikkelingslanden op en staatssecretaris Ben Knapen van Buitenlandse Zaken daagt de watersector uit. Verdienen mag, maar Knapen gaat niet op de stoel van de ondernemer zitten. Wij gaan niet het werk doen, wij willen verbinden. sos watermarkt 16 Het mkb en de malaise Krimp, recessie, dubbele dip: verrassend genoeg doen de kleine en middelgrote bedrijven in de watersector het helemaal niet slecht. Vooral technologiebedrijven boeken goede resultaten, zeker over de grens. Ondernemers die het van de thuismarkt moeten hebben, voelen de malaise wel. Ze zijn financieel kwetsbaar, maar flexibiliteit kan hun redding zijn. 23 Bank of business angel Hoe trekken bedrijven krediet of investeerders aan? 26 De magere jaren voor de ingenieursbureaus De klappen zijn in 2011 hard aangekomen in de advies- en ingenieursbranche: kelderende omzetten, een krimpende werkvoorraad en lage winstverwachtingen. Toch schreef nog menig bureau zwarte cijfers. Na een decennium van ongekende groei, wapenen zij zich nu voor de magere jaren. 31 Het wildwaterjaar van Annemieke Nijhof Opinie en expertise 5 Redactioneel 33 Opinie: Waterketenbedrijf is niet de juiste weg 44 Over de vloer: Vetscheiding bij mayonaisemaker 46 Sociale media 47 Column Jac van Tuijn: Wereld wacht niet op Nederlandse oplossingen 37 Blik op: Aqua Nederland Vakbeurs-Rioleringsvakdagen Interviews en voorbeschouwingen op de Aqua Nederland Vakbeurs en Rioleringsvakdagen, evenementenkalender en innovaties. Beursprimeur: Nederlandse zuivering in jeansfabriek Egypte, pagina 40 3

4 ACTUEEL [industriewater] Waterdirecteur VEMW: Echt toezicht ontbreekt nog Minister Verhagen kijkt toe hoe de directeuren van Deltares, Imares en Alterra het samenwerkingsconvenant tekenen. [waterbeheer] Deltares, Imares en Alterra slaan handen ineen Deltares, Imares en Alterra gaan intensiever samenwerken op het gebied van water. De drie kennisinstituten willen de overlap en versnippering in het toegepaste onderzoek tegengaan. Ze werken nu al aan gezamenlijke watergerelateerde studies, maar volgens Alterra-directeur Kees Slingerland kan de samenwerking tot 40% à 50% oplopen. Het grote voorbeeld is het Building with Nature -programma, waar de civieltechnische deskundigheid van Deltares wordt aangevuld met de zoutwaterexpertise van Imares en de ruimtelijke en ecologische kennis van Alterra. De samenwerking is beklonken in een convenant, dat in het bijzijn van minister Maxime Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (ELI) door de drie instituutsdirecteuren is ondertekend. Verhagen verwacht dat de kennissector zo naadloos aansluit op zijn topsectorenbeleid. Voor zowel ondernemers als beleidsmakers moet het contact met onderzoekers makkelijker worden, omdat zij hun deelvragen niet bij verschillende instituten hoeven uit te zetten. Een doel van de samenwerking is ook om sterker te staan op de internationale water- en deltamarkt. [deltabeheer] Tweede regelkraan in riviergebied Door de nieuwe Drinkwaterwet moeten drinkwaterbedrijven meer duidelijkheid verschaffen over hun tarieven en financiën, maar een officieel toezichthouder ontbreekt nog. Bovendien moeten er sterkere prikkels komen voor de waterbedrijven om hun efficiëntie te verbeteren. Dat zegt Roy Tummers, directeur Water van VEMW, in een interview op Water- Forum Online. Tummers is sinds oktober 2011 de opvolger van Henk Brons en is afkomstig van waterbedrijf Evides. De Drinkwaterwet is een verbetering volgens Tummers. Drinkwaterbedrijven moeten duidelijk maken welke kosten zij doorberekenen in hun tarieven, de winstuitkering is aan banden gelegd en de solvabiliteit gemaximeerd. Hij betreurt het echter dat er geen toezichthouder voor de sector is. In de wet is een adviesrol weggelegd voor de NMA, maar het is nog onduidelijk wat dit nu in de praktijk inhoudt. Tummers merkt wel dat de Haagse beleidsmakers beter beseffen dat water voor veel bedrijven een voorname vestigingsvoorwaarde is. De belangenbehartiger voor zakelijk watergebruikers bepleit structurele veranderingen in de sector om in de toekomst het gebruik van water door de industrie te waarborgen. Er moet een einde komen aan de soms tegenstrijdige waterregels of plannen van de 12 provincies, ruim 400 gemeenten en 25 waterschappen. 4 Na de presentatie van de regelkraan in de Hondsbroeksche Pleij vlakbij Arnhem, zal medio 2012 de bouw van een tweede regelkraan van start gaan bij het Pannerdensch Kanaal. Met deze bouwwerken kan bij hoogwater de waterafvoer in het rivierengebied worden gestuurd. De regelkraan, die eind januari in winterse sferen officieel in gebruik is genomen, is een betonnen wand met uitneembare schuiven, op de splitsing van de Nederrijn en IJssel. Als de schuiven openstaan, kan er 650 m 3 water per seconde extra naar de IJssel worden gestuurd. Het is het eerste afgeronde project van het programma Ruimte voor de Rivier (RvdR). Het programma dat de bescherming tegen hoogwater van de grote rivieren verbetert, bestaat uit 39 onderdelen waarvoor ruim 2 mrd euro is uitgetrokken. Bij het Pannerdensch Kanaal, op de splitsing van de Bovenrijn en de Waal, komt een vergelijkbaar maar nog groter regelwerk te liggen. Dit punt is belangrijk voor de waterverdeling over de rivieren en voor de waterhuishouding. De scheepvaart, landbouw en mensen in het rivierengebied mogen geen last meer hebben van extreme schommelingen in het waterpeil. Meer over de regelkranen en RvdR-programma op Lees het volledige interview op

5 commentaar Dagelijks nieuws online Op de website van WaterForum Online vindt u het dagelijkse nieuws uit de watersector. U kunt u ook aanmelden voor de gratis nieuwsbrief WaterForum Weeknieuws. Bij de artikelen op deze pagina s vindt u nu QR-codes. Door die met u smartphone of tablet te scannen, komt u automatisch bij het bijhorende bericht op WaterForum Online. Rob Heim (links) en Jos Pâques tijdens het 50-jarig jubileum van het bedrijf. [markt] Duitse miljardair investeert in Paques De Duitse Susanne Klatten heeft via haar investeringsbedrijf SKion een belang van 20% genomen in het watertechnologiebedrijf Paques. Paques wil in vijf jaar de omzet verdubbelen tot 100 miljoen euro. SKion heeft onder meer belangen in BMW en het farmaceutische bedrijf Altana. Het vermogen van Susanne Klatten wordt op zo n 15 miljard euro geschat. Volgens investeringsmanager Reinhard Hübner van SKion past het innovatieve Paques vanwege zijn hoogwaardige technologieontwikkeling goed in de portefeuille van het bedrijf. Water is een van de zakenterreinen waar SKion actief wil zijn. Vanwege die langetermijnvisie is Paques-topman Rob Heim blij met de nieuwe aandeelhouder. Bovendien behoudt het bedrijf zijn onafhankelijkheid en wordt het niet overgenomen door een multinational. Het kapitaal wil Paques gebruiken voor verdere technologische innovatie en voor uitbreidingen in Brazilië en India. De reikende hand Wat dacht u bij de omslag van dit magazine? Effectbejag, moet dat nu? Kan het niet positiever? We geven het toe, niet eerder hebben we zo n alarmerend beeld op onze cover gezet. Maar het is een weloverwogen keuze. Tot nu toe heeft de watersector zich vrij goed staande gehouden in de economische crisis. Sterker nog, de overheid ziet water als een van s lands economische motoren. In 2011 is dat beeld heel voorzichtig begonnen te verbleken. Baggeraars boeken nog goede resultaten, maar waarschuwen voor te veel optimisme. Adviesbureau hadden een ronduit zwaar jaar en beraden zich op hun koers. En watertechnologiebedrijven leunen steeds sterker op de buitenlandse vraag. Nu de overheid zijn sturende hand beetje bij beetje terugtrekt, zijn de gevolgen direct voelbaar. De onzichtbare hand van de vrije markt biedt ook geen redding, want de industrie en het bedrijfsleven zijn aan het consolideren, in afwachting van betere tijden. Gaat de sector dus kopje onder? Integendeel. In deze editie van WaterForum Magazine peilen wij de toestand in de watermarkt en als er iets naar voren komt, is het dat veel bedrijven zich verrassend goed door de crisis slaan. Mkb ers zijn weliswaar financieel kwetsbaar, maar tegelijk vindingrijk en flexibel. Zelfs de meeste ingenieursbureaus schreven tot nu nog zwarte cijfers. Noodgedwongen vernieuwt de sector zich en ontworstelt zich aan oude gewoonten en mores. Niet langer zijn overheidsopdrachten de kurk waarop de sector drijft. Juist de industriewatersector heeft het voorbeeld gegeven door gestaag de internationale arena te betreden, en dan niet als een soort spin-off van de thuismarkt. En toch kan ook de overheid de sector de hand reiken: alle topsectoren ten spijt, als de aanwas van talent stokt, zinken we langzaam weg. De overheid moet gericht investeren in kennis, in ontwikkeling én in scholing. Niet alleen in woorden, maar in klinkende munt. Laten we hopen dat investeringen in water, zoals de topsector maar ook de beloftes van staatssecretaris Ben Knapen, de mogelijk nieuwe bezuinigingsrondes van het kabinet overleven. Arjan Veering Hoofdredacteur WaterForum Magazine 5

6 A ct u eel Mens in Beeld Walter van der Meer Friese Amsterdammer 1959 Geboren in Amsterdam 1991 Cum laude afgestudeerd in scheikundige technologie aan TU Delft 1992 Waterleiding Friesland (WLF) 1993 Hoofd procestechnologie WLF 2003 Fusie Vitens, hoofd laboratorium en procestechnologie 2005 Promotie op onderzoek membraanfiltratie TU Delft 2005 Hoogleraar membraanprocestechnologie Universiteit Twente 2009 Directeur Watertechnologie Vitens, lid raad van bestuur 2011 Hoogleraar innovatie waterzuivering TU Delft 2012 Algemeen directeur Oasen 6 Gouda is vanuit Sneek maar een klein stukje verder dan Utrecht

7 Actueel Van het grootste naar het kleinste waterbedrijf van Nederland. Walter van der Meer (52) heeft op 1 februari de raad van bestuur van Vitens verruild voor de directie van Oasen. Bij het Zuid-Hollandse drinkwaterbedrijf gaat de watertechnoloog en deeltijd-hoogleraar de komende tien jaar een groot investeringsprogramma uitvoeren. Walter van der Meer nieuwe directeur van drinkwaterbedrijf Oasen Niet alleen naar euro s per kuub kijken Door Olav Lammers In december vorig jaar kondigde u uw vertrek aan bij Vitens, na er bijna twintig jaar te hebben gewerkt. U maakt de verrassende overstap naar Oasen. Binnen Vitens was ik vooral verantwoordelijk voor het technische waterzuiveringsonderdeel. Algemeen directeur is natuurlijk veel breder en dan maakt schaalgrootte weinig uit. Ook bij het kleinste bedrijf moet je je, naast de techniek, bezighouden met personeel, klanten, aandeelhouders, gemeenten en provincies. Het profiel dat Oasen had opgesteld voor de opvolging van Alexander Vos de Wael sprak mij zeer aan. Kennelijk was dat wederzijds. Wat wordt de grootste uitdaging bij Oasen? Het grote investeringsprogramma van 250 miljoen euro in de komende tien jaar, zowel boven- als ondergronds. Ik denk dat mijn managementervaring en technische achtergrond daar extra aan kunnen bijdragen. Ik kom in een fantastische organisatie terecht met 250 gedreven mensen met ook hier een echt waterhart. Moet Oasen groeien? Dat is niet mijn eerste prioriteit. Als monopolist in het verzorgingsgebied is dat erg lastig, hè. Je kunt niet in andermans gebied gaan leveren. Ik denk dat de kracht van de sector juist is dat we samenwerken, omdat we allemaal met dezelfde dingen te maken hebben. Voorlopig hebben wij onze handen vol aan ons eigen programma en de uitdagingen die op ons afkomen. U woont al jaren in Friesland. Moet u nu verhuizen, net als een burgemeester? Ha, ha. Was ik nog niet van plan, of ze zijn vergeten het me te vertellen. Ik rijd nu minder dan in mijn Vitenstijd, waarvoor ik de laatste drie jaar in Utrecht heb gezeten. Gouda is vanuit Sneek een klein stukje verder. Trouwens, ik denk niet in afstanden, maar in tijd. Treft de huidige crisis ook de waterleidingbedrijven? In die zin dat het aantal nieuwbouwplannen en daarmee ook de groei van het aantal aansluitingen stagneert. Dat is ook afhankelijk van de regio. Waterleidingbreed even mijn TU-petje op zullen hier en daar wel de nodige investeringen zijn gedaan in de aanleg van transportleidingen naar projecten die nu niet gerealiseerd worden, maar ik denk niet dat dat over miljoenen euro s gaat. Wilt u nog iets kwijt? Ja, ik wil nog iets zeggen over het benchmarkaspect in de nieuwe Waterwet. Daarmee gaan we alle bedrijven met elkaar vergelijken, ongeacht hun bronnen en ligging: grote en kleine gebieden, stedelijk en landelijk. Onder de streep gaan we nu de getallen vergelijken en niemand weet meer precies waar die vandaan komen. Het is alsof je het aantal bezorgde kranten per uur vergelijkt van een bezorger in een krantenwijk met allemaal flatgebouwen met een bezorger in het landelijk gebied. De bedoeling van de benchmark was juist van en met elkaar te leren: hoe kan het slimmer en efficiënter, qua kwaliteit en service. Dan moet je de achtergronden daarin meenemen. Volksgezondheid was de focus waarmee we zijn begonnen en volgens mij moet dat toch echt nummer 1 blijven. Misschien raken we nu toch iets te veel gericht op euro s per kubieke meter. Natuurlijk, elke cent te veel gerekend is een cent te veel. Maar kijk bijvoorbeeld naar de bevroren watermeters afgelopen winter: niemand is erbij gebaat als we vanwege de kosten een uurtje later komen en dan moeten uitleggen dat men daardoor op jaarbasis wel vijf dubbeltjes goedkoper uit is. 7

8 Actueel De waterproblematiek moet sterker worden verbonden aan mondiale thema s als economische ontwikkeling, voedselvoorziening, ecologie en klimaatverandering. Het zesde Wereld Water Forum (WWF), dat zich van 11 tot 18 maart in Marseille afspeelt, moet ook een opmaat zijn voor de green growth. Nederland maakt zich hard voor de erkenning van water als economische factor. Tevens profileert het zich als mondiale trekker voor de delta-aanpak. Water gekoppeld aan grote mondiale thema s Nederland voortrekker delta-aanpak op Door Jac van Tuijn 8 De Marseille-verklaring, die op de slotdag van het WWF in de ministeriële conferentie wordt besproken, kijkt eigenlijk twee maanden vooruit. Water moet een centrale plaats krijgen in de drie conventies over verwoestijning, biodiversiteit en klimaatverandering van de mondiale milieutop Rio+20, die van 20 tot 23 juni wordt gehouden. De Marseille-verklaring, waarvan het concept al half februari gereed was, benadrukt net als in voorgaande WWF-edities het recht op drinkwater en sanitatie. Andere kernpunten in de slotverklaring zijn de beleidscoherentie tussen water, voedsel en energie en de verankering van sociale, economische en ecologische aspecten in de bestuurlijke en financiële aanpak van de waterproblematiek. Terugkerende punten van discussie zijn onder andere de interpretatie van het recht op water en sanitatie, aangezien sommige delegaties dit begrip willen invullen als mensenrecht. Andere landen vrezen de juridische implicaties van een te ruime opvatting van het beginsel. Ook de aansluiting van het WWF op het concept green growth, dat de kern moet vormen van Rio+20, roept vanwege de zeer uiteenlopende belangen nog veel discussie op. Toch is het de bedoeling dat de waterconferentie zijn invloed doet gelden op de volgende milieutop in Rio de Janeiro. De Franse regering zal de Marseilleverklaring daar in juni inbrengen. Economische factor Nederland zet sterk in op de erkenning van water als belangrijke economische factor. Je kunt water zien als een voorwaarde voor economische ontwikkeling en als onderdeel van het hele ecologische systeem, zegt Henk van Schaik, coördinator van het thema Responses to climate and global change in an urbanizing World". Hij was nauw betrokken bij de voorbereiding van het forum. Deze opvatting past wat hem betreft bij de groeiende belangstelling voor green growth. Duurzaamheid wordt niet langer als een kostenpost beschouwd, maar als een mogelijke bijdrage aan economische groei en extra banen. Mede door toedoen van Nederland staat het thema op de agenda en spreken experts en beleidsmakers er nu uitgebreid over. Van Schaik is behalve op de mondiale waterbijeenkomsten ook actief op de verschillende klimaatforums. Hij probeert een brug te slaan tussen de waterprofessionals en de klimaat- en energie-experts. Nederland draagt volgens Van Schaik bij aan de verbreding van de waterproblematiek tot thema s als verstedelijking en voedselzekerheid. Kwetsbare delta s Nederland zendt traditioneel vrij grote delegaties naar de Wereld Water Forums. Ook voor deze editie in Marseille is weer veel animo; vertegenwoordigers

9 Actueel Zes keer wwf 1997 Marrakech, Marokko 2000 Den Haag, Nederland 2003 Kyoto, Japan 2006 Mexico-Stad, Mexico 2009 Istanbul, Turkije 2012 Marseille, Frankrijk Nederland heeft op het WWF een sterke inbreng op het thema verstedelijking, en dan vooral in kwetsbare deltagebieden, zoals langs de Mekongrivier in Vietnam Protest Het recht op water en sanitatie is een heikel punt dat voortdurend terugkomt tijdens de driejaarlijkse Wereld Water Forums. Tegenstanders van privatisering van de watervoorziening verzetten zich tegen het idee dat op een eerste levensbehoefte winst gemaakt moet worden. Gelijktijdig met het WWF wordt in Marseille ook een alternatief forum gehouden. Wereld Water Forum uit Nederland zijn bij meer dan dertig inhoudelijke sessies betrokken. Er is ook een eigen landenpaviljoen en een speciaal programma om het Nederlandse waterbeheer en -beleid onder de aandacht te brengen. In de voorbereiding heeft Nederland vooral een sterke inbreng gehad op het thema verstedelijking, en dan met name de problematiek van de dichtbevolkte en kwetsbare deltagebieden. Nederland organiseert in Marseille daarover een belangrijke sessie en profileert zich als mondiale voortrekker op dat gebied. Dat is ook een speerpunt van Nederlands internationale waterbeleid, het programma Water mondiaal. Verbreding thema s De Wereld Water Forum-bijeenkomsten zijn onder meer bedoeld om waterprofessionals en regeringsleiders met elkaar in contact te brengen en om te spreken over mondiale watervraagstukken. De agenda van zo n bijeenkomst is altijd zeer breed van opzet en gaat behalve over watervoorziening ook over waterveiligheid, waterrechten en waterbeheer. De laatste tijd groeit de wens om verbanden te leggen tussen de verschillende mondiale kwesties zoals over de bevolkingsgroei, gezondheid, voedselvoorziening en klimaatverandering. Water speelt in al die discussies een grote rol. Toch zie ik bij het Wereld Water Forum weinig aanwezigen uit die andere sectoren, constateert Van Schaik. De Franse organisatie heeft voor de zesde editie wel bewust de klassieke waterthema s verbreed. Zo is het thema water for all uitgebreid naar welzijn, irrigatie naar voedselveiligheid en waterbeheer naar klimaatadaptatie, aldus Van Schaik. Praatcircus De kritiek dat ook dit Wereld Water Forum vooral een praatcircus is en weinig concreets voortbrengt, legt Van Schaik naast zich neer. Natuurlijk wordt er veel gepraat en het kan voor buitenstaanders chaotisch overkomen. Mensen die niet iets mondiaals willen bereiken moeten hier zeker niet zijn. Het heeft geen zin naar Marseille te gaan, als je de problemen wilt oplossen met muskusratten die dijken ondergraven. Dat is een typisch Nederlands probleem. Anders is het voor thema s als de waterveiligheid in deltagebieden en green growth. Voor Nederland zijn dat belangrijke onderwerpen om zich ook mondiaal in te mengen. De opvattingen daarover zijn nog niet uitgekristalliseerd en in Marseille wordt daarover gesproken met experts en beleidsmakersuit de hele wereld. Nieuws uit Marseille: Op WaterForum Online doen wij verslag van het 6e Wereld Water Forum in Marseille, met onder meer reacties van de Nederlandse delegatie. www. waterforum.net 9

10 10 I n t e r v i e w

11 I n t e r v i e w Een verrassende mededeling in tijden van bezuinigingen: Nederland schroeft het budget voor waterprojecten in ontwikkelingslanden op tot 254 miljoen euro. Volgens staatssecretaris Ben Knapen van Buitenlandse Zaken kan Nederlands ontwikkelingswerk juist op het gebied van water onderscheidend zijn. Knapen rekent daarbij sterk op de Nederlandse watersector, onder meer via publiek-private samenwerking. Verdienen mag, maar: We gaan niet op de stoel van de ondernemer zitten. Staatssecretaris Ben Knapen zet in op waterinvesteringen in ontwikkelingslanden Investeringen moeten in vruchtbare aarde vallen Door Loes Elshof De beschikbaarheid van voldoende schoon water en bescherming tegen het water zijn essentieel voor ontwikkeling en welvaart. Maar wij hebben vooral gezocht naar terreinen waar Nederland een onderscheidende, toegevoegde waarde heeft: dat is onze deltatechnologie, en kennis van sanitatie en drinkwater. Vol vuur verdedigt staatssecretaris Ben Knapen de keuze die het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft gemaakt in zijn nieuwe beleid voor ontwikkelingssamenwerking. Een beperkt aantal landen krijgt steun, op een select aantal sleutelthema s. Water is daar één van en Knapen laat het komende jaar het budget voor waterprojecten zelfs groeien van 156 miljoen nu naar 254 miljoen in Onze kennis en capaciteit op het gebied van delta- en watertechnologie vormen een middel om economische ontwikkeling te bereiken. Daarin onderscheiden wij ons. Ter vergelijking: als je kijkt naar ontwikkelingshulp op het gebied van onderwijs, op dat terrein zijn landen als Duitsland en Engeland heel actief en erg goed. Daar maken we als Nederland niet het grote verschil. Waterschaarste en wateroverlast. Gebrek aan schoon drinkwater en sanitatie. Maar ook toenemende strijd over stroomgebieden, de waterbehoefte van groeiende miljoenensteden en toename van verontreiniging van grond- en oppervlaktewater. Het is slechts een greep uit de wereldwijde waterproblematiek. In de Kamerbrief Water voor Ontwikkeling van 9 januari 2012 schrijft Knapen dat Nederland een fundamentele bijdrage kan leveren aan waterbeheer, watervoorziening en sanitatie in ontwikkelings- landen. De aandacht voor water springt in het oog, maar ook op andere terreinen is een nieuwe weg ingeslagen. Minder fragmentatie Een pragmatische aanpak is het credo van Ontwikkelingssamenwerking voor de komende jaren: een groot deel van het ontwikkelingsgeld wordt voortaan nog maar onder een beperkt aantal partnerlanden verdeeld. Het doel is: minder fragmentatie, meer efficiëntie. In het nieuwe beleid staat economische groei in ontwikkelingslanden voorop. Mensen die meer welvaart hebben, sturen hun kinderen ook naar school. Deze kinderen kunnen zo hun land verder helpen opbouwen. Essentieel voor welvaart is economische groei, onder meer te bereiken door investeringen vanuit het buitenland, dat daar zelf ook weer van profiteert. Armoede in de wereld kent veel verschijningsvormen. Ontwikkelingssamenwerking hanteert daarom geen traditionele indeling meer in arme en rijke landen, licht Knapen toe. Arme mensen wonen in landen die qua welvaart een middenpositie innemen. Daarom komt er meer aandacht voor het bestrijden van armoede in opkomende landen. Ook arme landen bestaan niet enkel uit armen. In die landen gaan we beter kijken naar nieuwe kansen. Onder de zeespiegel Voor Nederland zijn er wereldwijd uitdagingen te vinden, bijvoorbeeld voor de verdere ontwikkeling van de haven in Cotonou in Benin, waar nu ook al Nederlandse bedrijven actief zijn. 11

12 Succesvol innoveren Guus Schoonewille Als kennisinstituut op het gebied van water, ondergrond en infrastructuur heeft Deltares alles in huis om nieuwe oplossingen te ontwikkelen. We zijn pas succesvol als onze kennis en innovaties ook worden verzilverd in de maatschappij. Daarom werken we nauw samen met overheden, ondernemingen en kennisinstellingen in binnen- en buitenland. Zo creëren we samen een eindproduct dat aansluit op de wensen van de gebruiker en toepasbaar is. Van Zandmotor voor de kust tot wegen op paalmatrassen. Deltares, de logische partner voor succesvol innoveren. advertentie 185x133 WaterForum feb 2012.indd 1 2/17/2012 3:54:45 PM Professioneel Project- en Procesmanagement Masteropleiding in deeltijd Bent u een professional op het gebied van land en water, die zijn kennis verder wil ontwikkelen of zijn vaardigheden op strategischniveau wil aanscherpen? Dan is de Master in Project- en Procesmanagement iets voor u. Uniek in zijn soort, want deze deeltijdopleiding richt zich op persoonlijk functioneren in combinatie met beleidsmatig denken. Daarbij wordt techniek op het gebied van land- en watermanagement gekoppeld aan project- en procesvaardigheden. De masteropleiding is als geheel te volgen, maar ook in drie delen: Professioneel project- en procesmanagement, Strategie & Visie en Onderzoek en thesis. En dat alles onder intensieve persoonlijke begeleiding. Deelnemers met een hbo-achtergrond volgen de opleiding om een bredere visie op het vakgebied te ontwikkelen en een carrièrestap te maken. Wetenschappelijk geschoolde deelnemers verbeteren hun professionele vaardigheden om hun invloed op project en proces te vergroten. Kortom, een opleiding tot visionair manager. In december 2012 starten wij weer met het eerste onderdeel van de Master; Professioneel Project- en Procesmanagement. OPEN DAG Wilt u al eerder kennis maken met de opleiding dan bent u van harte welkom op onze Open Dag op vrijdag 22 juni Voor meer informatie of aanmelden voor deze dag verwijzen wij u naar onze webiste. U bent van harte welkom! Masterteam VHL Voor ons gehele cursusaanbod of de meest actuele informatie over data en prijzen kijk op onze website mail naar of bel

13 I n t e r v i e w Knapen, die onlangs Benin bezocht, is enthousiast. Cotonou kan voor het achterland in de West-Afrikaanse regio hetzelfde betekenen als Rotterdam voor Duitsland. Niet onbelangrijk voor nieuwe investeerders is dat het Westafrikaanse land onlangs een anticorruptiewet heeft aangenomen. Vier lijnen De staatssecretaris bracht het afgelopen jaar bezoeken aan onder andere Indonesië en recent aan Benin. Het doel daarbij was de mogelijkheden te onderzoeken voor Nederlandse bedrijven om bij te dragen aan ontwikkeling van deze OS-partnerlanden. Ik zie dat er grote belangstelling is voor de kennis en de capaciteit van Nederland op het gebied van water. Nederland heeft nog die reputatie en positie als waterland, een land waar we onder de zeespiegel leven. De Nederlandse ingenieurs en kennisinstellingen genieten wereldfaam. Als buitenlandse delegaties Nederland bezoeken, staat men paf van het vernuft van ons watersysteem dat ons in staat stelt om tientallen verschillende waterstanden onder controle te houden. Langs vier lijnen wordt het waterbeleid de komende jaren uitgezet: efficiënt watergebruik in de landbouw, stroomgebieden en delta s, veilig drinkwater en sanitatie en tot slot goed bestuur. Want behalve technologische kennis is in ontwikkelingslanden veel behoefte aan kennis over waterbestuur: de governance. Knapen verwijst naar de rol die Nederlandse nutsbedrijven, kennisinstellingen en plaatselijke ngo s kunnen spelen in de drinkwatervoorziening in Ghana. Enabling environment, noemt hij dit. Een goed initiatief is bijvoorbeeld het Water Governance Centre van de Nederlandse waterschappen. Knapen zal de komende jaren investeringen van Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en ngo s in ontwikkelingslanden extra ondersteunen. Voor publiekprivate samenwerking is de komende vijf jaar 150 miljoen euro beschikbaar. We kunnen ertoe bijdragen dat Nederlandse investeringen in vruchtbare aarde vallen. Dat kan met geldelijke bijdragen, door financiële garanties te geven, het ondersteunen door middel van publiek-private samenwerking en daarnaast ook met kennis. De rol van Ontwikkelingssamenwerking is vergelijkbaar met die van een makelaar. Knapen: We kunnen helpen introduceren, zoeken welke vragen er bestaan en deze in kaart brengen. Onze specialisten kennen de besturen en structuren ter plaatse. Ook zullen we hierbij de netwerken van NGO s betrekken. In Benin werd samen met het Beninse Ministerie voor Water een Waterplatform opgericht. Het platform wil de vraag naar waterkennis in Benin koppelen aan het aanbod van Nederlandse expertise. Er zullen nog meer van dit soort Waterplatforms volgen. Waterdiplomatie De komende jaren is een belangrijke rol weggelegd voor waterdiplomatie. Knapen kan zich voorstellen dat een ambassade als front office in ontwikkelingslanden fungeert voor de Nederlandse watersector. We kijken hoe we de deskundigheid op het gebied van water van onze medewerkers ter plaatse kunnen vergroten. Ook de aangekondigde voorzieningen voor Young Experts op het gebied van water zullen dit voorjaar het levenslicht zien. Buitenlandse delegaties staan paf van het vernuft van ons watersysteem Ben Knapen Ervaren bestuurder en journalistiek globetrotter Sinds oktober 2010 is CDA er Ben Knapen staatsecretaris Buitenlandse Zaken in het kabinet Rutte. Gestart in 1976 als leraar geschiedenis, is historicus Knapen achtereenvolgens redacteur buitenland bij NRC Handelsblad en correspondent voor deze krant in de Verenigde Staten en Duitsland en voor het NOS Journaal in Duitsland. In 1990 wordt Ben Knapen hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Vanaf 1996 is hij directeur corporate communicatie en marketing bij Philips, waarna hij in 1999 lid wordt van de raad van bestuur bij PCM Uitgevers. Als vrije correspondent schrijft hij opnieuw voor het NRC, nu over Zuidoost Azië. Naast diverse uitgaven over geschiedkunde onderwerpen en de actuele ontwikkelingen in de VS, Rusland en Duitsland, publiceerde hij in 2008 Langs de straten van Jakarta, waarin hij het leven in Indonesië beschrijft. Tot zijn aantreden als staatssecretaris heeft hij zitting in de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en is hij ook bijzonder hoogleraar Media en Kwaliteit aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Naast Ontwikkelingssamenwerking heeft hij ook Europese Zaken in zijn portefeuille. Knapen is overtuigd van de meerwaarde van de Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen voor OS-landen. Hij ziet volop mogelijkheden voor de Nederlandse waterconsultancy en verwijst naar de aanpak in de Mekongdelta in Vietnam. Een Nederlands consortium onder leiding van ingenieursbureau DHV zal de planvorming van de deltaontwikkeling op zich nemen. Nederland vervult in dit gebied nu al een grote voortrekkersrol. Een ander voorbeeld. Nederland bood Indonesië, maar ook de Nederlandse waterconsultancy, de helpende hand met de financiering van een studie naar de haalbaarheid van waterinjectie in de bodem, Aquifer Storage and Recovery (ASR) bij een levensmiddelenfabriek in Jakarta. Voor dit project ontving het ingenieursbureau Witteveen+Bos subsidie van Partners voor Water. Knapen: Deze opdracht kan weer leiden tot nieuwe opdrachten voor Nederlandse ondernemers en kennisinstellingen. Vragen zijn er in overvloed, meent Knapen. In Benin bezocht 13

14 Global Experts, Local Passion September 2010 marked the beginning of a new global force in the water sector, dedicated to bringing the latest thinking, proven technologies and the most advanced application knowledge to the municipal and industrial water, and wastewater markets around the globe. The merger of Eimco Water Technologies, Enviroquip and Christ Water Technology brings together over 200 years of water expertise and some of the best known brands and most experienced people into one place. We won t claim to be the biggest. But we will aim to be the best. Ovivo will be driven by one goal to create value in water through innovation, creativity and expertise. For more information please contact us at: Tomorrow is looking very different Municipal Potable Water Desalination Industrial Deployable Semiconductor & Photovoltaic Power & Energy Metal Treatment & Automotive Municipal Wastewater Desalination Municipal Food & Beverage Pulp and Paper & Petrochemical Oil & Gas Land Drainage & Irrigation and Hydropower ovivowater.com Copyright 2011 GLV Inc. All rights reserved

15 interview hij het Nokoué-meer, waar visserij de voornaamste bron van inkomsten is. Het meer wordt overbevist. De gebieden rond het meer zijn vaak te nat, maar voor een deel juist te droog. Dan gaat het dus om de vraag: hoe kun je al het water in zo n gebied zo optimaal mogelijk benutten? Het hele gebied, de Ouèmè-vallei, biedt enorme kansen voor bijvoorbeeld visserij en landbouw, maar tegelijk komen er jaarlijks, soms extreme, overstromingen voor en ook erosie, verzanding en vervuiling veroorzaken problemen. Organisaties als Deltares kunnen het land helpen de kansen en problemen van zo n gebied beter in kaart te brengen en oplossingen aandragen. Knapen is er op gebrand de budgetten ten goede te laten komen aan de economieën in de partnerlanden. Daarmee onderscheidt de inzet van OS zich scherp van de economische diplomatie van het collega-departement ELI (Economische Zaken, Landbouw en Innovatie). Bij ontwikkelingssamenwerking staat het bevorderen van de economische ontwikkeling in de armere landen voorop, niet die van Nederland. De staatsecretaris wil ook zeker niet op de stoel van de ondernemer zitten; die moet zelf aan de slag. Wij gaan niet het werk doen, wij willen verbinden. Lennart Silvis (NWP): Knapen benadrukt Nederlandse slagkracht Lennart Silvis, directeur van het Netherlands Water Partnership (NWP), is positief over de Ontwikkelingssamenwerking nieuwe stijl. In zijn brief aan de Tweede Kamer beschrijft de staatssecretaris realistisch, maar ook inspirerend de redenen waarom water niet kan wachten. De brief omschrijft goed de Nederlandse slagkracht en de groeiende aandacht voor efficiënt watergebruik (met name in de landbouw), verbeterd stroomgebiedbeheer en veilige delta s en verbeterde toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Knapen zet hiermee een belangrijke stap naar een resultaatgerichte aanpak en samenwerking tussen Nederlandse partijen. Onze uitdaging is de Nederlandse watersector zodanig erbij te betrekken dat ook 'ontwikkelingssamenwerking nieuwe stijl' daadwerkelijk de armsten ten goede blijft komen. NWP wil graag meewerken om die ingezette verandering uit te werken tot concrete samenwerking in en met de vijf partnerlanden. Waterplatform In Benin gaan kennisinstellingen, bedrijven, ngo's en de overheden van Benin en Nederland samen aan de slag met water voor ontwikkeling door de oprichting van een Benins- Nederlands waterplatform. Doel van het platform is de vraag naar waterkennis in Benin te koppelen aan het aanbod van Nederlandse expertise. Nederland staat bekend om zijn kennis over waterbeheer. Die expertise wordt niet alleen gewaardeerd, er is ook vraag naar. We komen met het NWP en onze Beninse counterpart in maart voor het eerst bijeen om ons te buigen over het waterprogramma van Benin, aldus Silvis. Nederlandse waterambities voor 2015 Nederland geeft in tenminste acht stroomgebieden en delta s (Bangladesh, Benin, Ghana, Indonesië, Kenia, Mali, Mozambique en Vietnam) ondersteuning aan de plannen voor duurzame groei en waterveiligheid. In tenminste zeven grote grensoverschrijdende stroomgebieden, grondwatersystemen en delta s wordt bijgedragen aan grensoverschrijdende bemiddeling en gezamenlijk stroomgebiedbeheer. Dit geldt voor de stroomgebieden Brahmaputra, Incomati, Mekong, Senegal, West Bank Aquifer en Zambezi. 15

16 SOS Watermarkt Wie de stand van de economie wil meten, kijkt naar het mkb. Krimp, recessie, dubbele dip: verrassend genoeg doen de kleine en middelgrote bedrijven in de watersector het helemaal niet slecht. Vooral ontwikkelaars van hoogwaardige technologie boeken goede resultaten, helemaal al zij zich op de internationaal opkomende markten begeven. Ondernemers die het van de thuismarkt moeten hebben, voelen de malaise wel. Ze zijn financieel kwetsbaar, maar hun flexibiliteit kan hun redding zijn. Mkb laat als economische graadmeter nog goede resultaten zien in watersector Crisis? Dat woord kennen we niet Door Adriaan van Hooijdonk 16 Het is helemaal niet zo eenvoudig om een goed overzicht te krijgen van de stand van zaken in het midden- en kleinbedrijf (mkb) in de Nederlandse watersector. Harde, recente cijfers over bijvoorbeeld het aantal mkb-bedrijven, de werkgelegenheid, het aandeel in het bruto binnenlands product (bbp) en de economische prestaties ontbreken momenteel. Reden waarom het NWP samen met Grontmij en BBO (Bureau Beleidsonderzoek) en met steun vanuit de programma s Partners voor Water en het Innovatiebureau Watertechnologie in januari een studie is gestart naar de economische betekenis en de internationale positionering van de Nederlandse watertechnologiesector. Het onderzoek moet in april gereed zijn en meer inzicht bieden in de versnipperde watersector van ons land. Meiny Prins (Priva): Overheden in Europa hebben geldkraan dichtgedraaid Wisselend beeld Tijd voor een rondje langs de mkb ers. Ofschoon exacte cijfers ontbreken, is duidelijk dat de deltasectie en de maritieme kant van de watersector het domein zijn van de grote jongens en dat het mkb met name in de watertechnologie een voorname rol speelt. We komen dus vooral uit in die laatste hoek. Het beeld dat naar voren komt, is wisselend. Neem directeur Meiny Prins van Priva, tevens bestuurslid van ondernemersorganisatie FME en vertegenwoordiger van het mkb in het topteam Water. Op basis van gesprekken met collega-mkb ers stelt zij dat de omzet van de meeste bedrijven niet meer zo hard groeit als in voorgaande jaren, maar dat de sector het over het algemeen niet slecht doet. Dat geldt volgens haar vooral voor bedrijven die internationaal actief zijn met hoogwaardige technologische toepassingen. Bedrijven die echter vooral van overheidsopdrachten afhankelijk zijn, hebben het veel moeilijker. Overheden hebben de geldkraan niet alleen in Nederland, maar ook in de rest van Europa dichtgedraaid, aldus Prins. Het beeld dat zij schetst, komt overeen met de observaties van hoogleraar Nick van de Giesen van de afdeling Watermanagement van de faculteit Civil Engineering & Geosciences van de TU Delft. Van de Giesen maakte als vertegenwoordiger van de wetenschap eveneens deel uit van het topteam Water. De

17 SOS Watermarkt Enkele jaren geleden heeft Priva bewust voor een internationalere koers gekozen Priva Internationale strategie We groeien iets minder hard dan voorheen, maar het gaat nog steeds goed. Bovendien kunnen we behoorlijk in innovatie investeren, stelt directeur Meiny Prins van Priva in De Lier. Het bedrijf levert producten en diensten voor klimaatbeheersing en productoptimalisatie in de tuinbouw en de bebouwde omgeving. Door de MKB+-regeling die in januari van start is gegaan, kunnen bedrijven die meer dan 250 werknemers tellen, nu ook een beroep doen op de innovatiekredieten van AgentschapNL. Dat is een hele vooruitgang voor een bedrijf als Priva dat ruim 420 medewerkers telt. Volgens Prins heeft de onderneming een aantal jaren geleden er bewust voor gekozen om internationaler te gaan ondernemen. Dat heeft zich vertaald in een aangepaste productlijn, waar mede door investeringen in R&D dit jaar nieuwe producten op de markt komen. Zo testen wij momenteel in het open veld sensoren in hoogwaardige gewassen. Een krop sla kan daardoor zelf de waterbehoefte aangeven. Het werkt goed waardoor flinke waterbesparingen mogelijk zijn. Tomatenkwekerij (foto: Priva) bedrijven met een meer traditionele dienstverlening en producten hebben het een stuk lastiger in vergelijking met hun hightechcollega s die ondanks de crisis in research & development zijn blijven investeren. Nick van de Giesen ( TU Delft): ABP en Rabobank zouden integratoren kunnen zijn Integratoren De internationale watermarkt mag dan jaarlijks met 10% groeien, volgens de hoogleraar is hier voor het Nederlandse bedrijfsleven maar weinig eer aan te behalen. Het grootste gedeelte van deze groei komt doordat miljoenen mensen wereldwijd op de waterleiding en de riolering moeten worden aangesloten. Daarbij gaat het om bestaande technologie die een lokale partij net zo goed kan uitvoeren. Wij moeten het vooral hebben van hoogwaardige technologie, zoals geavanceerde membranen en remote sensing waarbij de status van dijken met sensoren in de gaten wordt gehouden. De sector zou volgens hem een voorbeeld kunnen nemen aan de Japanners. Die slagen er vaker in om grote internationale projecten binnen te halen, omdat zij beter georganiseerd zijn in de hele keten van haalbaarheidstudie tot en met aanleg en onderhoud. Van de Giesen stelt dat het in ons land aan integratoren ontbreekt die de bonte verzameling aan goede nichespelers kunnen verzamelen en binden om daarmee grotere buitenlandse projecten binnen te kunnen halen. Denk bijvoorbeeld aan een pensioenfonds als ABP of aan Rabobank. Die kunnen zo hun maatschappelijk belang onderstrepen. Over de vraag of het mkb kwetsbaarder is voor de crisis, of juist flexibeler en daardoor beter bestand is tegen pieken en dalen, moet Van de Giesen even nadenken. Ik ben geen econoom, maar het lijkt mij financieel moeilijker voor het mkb, omdat het niet zulke diepe reserves heeft. Het kan in het algemeen wel sneller schakelen en zo ook op korte termijn beter presteren, ook in tijden van crisis. Verder is de hoogleraar van mening dat er nog steeds veel innovatie in het mkb plaatsvindt. Daar kan dat ook makkelijker dan binnen de grotere bedrijven. Als het mkb die functie niet 17

18 SOS Watermarkt Logisticon blijft een aanzienlijk bedrag in R&D investeren en dat beleid betaalt zich al terug en de omzet groeit nog steeds Logisticon Constante groei Crisis? Dat woord ken ik niet, roept business developer Pieter van Staveren van Logisticon Waterbehandeling en Verhuur in Groot-Ammers. Het bedrijf heeft de verkoop en verhuur van mobiele waterzuiveringsinstallaties de afgelopen jaren constant zien toenemen. Bovendien hebben wij een unieke positie in vergelijking met andere bedrijven. Wij hebben namelijk alle kennis in huis om installaties niet alleen te ontwerpen, maar ook te bouwen in onze werkplaats. Door onze brede oriëntatie kunnen wij snel leveren, zoals proefinstallaties aan de chemische- en voedingsmiddelenindustrie, die vervolgens een definitieve installatie nodig hebben. Deze twee sectoren laten een behoorlijke groei zien en daar profiteren wij van, aldus Van Staveren. Sommige collega-bedrijven hebben het moeilijker en duiken dan met de prijs. Daardoor lopen we wel eens een opdracht mis, maar dat maken we op andere manieren ruimschoots weer goed. Demiwaterinstallatie DWP in Botlek (foto: Logisticon) 18 langer kan vervullen, zal de watersector als geheel op termijn in de problemen komen. Ik zie dat echter nog niet zo één-twee-drie gebeuren. Hij betwijfelt ook of het in de sector tot spontane consolidatie zal komen. Regelmatig zullen kleine, veelbelovende bedrijven door grotere buitenlandse bedrijven worden overgenomen. Zolang om het intellectueel eigendom gaat, dat toch vooral in het brein van de mensen zit, is dat in mijn ogen niet per se goed of slecht. Pieter van Staveren (Logisticon): We zijn steeds gegroeid in omzet en personeel Kritischer op kosten Volgens directeur Aleid Diepeveen van het Innovatiebureau Watertechnologie van het Netherlands Water Partnership (NWP) bestaat er geen eenduidig beeld van de gevolgen van de crisis voor het mkb. Ik hoor verschillende verhalen in de sector. Bedrijven die bijvoorbeeld in de bouw actief zijn, merken dat er veel minder nieuwe projecten worden opgestart. Aan de andere kant heeft de crisis juist weer positieve gevolgen voor bedrijven die zich meer richten op onderhoud en verhuur van bijvoorbeeld mobiele waterzuiveringsinstallaties. Business developer Pieter van Staveren van Logisticon Waterbehandeling en Verhuur in Groot-Ammers kan dit beamen. Het bedrijf verkoopt niet alleen waterzuivering- en behandelingscomponenten, maar is naar eigen zeggen ook de grootste verhuurder in Europa. Van Staveren heeft de afgelopen maanden zowel de verkoop als de verhuur zien toenemen. Klanten kijken wel steeds kritischer naar de kosten, maar maken vaker gebruik van verhuur voor onderzoek naar nieuwe technologieën die hun kostprijs verlagen. Dit heeft vervolgens weer invloed op de verkoop van installaties. Door onze operationele kennis vanuit de verhuur kunnen we de klant beter adviseren over risico s en alternatieven en vervolgens over zijn total cost of ownership. Verder hebben we in huis een aantal nieuwe pilotinstallaties gebouwd, die vooral in de chemie en de voedingsmiddelenindustrie gretig aftrek vinden. Intern kijken we overigens wel naar manieren waarop we geld kunnen besparen en efficiënter kunnen werken, bijvoorbeeld

19 SOS Watermarkt In de strategie van RWB speelt samenwerking met andere partijen als kennisinstellingen, eindgebruikers en leveranciers een belangrijke rol RWB Water Services Waarde van onderzoek Er gaan meer offertes de deur uit en het duurt langer voor er investeringsbeslissingen worden genomen. Meer onderhouds- en vervangingswerkzaamheden voor onze serviceafdeling maken dit maar deels goed, zegt directeur André Reigersman van waterzuiveraar RWB Water Services in Almelo. Het is voor ons belangrijk om continu te verbeteren, in onze bedrijfsprocessen en in technologie. Samenwerking met andere partijen, zoals universiteiten, kennisinstellingen, eindgebruikers en leveranciers, speelt een belangrijke rol in onze strategie. Momenteel werken wij aan meerdere onderzoeksprojecten, die mogelijk zijn dankzij Nederlandse en Europese stimuleringsregelingen. We kijken daarbij onder meer of we van keramische microfiltratiemembranen ook ultrafiltratie of nanofiltratiemembranen kunnen maken. In het buitenland is daarvoor volop belangstelling. Door continu te investeren in R&D kun je als bedrijf je toegevoegde waarde laten zien. Die strategie levert nu de eerste resultaten. Demo-installatie bij PUB in Singapore (foto: RWB) door meer gebruik te maken van videoconferencing. Maar we blijven een aanzienlijk bedrag investeren in R&D en dat begint zich nu terug te betalen. Wij zijn namelijk de afgelopen jaren nog steeds gegroeid in omzet en personeel. Over de bühne Marketing & sales-directeur Bert Welkers van International Membrane Technologies (IMT) in Zeewolde levert voornamelijk aan klanten in Azië, het Midden-Oosten en India. Daar zijn de effecten van de crisis zoals we die in Europa ervaren niet zo groot. Momenteel zijn wij bezig met een project van honderden miljoenen euro s in het Midden-Oosten. Als membraanleverancier hebben wij daar een relatief klein aandeel in, maar het illustreert wel dat er in sommige delen van de wereld nog steeds flink wordt geïnvesteerd. Volgens Welkers is met name de delta- en maritieme technologie erg succesvol in het buitenland. De watertechnologiesector heeft het in zijn ogen een stuk zwaarder. Wij hebben briljante ideeën, maar hebben moeite om die in het buitenland over de bühne te brengen. De sector is versnipperd en bestaat uit kleine bedrijven die niet in staat zijn om grote, internationale projecten binnen te halen. We trekken te weinig samen op, het is ieder voor zich. Daar komt bij dat het soms aan referenties ontbreekt. Ik zou bijvoorbeeld graag zien dat toonaangevende Nederlandse waterbedrijven vaker onze technologie gebruiken, zodat ik daarmee in het buitenland meer opdrachten kan verwerven. André Reigersman (RWB): Prijzen liggen aanzienlijk lager dan paar jaar terug Lagere prijzen Waterzuiveraar RWB Water Services in Almelo voelt de negatieve effecten van de crisis eveneens, zegt directeur André Reigersman. Het aantal opdrachten is zeker niet gestegen, er gaan meer offertes de deur uit en het duurt langer voordat er investeringsbeslissingen worden genomen. De concurrentie is toegenomen en de prijzen liggen aanzienlijk lager dan enkele jaren geleden. Tegelijkertijd voeren we meer onderhoudswerkzaamheden uit omdat 19

20 Wateropleidingen, hét opleidingsinstituut voor de watersector! Drinkwater Ontwikkeling en organisatie van praktijkgerichte opleidingen Waterzuivering opleidingen Riolering & Stedelijk water Not for profit, not for loss Waterbeheer inspirerend Vergunningen & handhaving Actueel Beheer & onderhoud Voor professionals, door professionals cursussen Internationaal bij- en nascholing Waterveiligheid Didactiek & communicatie trainingen Wateropleidingen Postbus BK Nieuwegein Telefoon: Fax: Website:

Crisis? Dat woord kennen we niet. Mkb laat als economische graadmeter nog goede resultaten zien in watersector. SOS Watermarkt

Crisis? Dat woord kennen we niet. Mkb laat als economische graadmeter nog goede resultaten zien in watersector. SOS Watermarkt Wie de stand van de economie wil meten, kijkt naar het mkb. Krimp, recessie, dubbele dip: verrassend genoeg doen de kleine en middelgrote bedrijven in de watersector het helemaal niet slecht. Vooral ontwikkelaars

Nadere informatie

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt.

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt. ---Speech 6 januari 2012--- Toespraak van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Ben Knapen, bij Deltares op 9 januari 2012 te Delft (gesproken woord geldt) Dames en heren, Vandaag stuur ik de brief

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Conferentie Geld als Water

Conferentie Geld als Water Conferentie Geld als Water Welkom! 28 oktober 2014, dagvoorzitter Lennart Silvis, directeur Netherlands Water Partnership Doelen van de dag U bent beter geinformeerd over bestaande funding/finance mogelijkheden

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Oasen in 2006 Het jaar in beeld

Oasen in 2006 Het jaar in beeld Oasen in 2006 Het jaar in beeld Gouda 29 mei 2007 Januari 29 mei 2007 Oasen in 2006 2 Verbouwing zuiveringsstation Rodenhuis In 2006 vierde Oasen het bereiken van hoogste punt van de bouw. Tijdens de ombouw

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

SAMENVATTING WATER OS PROGRAMMA. Hoge kwaliteit ontwikkelingssamenwerking door nauw betrekken van Nederlandse water sector

SAMENVATTING WATER OS PROGRAMMA. Hoge kwaliteit ontwikkelingssamenwerking door nauw betrekken van Nederlandse water sector SAMENVATTING WATER OS PROGRAMMA Hoge kwaliteit ontwikkelingssamenwerking door nauw betrekken van Nederlandse water sector Voor meer informatie: Joris van Oppenraaij, 070-304 3732, j.vanoppenraaij@nwp.nl

Nadere informatie

Factsheet DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People

Factsheet DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People Factsheet DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People Onze experts brengen u digitale kennis en ervaring op locatie. Om voortdurend in te kunnen spelen op veranderende

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Informatie & Tarieven 2013. competities. magazines. webinars. websites. boeken. events. e-zines. get elektorized

Informatie & Tarieven 2013. competities. magazines. webinars. websites. boeken. events. e-zines. get elektorized Informatie & Tarieven 2013 competities magazines webinars websites boeken events e-zines get elektorized The world s most comprehensive platform for electronics professionals with a passion Elektor is

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING 3 ONDERZOEKSREEKS NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek

Nadere informatie

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking 3 onderzoeksreeks NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek bewustzijn

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Convenant Partners for International Business. Orange goes Green Transatlantic Green & Clean Tech Cluster

Convenant Partners for International Business. Orange goes Green Transatlantic Green & Clean Tech Cluster Convenant Partners for International Business Orange goes Green Transatlantic Green & Clean Tech Cluster Den Haag, 25 juni 2012 Convenant Partners for International Business Orange goes Green transatlantic

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

BOOST YOUR CAREER, COMPANY AND KNOWLEDGE

BOOST YOUR CAREER, COMPANY AND KNOWLEDGE BOOST YOUR CAREER, COMPANY AND KNOWLEDGE 1 Boeiend en verrijkend. Ook verschillend van invalshoeken en belangen Het was mijn doel om van de ervaringen van anderen te leren en dat is geslaagd De rondetafelsessies

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Internationale Kansen & Knelpunten

Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport van- en voor de Nederlandse Life Sciences & Health sector Versie 2015 Mede mogelijk gemaakt door: www.tfhc.nl Task Force Health Care

Nadere informatie

Vrijdag 19 oktober Wereldomroep.nl is de website voor Nederlandstaligen in het buitenland. Programma's

Vrijdag 19 oktober Wereldomroep.nl is de website voor Nederlandstaligen in het buitenland. Programma's Vrijdag 19 oktober Wereldomroep.nl is de website voor Nederlandstaligen in het buitenland. Programma's Hilversum, Nederland Nederlandse expertise bij Colombiaanse dijk Gepubliceerd op : 19 oktober 2012-1:14

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

in verhuur van IT en multimedia.

in verhuur van IT en multimedia. in verhuur van IT en multimedia. slim veilig voordelig bezoekers hebben de boodschap ontvangen Livingston levert jaarlijks voor meer dan 200 beurzen, evenementen en congressen IT-oplossingen op maat. Dit

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

2015-2016: WE GAAN HET DOEN!

2015-2016: WE GAAN HET DOEN! 2015-2016: WE GAAN HET DOEN! De BZW is het krachtigste ondernemerscollectief in Zuid-Nederland en het regionale netwerk van VNO-NCW. De BZW is een inspirerende plek voor ontmoeting en samenwerking, succesvol

Nadere informatie

Ecological Management Foundation

Ecological Management Foundation Ecological Management Foundation Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur EMF December 2013 Projectnummer 2047 Ecological Management Foundation C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

EP-Nuffic versterkt onderwijs in ontwikkelingslanden

EP-Nuffic versterkt onderwijs in ontwikkelingslanden EP-Nuffic versterkt onderwijs in ontwikkelingslanden EP-Nuffic November 2015 EP-Nuffic versterkt onderwijs in ontwikkelingslanden Dankzij Office 365 en Azure Apps Pagina 2/7 EP-Nuffic versterkt onderwijs

Nadere informatie

Micro Water Facility. Beleidsplan. Frederik Claasen. In opdracht van Bestuur MWF. December 2013 Projectnummer 1564

Micro Water Facility. Beleidsplan. Frederik Claasen. In opdracht van Bestuur MWF. December 2013 Projectnummer 1564 Micro Water Facility Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur MWF December 2013 Projectnummer 1564 Micro Water Facility C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam The Netherlands

Nadere informatie

Samenwerken aan een gezond, groen en economisch vitaal werk- en leefklimaat in het Groene Hart

Samenwerken aan een gezond, groen en economisch vitaal werk- en leefklimaat in het Groene Hart GREEN BUSINESS CLUB GROENE Sponsorpropositie HART u Samenwerken aan een gezond, groen en economisch vitaal werk- en leefklimaat in het Groene Hart GREEN BUSINESS CLUB u Green Business Club Groene Hart

Nadere informatie

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY DE a NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY Innervate is al ruim 13 jaar succesvol in het adviseren van vele organisaties op het gebied van ICT vraagstukken. Naast onze dienstverlening op het gebied van ICT Beleid

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Water in Bebouwd gebied

Water in Bebouwd gebied Presentatie 20-06 - 2007 1 Water in Bebouwd gebied (relatie gemeente en waterschap) Judith Calmeyer Meijburg-Van Reekum Wat wil ik u vertellen? 2 Status Quo Aa en Maas De stip op de horizon Voorbeeld Geerpark

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina

Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina Nieuwe ICT exportmarkten kostenbesparing innovatie Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina 1. Missie naar Palestina Van 6 tot 8 december 2013 vond een economische missie naar Palestina

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water WATER PAKKET U kent Brabant Water van een betrouwbare drinkwaterlevering, maar Brabant Water heeft zakelijke klanten zoals u nog veel meer te bieden. Onze jarenlange ervaring, innovatieve aard en servicegerichte

Nadere informatie

Criteria en voorwaarden voor Young Experts

Criteria en voorwaarden voor Young Experts Criteria en voorwaarden voor Young Experts Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Young Expert Programma Water... 4 3. Opzet YEP Water... 8 a. Hoofdproces Young Expert Programme Water... 9 4. Criteria en voorwaarden

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 32 605 Beleid ten aanzien van ontwikkelingssamenwerking Nr. 177 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU, VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN

Nadere informatie

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht Intergouvernementeel / VN Europees Kennis NGO Onderwijs Cultuur en expatorganisaties Ambassades en consulaten Den Haag: Internationale stad van vrede en recht De gemeente Den Haag is internationale stad

Nadere informatie

Katakle Business Plan 2011 2018. Groeiplan voor het programma van The Hunger Project in Benin

Katakle Business Plan 2011 2018. Groeiplan voor het programma van The Hunger Project in Benin Katakle Business Plan 2011 2018 Groeiplan voor het programma van The Hunger Project in Benin 0 1. Inleiding Achtergrond De Katakle investeerdersgroep werkt sinds 2008 met The Hunger Project aan het einde

Nadere informatie

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Omarm de cloud Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Introductie Cloud computing symboliseert een grote verschuiving in de manier waarop ITdiensten worden geleverd binnen

Nadere informatie

Een stroomversnelling. je carrière. Ga er maar voor. Ongekend veelzijdig.

Een stroomversnelling. je carrière. Ga er maar voor. Ongekend veelzijdig. Een stroomversnelling in je carrière. Ga er maar voor. Ongekend veelzijdig. 2,5 miljoen consumenten en bedrijven dagelijks van water voorzien. Feit: Voor 2,5 miljoen mensen en bedrijven in ons werkgebied

Nadere informatie

De juiste partners voor uw innovaties

De juiste partners voor uw innovaties De juiste partners voor uw innovaties Een project van: Ondernemer met innovatieplan Juiste partner(s) Kennis Financiering Ondernemers Overheid Onderzoekers Onderwijs Innovatief idee verdient partnerschap

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

"IK. "Acceptatie van chemie is gewoon handel" Young Professionals over nun studie. Kansen voor onderhandelaars in India

IK. Acceptatie van chemie is gewoon handel Young Professionals over nun studie. Kansen voor onderhandelaars in India Young Professionals over nun studie "Acceptatie van chemie is gewoon handel" Kansen voor onderhandelaars in India Maa ndblad van de Vereniging van de Nederlandse Chemische "IK VA e'' Rio+20 Louise Fresco,

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN Sociale innovatie doorslaggevend voor succes topsectoren: Topsectorenbeleid te eenzijdig gericht op technologische innovatie De markt dwingt bedrijven steeds sneller te innoveren

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus New World Water & Sanitatie Campus Agri & Food De New World Campus is dé plek waar oplossingen worden gevonden voor mondiale vraagstukken

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

Opdrachtblad A: De Raad van Ministers Opdrachtblad B: De prioriteiten van het Nederlands voorzitterschap

Opdrachtblad A: De Raad van Ministers Opdrachtblad B: De prioriteiten van het Nederlands voorzitterschap VERDIEPING: DE PRIORITEITEN VAN NEDERLAND KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM Nederland heeft drie prioriteiten voor het voorzitterschap opgesteld: een innovatieve EU, een EU die zich beperkt tot hoofdzaken en

Nadere informatie

PARTNERS VOOR WATER Nieuwsbrief, nr. 2 2012

PARTNERS VOOR WATER Nieuwsbrief, nr. 2 2012 PARTNERS VOOR WATER Nieuwsbrief, nr. 2 2012 Met de Partners voor Water Nieuwsbrief houden we u maandelijks op de hoogte van de resultaten en ontwikkelingen die voortkomen uit de activiteiten binnen het

Nadere informatie

hertalan welkom in de wereld van EPDM

hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan the waterproof solution Hertalan levert wereldwijd unieke EPDM producten voor duurzame en watervaste oplossingen. Als eerste Europese producent van EPDM folies

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land.

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Interview door Sandra Heuts en Cees Jorissen Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Egbert ten Cate is op het moment van dit gesprek zowel directeur van Bank Ten Cate & Cie als commissaris

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245.

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245. Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245 Jaarplan 2014 INHOUD 1 KORTE BESCHRIJVING PRESENT 2 ALGEMENE DOELSTELLING 2 2

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

Partners voor Water subsidieregeling 2 * circa 40 pax. Aantal deelnemers (inschatting) http://nwp.nl/_docs/nieuwsbrief_bijlagen/geldalswater_pvw.

Partners voor Water subsidieregeling 2 * circa 40 pax. Aantal deelnemers (inschatting) http://nwp.nl/_docs/nieuwsbrief_bijlagen/geldalswater_pvw. Conveners Rapporteur/aanspreekpunt Workshop titel Aantal deelnemers (inschatting) Presentaties Dennis van Peppen (RVO.nl; dennis.vanpeppen@rvo.nl) Erwin Dirkse (Dirkse Milieu Technologie; edirkse@dmt-et.nl)

Nadere informatie

Agrarisch ondernemerschap, innovatie en financiering. Ruud Huirne, directeur F&A Nederland

Agrarisch ondernemerschap, innovatie en financiering. Ruud Huirne, directeur F&A Nederland Agrarisch ondernemerschap, innovatie en financiering Ruud Huirne, directeur F&A Nederland Rabo posities agrarische sector per sector stabiel tot licht dalend (* EUR mln) 2 Kredietverlening 2013 Verstrekkingen

Nadere informatie

BIJLAGEN. Voortgangsrapportage Watersector 2004

BIJLAGEN. Voortgangsrapportage Watersector 2004 BIJLAGEN Voortgangsrapportage Watersector 2004 BIJLAGE 1 In de hierna volgende tabellen zijn input en output gegevens opgenomen m.b.t. uitgaven over 2004. De tabellen zijn samengesteld uit gegevens verkregen

Nadere informatie

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot AQUA DOCK Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot een toenemende creativiteit om de leefbaarheid

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie