- Rmguftj Kruislomp. Voor e v e n tu e le vragen kun je te r e c h t b i j R o b e rt W iel in g a, , trindijijcklaan.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "- Rmguftj Kruislomp. Voor e v e n tu e le vragen kun je te r e c h t b i j R o b e rt W iel in g a, 03402-42257., trindijijcklaan."

Transcriptie

1

2 H et programma z i e t e r a ls v o lg t u i t u u r. Algemene le d e n v e rg a d e rin g. T o t u u r. G ro te pauze. G elegenheid t o t in fo rm e e l c o n ta c t, e te n en d r in k e n, h e t kopen van b ro c h u re s en ander v e rk o o p m a te ria a l en h e t bez ic h tig e n van de t e n to o n s t e llin g u u r. De e e rs te h o o fd s p re k e r. D it is P ro f. T. de Jong. H ij z a l spreken o v e r de e e rs te r e s u l ta te n van h e t IR A S -onderzoek. De IRAS i s een e rg s u c c e s v o lle s a t e l l i e t gew eest, d a t heb je v a s t wel in de k r a n t g e le zen o f op de TV g e z ie n. P ro f. de Jong o n d e rz o e k t de waarnem ingen van de IRAS en komt v e r t e lle n o v e r de v e le o n td e k k in g e n van de s a te l 1 ie t u u r. K o rte pauze. T ijd om even de benen te s tre k k e n u u r. W ilm ar M inke houdt een p r a a tje o v e r h e t z e l f waarnemen van p la n e te n. Heb j e z e l f een t e le - skoop? Ga dan z e l f de p la n e te n onderzoeken. De JWG o rg a n is e e r t d i t ja a r een M a rs -a c tie. A ls j e nog n ie t w eet hoe je mee k u n t doen, dan v e r t e l t W ilm ar j e d a t u u r. Ronald Naar. Z ijn p r a a tje h e e ft a ls t i t e l : H oroskooen, z in o f o n z in? Lees j i j wel eens je horoskoon en g e lo o f je ook w a t d a a rin s ta a t? In v e e l k ra n te n en t i j d s c h r i f t e n staan horoskopen en soms w o rd t e r heel w etenschapoel i j k o v e r gedaan. Wat i s e r nu van v/aar? u u r. K o rte pauze. En te ve n s j e la a t s t e kans om de verk o o p s ta n d m et een bezoek t e v e re re n en e r een b ro c h u re o f zo ie t s te kopen o f de te n to o n s t e l l i n g t e b e k ijk e n u u r. De tweede h o o fd s p re k e r i s nog n ie t bekend. Wel is z e k e r d a t, w ie h e t ook i s, h i j o f z i j z a l gaan spre ken o v e r S p a cela b, h e t Europese ru im te la b o ra to riu m. V o rig ja a r is de S pacelab v o o r h e t e e r s t aan boord van de Space S h u ttle in de ru im te geweest en e r z u lle n nog v e e l v lu c h te n v o lg e n. In S pacelab kan s te rre n k u n d ig onderzoek gedaan w orden, maar ook b io lo g is c h e en m edische pro eve n. H et is e c h t een g r o o t la b o ra to riu m in de ru im te. « u u r. E inde van de b ije e n k o m s t ( d ie o v e rig e n s b e s t wel eens zou kunnen u itlo p e n t o t u u r. ). H et thema van de b ije e n k o m s t i s d i t ja a r "N e d e rla n d in de r u im te ". A l z i j n w i j maar een k le in la n d je, to c h h e e ft N ederland de la a ts te ja r e n m et v e e l succes meegewerkt aan a l l e r l e i ru im te v a a r tp r o je c te n. Denk maar eens aan de IRASs a t e l l i e t, d ie g ro te n d e e ls d o o r N ederland is gebouwd. O f aan h e t N ederlandse deel in S pacelab: vo lg e n d ja a r g a a t N ederland e c h t de ru im te m et de ru im te v a a rd e r Wubbo O ckels. De v o o rd ra c h te n van de twee h o o fd s p re k e rs gaan o v e r deze onderw erpen. Ook z a l e r ( w a a r s c h ijn lijk ) een k le in e t e n to o n s t e llin g o v e r d i t onderw erp te z ie n z i j n. V e rd e r z i j n e r twee s p re k e rs u i t de JWG m et in te r e s s a n te p r a a tje s. Je z i e t : e i g e n lijk mag j e d i t n ie t m issen. trindijijcklaan - Rmguftj Kruislomp ' Afslag Amentoort Z o a ls j u l l i e a l w el gewend z u lle n z i j n, w o rd t de la n d e lijk e b ije e n k o m s t van 12 mei gehouden in gebouw "De D rie ta n d " aan de van R a n d w ijc k la a n in A m e rs fo o rt. Met h e t openbaar v e rv o e r is de r e is eenvoudig: Je neemt de t r e in n a a r A m e rs fo o rt. Voor h e t s ta tio n a ld a a r z ie je de stadbusse n s ta a n. Een v r ie n d e lijk e c h a u ffe u r kan j e o n g e tw ijfe ld v e r t e lle n w e lke bus j e m oet nemen om b i j de D rie ta n d t e komen. A ls je m et de t r e in g a a t, houd dan in de ga ten d a t een zogenaamde "m eerm anskaart" goedkoper is dan een gewoon r e t o u r t je. V oor degenen d ie m et de a u to komen, o f p e r a u to g e b ra c h t w o rde n, is e r een handig z o e k k a a rtje op deze pagina getekend. Wat nog b e la n g r ijk i s, is h e t v o lg e n d e : A ls je a lle e n n a a r de algem ene le d e n v e rg a c e rin g g a a t dan is de toegang g r a t is. Ga je e c h te r ook naar de la n d e lijk e b ije e n k o m s t dan m oet je een e n tr e e p r ijs b e ta le n van /3,5 Q. V e rg e e t n i è t om brood mee t e nemen en g e ld voor de e v e n tu e le aankoop van b ro c h u re s o f ander mater ia a l. Voor e v e n tu e le vragen kun je te r e c h t b i j R o b e rt W iel in g a, ,

3 redaktief HOI ALLEMAAL, inhoud L a n d e lijk e b ije e n k o m s t In h o u d / R e d a c tie f Ademende reuzen pag.2 pag.3 pag.4 V ra g e n ru b rie k v o o r jo n g e re n pag.6 U v o o tje s pag.7 A stronom isch e k a le n d e r pag.8 U V O -A lle rle i pag.11 V e re n ig in g s n ie u w s pag.12 A lg e m e n e l e d e n v e r g a d e r i n g N o t u l e n B A L V o k t. '8 3 J a a r v e r s l a g B e g r o t i n g, F i n a n c i e e l v e r s l a g. W i jz i g i n g e n v e r k o o p l i j s t, A d r e s w i j z i g i n gen Met de k i j k e r op ja c h t pag.16 O p lo ssin g gevraagd pag.20 S te rre n g id s. pag.21 C lu s te r pag.22 Kampen pag.23 V anaf d i t nummer van Universum z u l j e de naam van Jan R o e lo f n ie t meer onderaan R e d a c tie f v in d e n. Z o a ls je w eet h e e ft h i j a fs c h e id genomen a ls h o o fd re d a c te u r van ons b la d. Degenen on der j u l l i e, d ie a l w a t la n g e r l i d z i j n van de JWG, z u lle n weten d a t Universum e r v ro e g e r heel anders u itz a g : ges t e n c ild, en m et één en kel n i e t je in de bovenhoek. Toen Jan R o e lo f h o o fd re d a c te u r w e rd, vera nderde d a t. H et b la d kreeg toen de h u id ig e, a l w eer zo ve rtro u w d e vorm. Nu is U niversum w eer van h o o fd re d a c te u r v e ra n d e rt, maar z o 'n g ro te v e ra n d e rin g a ls to e n z a l h e t d i t ke e r n i e t ondergaan. U niversum b l i j f t e r ongeveer zo u it z ie n a ls i u l l i e aewend z i j n. B e h a lv e... d a t h e t m is s c h ie n a f en to e ie t s dunner z a l z i j n dan voorheen g e b r u ik e lijk was. Wie b ijv o o r b e e ld de b la d z ijd e n van d i t nummer t e l t, z a l merken d a t h e t e r 4 m in d e r z i j n dan in h e t v o r ig e nummer. De oorzaak h ie rv a n l i g t in de welbekende b e z u in ig in s g o lf d ie ook de JWG o v e r s p o e lt. En met m in d e r g e ld kun j e nu eenmaal m in d e r p a g i n a 's dru kken. M a a r... de b e z u in ig in g e n z i j n n i e t de e n ig e oo rzaa k van h e t f e i t d a t JWG m in de r g e ld h e e ft dan v ro e g e r. Ook h e t dale nde le d e n a a n ta l z o rg t d a a rv o o r. Nu kun je aan de b e z u in ig in g e n n i e t zo v e e l v e ra n d e re n, maar aan h e t da le nde le d e n a a n ta l w e l! "Wat dan?" z u l je je m is s c h ie n a fv ra q e n. W el, e r z i j n w el een a a n ta l o p lo s s in g e n te v e rz in n e n. Mark H u is in g, d ie m ij on la ngs een b r i e f s c h re e f deed d i t. H ij s t e l t v o o r: "Maak nieuwe le d e n, maak je v rie n d e n en v rie n d in n e n l i d ; z e t w a t in fo r m a tie op pap ie r, deel d i t u i t o f s tu u r h e t ro n d ". H ij s c h r i j f t v e rd e r: "L a te n we e r samen v o o r zorgen d a t de JWG g r o te r w o rd t dan h i j o o it is g e w e e s t". Ik ben h e t d a a r ro e re n d mee eens! UTWERSU4 U n iv e r s u m i s e e n u i t g a v e van d e J o n g e r e n w e rk g ro e p.n V W S, a a n g e s l o t e n b i j d é S t i c h t i n g d e K o e p e l. D e r e d a k t i e : P e t e r V e e n s t r a ( h o o f d r e d. ) B a r t d e L a n g e G e e r t -J a n R o e b e r s J a n R o e l o f va n d e r M e e r R e d a k t i e -a d r e s : P e t e r V e e n s t r a H e r e n s t r a a t 1 7, 3512 KA U t r e c h t D ru k : D r u k k e r i j S m eu r, U t r e c h t U n iv e r s u m v e r s c h i j n t v i e r maal p e r j a a r i n j u n i, s e p t e m b e r, d e c e m b e r e n m a a r t. K o p i j v o o r h e t v o l g e n d e nummer d i e n t u i t e r l i j k 30 m a art i n h e t b e z i t t e z i j n va n d e r e d a k t i e. De r e d a k t i e d r a a g t g e e n a a n s p ra k e l i j k h e i d v o o r d e in h o u d va n d e a d v e r t e n t i e s. L o s s e a b o n n em en ten o p U n iv e r s u m k o s t e n f 1 6, - p e r j a a r. POSTADRES JONGERENWERKGROEP: Jongerenw erkgroep NVWS, Postbus 337, 3500 AV U tre c h t. G iro : t. n. v. P enningm eester Jongerenw erkqroed te P ijn a c k e r. G iro In v e n ta r is fo n d s : t. n. v. In v e n ta ris fo n d s Jon gerenw erkgroep t e P ijn a c k e r 1 G iro B u ro fo n d s : t. n. v. B uro fo n d s Jongerenw erkg ro ep te P ijn a c k e r. 1 S e c r e ta r ia a t Jongerenw erkgroep: M a rië t H o fs te e, D u in s tr a a t RN Yde S e c r e ta r is kampgroep: Ronald N aar, B.v.d.B e r g h s tr a a t DD Nijm egen W aarnem ingskom m issie: W ilm ar M in ke, Magda Jan ssenslaan GR U tre c h t BESTUUR JONGERENWERKGROEP: D ik van den Oudenal d e r, Vogel pan 2 8, 1223 KT H ilv e rs u m, ( v o o r z it t e r / d ia - u it le e n ) M a rië t H o fs te e, D u in s tr a a t 4 5, 9494 RN Yde, (s e c r.) Ronny Roos, S tr a to s fe e r s tr a a t 143, 3328 GP D o rd re c h t, (penn in g m e e ste r a. i. ) Edwin M a th le n e r, E rn s t C a s im ir s tr a a t 2 7, 3314 LH D o rd re c h t, t e l ( in weekenden, v a k a n tie s e.d ) ( a fd e lin g s k o ö r d in a to r ). E r ik S cho ute, R io u w s tra a t 5 7, 3531 CV U tre c h t ( o u d e r e n a k tiv i- t e it e n ) P e te r V e e n s tra, H e re n s tra a t 17, 3512 AK U tr e c h t, (toegevoegd vo o r U niversum ) Hans van Wuyckhuyse, K o rfw a te r 8, 2715 AB Z oete rm e er, (toegevoegd l i d ) Ondanks h e t fo rm e e l samenvoegen van de b e id e fo n d s e n, is d i t nog m e t v o lle d ig g e re g e ld v o o r w a t b e t r e f t de g iro n u irm e rs.

4 ADEMENDE de cephekden der Mc een veranderlijke ster : een bijzonderheid In 1984 is h e t p re c ie s 200 ja a r geleden d a t de jo n g e E ngelse astronoom John G oodricke een bela n g r ijk e o n td e k k in g deed. Z oals je m issch ie n w e e t, d a c h t men heel v ro e g e r d a t s te r r e n a l t i j d even h e ld e r w aren. S te rre n m et een v e r a n d e r lijk e h e ld e rh e id kende men n ie t. In de 18e eeuw waren e r een t w in t ig t a l v a r i a b e le s te r r e n bekend, w aaronder de s t e r M ira in h e t s te rre n b e e ld W a lv is. Ook van de s t e r A lg o l in Perseus had men h e t s te rk e vermoeden d a t h e t een v e r a n d e r lijk e s t e r was. John G oo d ricke - o v e r w ie we h e t e e rd e r hadden - deed a l oo ja r ig e le e f t i j d z e e r goede waarnem ingen aan A lg o l. H ij kon d a a r u it m et g ro te z e k e rh e id v a s t s t e lle n d a t d ie s t e r in d e rd a a d in h e ld e rh e id v a rie e rd e. D at waren v o o r d ie t i j d m o e ilijk e o b s e r v a tie s, w ant men m oest v is u e e l de h e ld e rh e id van de ( m o g e lijk ) v e r a n d e r lijk e s t e r v e r g e lijk e n met d ie van omgev in g s s te r r e n. De f o t o g r a f ie be stond nog n ie t! In 1784 o n td e k te h i j op d e z e lfd e m an ie r een d r i e t a l andere v e r a n d e r lijk e s te r r e n, samen met z i j n v rie n d en s te rre n k u n d ig e Edward P ig o t t. Het waren de s te r r e n n A q u ila e, 6 L yra e en 6 C epheï. D ie la a t s t e s t e r is h e t beroemde v o o rb e e ld geworden van een groep v e r a n d e r lijk e s te r r e n d ie Cepheïden w o rd t genoemd. bijzonder w o rd t norm aal Was in d ie t i j d een v a r ia b e le s t e r ie t s b i j z o n d e rs, tw eehonderd ja a r la t e r is men gaan in z ie n d a t h e t m is s c h ie n wel norm aal is d a t s te r r e n in hun le v e n s lo o p op een be paald moment v a ria b e l worden. E r z i j n in m id d e ls ook vee l meer v a ria b e le s te r r e n o n td e k t. Duizenden z i j n e r nu bekend; n ie t a lle e n in ons e ig e n m e lk w e g s te ls e l maar ook e r b u ite n. N ie t a l l e v e r a n d e r lijk e s te r r e n z i j n h e tz e lfd e. Men h e e ft ze in a l l e r l e i groepen in g e d e e ld, z o a ls b e d e k k in g s v e ra n d e rlijk e n en in t r in s ie k e v e ra n d e r l i j k e n. D ie in d e lin g baseerde men op de oorzaak van d ie v e r a n d e r lijk h e id. I n t r in s ie k e v e r a n d e r lijken z i j n s te r r e n w a a r b ij de oo rzaa k van de v e ra n d e r lijk h e id in de s t e r z é l f l i g t, t e r w i j l bedekk in g s v e r a n d e r lijk e n b ijv o o r b e e ld d u b b e ls te rre n z i j n d ie om e lk a a r heen d r a a ie n 'e n d a a rd o o r de h e ld e rh e id s v e ra n d e rin g v e ro o rz a k e n. Een v o o rb e e ld van d a t la a t s t e ty p e i s A lg o l. De in t r in s ie k e v e r a n d e r lijk e n vormen de g r o o ts te groep onder de v e r a n d e r lijk e s te r r e n. Men h e e ft ze o n d e rv e rd e e ld in p u ls e re n d e s te r r e n - de m eeste - en e ru p tie v e s te r r e n, z o a ls n o v a 's o f v la m s te rre n. Cepheïden behoren t o t de groep van p u lse re n d e s te r r e n. H et z i j n re u z e n s te rre n d ie t ie n t a lle n ke e r g r o te r z i j n dan de Zon. N ie t a lle e n 6 Cepheï h o o r t b i j d ie g ro e p, maar ook de e e rd e r genoemde s t e r n A q u ila e en ook de P o o ls te r. De Cepheïden f i g. 1. E e n v o o r b e e l d v a n e e n l i c h t c u r v e van e e n C e p h e i d e - v e r a n d e r l i j k e : d e s t e r n A q u i l a e. D e p e r i o d e v a n d e s t e r i s 7,1 6 d a g e n. I n h e t o n d e r s t e f i g u u r s t a a t d e w i s s e l i n g van d e s t e r i n a f m e t i n g. O p z i j n g r o o t s t i s d e s t e r 12% g r o t e r dan b i j m in im a le a f m e t i n g e n. L e t o p d a t d e s t e n i è t h e t m in s t h e l d e r i s o p h e t moment d a t h i j h e t k l e i n s t i s. hebben een z e e r re g e lm a tig e w is s e lin g in hun h e ld e rh e id. De p e rio d e s van deze w is s e lin g lopen v o o r v e r s c h ille n d e s te r r e n u ite e n van een dag o f d r ie to v e e r tig dagen. U it waarnem ingen aan Cepheïden le id d e men a f d a t n ie t a lle e n de h e l d e rh e id re g e lm a tig v e ra n d e rd e, maar ook de k le u r van de s t e r, en wel m et d e z e lfd e re g e lm a a t. f i g. 2. D e p e r i o d e -1 i c h t k r a c h t r e l a t i e z o a l s h i j w erd w aargenom en b i j C e p h e ïd e n i n d e M a g e lh a e n s e W o lk e n. E r i s g e c o r r i g e e r d v o o r d e a f s t a n d.

5 * - temperatuur (K e lv in ) f i g. 3. H e t H e r t z s p r u n g -R u s s e l l -d i a g r a m m et de p l a a t s va n d e C e p h e i d e n v a r i a b e l e n e r i n g e t e k e n d. D e h o o f d r e e k s i s d e l i j n waar s t e r r e n na hun g e b o o r t e te r e c h t k o m e n e n waar d e m e e s t e s t e r r e n t e v in d e n z i j n. I n h e t d ia g ra m i s ook h e t e v o l u t i e s p o o r v a n e e n s t e r m et 3 z o n s m a s s a 's en e e n m et 5 z o n s m a s s a 's g e t e k e n d, v a n a f d e h o o f d r e e k s. Z e k u nnen i n h e t g e b i e d va n de C e p h e i d e - i n s t a b i l i t e i t t e r e c h t k o m e n. S p e c tro s c o p is c h e m etin gen lie t e n z ie n d a t h e t o p p e rv la k van de s t e r n a a r ons to e le e k te komen a ls de s t e r m in de r h e ld e r w e rd, en van van ons a f le e k te g a a n a ls de s t e r h e t h e ld e r s t was. Om d i t te kunnen v e r k la r e n s te ld e men een th e o r ie op d ie in h ie ld d a t Cepheïden p u lse re n d e s te r r e n z i j n : de b u ite n s te la gen van de s t e r z w e lle n a fw is s e le n d op o f krim pen in ; een aparte groep In h e t b e g in van deze eeuw deed de s te r r e n k u n d ig e H e n r ie tte L e a v it t onderzoek n a a r Cepheïden in de K le in e Magelhaense W olk. Z i j vond een merkw a ard ige r e l a t i e tu sse n de p e rio d e s van de s t e r re n en hun lic h t k r a c h t : e r b le e k v o o r a l le s te r r e n te ge ld e n d a t naarm ate de p e rio d e van h e ld e rh e id s - w is s e lin g e n k o r t e r was, de a b s o lu te h e ld e rh e id van de s t e r k le in e r was. En h e t omgekeerde gold o ok: m in de r h e ld e re s te r r e n hadden een k o r te r e p e rio d e dan h e ld e re s te r r e n. D it is een z e e r b e la n g r ijk verband gebleken toen men in andere s te r r e n s te ls e ls ook Cepheïden vond. U it de gemeten p e rio d e kon de a b s o lu te h e l d e rh e id a fg e le z e n worden en m et de gemeten s c h ijn b a re h e ld e rh e id kon dus de a fs ta n d van ons t o t d a t s te r r e n s t e ls e l be paald w orden. De methode b l i j k t a lle e n n ie t héél e rg nauw keurig te z ij n d o o r a l l e r l e i v e r s c h ille n d ie e r to c h tussen Cepheïden z it t e n. De Cepheïden b lijk e n ook nog op een andere m a n ie r een s p e c ia le gro ep te z i j n. A ls hun h e l d e rh e id en hun te m p e ra tu u r u itg e z e t w o rd t in h e t H e rtz p ru n g -R u s s e ll-d ia g ra m b lijk e n ze op één bepaalde p la a ts v o o r te komen. D it z ie je in de f i g u u r. V oor a l le s te r r e n kan een p la a ts in d i t diagram aangegeven w orden. Ook lijn e n van o n t w ik k e lin g van s te r r e n worden e r d i k w ij ls in a f g e b e e ld. De id e e o n ts to n d b i j s te rre n k u n d ig e n d a t bepaalde s te r r e n t ijd e n s hun e v o lu tie m is s c h ie n in h e t C epheïdenstadium terechtkom en en dan t i j d e l i j k een v e r a n d e r lijk e s t e r worden. B lijk b a a r m oet e r een o f andere oo rzaa k te vinden z i j n waarom s le c h ts bepaalde s te r r e n gaan p u ls e ren en Cepheïde worden. En d i t hangt nauw samen met de oo rzaa k van h e t p u ls e re n z e l f. pulserende sterren In de b u ite n s te la gen van de s t e r kunnen p ro cessen o p tre d e n, w aardoor h e t s te ro p p e rv la k kan gaan p u ls e re n. Een g e d e e lte van de e n e rg ie d ie door een s t e r w o rd t u itg e s t r a a ld kan b lijv e n hangen in de b u ite n s te la gen d o o rd a t d a a r aanwezige h e liu m - en w a te rs to fa to m e n worden g e ïo n is e e rd. D it proces k o s t e n e rg ie. A ls de s t e r nu z 'n k le in s t e omvang h e e ft, z a l de d ru k in de b u ite n s te la gen h ie rd o o r ie t s toenemen en zorgen vo o r h e t u itz e t te n van d ie la g e n. A ls de te m p e ra tu u r d a a lt, kunnen de ionen weer reco m bin ere n. D it geb e u rt a ls de s t e r z i j n g ro o ts te omvang h e e ft. De e n e rg ie w o rd t afgegeven en de d ru k d a a lt, w aard o o r de s t e r k r im p t. U it b e re ke n in g e n is g e bleken d a t deze p ro c e s sen een k le in e v e r s to r in g in h e t e v e n w ic h t d a t norm aal in een s t e r h e e r s t, kunnen v e rs te rk e n t o t d u id e li jk p u ls e re n van h e t o p p e rv la k. De voorwaarden w aaronder h e t p u ls e re n o p tre e d t, z o a ls de te m p e ra tu u r, de d ic h th e id en h e t h e liu m - g e h a lte van de s t e r, b lijk e n v e rv u ld t e worden in een be paald s ta d iu m van de e v o lu tie van s te r r e n met een massa van meer dan d r ie ke e r d ie van de zon. Heel in h e t k o r t was d i t de t h e o r ie o v e r de 'ademende re u z e s te rre n ' d ie Cepheïden z ï j n. N ie t v e e l aandacht was e r vo o r de v e r s c h ille n d ie e r z i j n met andere p u ls e re n d e v e r a n d e r lijk e n, d ie e rg l i j k e n op de Cepheïden, z o a ls de W - V ir g in is - s te r r e n (Cepheïden m et k le in e r e m a s s a 's ), o f R R -L y ra e s te rre n (m et ze e r k o r te p e rio d e s ). Of v o o r de o n g e lijk m a tig e v e r d e lin g van 'k la s s ie k e ' Cepheïden met k o rte o f j u i s t la nge p e rio d e s o v e r d e le n van onze Melkweg en in andere m e lk w e g s te l s e ls. F i g. 4. H e e l s c h e m a t is c h i s u i t g e b e e l d h o e h e t m ech a n ism e van p u l s e r e n i n C e p h e ï d e s t e r r e n zou k u n n en w e r k e n. A l l e e n d e b u i t e n s t e la g e n komen h i e r b i j i n t r i l l i n g. m Ë È të # He+ f» H (staline.-) * fcewejinj e - + e e opslag van w W e - v a p # * 2. * m é, daling Jan 4e*pera1uur»n krimpen

6 Ronald Naar Vragenrabriek voor jongeren B este JW G-ers, beda nkt v o o r j u l l i e b rie v e n. Het waren e r deze k e e r n i e t zo e rg v e e l. Deze ke e r dus w eer a lle m a a l meedoen'. H ie r komen de antw oorden. Antwoorden 1. A n ta re s s ta a t in de S c h o rp io e n. 2. Een v is u e le d u b b e ls te r is een d u b b e ls te r d ie met h e t b lo te oog (w el o f n i e t m et be h u lp van een k ij k e r ) gescheiden kan worden waargenomen. 3. Met "d w a a ls te r" b e d o e lt men "p la n e e t".e e n p la n e e t d r a a it om de Zon. Het l i j k t a ls o f h i j a ls s t e r tu sse n de e c h te s te r r e n d o o r beweegt ( d w a a lt). 4. Waar de baan van de Maan de e c l i p t ic a s n i jd t lig g e n de knopen van de maanbaan. ZON. A. B egin van de avond B. M id d e r n a c h t. C. Begin \*3n d e ocmend. 5. In g e s lo te n tu sse n de s te rre n b e e ld e n T w e e lin g e n, S t ie r, E rid a n u s, Haas, G rote Hond en K le in e Hond, l i g t h e t s te rre n b e e ld O rio n. 6. Wolken bestaan u i t zwevende, h e le k le in e w a te r d r u p p e ltje s (e v e n tu e e l i j s d e e l t j e s ). 7. De a fs ta n d t o t de Andromedanevel kan bepaald worden m et b e h u lp van Cepheïden. Cepheïden z ij n een ty p is c h s o o r t v e r a n d e r lijk e s te r r e n. De s t e r re n k u n d ig e Hubble h e e ft in de s p ira a la rm e n van de Androm edanevel in 1925 Cepheïden o n td e k t. Deze Cepheïden komen ook v o o r in ons e ig e n melkwegs t e ls e l. Door h e ld e r h e id s v e r g e lijk in g van de Cepheïden u i t ons e ig e n s t e ls e l met d ie u i t h e t A nd rom e daste lsel kan de a fs ta n d t o t deze A ndromedanevel be paald w orden. D it w o rd t u itv o e r ig besproken in h e t a r t ik e l op pagina 4 van d i t numm er. 8. De kans d a t we een m eteoor z ie n i s ns m id d e r n a c h t g r o te r dan e rv o o r. Om d i t te b e g rijp e n moet je de Aarde maar eens v o o r s te lle n a ls een f i e t s e r, en de g r u is d e e ltje s in h e t h e e la l a ls reg e n d ru p p e ls w aar de Aarde doorheen f i e t s t. Het g e z ic h t van de A arde k r i j g t meer d ru p p e ls op z ic h dan z i j n a c h te rh o o fd. In h e t e c h t i s de " g e z ic h ts - k a n t" van de Aarde de k a n t w aar de Aarde v a n u it de donke re k a n t de v e r lic h t e k a n t in d r a a it, o f tew e l de o c h te n d k a n t. Aan deze 'k a n t komen e r dus meer g r u is d e e ltje s op A arde. 9. B i j V o lle Maan s ta a n Zon en Maan in o p p o s itie. 10. Een r e f r a c t o r is een le n z e n k ijk e r. R e fr a c tie b e te k e n t b re k in g. De le n s b re e k t a ls h e t w are h e t l i c h t. Uitslag 10 pu nten: W o lf W o lfs w in k e l, H ilv e rs u m ( ); Denise van S tr a te n, P apendrecht ( ); Sander de V rie s Robbé, Amsterdam ( ); L i l y Kansel a a r, Rhoon ( ). 9J p u n t: Marc Dubbeldam, H a rdinxveld-g iessendam ( ). 9 punten: R ichard van O p s ta l, N ieuw ekerk a /d IJ s e l ( ); Sandra D a v id s, Z e is t ( ); A rd ja n B esse, H. I. - A m bacht(1970); R o b e rt K le in -D o u w e l, W ierden ( ); John B e e re p o o t, Spanbroek ( ). 8J p u n t: M a r t ijn V is s e n b e rg, P ijn a c k e r ( ); Marc V in k, Axel ( ); D irk de B r u ijn, Doorn ( ).

7 8 punten: J o o s t Ruempol, O egstg eest ( ); R ic h a rd de G r ijs, Wolvega ( ); Jeroen Roeper, U ith o o rn ( ); J a c q u e lin e van T o u r, Krim oen a /d IJ a e l ( ). 7J p u n t: Mark H u is s in g, A peld o o rn ( ). 7 pu nten: P ie te r L u t e ijn, Den Haag ( ); S ta n fo rd Madge, Den Haag ( ); Arnaud H e s s e lin k, 's Heerenberg ( ); E rw in-a nne van de M eulen, S te e n w ijk ( ); N ie li V rijh o e v e n, Drunen ( ); Marc H ilh o r s t, Hoevelaken ( ); R o derick Klompé, P ijn a c k e r ( ); Danny Siepman, C o lijn s p la a t ( ). Zo, d a t waren ze w eer v o o r deze k e e r. N ie t makkel i j k hè? Maar j u l l i e mogen e r ook nog w el w a t van le r e n. A ls je a lle s meteen w e e t, i s e r ook n ie t vee l aan. S tu u r g e ru s t j e antw oorden i n, ook a l w eet je ze n ie t a lle m a a l. Verm eld op je in z e n d in g je naam, a d res en j e w o o n p la a ts. En ook je geboortedatum ( graag ook op de e n v e llo p p e ) Je k u n t j e o p lo s s in g s tu re n n a a r: Ronald Naar, B.v.d. B e rg h s tra a t 19, 6512 DD NIJMEGEN. De in z e n d in g e n moeten wel v o o r 20 m aart binnen z i j n. Veel succes erm ee, en t o t de volgende k e e r!! E r is één p r i j s j e v e r lo o t. M a r t ijn V isse n b e rg u i t P ijn a c k e r i s de g e lu k k ig e. Nieuwe vragen 1. W a t*is een s c h r ik k e lja a r? Is 1984 een s c h r ik k e lja a r? 2. Wat h e e ft de Maan met Pasen te maken? 3. Noem twee s te rre n b e e ld e n d ie een gemeenschapp e lijk e s t e r hebben. 4. Waarom z i j n e r meer in s la g k r a te r s op de a c h te r k a n t van de Maan dan op de v o o rk a n t? 5. In w e lk s te rre n b e e ld s t a a t de s t e r Merak? 6. Kan een b u ite n p la n e e t in c o n ju n c tie met de Zon staan? 7. Wat is een g a la c tis c h e ne vel? 8. Wat is g r a v it a t ie ( G r a v ita tie k r a c h t)? 9. Kun je ie t s o v e r de regenboog v e r te lle n? 10. W aartoe d ie n t een v o lg k ijk e r? Koop: / 11,5 cm. Newton r e f le c t o r ( P o l lu x ). P ar. m o n te rin g. O c u la ire n : 20 mm. Huygens, 6 mm. Huygens. Z oeke r: z e lfb o u w, 7 j x 40 mm. -(3 0 mm. E r f le o c u la ir ). Vraagp r i j s : ƒ 4 0 0,- W ido-jan B lo k la n d, P a r ijs e o le in 5, 3332 SL DORDRECHT. T e l. : Te Koop: ' ' Prima exem plaar van de roemru c h te J W G -k ijk e r. 18 maanden oud. M et o p tis c h e z o e k e r 3 x 25 en s te v ig s t a t i e f. P r ij s : ƒ M a r t ijn Beunk, T a lm a s tra a t 37, 1272 GZ HUIZEN. T e l. : Te koop: 115 im. Newton s p ie g e lte le s c o o p, F = 900 mm. 3 o c u la ir e n : H 20 mm.; OR 25 mm.; H 6 mm. Zoeker (5 x 24 mm.).op p a ra la c - tis c h e m o n te rin g. Met z e lfg e m aakt S o la r Screen f i l t e r. Het geheel is m et succes g e b r u ik t in zonne- en m a a n fo to g ra fie. P r i j s : ƒ 4 7 5,- A Tevens te koop: fo to a d a p te r v o o r o c u la ir p r o je c t ie ( u i t gevoerd met P -d ra a d, e c h te r ook b ru ik b a a r vo o r Olympus m.b.v. e x tr a O lym pus-tu ssenr in g ) P r ijs n. o. t. k. Stuk S o la r Screen F i l t e r (20 x 110 cm.) P r ij s : ƒ 4 0,- Te bevragen b i j : D ennis Goossens. T e l. : Is e r iemand d ie m ij aan een goedkope s te r r e n k ijk e r a d a p te r kan helpen? De k i j k e r i s een J W G -k ijk e r. H et fo t o t o e s te l is een F u jic a ST 901 met een P- s c h ro e fd ra a d. A ls je e r e e n tje he b t d ie n ie t zo d u u r is en d ie ik van je kan kopen, s c h r i j f o f b e l dan na ar: P e te r B o t, K lip p e r 8 1, 2991 KL BARENDRECHT. T e l. : Wegens b e ë in d ig in g hobby te koop: De op een s te v ig houten s t a t i e f gem onteerde J W G -k ijk e r, F = 1000 mm. Met een z e e r goed 60 mm. a c h ro m a tis c h o b je c t ie f (k re e g b i j de k e u rin g 2 p lu s je s i. p. v. 1). B ijb e h o re n d e acce s s o ir e s : dauwkap, H25 mm. o c u - en z e n itp ris m a. P r ij s : ƒ 1 9 5,- Te bevragen b i j : Edwin D onders, Nadorstweq 17, 4333 AK MIDDELBURG. Tel Te Koop: S p ie g e l k i j k e r, z e lfb o u w. H o o fd k ijk e r : s p ie g e l 20 cm, F = 1800 mm. V o lg k ijk e r : s p ie g e l 12 cm, F = 1200 mm. Z oeke r: 6 x 32. V o lm o to r. P a ra la c tis c h e o p g e s te ld op een zwaar houten s t a t i e f. Tevens f o t o t o e s te l m et a d a p te r. Twee o c u la ir e n ( o.a. 12$ nm Huygens) M a a n filte r s, d iv. k le u r e n f ilt e r s v o o r fo to to e s t e l. P r ij s ƒ ,- Te bevragen b i j : Fam. v. Z u y le n, I J s s e ld ijk 238, 2922 BL KRIMPEN A/D IJSSEL. T e l. :

8 astronomische kalender Bart de Lange MEI. J l t * r - HA DIE LUITJES! En hoe b e v a lt h e t nou, h e t nieuwe ja a r? Wat g a a t de t i j d to c h s n e l. Zo i s h e t nog 1983 d a t i k d i t s c h re e f en nu j u l l i e d i t le z e n i s h e t a l m aart E n fin, d i t k w a rta a l hebben we to c h weer twee u i t s c h ie te r s : Mars en de Zon. De p la n e e t Mars w o rd t ste e d s in te r e s s a n te r v o o r de te le s c o o p b e z itte r en in mei is e r een g e d e e lt e lijk e z o n s v e rd u is te rin g. Dus b e g in nu a lv a s t maar m et duimen v o o r een w o lkenlo z e hemel op d ie dag. Op 26 m a a rt g a a t de z o m e r tijd w eer in, en zal h e t pas ' l a t e r ' do nke r w orden. N ie t zo le u k dus v o o r de w aarnem ers, z o a ls i k, d ie w ille n waarnemen en ook nog aan hun n a c h tru s t to e w ille n komen. Maar j a, ge moet e r n a t u u r l ijk w el ie t s vo o r o v e r hebben om a l h e t m oois te kunnen b e k ijk e n. Nou, i k hoop d a t e r d i t k w a rta a l v e e l in te r e s s a n ts v o o r je te z ie n i s.... k w artaaloverxich t MERCURIUS. Vanaf 19 m aart kun je deze 's n e lle ' p la n e e t waarnemen. H ij i s dan z ic h tb a a r k o r t na zonsondergang in h e t w e ste n. H et w o rd t de m o o is te v e r s c h ijn in g van h e t ja a r, dus g r i j p je kans. In de e e rs te weken van a p r il neemt de h e ld e rh e id a f, maar dan w o rd t de a fs ta n d t o t de aarde k le in e r. A ls je F i g. l. M a rs e n S a tu r n u s z o a l s z e i n w e i i n h e t s t e r r e n b e e l d W eeg sch a a l t e z i e n z i j n. Z e z u l l e n n i e t m et e l k a a r i n k o n - j u n k t i e k om en. D e tw ee s t e r r e n z i j n a e n 6 t i - b r a e. K 1 6 M e i do o r je te le s c o o p k i j k t, z ie je de p la n e e t g e le id e l i j k g r o te r w orden. M e rc u riu s b l i j f t t o t 13 a p r il z ic h tb a a r. Wat VENUS b e t r e f t kan i k he la a s k o r t z i j n : m issch ie n d a t je hem in de e e rs te dagen van m aart nog a a n tr e ft in de o c h te n d schem e rin g, la a g in h e t z u id -o o s te n. Maar de r e s t van d i t k w a rta a l i s h i j n i e t te z ie n, d o o rd a t deze p la n e e t v ó ó r de zon opkom t. Je z u l t moeten w achten t o t e in d septem ber e e r je de p la n e e t w eer k u n t z ie n. MARS daarentegen is h e t h e le k w a rta a l z ic h tb a a r. De p la n e e t v e r w ijd e r t z ic h van S atu rnus en w o rd t h e l d e rd e r dan deze p la n e e t, d o o rd a t h i j d ic h t e r b i j CA zonsverduistering : 30 mei Woensdag 30 m e i, e n ig e u re n v o o r zonsondergang, is e r v a n u it N ederland en B e lg ië een g e d e e lte l i j k e z o n s v e rd u is te rin g t e bewonderen. Voor de p re c ie s e t ijd s t ip p e n van aanvang en e in d e van de v e r d u is te r in g v e rw ijz e n we n a a r de t a b e l. M is deze v e r d u is te r in g n i e t, w ant h e t d u u rt t o t 1994 v o o rd a t we w eer een z o n s v e rd u is te rin g v a n u it N ederland kunnen waarnemen. Deze z o n s v e rd u is te rin g is bo ven die n nog b ijz o n d e r, omdat h e t een van de m o o is te b e lo o f t te worden d ie s in d s la n g v a n u it N ederland te z ie n is geweest. Je w e e t n a t u u r l ijk a l la n g d a t je n ie t zomaar na a r de zon m oet k ijk e n. D at is heel s le c h t v o o r je ogen. Daarom moet je een f i l t e r g e b ru ik e n. En dan bedoelen we n ie t een b e ro e t g la a s je, maar b ijv o o r b e e ld twee gezw arte n e g a tie v e n o p e lk a a r. A lle e n gezw arte z w a r t- w it f ilm is g e s c h ik t, dus geen k le u r e n f ilm g e b ru ik e n. Je k u n t de twee negatie v e n h e t b e s te in een d ia ra a m p je doen, d a t ho udt w at m a k k e lijk e r v a s t. V e rd e r z i j n n a t u u r l ijk ook de donke rgroene g l a s f i l t e r s t e g e b ru ik e n, o f h e t zogenaamde "S o la r-s c re e n ". Voor de fo to g r a fe n on der ons b ie d t deze v e rd u is t e r in g v o lo p m o g e lijk h e d e n. De g e d e e lt e lijk v e r d u is te rd e zon is h e t b e s te te fo to g r a fe r e n met een camera v o o rz ie n van een t e le le n s, o f met een te le s c o o p. In b é id e g e v a lle n is h e t n a t u u r lijk b e te r vo o r je gezondheid èn j e a p p a ra tu u r om g e b ru ik te maken van f i l t e r s. We hopen o v e r enig e t i j d een p a a r m ooie f o t o 's en getekende waarnemingen aan t e t r e f f e n.

9 Tabel 2. S c h ijn g e s ta lte n van de Maan. Maanwaarnemingen kunnen h e t b e s te gedaan worden rond E erste en L a a ts te K w a r tie r. Deep-Sky-waarnemingen b i j a fw e z ig h e id van de Maan doen. N ie u w e Maan 2 m a art 19h31m MET V o l l e Maan 15 a p r i l 2 1 h llm MEZT E e r s t e K w a r t i e r 10 m a art 19h27m MET l a a t s t e K w a r t i e r 23 a p r i l 2h26m MEZT V o l l e Maan 17 m a art llh l O m MET L a a t s t e K w a r t i e r 24 m a art 8h5Bm MET N ieuw e Maan 1 m ei 5h45m MEZT E e r s t e K w a r t i e r 8 m ei 13h50m MEZT V o l l e Maan 15 m ei 6h29m MEZT N ie u w e Maan 1 a p r i l 14hl0m MEZT L a a t s t e K w a r t i e r 22 m ei 19h45m MEZT E e r s t e K w a r t i e r 9 a p r i l 6h51m MEZT N ie u w e Maan 30 m ei 18h48m MEZT de aarde komt en z i j n d ia m e te r g r o te r w o rd t. Z ijn h e ld e rh e id z a l toenemen van m agnitude 0 t o t - 1,5. In m aart z a l Mars nog z ic h tb a a r z i j n 's ochtends in h e t s te rre n b e e ld W eegschaal. In de maand a p r il is h i j a l z ic h tb a a r v a n a f m id d e rn a c h t. En in mei is h i j de h e le n a c h t z ic h tb a a r. Z e t je te le s c o o p a lv a s t maar b u it e n!! A ls je JUPITER w i l t z ie n moet j e v ro e g op staan. H ij is s ochtends in h e t z u id -o o s te n d u id e lijk te z ie n. J u p it e r kom t dag na dag v ro e g e r op en w o rd t dan ste e d s b e te r z ic h tb a a r. In de maand mei z a l h i j b i j zonsopgang in h e t z u id e n z ic h tb a a r z i j n ; v a n a f 29 a p r il k o e rs t h i j n a m e lijk in west e l i j k e r ic h t i n g te n o p z ic h te van de s te r r e n. SATURNUS is nog ste e d s z ic h tb a a r in h e t s te r r e n b e e ld W eegschaal, v a n a f m id d e rn a c h t. H ij z a l steeds v ro e g e r opkomen en in mei is h i j de ge h e le nacht z ic h tb a a r. Op 3 mei is h i j in o p p o s itie met de zon. Voor h e t b lo te oog is S aturnus geen im posant o b je k t, maar a ls j e een te le s c o o p b e z it kan je van z i j n schoonheid g e n ie te n. L e t dan v o o ra l eens op de m aantje s van de p la n e e t en op z ij n rin g e n, d ie nu w eer b e te r z ic h tb a a r w orden. In d i t k w a rta a l z i j n e r twee METEOORZWERMEN a k t ie f : de L y rid e n en de V ir g in id e n. Op 21 a p r il b e re ik e n de L y rid e n hun maximum. Je kan ongeveer t ie n m eteore n p e r uu r verw achten d ie h e t s te rre n b e e ld L ie r o n tv lu c h te n. H et z i j n z e e r s n e lle m ete o re n, maar e r z it t e n ook v e e l h e ld e re b i j. H e t maximum d u u rt e c h te r maar k o r t. Dan z i j n e r nog de V ir g in id e n. Deze z i j n n i e t spekt a k u la i r, maar ze z i j n wel ze e r la n g a k t ie f. De perio d e lo o p t van b e g in m aart t o t b e g in m e i, maar e r z u lle n maar w e in ig exem plaren te z ie n z ij n. Al m et a l dus n ie t z u lk e in te re s s a n te m eteoren deze maanden. De PLANETOÏDEN Psyche en H ygiea worden aan h e t e in d van de maand mei z ic h tb a a r. De h e ld e rh e id van deze k le in e p la n e e tje s z a l r e s p e c t ie v e lijk + 10,4 en +10,7 z i j n. Ze tre k k e n samen d o o r h e t s te rre n b e e ld de bteenbok en b lijv e n maandenlang in e ik a a rs n a b ijh e id. Op 30 mei is hun o n d e rlin g e a fs ta n d h e t k le in s t : '. T o t 20 j u l i b l i j f t hun o n d e rlin g e a fs ta n d m in d e r dan 2. A ls je ze w i l t waarnemen z u l je een k i j k e r moeten hebben met een opening van op z 'n m in s t 75 mm. Zek e r om te fo to g r a fe r e n z ij n Psyche en Hygiea de m oe ite waard. m aart 3 A ls je 's morgens k i j k t n a a r J u p it e r m et een p r is m a k ijk e r o f te le s c o o p, v in d je de v ie r h e ld e rs te m aantje s te n w esten van de p la n e e t. 5 's Avonds is boven de h o riz o n in h e t westen de maan z ic h tb a a r a ls een s ik k e l. T e r w ijl de donkere k a n t van de maan d o o r de aarde fla u w v e r l ic h t w o rd t. 9 Nu z i j n de J u p ite rm a a n tje s a l le v ie r te n oo ste n van de p la n e e t z ic h tb a a r. 12 A ls je op de l i j n T h o le n -B a a rle -N a s s a u -V a lk e n s - waard w o o n t, kan je 's avonds een rakende bed e k k in g waarnemen van h e t s t e r r e t je 57 Gem (magn. 5,1 ). Ten noorden van deze l i j n z ie je om streeks 21hl8m MET een nauwe samenstand tu sse n de Maan en h e t s t e r r e t je. Ten zu id e n van deze l i j n z ie je een b e d e k k in g. 20 llh 2 4 m b e g in van de le n te. 24 De Maan t r e k t om 22h MET la n g s J u p it e r, dus a ls je 's morgens J u p it e r w aarneem t, d a n.z ie je d a t de samenstand a l a c h te r de ru g i s. ap ril 12 J u p it e r ' te n noorden van v 2 S g r, een s te r van magn. 5,0. 21 De Maan bedekt <t> S a g it a r ii, een s t e r van magn itu d e 3,3. Te U tre c h t b e g in t de bedekkin g om 5h24m MEZT aan de v e r lic h t e m aanrand. De u i t tre d e is om 6h09m MEZT aan de donkere z ijd e t e z ie n. De o m s ta n d ig h e d e n.z ijn e c h te r n ie t zo g u n s tig, omdat de bedekkin g nogal la a g aan de h o riz o n p la a ts v in d t. 21 5hl8m - 5h55m. De schaduwen van Io en Ganymedes v a lle n g e l i j k t i j d i g op J u p it e r. Je k u n t d i t a lle e n z ie n met een w a t g r o te r e k ijk e r. 21 Je k r i j g t h e t nog d ru k vandaag. Deze dag kunnen we n a m e lijk de g r o o ts te L y r id e n a c t iv it e it bewonderen. 28 Weer kan je de v ie r g r o o ts te manen van J u p it e r ten w esten van de p la n e e t bewonderen. 16 R p ril 6hoow ' F i g u u r 2. O p 16 a p r i l s t a a n a l l e v i e r d e J u p i t e r - manen t e n v e s t e n van d e p l a n e e t. D e manen 1 en 2 z i j n r e s p e c t i e v e l i j k I o e n E u r o p a, G a nym edes en C a l l i s t o. mei 3 e n 4 z i j n 14 21h. De Maan s ta a t v la k b i j M ars. Vanavond kun je de rode p la n e e t o n d e r de v o l v e r lic h t e Maan z ie n. Ga rond 22h k ijk e n. 15 G e d e e lte lijk e m a a n s v e rd u is te rin g in de b i j schaduw. Helaas is d i t h e m e lv e rs c h ijn s e l n ie t te z ie n v a n u it N ederland o f B e lg ië. 21 J u p it e r n a b ij v j S a g it a r ii (m agn.5, 0 ). K ijk rond 5h. Met h e t ongewapend oog is de s t e r n ie t van J u p it e r te s c h e id e n. G e b ru ik daarom een te le s c o o p o f een v e r r e k ijk e r. 30 Z o n s v e rd u is te rin g! V oor v e rd e re gegevens v e r w ijz e n we n a a r h e t k a d e rs tu k je.

10 z w a k s te s t e r r e n z i j n va n m a g n itu d e 4.5. zuid Tabel 1. De t ijd s t ip p e n v o o r zonsopkom st, zonsondergang en de v e r s c h ille n d e schem eringen. T ijd e n s de S o r g è r lijk e schem ering s ta a t de Zon m in d e r dan 6 graden on der de h o riz o n. T ijd e n s de a stronom ische schem ering is d i t meer dan 12 gra den. De t ijd s t ip p e n t o t 26 m aart in Midden Europese T ijd, daarna in Midden Europese Z o m e rt ijd. datum b e g i n a s t r. s c h e m e r in g b e g i n b u r g. s c h e m e r in g z o n o p zon o n d e r e i n d e b u r g. s c h e m e r in g e inde astr. s c h e m e r in g m a art h23m MET MEZT 6h51m h25m hl9m h53m hl2m a p r i l h02m MEZT h30m h05m h20m h55m h24m m ei h20m MEZT 5 h h02m h llm h52m h55m

11 Veren igingsnieuws 1 1 ALGEMENE LEDENVERGADERING OP 12 MEI AS. Elk ja a r wordt minstens éénmaal de algemene ledenvergaderin g gehouden. H ie r worden de b e la n g rijk s te b e slissingen te r goedkeuring van de leden voorgelegd, een o v e rz ic h t gegeven van h e t b e stu u rsb e le id, en leden kunnen er hun vragen, aanmerkingen, v o o rs te lle n e.d. over de JWG en het ve re n ig in s b e le id geven.lang n ie t ie d e r l i d van de JWG komt op d ie vergadering, maar toch is het erg b e la n g rijk dat iedereen e r over nadenkt en meepraat, want samen maken we de ve re n ig in g. Kun je n ie t komen maar w il je wel meedenken o f een vo o rs te l doen, vraag dan in <e a fd e lin g o f e r op een bijeenkom st aandacht aan kan worden besteed. Ook kun je het bestuur s c h r i f t e lijk op de hoogte brengen van je wensen, zodat d ie op de vergadering naar voren worden gebracht. M eldt a lle vragen e.d. l i e f s t twee weken voor de vergadering aan h e t bestuur. Kom je wel naar de vergadering, kom dan op t i j d, want de agenda is meestal nogal vol en we kunnen n ie t veel u it lo pen in t i j d. agenda alv 1. Opening, mededelingen en aanpassingen van de agenda 2. Ingekomen en uitgegane stukken 3. Notulen algemene ledenvergadering mei '83 en oktober '83 4. Jaarverslag F inancieel verslag 1983, verslag van de kascommissie 6. Begroting Bestuur 8. Afdelingen 9. Universum, brochures en verkopen 10. Zomer- en weekendkampen 11. B eleidsplan Wat verder nog te r ta fe l komt 13. Rondvraag 14. Oatum voor de volgende vergaderinq 15. S lu itin g toelichting op de agenda unt 3. ötïïïën worden gemaakt zodat la te r precies kan worden nagegaan wat er gezegd en besloten is op een vergadering. Ze worden gemaakt door h e t b e stuur, maar moeten goedgekeurd worden door de leden, om te zien o f a lle s ju is t is weergegeven en n ie ts is vergeten. De notulen van de algemene le denvergadering van mei 1983 staan in Universum nuumer 3 van 1983 en d ie van de b ijzo n d e re ledenvergadering van oktober 1983 in Universum nummer 1 van u n t 4. e t ja a rv e rs la g moet evenals de notulen besproken en goedgekeurd worden door de leden. Je v in d t het ja a rve rsla g over 1983 op pagina 13 van d it nunner. punt 5. Het fin a n c ie e l verslag g e e ft een o v e rz ic h t van de fin a n ciën van het afgelopen ja a r. Het wordt gemaakt door de penningmeester. Het s ta a t op pagina 14 van d it nurmier. De kascorm issie c o n tro le e rt de financiën van de JWG. Haar bevindingen zul je op vergadering horen. punt 6. be begroting g e e ft aan hoe het geld h e t komende ja a r g e b ru ikt zal worden hoeveel de ve rsch ille nd e a c tiv ite ite n en "posten nodig hebben. Het s ta a t op pagina 16 van d it nunmer. punt 7. 5Tj~iJTt punt komen de bestuursm utaties aan de orde. D it ja a r zal Dik van den Oudenalder u it h e t bestuur treden; h i j s t e lt zich n ie t h e rkiesbaar. Naast hem zal ook Jan Roelof van der Meer aftreden a ls b e s tu u rs lid voor Universum. Het bestuur w il de volgende mensen voor benoeming voordragen: Hans van Wuyckhuyse, een onbekende in JWG-kringen. H ij w ild e de m o e ilijk e taak van penningmeester op zich nemen en is daar op verzoek van het bestuur a l e nthousiast mee begonnen.de andere persoon is Peter Veenstra, een oude bekende van de JWG-kampen, d ie voor Universum in het bestu u r z ittin g moet gaan nemen. Op het moment is de fu n c tie van v o o rz itte r, met het a ftre den van D ik, vakant. Er wordt geprobeerd door een fu n c tie w is s e lin g binnen het bestuur deze lege p la a ts van v o o rz itte r op te v u lle n. B ij het te r perse gaan van deze Universum was nog n ie t bekend hoe d it precies zal gaan. punt 8, 9 en 10. le n o v e rz ic h t van de b e la n g rijk s te a c tiv ite ite n en voornemens zal h ie r b ij worden gegeven. Er is ruim te voor vragen, opmerkingen e.d. vanuit de ledenvergadering. punt 11. Na het v ijfja r e n p la n d a t t o t 1983 lie p, zal het bestuur een tweejarenplan presenteren, met de b e la n g rijk s te beleidsvoornemens voor de lange te rm ijn. Daar wordt nog aan gewerkt. notulen b a lv oktober Opening, mededelingen. Aanwezig waren: Het v o lt a llig gekozen deel van het hoofdbes tu u r, te weten: Dik van den Oudenalder ( v o o r z itte r ), Ronny Roos, Edwin M athlener, M arië t H ofstee, E rik Schoute en Jan R oelof van der Meer. Het toegevoegde l i d Hans van Wuyckhuyse was afw ezig. Verder waren er 11 stem gerechtigde leden aanw ezig, alsmede enkele b e la ngstellenden, waaronder: d h r. de G raa ff, dhr. van Amerongen en dhr. G ielingh. 1. Opening, mededelingen. Er was een ingekomen stu k, een b r ie f van a fd e lin g Zeeland. Z ij schreven dat ze het n ie t eens waren met onze v o o rs te l len inzake h e t veranderen van de doelen van de fondsen. Deze b r ie f was echter n ie t langer van toepassing. 2. Bespreking van de bestemming van de fondsen. De s itu a tie rond de fondsen is na de aankondiging 1n Universum van deze vergadering nogal in g rijp e n d g e w ijzig d, in verband waarmee het bestuur vla k voor de vergadering nog een speciaal nuirmer van Kontakt h e e ft rondgestuurd. Het komt e r op neer d a t / u i t het Bureaufonds beschouwd moet worden a ls su bsidiegeld van de Koepel en dus naar de Koepel terug moet. Verder advise e rt de Koepel ons om de belde fondsen samen te voegen. Bovendien b l i j k t het nu weer wel mogel i j k om met h e t geld van d ie fondsen iemand p a rt-tim e in die n st te nemen. Het JWG-bestuur w il het lie f s t n ie t één bepaald doel voor de fondsen, maar een s o o rt gecombineerd doel voor het gecombineerde fonds (dus één fonds voor b ijv. het betalen van een p a rt-tim e krach t o f het aanschaffen van typemachines e.d.). V r.: Waarom kon e r e e rst geen en nu wel een betaalde kracht komen? Antw.: Op de o o rs p ro n k e lijk e manier kon het n ie t, maar nu b l ijk t het op een andere manier wel te kunnen. V r.: Waarom een betaalde krach t i. p. v. v r ijw illig e r s? Antw.: De a d m in is tra tie kost veel werk zolang h e t nog met de hand gebeurt; Een p a rt-tim e kracht zou a ls overgang bedoeld kunnen worden tussen nu en het moment van w aaraf we een computer van de Koepel kunnen g e tru ike n, In de toekomst. Met deze computer zou dan onder andere de ledenadm inistrat ie gedaan kunnen worden. V r.: Wat is e r aan de hand met de subsidie? Antw.: / ,- over 1982 en een g ro o t deel van de subsidie over 1983 is nog n ie t ontvangen maar is door de Koepel gereserveerd. V r.: Waarom moet een deel van de fondsen naar de Koepel?

12 Verenigingsnieuws 12 A ntw.: Het is daar o o it v ia een omweg vandaan gekomen. Nu moet h e t te ru g. V r.: Waarom is h e t b i j h e t c o n tro le re n van de boeken n ie t eerder opgemerkt? Antw.: Het is een grensgeval. D e s tijd s dacht men d a t h e t wel kon, t e r w ijl d a t n ie t zo was. V r.: Bestaat d ie ƒ37.020,08 a lle e n u i t p a p ie r, afkom stig van de transa ctie s? Antw.: Het bedrag is a ls v o lg t samengesteld: -In rekening gebrachte kosten Haagse Courant (afkom stig van pa p ie r) ƒ26.353,- - In rekening gebrachte kosten JWG-kampen S 2.556,08 -S to rtin g e n gedaan in 1979 in het in v e n ta ris fonds v ia de JWG-giro (geboekt a ls inkopen b i j JWG) ƒ ,- -Rente over h e t gemiddeld saldo van het per ja a r u its ta a n d bedrag over de ja re n 1979 t/m 1982 ƒ ,- ƒ37.020,08 V r.: Wat k rijg e n we nou terug voor die ƒ37.020,08? A ntw.: We behouden onze normale s u b s id ie, m isschien k rijg e n we (een deel van) het bedrag terug a ls subsidie voor een speciaal p ro je c t. 8ovendien za l h e t JWG haar t i j d weer aan andere dingen kunnen besteden. Wel d ie n t u itd r u k k e lijk gezegd te worden, d a t b i j d ie ƒ37.020,08 geen donaties van ouders z itte n!'. V r.: Wat doet de Koepel met h e t geld? Antw.: Ze proberen het te reserveren op een specia le rekening voor de JWG. D it hangt e ch ter a f van de toestenrning van h e t WVC (sub s id ie verlenend m in is te rie ). V r.: Gaat e r nu geld van S ijth o f f voor de JWG naar de Koepel? A ntw.: Het was een schenking in p a p ie r, geen g e ld, d a t door S ijth o f f aan ons werd geschonken. Hiervan s ta a t n ie ts zw arto p -w it. Er z ijn wel kosten voor papier b ij de Koepel gedec la re e rd, t e r w ijl d a t geld n ie t aan papier werd uitgegeven maar in het fonds g e s to rt. D it was boekhoudkundig o n ju is t. Wat wel had gekund was dat w ij het papier aan S ijth o f f betaalden en d a t d ie vervolgens voor een zelfd e bedrag een schenking aan de JWG deed. V r.: Is d it een n a la tig h e id van het bestuur geweest? A ntw.: De toenmalige penningmeester dacht d a t het zo kon, de re s t van het bestuur nam aan dat dat zo was. Een medewerker van de Koepel h e e ft steeds de boeken gekontroleerd, d ie maakte geen bezwaar. Iedereen zat op het verkeerde spoor. De penningmeester van de Koepel vond nu d a t het n iè t k lo p te. Ze hebben vroeger de boeken wel goedgekeurd.^de G raaff: "Oe Koepel g e e ft geld u i t in naam van WVC, a ls zo 1 e ts 'b jj een c o n trö le van WVC boven water komt lo o p t de hele subsid ie van de Koepel gevaar. De fo u t l i g t h ie r n ie t b i j een persoon maar b i j een verkeerde in s c h a ttin g. V r.: Welk deel van h e t geld is afkom stig van donaties? A ntw.: Het in ve n ta ris fo n d s helemaal. Het bureaufonds bestaat voor ƒ23.690,72 u it d o n atie s. Van d i t geld h o e ft n ie ts te worden betaald aan de Koepel. V r.: Heeft de JWG nog wel g e ld, i.v.m. n ie t ontvangen subsidie?, ' Antw.: We komen geld te k o rt, maar d e c la ra tie s worden wel beta a ld. V r.: Is h e t geld een donatie aan WVC? A ntw.: Nee, maar e lke keer w ordt de hoogte van de subsidie wel opnieuw bepaald. De Koepel zou h e t geld ook anders kunnen verdelen. Als WVC zou vinden dat de Koepel 1n haar controlerende taak te k o rt is geschoten, zou ze de subsidie kunnen verminderen. V r.: Waarom kan een bureakracht nu wel? Antw.: Er 1s toestenrning nodig van WVC voor het aanstellen van mensen. WVC betaald e r in e lk geval n iè t aan mee. V r.:d e G ra a ff:"n ie t a lle gelden d ie in het bureaufonds te re c h t kwamen waren voor d it doel bestemd. Wat e r nu overb l i j f t d u id e lijk w e l'. V o o rste l: beide fondsen samenvoegen. Voor: JO, Tegen: 0 Onthoudingen: 1. V oorstel: het bestuur k r ijg t een m achtiging om to t een bedrag van ƒ3000,- per aanschaffing bestedingen te doen u it het fonds, met een maximum van ƒ10.000,- to ta a l. Voor g ro te re bedragen is toestemming van een ledenvergadering nodig. Voor: 9 ; Tegen: Ó; Onthoudingen: 2. tó t konkretere plannen kunnen aan de volgende ledenvergaderin g worden voorgelegd. Het samengevoegde fonds kan g e b ru ik t worden voor zowel in v e n ta ris a ls b ijv. een p a rt-tim e k ra c h t. Het samengevoegde fonds zal bureaufonds heten. 3. Rondvraag. V r.: Hoe s ta a t het met het encyclopedisch werk over s te rre n kunde voor jongeren? Antw.: Er wordt a f en toe nog wel wat aan gedaan, maar te w e in ig. V r.: Wanneer komt de afdellngshandleiding? Antw.: Die k r ijg t een ie ts andere opzet. Er w ordt wel aan gewerkt. Binnenkort komt een oproep in K ontakt, voor ervaringen van a fd elin gen. V r.: Hoe groot is de afdra ch t aan de afd elin g? Antw.: ƒ 4,- per l i d per ja a r (maxim aal). V r.: Is e r al een nieuwe penningmeester gevonden? Antw.: Er is iemand d ie h e t w il doen: Hans van Wuyckhuyse. H ij d ra a it op d i t moment in h e t b e itu u r mee. V r.: Hoeveel leden gaat h e t loskoppelen van h e t abonnement en het lidmaatschap een a fd e lin g kosten? Antw. Geen idee. Dat hangt van de a c tiv ite ite n van de desb e tre ffe n de a fd e lin g a f. V r.: Is het te declareren bedrag van te voren op een rekening g e s to rt te krijg e n? Antw.: Nee, wel kan per geval bekeken worden o f eventueel een voorschot gegeven w ordt. 4. S lu itin g om uur. Notu verzorgd door M ariët Hofstee. w ijzigingen verkooplijst BROCHURES VAN DE BELGISCHE W S WS1 A stro n o m isch e te rm e n ; T. D e th le r en Jean Meeus 8,5 0 WS*i Een waarneml n g sp rog ra im a v o o r beg innen de am ateurs 10,- W S 5 Zo bouw Ik z e l f m ijn k i j k e r. B a s is c o n s t r u c tie vo o r een 16 cm Newtonte le s c o o p met p a r a la c tls c h e o p s t e l lin g. ItO BOEKEN B I 85 P o o rt n a a r h e t h e e la l; G. S c h llli n g 36 6, - B 5 G ids van s t e r r e n en p la n e te n ; G.R oth ,50 B 30 W elke s t e r is d a t7 ; W.WIdman , O n tsta a n en le v e n s lo o p van s t e r r e n ; C.de Ja g e r en E.P.J v. d. Heuvel 2 k k 3 3,- B 171 0e A a rde b e sp ie d ( s a t e l l i e t f o t o ' s ) ,50 B 153 Voyage t o J u p i t e r ( R e s u lta te n van B de V o y a g e rv lu c h te n, e n g e ls ) 199 *>3,- 156 G a lile o to J u p i t e r ( gep la n de r u im te r e is in 1985) 20 15,50 TIJDSCHRIFTEN De ja a rg a n g e n van Z e n it van 1978, 1979 en 1980, alsmede d ie van U niversum u i t 1977 t/m 1980 z i j n i e t meer v e r k r ijg b a a r. U niversum ,50 U niversum ,50 U niversum 1983 DIVERSEN ' ' _ BB CC DD S e rie van 12 p o s tk a a rte n z o n n e s te ls e l ( k le u r ) 7,25 S e rie van 12 p o s tk a a rte n s te rre n k u n d e ( k le u r ) 7,25 S e rie van 12 p o s tk a a rte n r u im te v a a rt ( k le u r ) 7,25

13 Verenigingsnieuws 13 H a llw a g p o s te r van de maan (gevouwen) 21,75 H a llw a g p o s te r van de ste rre n h e m e l 21,75 H a llw ag p o s te r van Mars 21,75 0IA-SER1ES HA 01 Z o n n e s te ls e l (3 p la n e te n en ko m eet) 4 11, - HA 02 M e lk w e g s te ls e l HA 01. N evels ( T r i f i d -. Lag u n e-, N.Amer ik a - en P a a rd ekop n e ve l) 4 11, - HA 03 N e vels (P le ia d e n, O r lo n -, K raben S lu ie rn e v e l) 4 11 MA 05 P la n e ta i re n e v e ls HA 06 P alom ar S te rre n w a c h t <i HP 01 A p o llo 11 v lu c h t 5 12,75 HP 02 A s tro n a u te n b i j la n d in g A p o llo ,75 HP 03 A p o llo 11, a s tro n a u te n aan h e t werk 5 12,75 HP 04 A p o llo 9 en ,75 HP 05 Beelden van de A a rde ( Geminl en A p o llo ) 5 12,75 HP 06 A p o llo HP 07 Beelden van de A arde (G em inl) 5 12,75 HP 08 Beelden van de A arde (Gem inl) 5 12,75 HP 09 A p o llo ,75 HP 10 A p o llo ,75 HP i i A p o llo 17, t ijd e n s v lu c h t 5 12,75 HP 12 A p o llo 17, o.a. maanwagen 5 12,75 HP HP HP 15 HP 16 HP 17 HP 18 HP 19 HP 20 HP 22 HP 23 Voy 4 Voy 5 Zon A Zon 8 Zon C D 101 Marsl S tl 13 W o lk e n s tru c tu re n op Aarde 14 M e rc u riu s en Venus (M a rin e r 10) J u p i t e r (P io n e e r 10 en I I ) Z o n s v e rd u is te r in g 16 fe b. '7 9 V ik in g opnamen van Mars J u p it e r (Voyager opnamen) Manen van J u p i t e r (Voyageropnamen) Z o n s v e rd u is te r in g 16 fe b '80 S a turnu s (Voyageropnamen) Manen van S a tu rn us (V o y a g e r-i o p n.) V o y a g e r-i J u p i t e r en manen V o ya g e r-2 J u p i t e r en manen C orona, p ro tu b e ra n s e n, komeet Koh o u te k, m agnetogram, p a re ls n o e r- v e r d u is te r ln g e.d. Röntgenzon, U.V.Z o n, zo nn evlekken p ro tu b e ra n s e n e.d. P r o tu b e ra n s e n s e rie, m agneetveld zonnevlammen, sp e ctru m p ro tu b e ra n s Venus, M ars, J u p i t e r, Ganymedes, N e ptunus, S a tu rn u s, U ranu s, m eteoren20 V ik in g o p Mars (d e e ls zw/w 20 S te rre n b e e ld e n (e c h te f o t o ' s ) '2, *6,- 1.6,- 46,- 4 6,- 4 6,- 4 6, ,- Deze l i j s t van w ijz ig in g e n g e e ft a lle e n de nieuwe p r i j s. A c h te r e l k boek o f s e r ie d i a ' s v in d t Je 2 g e t a lle n. Het e e r s te b e t r e f t h e t a a n ta l b la d z ijd e n o f d i a ' s, h e t tweede de p r i j s. jaarverslag Hoe diep is het dal waar de Jongerenwerkgroep in 1983 in te recht was gekomen? Een dieptepunt in ons le d e n ta l, b e re ik t op 31 december De n o o dlottig e a ffa ire rond de adm inistrat ie van de JWG vond z ijn einde in D it h e e ft de la a ts te ja ren heel wat van de b e s tu u r s a c tiv ite it gekost. Daarom z e t ten we ons met fr is s e moed in voor nieuwe a c t iv it e it e n en zal h o p e lijk in 1984 een nieuwe opleving van de vereniging te zien z ijn. Toch waren e r d i t ja a r enkele b ijzo n d e re a c tiv ite ite n. Een daarvan was het Themanummer van Universum over ons z o n n este lse l. D it e x tra nummer, d a t bovendien nog e x tra d ik was ook, werd behalve naar a lle JWG-ers ook naar zo'n 1500 basisscholen gestuurd. D it was m o g e lijk d a n kzij een éénmalige subsidie van hét M in is te rie van Onderwijs en Wetenschappen. Op de valreep van 1984 werden bovendien 791 exemplaren van d it nummer door de Nederlandse B ib lio th e e k c e n tra le b e s te ld. Al met a l een g ro o t succes, vooral d a n k z ij de inspanningen van de re d a c tie van Universum. Deze mensen hebben veel t i j d gestoken in het vinden van s c h rijv e rs en h e t klaarmaken van de a rtik e le n. Universum k r i j g t volgend ja a r een nieuwe hoofdredacteur in de persoon van Peter Veenstra. Peter neemt deze fu n c tie over van Jan Roelof van der Heer. Bovendien werd de re d a c tie v e rs te rk t met Geert-Jan Roebers. Op de algemene ledenvergadering werd het vo o rs te l aangenomen om voortaan ook a lle e n een abonnement op Universum m o g e lijk te maken. D it is vooral bedoeld voor b ib lio th e k e n en scholen. A lle leden van de JWG b lijv e n automatisch geabonneerd op Universum. In h e t 2e nuniner van Universum werd een w e d s trijd uitgeschreven voor h e t maken van een fo ld e r voor ruim tereizen in de toekom st, een r e d e lijk succesvolle w e d s trijd met leuke inzendingen was door het bestuur uitgeroepen t o t het ja a r van de a fd e lin g e n. Aan a lle afdelingen werd een enquête gestuurd. De meeste a fd elin gen stuurden deze Ingevuld te ru g, en u it de antwoorden bleek d a t het e r toch nog lang n ie t zo s le c h t voorstond a ls het bestuur wel vreesde. N a tu u rlijk werd e r ook d i t ja a r weer een la n d e lijk e b ije e n komst gehouden, op 14 m ei, in Am ersfoort. De bijeenkom st had d it keer a ls thema Amateurs a k t le f ". Veel a fd elin gen H e te n wat van hun a c tiv ite ite n zie n. De sprekers gingen ook speciaal in op het a c tie v e amateursterrenkundige z ijn " : h e t doen van waarnemingen. Het was naast een b ijz o n d e r leuke ook een b ijz o n d e r leerzame bijeenkom st, d ie h o p e lijk mensen weer h e e ft gestim uleerd to t het doen van waarnemingen. De p ra a tje s op de gewone la n d e lijk e bijeenkom st worden vaak m o e ilijk gevonden, daarom werd op 17 september een speciale bijeenkom st voor jongeren georganiseerd. De bijeenkom st begon met een welkomswoord van C h rie t T itu la e r ( n iè t de e c h te ), d ie ook de te k s t b i j het to n e e ls tu k je ve r zorgde. De versneld grazende koeien in het film p je over wolkenvorming zorgden voor h e t nodige p le z ie r. Het was ook verder een leuke en g e z e llig e bijeenkom st, w a a rb ij tevens een programma voor de ouders was georganiseerd met In fo rm a tie over ste rre n kunde als hobby. Deze bijeenkomst was w a a rs c h ijn lijk het begin van een nieuwe JW G -traditie. Over de fondsen werd op 22 oktober een Bijzondere Algemene Ledenvergadering gehouden. U it een onderzoek van S tic h tin g de Koepel naar de fin a n c ië le a d m in is tra tie van de JWG in de afgelopen ja re n, was nam elijk gebleken d a t een deel van het geld in h e t bureaufonds v ia een n ie t - ju is t e m anier afkom stig was van de ja a r lijk s e su b sid ie aan de JWG. D it werd n ie t geoorloofd. 0p de BALV werd besloten h e t bedrag waar h e t om ging, ƒ37.020,08, terug te s to rte n aan S tic h tin g de Koepel. Net a ls vorige ja a r werden e r deze zomer d rie kampen gehouden, twee jongerenkampen en één ouderenkamp. Het ouderenkamp werd gehouden in Asten en was a l in mei v o l. Er waren helaas wat problemen om de jongerenkampen op t i j d vol te k rijg e n. De kampen z e lf draaiden goed en fin a n c ie e l q u itte. Het ouderenkamp had met enige problemen rond het programma en deelnemers te maken. Voor h e t volgend ja a r werd besloten de opzet d u id e lijk te veranderen. In a p r il, september en november werden e r weekend-kampen gehouden voor jongeren. De b e la n g s te llin g h ie rv o o r was - helaas s te rk teruglopend. Mede h ie rd o o r z u lle n e r 1n h e t volgend ja a r m inder gehouden worden en zal g e tra c h t worden op andere w ijz e nieuw leven in te blazen in deze vorm van a c t iv it e it. Tensloote h e e ft de JWG ook nog een postbus gekregen. Het def in it ie v e terugtreden van B e rt van Sprang u i t de vereniging noodzaakte een andere aanpak van ons "bureau" en postadres. N a tu u rlijk z ijn e r nog een heleboel andere dingen gebeurd, d ie n ie t in d i t ja a rv e rs la g staan. Er gebeurt nou eenmaal zo veel in een ja a r dat je het n iè t allem aal kunt o p s c h rijven. Enige c ijf e r s en namen staan ook d i t ja a r weer apart genoemd. JWG in cijfers en namen IEDENVER100P We begonnen d i t ja a r met 1371 leden. Op 31 december 1983 was het le d e n ta l gedaald t o t We kregen 230 nieuwe leden en 412 zeiden de JWG vaarwel. BESTUUR In het bestuur kwamen d i t ja a r M arle t Hofstee (s e c re ta ria a t), Edwin M athlener (a fd e lin g e n ) en E rik Schoute (ouder e n a k tiv ite ite n ). Ronald Naar tra d op de ALV a f. In de loop van het ja a r werden Hans van Wuyckhuyse (toekom stig penningmeester) en Peter Veenstra (Universum) aan het bestu u r toegevoegd. KIJKERB0UW Er werden d i t ja a r ongeveer 20 k ijk e r s gebouwd op v ie r dagen en weekenden in Bussum, Asten, Wierden en Den Haag. BROCHURES D it ja a r verschenen e r geen nieuwe brochures, uitgezonderd het themanummer van Universum "Op re is in het zonneste lse l".

14 Verenigingsnieuws 14 BATEN K o n trib u tie s Zomerkampen Ki jkerbouw Weekendkampen Rente Verkopen A d v e rte n tie s Universum B ijd ra g e de Koepel V e rlie s LASTEN begroting 1984 B e g ro tin g ' , , , , , , , ,- U itkom st ' , , , , , » ,58 ========= B e g ro tin g ' , , , , , , , , ,- Bureaukosten , , ,- P o rto /te le fo o n , , ,- R eiskosten , , V ergaderkosten , ,15» ,- A d m in is tra tie k o s te n de Koepel , , ,- Universum , , ,- In te rn a tio n a le c o n ta cte n 5 0 0, , ,- B ije e n k o m s te n /a fd e lin g e n , , ,- P ro p a g a n d a /te n to o n s te llin g e n , , ,- Commissies ,- 803, ,- Zomerkampen , ,- K ijkerb o u w , , ,- Weekendkampen ,- 769, ,- O iversen , , % , , ,- toelichting op de begroting De c o n t r ib u t ie vo o r h e t ja a r 1984 is verhoogd t. o. v Hoewel we d u id e lijk m inder leden hebben gekregen b l i j f t h e t beg ro o tte bedrag ongeveer g e lijk (gebaseerd op 1100 le d e n ). Voor de zomerkampen s ta a t ongeveer h e tz e lfd e bedrag op de begrotin g a ls v o rig ja a r. De kampp r i j s is ie t s gestegen n l. ƒ275,- vo o r h e t ouderenkamp en ƒ165, - vo o r h e t jongerenkamp. K ijkerbouw is een teruglopende a c t i v i t e i t. Over 1983 leverde h e t een v e r lie s op van ƒ1.775,99. D it werd g e d e e lte lijk v e ro o rza a kt d o o r een onvoldoende deelname aan de kijkerbouwkarapen. Vandaar d a t we e r v o o r d i t ja a r m inder voor begroten. Ook de verkopen z ijn beduidend m inder geworden. De b ijd ra g e van de Koepel is voor h e t volgend ja a r h e tz e lfd e b e g ro o t a ls v o rig ja a r, hoewel e r m o g e lijk wel m inder s u b s id ie aan ons u itg e k e e rd zou kunnen gaan worden. 0e b e g ro tin g in z ijn geheel la a t z ie n d a t we h e t volgend ja a r nog weer een b e e tje z u in i g e r hopen te doen. Behalve de g ro te posten U niversum, kampen en bijeenkom sten moeten de meeste posten ie ts te ru g. ^ P p o e 'i! z e Z l U o n H Ê TjTfcTlfcP 'iw / b f 6 KoM E fj. ' ' financieel verslag BALANS PER 1 JANUARI 1984 AKTIVA: Kas ƒ 280,25 Bank ƒ 8.918,32 G iro ƒ ,80 G iro-re nte re ke ning ƒ 100,- G iro-plusrekenlng ƒ 318,98 G iro-s te rre k e n in g ƒ 4.933,38 Giro-kampgroep ƒ 118,44 In - en verkopen: voorraad I 3200,- b e steld ƒ 301,- ƒ ,- Kijkerbouw: voorraad f 1000,- geres.voor gar. ƒ 1000,- ƒ -, - B ijdrage de Koepel (nog tegoed 1 over 1983) ƒ ,-. ƒ ,17 PASSIVA: Abonnementen Universum ƒ 720,- K o n trib u tie s 1984 (ontvangen in 1983) ƒ 9.426,40 Burofonds ƒ 6.557,67 A dm inistratiekosten de Koepel 1982 (te betale n in 1984) / 2.150,- A d m inistratiekosten de Koepel 1983 (idem) ƒ 1.800,- Porto, te le foo n (te betalen in 1984 over 1983)ƒ 300,- Bijeenkom sten/afdelingen (idem) ƒ 3.000,- Burokosten (idem) ƒ 1.000,- Vergaderkosten (idem) ƒ 500,- Reiskosten (idem) ƒ 500,- Propaganda, te n too n ste llin g e n (idem) ƒ 1.000,- Kommissies (idem) ƒ 500,- Reserve zomerkampen ƒ 2.028,12 In te rn a tio n a le kontakten (gereserveerd) ƒ 1.380,- K apitaal (bevroren) ƒ ,30 ƒ ,49 E galisatiereserve - ƒ 1.099,32+(! ) ƒ ,17

15 U V f - l ^ ^ ^ ÏS S ÏS * «S t. d e K o e p e l jwg-leden) u it.9. ' ~ ron - (voor o.a. o.^ p r ijs. f». formaat. 160 pag-t u i i,e n o p h e t v e r - w i l l! n de nieuwe u itg a v e van s c h ijn e n van 1984> D i t s te de S t e r r e n g i d s v gewoon een re n k u n d ig jw r b o e lj r -astron oo m. ris 6ests«- ^ ' StsSs^Sfli'* de sterronk * ^ a/s.! Jaar «n *!» t den S 60 r - en d fe * * kaen 9 e j B eer 7^ O r,0 n > G ro t* v,n ' dus l J? * n: Lfer e Tl n f ^ 'n e wiljpn e,nig. j l eel Jngen d é u Weten f er i f grd*9 en n? een be e tie t emand s vinden x k n 9 n,'e t z o " kdn h e 7 ~ G r o e t je s de ^ m e ]. Vee' kan Richard de r v - in v o rig e O*>"e en kunnen we j e het ï ï r «ï» a r >»» b e» ^ ; e s t e lle M i De S terren gid s doqr het be- S tic h tin g de Koep te maken op drag van f2 0» v. t de Koepel in i» ü i 5 ts 5 5 -a s s? s S? p e l l e n f " ü s s c h i t? ' Ü? ^! 19v " i^ e '- n a t io n a l A s t r o n ^ J mi c a l Youth Camp" (IA Y C ) vo o r ^ am ateurastronom en van 16 t/m 22 ja a r, z a l gehouden worden in O b e rs te in b a c h ( b i j N e u re n b e rg ). D it j a a r l i j k s te ru g k e re n d evenement g e e ft mensen u i t de gehele w e re ld een u n ie k e kans samen te w erken aan hun g e z a m e n lijk e hobby. Onder le id in g van een team van g e ro u tin e e rd e jo n g e mensen z u l le n 5 w erkgroepen waarnemen en waarnem ingen u itw e rk e n. De onderw erpen lopen u ite e n van e le hm e n ta ire en p ra c tis c h e s te r r e n kunde t o t w erk aan s t e r s t a t is - t ie k en p la n e to ïd e b a n e n m.b v een com puter. V e rd e r z i j n e r ook n ie t - a s t r o - nom ische program mapunten z o a ls een e x c u r s ie, een to n e e ls p e l, een t a f e lte n n is c o m p e t it ie, e tc Het IA Y (v in d t p la a ts van i t o t 21 augustus De kam ptaal is E ngels. D eelnem erskosten (v o o r acco m o d a tie, e te n, d r in k e n, a s tro n o m is c h e - en n ie t - a stro n o m is c h e programma) bedragen ongeveer DM 490. Voor v e rd e re in fo r m a tie : s c h r i j f (20 sne l m o g e lijk ) een b r i e f j e. _, aan: C h ris to p h M ünkel, R ic h a rd - I [ K o h n -S tr. 2 4, D-2080 P in ne nbe rg, I W e s t-d u its la n d. s»cce s ~;r J^ contact trsinrr Jeroen S to l 1 s tu u rd e ons een BASIC-programma v o o r een heus p la n e ta riu m. Helaas i s h e t een b e e tje t e la n g om a f t e drukken in U niversum. Iedereen d ie th u is een com puter h e e ft en g e ïn te re s s eerd is in h e t programma kan s c h r ijv e n n a a r U niversum. Je k r i j g t dan een k o p ie tje. Deze te k e n in g m aakte Tom van Poecke u i t Zaamslag van de ge deel t e l i j k e z o n s v e rd u is te rin g b ra n d p u n ts a fs ta n d Tan 700 _ H ij g e b ru ik te z i j n 20 mm. ocu, l a i r. 1 1 ^ 1 1 m et A d e r e n

16 MET OE KIJKER OP JACHT André de Boel* Harm Voort man Wilmar Minke H o il We z i j n a l w eer e n k e le maandjes in h e t nieuwe ja a r. D it ja a r h o u d t d a t te ve n s een paar v e ra n d e rin g e n van de waarnem ingscom m issie in. Het b e la n g r ijk s t e is wel de u it b r e id in g m et een a c t ie f p e rs o o n : W ilm a r M inke u i t U tr e c h t. H ij d r a a it a l e n ig e t i j d mee en h i j is in h e t v e rv o lg de persoon n a a r w ie de waarnem ingen g e s tu u rd moeten worden. D a t ho udt h e t volgende in : H ij o n tv a n g t a l l e w aarnemingen en v e r s p r e id t ze onder de gehele w aarnem ingscom m issie. D ie b e s ta a t nu dus u i t : Harm V oortm an, R o be rt W ie lin g a, W ilm ar M inke en André de B oer. S tu u r je waarnem ingen v o o rta a n n a a r: W ilm ar M inke, Magda Janssenslaan 16, 3584 GR UTRECHT. W il je p e r sé een b r i e f aan één van deze v ie r p e r sonen s c h r ijv e n ( d a t kan b e s t ), z e t d a t dan even op de en velop. O v e rig e n s, a l l e waarnem ingen worden met p le z ie r tegem oet g e z ie n. En w ie w eet komen ze nog in U n i versum ook. W is t je d a t e r s p e c ia le w aarnem ingsp a k k e tje s z ijn? Je k u n t ze b i j W ilm ar aanvragen. D it ke e r v in d t je w a t e x tr a fo r m u lie r e n om Mars op te te k e n e n. Deze p la n e e t s ta a t deze ke e r w a t e x tra in h e t z o n n e tje omdat h i j w eer eens in o p p o s itie kom t. En b i j Mars g e b e u rt d i t s le c h ts één ke e r in de twee ja a r. dé maan F i g u u r 1. M a a n t e k e n in g va n B a r t d e L a n g e u i t A a l s m e e r. G e te k e n d i s d e k r a t e r E r a s t o t h e n e s. K i j k e r : 100 mm N e u to n. Datum :13 n ovem ber F i g u u r 2. T w ee m a a n te k e n in g e n van L i l y K a n s e la a r. L in k s A n o p id e s e n P y t h a g o r a s, r e c h t s L a n g re m u s. H e t i s o p v a l l e n d h o e v e e l d e t a i l s n o g m et e e n k l e i n k i j k e r t j e t e z i e n z i j n. D i t was e e n 40 mm l e n z e n k i j k e r b i j 40 x v e r g r o t i n g. D e s e e i n g was g o e d. D a ta e n t i j d e n : 19 s e p t e m b e r 1983 om 22h38m en 24 septem }>er 1983 om 00h4 4. F i g u u r 3. Z o t e k e n d e A e r n o u t N ie u w k e rk u i t Zoeterm e e r o p 1 f e b r u a r i 1982 d e m a a n k ra te r Archimedes. D e s e e i n g (e r g b e l a n g r i j k ) was v r i j g o e d. H i j nam w a a r m et e e n 6cm k i j k e r en v e r g r o o t t e x.

17 marsaktie Mars is een m y s te rie u s g e v a l. E r worden vee l vreemde v e rh a le n o v e r v e r t e ld, v a rië re n d van SFromans o v e r m arsm annetjes t o t s e rie u z e g e d ic h te n w a a rin Mars a ls een s o o r t g e h e im z in n ig e godheid w o rd t a fg e s p ie g e ld. Mars i s - vreemd genoeg m iss c h ie n - to c h maar een gewone p la n e e t. Maar: h e t m y s te rie b l i j f t. De p la n e e t b l i j f t je in t r ig e r e n, w a t w a a r s c h ijn lijk d o o r z i j n mooie rode k le u r kom t. Deze rode k le u r v a l t j e meteen op a ls je naar Mars k i j k t. De rode p la n e e t v a l t daarom ook e rg op aan de n a c h t e lijk e hem el. A ls je hem 's na chts zo z i e t s c h ijn e n pak je n a t u u r l ijk meteen je k i j k e r om ook w a t t e "p ro e v e n " van h e t M arsm y s te rie. Wat v o o r k i j k e r je h e t b e s te k u n t g e bru iken? Paul D o h e rty z e g t h ie r o v e r in z i j n p la n e te n a tla s : "M is s c h ie n is een mm r e f r a c t o r v o o r amate u rs h e t id e a le in s tru m e n t". Nou, d a t is een mop zeg! W ij z ie n d o o r een k le in e t o t m id d e lg ro te k ij k e r a l meer dan genoeg! Een mm k i j k e r is a l g ro o t genoeg om en kele b e la n g r ijk e d e t a ils b lo o t te le g g e n : S y r tis M a jo r, H e lla s en n a t u u r l ijk ook de poolkappen. N ie t a lle e n w ij moeten aan de b u ite n te m p e ra tu u r wennen, maar onze k i j k e r moet d a t o o k. Z e t 'm d a a r om m in s te n s een h a lf u u r v o o r je g a a t waarnemen a lv a s t b u ite n. A ls j e g a a t waarnemen, z u l j e e e rs t n ie t zove e l d e t a ils z ie n, maar la t e r op de avond z u l je v a s t wel meer d e t a ils in de sm iezen k r ijg e n. Hoeveel j e z ie t ha ngt ook in ze ke re z in van de lu c h to n r u s t (s e e in g ) a f. Wanneer deze lu c h to n r u s t g ro o t is - de s e e in g is dan s le c h t - z ie je h e t p la n e e t b o lle t je op en n e e r w ie b e le n en zo nu en dan helem aal ve rva g e n. Je k u n t daarom n i e t a l te s te r k v e rg ro te n en z e lfs nog b e te r is h e t om je aandach t op een an der h e m e lo b je c t te r ic h te n, Mars z a l op z o 'n moment e rg te le u r s t e lle n d u i t de hoek komenl Is de se e in g e c h te r goed dan kunnen we onze aand a c h t fa n a tie k op Mars r ic h t e n. Een algemene re g e l b i j Mars i s : ongeveer 15 maal v e rg ro te n p e r 1 cm. o b je c tie fd o o rs n e d e. V oor een - 6 cm - J W G -k ijk e r i s d i t dus 6 maal 15 = 90 m aal. B ij ze e r goede s e e in g kunnen we wel ie t s s te r k e r v e rg ro te n, maar n ie t o v e r d r ijv e n, want een s te rk e v e r g r o tin g b e te k e n t n i e t d a t je meer d e t a ils z ic h tb a a r m aakt. Wat de o c u la ir e n b e t r e f t kun j e h e t b e s te o r th o - s c o p is c h e o f K e lln e r o c u la ir e n g e b ru ik e n. V oor waarnem ingen aan Mars w o rd t vaak een o ra n - j e f i l t e r g e b r u ik t, maar meer dan je h e t aanraden kan ik n ie t doen. W el, a ls je Mars dan een a a n ta l avonden hebt waargenomen, je u k e n je handen n a t u u r l ijk om e r-e e n te k e n in g van t e maken. Het b e s te is dan om a c h te r de k i j k e r een (n a u w k e u rig e ) k la d te k e n in g te maken en la t e r bin n e n de boel in h e t n e t u i t te w erken. Een " e c h te r " e f f e c t v e r k r ijg je a ls je een k le u r p o tlo o d g e b r u ik t, maar a ls j e d i t t e in g e w ik k e ld w o rd t dan kun je g e b ru ik maken van een z w a rt o f g r i j s p o tlo o d. Ook een goede te c h n ie k is de zogenaamde s tip p e lte c h n ie k. Vul op h e t w a a rn e m in g s fo rm u lie r a l h e t gevraa'aae zo nauw keurig m o g e lijk in, anders h e e ft je waarneming geen e n k e le w aarde. Ook b e la n g r ijk v o o r de waarde van je waarnem ingen is d a t je een d e t a il pas o p te k e n t a ls je h e t m eerdere malen ge zie n h e b t. Je lo o p t heel s n e l h e t gevaar aan fa n ta s ie o n d e r h e v ig t e z i j n a ls je d a t n ie t d o e t. L a a t j e ook n i e t b e ïn v lo e d e n d o o r de p ra c h tig e waarnem ingen van Henk N ieuw enhuis o f Leo A e r ts, want zo mooi h o e ft h e t e c h t n ie t. W ij zouden h e t e rg le u k v in d e n eens w a t van j u l l i e waarnem ingen t e z ie n. M is s c h ie n komen ze in aanm erking v o o r p la a ts in g in U niversum. S tu u r ze h ie r v o o r - op w a a rn e m in g s fo rm u lie r - n a a r de w aarnem ingscom m issie.h et adres v in d je boven. Wanneer kun j e Mars h e t b e s te waarnemen? D at z ie j e in deze t a b e l/ g r a f ie k. 11 m ei: o p p o s itie. Mars h e e ft dan een h e ld e rh e id van m agnitude - 1,7. 19 m e i: D it is de datum waarop de rode p la n e e t z ij n g ro o ts te s c h ijn b a re doorsnede h e e ft, n a m e lijk 1 7,6 ". Je z i e t h e t. Je k u n t Mars h e t b e s te tu s s e n 1 m aart en 1 septem ber waarnemen, de s c h ijn b a re doorsnede is dan g ro o t genoeg. Mars s ta a t d i t ja a r in de s te rre n b e e ld e n Maagd en S c h o rp io e n, d a a r w aar S atu rnus ook te v in d e n is d i t ja a r. W il je nóg meer le z e n o v e r h e t waarnemen van Mars dan kun d i t doen in de volgende blad en en/ o f boeken: De s te r r e n g id s 1984 ( b l z ). Z e n it 3 m aart 1982 ( b lz ), Universum ( b lz ), Universum ( b lz. 8-9 ), A tla s van Maan-Mars-Venus ( t e v e r k r ijg e n b i j S t ic h t in g de K o e p e l).

18 F i g u u r 4. O v e r z i c h t s k a a r t j e s va n S l a n g, B o ö t e s, G r o t e B e e r en J a c h th o n d e n. V e rd e r d i t ke e r aa ndach t v o o r e n k e le s te r r e n b e e ld e n. De p la a ts van de s te rre n b e e ld e n aan de hemel v in d je op de s te r r e n k a a r t van W il T ir io n. De d e t a il k a a r tje s s lu it e n ook op e lk a a r aan. Zo " p a s t" lin k s o n d e r van Boötes de kop van de Slang en re c h ts b o v e n s l u i t h e t aan b i j de G rote Beer en de Jach th o n d e n. Veel s t e r k t e m et je a c t iv i t e it e n! Grote Beer D it s te rre n b e e ld k e n t b ijn a ie d e re e n ; h e t beroemde s te e lp a n n e tje. Toch is h e t s te rre n b e e ld v e e l g r o te r dan h e t " p a n n e tje ", w a t e ig e n lijk a lle e n de s t a a r t van de b e e r i s. A lc o r en M iz a r z i j n m is s c h ie n wel de be ken dste s te r r e n u i t de G ro te B eer. B i j goed w eer en een donkere hemel kun je deze twee met h e t b lo t e oog s cheid e n. D it s te rre n p a a r is een mooi v o o rb e e ld van een o p tis c h e d u b b e ls te r, geen "e c h te " dus. H et v e rh a a l g a a t d a t je v ro e g e r b i j de In d ia n e n nas e c h t een man was a ls je deze twee kon scheiden. In een k le in e k i j k e r z ie j e a l meteen d a t M iz a r 4de h e ld e rs te van de tw ee) z e l f ook nog een b e g e le id e r h e e ft. A lc o r h e e ft ook een b e g e le i d e r, maar d ie kun j e n iè t z ie n. D ic h t b ij M iz a r, z o 'n 5 te n oo ste n e rv a n, s ta a t M 101. Deze s p ira a ln e v e l h e e ft een h e ld e rh e id van m agnitude 9. H et is geen nevel d ie e rg m a k k e lijk te z ie n v a l t. V e rd e r s ta a n e r in de G ro te Beer M 81 en M82. M 81 is h e t g e m a k k e lijk s t te z ie n. Het i s ook de h e ld e rs te van de 2 : m agnitude 8,0, en te ve n s ook de g r o o ts te : 10 b i j 18 boogm inuten. M 81 i s v r i j rond en h e e ft een h e ld e re k e rn. M 82 is van m agnitude 9,2. H et i s een la n g w e rp ig e F i g u u r 5. A l c o r en M i z a r. (M i z a r i s d u b b e l ). D a v id Temp elm a n m a a k te d e z e t e k e n i n g o p 15 a u g u s t u s om 23hl5m M EZT. De o m s ta n d ig h e d e n v a r e n n i e t o p t i m aal (maan en s c h e m e r i n g ), m a ar, e n d a t i s h i e r b e l a n g r i j k e r, d e s e e i n g w as g o e d. 60mm L e n z e n k i j k e r, 4 0 x v e r g r o o t. n e v e l, ongeveer 6 b i j IJ boogm inuten. De twee staan z o 'n 38 boogm inuten u ite lk a a r, d a t is ie t s meer dan de d ia m e te r van de V o lle Maan. Jachthonden In d i t s te rre n b e e ld s ta a t M 3. D it is een b o l vorm ige s te rre n h o o p met een h e ld e rh e id van m agnitu d e 6,0. Een p r a c h tig o b je c t v o o r waarnem ers. Z ijn d ia m e te r b e d ra a g t 18 boogm inuten. In een k le in e k ijk e r z ie je hem a ls een s n e e u w b a lle tje van z o 'n 10 boogm inuten. Om M 3 op t e lo ssen in op z 'n m in s t e n k e le a f z o n d e r lijk e s te r r e n, heb je een k i j k e r n o d ig d ie z e k e r een 10 a 15 cm. obj ë c t i e f h e e ft. Nog een p ra c h tig e n e v e l, M 5 1, s ta a t ook in de Jachthonden. M 51 is een s p ira a ln e v e l d ie vanwege z i j n u i t e r l i j k ook wel de d ra a i k o l knevel w o rd t genoemd. Z ijn a fm e tin g e n z i j n 10 b i j 5 boogm inuten. De h e ld e rh e id van M 51 b e d ra a g t 8,7 m agnituden. Door een w a t g ro te re k i j k e r z ie j e M 51 a ls twee n e v e ltje s. De tweede ne vel d ie v la k b i j M 51 s ta a t is NGC 5195, met een h e ld e rh e id van magn. 11. Om deze ne vel r e d e lijk te z ie n is to c h wel een 10 cm. k i j k e r n o d ig. Op f o t o 's l i j k e n deze twee n e vels aan e lk a a r v a s t t e z it t e n, maar d o o r de k i j k e r is h ie rv a n n ie ts te z ie n. V e rd e r s ta a t e r in de Jachthonden M 9 4. D it is een s p ira a ln e v e l m et een o p v a lle n d e h e ld e re kern. De h e ld e rh e id van de nevel i s b ijn a magn. 8,9, en de a fm e tin g e n erva n z i j n 5 b i j 3 boogm inuten. E r s t a a t nog een s p ira a ln e v e l in d i t s te r r e n b e e ld. H et kan maar n ie t op! D it s t e ls e l is M 106 met een h e ld e rh e id d ie magn. 9 b e d ra a g t. De afm e tin g e n z i j n 19J b i j 6 boogm inuten. De nevel is ook bekend on der de naam NGC Boötes Er s ta a n b ijn a geen m a k k e lijk z ic h tb a r e ne vels in B oötes. NGC 5466 is een b o l vorm ige s te rre n h o o p van magn. 9,0. Z ijn d ia m e te r b e d ra a g t 5 boogminute n. H et is n ie t z o 'n bekende s te rre n h o o p. Probeer hem eens te v in d e n en te tekenen en s tu u r dan de waarnem ing aan ons op. E r s ta a n w el een paar m ooie d u b b e ls te rre n in B oötes. B e k ijk d a a rv o o r de ta b e l d ie je e ld e rs in deze r u b r ie k v in d t.

19 4 F i g u u r 6. D e z e t e k e n i n g t o o n t v r i j g o e d h o e j e h e t d u o M 81 e n M 82 d o o r e e n w at g r o t e r e k i j k e r kan z i e n. M 81 s t a a t l i n k s b o v e n. H e t h e l e b e e l d - v e l d w o r d t g e t o o n d ( 4 8 ' ). W ilm a r M in k e d e e d d e ze w aarnem ing o p 26 d ecem ber 1983 om 23h30m MET. D e k i j k e r was e e n 150 mm N e w t o n t e l e s c o o p (z e l f b o u w ) m et 75x v e r g r o t i n g. D e w e e r s o m s ta n d ig h e d e n w aren p r im a. W aargenom en i n - T e t e r i n g e n ( N. B r. ). Tabel van d u b b e ls te rre n. S t e r r e n b e e l d naam s t e r h e l d e r h e i d o n d e r l i n g e a f s t a n d G r o t e B e e r M i z a r 2,5 m en 4m 1 4,4 " C 4,5 e n 5 2, 9 " J a c h th o n d e n o 3 e n 5,5 1 9,6 " Slang We bespreken a lle e n de kop van de S la n g, omdat d i t s te rre n b e e ld heel e rg la a g aan de z u id e lijk e hemel s ta a t. M is s c h ie n is h e t daarom d a t we b ijn a geen waarnem ingen k r ijg e n van o b je c te n in d i t s te rre n b e e ld. Daar gaan we v e ra n d e rin g in brengen. Om te beginnen bespreken we M 5, een p ra c h tig e b o lv o rm ig e s te rre n h o o p. Z ijn h e ld e rh e id b e d ra a g t magn. 6,2 en z i j n d ia m e te r 13 boogm inuteen M 5 w o rd t, e v e n a ls M 13 in H e rc u le s en M 3 in de Jach thonden, t o t de m o o is te b o l vorm ige s te rre n h o p e n gerekend d ie aan de n o o r d e lijk e ste rre n h e m e l te z ie n z i j n. Met een v e r r r e k ijk e r kun je hem a ls een w azige s t e r z ie n.g e d e e lte lijk o p lo s s e n in a fz o n d e r l i j k e s te r r e n kan j e pas met een 10 cm. k ijk e r. Wanneer je d_e Zon n e t zo v e r weg zou z e tte n a ls M 5 van ons a f s t a a t, dan kon je hem waarnemen a ls een s t e r r e t je van magn. 1 9,4 (1 ). Er s ta a t ook een h e le bekende v a r ia b e le s t e r in de S la n g. H et is R -S e rp e n tis. T ijd e n s z i j n m aximum b e d ra a g t de h e ld e rh e id (n a a r v e rw a c h tin g ) magn. 6,9. Er is berekend d a t deze g e b e u rte n is e in d ju n i 1984 p la a ts z a l v in d e n. De p e rio d e van deze rode s t e r b e d ra a g t 357 dagen (dus b ijn a een ja a r ). In deze zomer kun je hem a l g e m a k k e lijk z ie n m et een v e r r e k ijk e r. In de w in te r is de h e ld e rh e id wegg e z a k t t o m agnitude 1 3 (1 ). In de gaten houden dus! life/' * i, z. i f g o» Hv' 2 6 ' Mhi Q " looi q'?3ö mt(5 i A B o ö t e s e 2,5 e n 5 2, 9 " C 5 en 7 6, 9 " 39 6 e n 6,5 2,9 " IT 5 e n 6 5,6 " S la n g 6 4 e n 5 3,9 " F i g u u r 7. O p 22 ju n i j. 1. t r o k d e maan v l a k la n g s J u p i t e r. Om o n g e v e e r 23h20m MEZT was d e o n d e r l i n g e a f s t a n d h e t k l e i n s t. M e i n d e r t L u n e n b o r g l e g d e d i t om 22h30 v a s t o p Kodak T r i - X - f i l m. H i j b e l i c h t t e 1 /8 A 1 /1 5 s e k o n d e n m. b. v. a fz w a a ie n e n p a s t e o c u l a i r p r o j e k t i e t o e. D e o p e n i n g s v e r h o u d in g was b i j n a 3 0. K i j k e r was e e n 115 mm N e w t o n t e l e s c o o p. F i g u u r 8. Ook d e z e w a a rn em in gen komen v a n M e i n d e r t L u n e n b o r g. H i j b l i j f t o n s tro u w s t u r e n. D e z e zom er komen w e e r e n k e l e p l a n e t e n i n o p p o s i t i e. M e i n d e r t h e e f t g e t e k e n d h o e h i j d e maan E u ro p a v a n a c h t e r J u p i t e r van d a a n za g kom en. D a tum : 7 m a a rt 1982 van 4h20m t o t 4h37m MET. K i j k e r : mm N e w to n.

20 Rob van Mans OPLOSSING GEVRAAGD afleverin g 16 : helderheid en m agnitude H e ld e rh e id en m agnitude z i j n n ie t h e tz e lfd e. A ls s t e r A van m agnitude 1 is (soms k o r t ik d i t a f a ls m agn.) en s t e r B van magn. 2, dan is s t e r B z e k e r n ie t twee maal zo h e ld e r a ls s t e r A, ook a l i s z i j n m ag nitu de twee ke e r zo g r o o t. S te r B is z e lfs m in de r h e ld e r, a l i s z i j n m agnitude g r o te r. Om aan deze v e rw a rrin g een e in d e te maken moete n we dus een d u id e lijk o n d e rs c h e id maken tussen HELDERHEID en MAGNITUDE. HELDERHEID is een re c h ts tre e k s e maat vo o r de h o e v e e lh e id l i c h t d ie ons van een o f ander o b je c t b e r e ik t. Twee k e e r zo h e ld e r b e te k e n t dus twee k e e r zoveel l i c h t. S te l je nu eens v o o r d a t je d r ie s te r r e n z ie t, s t e r A, B en C in v o lg o rd e van afnemende h e ld e r h e id. Hun h e ld e rh e d e n z i j n dusdanig d a t h e t l i j k t a ls o f de h e ld e rh e id s a fn a m e van s t e r A n a a r s t e r B h e tz e lfd e i s a ls d ie van s t e r B n a a r s t e r C. Nu werken onze z in tu ig e n z ó, d a t d ie " h e ld e r he id safna m e " d ie w ij z ie n, in w e r k e lijk h e id een h e ld e rh e id s v e rh o u d in g is in p la a ts van een h e ld e r - h e id s v e r s c h il! Dus a ls van bovengenoemde d r ie s te r r e n s t e r B 10 ke e r zw akker i s dan s t e r A, dan is de h e ld e r heidsafnam e van s t e r A naar s t e r B een f a k t o r 10. De h e ld e rh e id s a fn a m e van s t e r B n a a r s t e r C is h e tz e lfd e, dus ook een f a k t o r 10. Dus s t e r B is 10 k e e r zw akker dan s t e r A, en s t e r C i s 10 keer zwakker dan s t e r B, dus 100 ke e r zwakker dan s te r A. Omdat w i j dus een helderheidsverhouding z ie n a ls m aat v o o r h e ld e rh e id s a fn a m e, g e b ru ik e n we de MAGNITUDENschaal d ie h e tz e lfd e d o e t. A ls in bovenstaand v o o rb e e ld s t e r A van m agnitude 0,0 i s, dan is s t e r B van magn. 2,5. De h e ld e rh e id s afname van s t e r B n a a r s t e r C i s h e tz e lfd e a ls d ie van s t e r A n a a r s t e r B, dus ook 2,5 m agnitu d e n. S te r C is dus van magn. 5,0. Dus sameng e v a t: a ls je z e g t " s t e r B is 2,5 m agnituden zw akker dan s t e r A" dan bedoel j e e i g e n lijk (m is s c h ie n zonder h e t t e w e te n ): s t e r B is 10 kee r zwakker dan s t e r A. In ta b e l 1 z ie j e w e lke h e ld e rh e id s v e rh o u - din g e n b i j een a a n ta l m a g n itu d e n v e rs c h ille n h o o r t. B ij e lk e s ta p van 0,5 m agnitude w o rd t de h e ld e rh e id s v e rh o u d in g v e rm e n ig v u ld ig d met T a b e l 1. een f a k t o r V lo = 1, Op d ie m anier kun je z e l f de ta b e l u itb r e id e n naar g ro te re en k le in e r e (dus n e g a tie v e ) m a g n itu d e v e r- s c h ille n. A ls je de ta b e l e c h te r goed b e k ijk t z ie je d a t je h e t ook zon d e r v e e l gereken k u n t. OPDRACHT 1: Hoe kun je met w e in ig rekenw erk de ta b e l n a a r g ro te re en k le in e r e (n e g a tie v e ) m a g n itu d e v e rs c h ille n u itb re id e n? OPDRACHT 2= S te l je een open s te rre n h o o p v o o r m et een h e ld e rh e id van m agnitude 10,0. A lle s te r r e n in de hoop z i j n van magn. 15,0. Hoeveel s te r r e n z it t e n e r dan in de hoop? L a at wel z ie n hoe je aan je antw oord kom t. T o t nu to e heb ik h e t a lle e n gehad o v e r SCHIJNBARE h e ld e rh e id en m a g n itu d e. Deze hangen e c h te r a f van de a fs ta n d van h e t o b je c t. A ls ie t s twee k e e r zo v e r weg s ta a t w o rd t h e t v ie r k e e r zw akker. S ta a t h e t o b je c t d r ie keer zo v e r weg dan w o rd t h e t negen maal zw akker, e n z o v o o rt. Met andere w oorden: de s c h ijn b a re h e ld e rh e id van een o b je c t neemt a f met h e t kwad r a a t van de a fs ta n d. A ls J u p it e r in o p p o s itie i s, h e e ft h i j magn. - 2, 5, en s ta a t h i j ongeveer 4 A stronom ische Eenheden van de Aarde a f. De (op de Zon na) d ic h t s b ijz ijn d e s t e r is a C e n ta u ri, en d ie s t e r s ta a t z o 'n maal v e rd e r weg. OPDRACHT 3: Hoe h e ld e r is J u p it e r, g e zie n v a n a f a C e n ta u ri? (a fg e ro n d op een h a lv e m agnitu d e ). L a a t weer z ie n hoe je aan je antw oord kom t. Dat waren de nieuwe opgaven. A ls je h e t h e le v e rh a a l n ie t meteen b e g r i jp t, le e s h e t dan na een t i j d j e nog eens. M is s c h ie n d a t h e t dan a lle m a a l u i t e i n d e l i j k to c h n i e t zo m o e ilijk i s. DOE JE BEST, en zend j e o p lo s s in g e n vóór 20 m aart na ar: Rob van M a ris, Van L ie fla n d la a n 120, 3571 AH UTRECHT. su cces: : f i g. 1. De v l o e d b e r g e n o p h e t a a r d o p p e r v la k. D e c e n t r i f u g a l e k r a c h t F c en d e z w a a r te k r a c h t van d e Maan F z i j n a a n g e g e v e n. A l l e g r o o t t e v e r h o u d in g e n z i j n n a t u u r l i j k o v e r d r e v e n. _ m a g n it u d e - h e l d e r h e i d s v e r s c h i l v e r h o u d i n g 0,0 1,0 0 0,5 1,5 8 1,0 2,5 1 1,5 3,9 8 2,0 6,3 1 2,5 1 0,0 3,0 1 5,8 3,5 2 5,1 4,0 3 9,8 4,5 6 3,1 5, ,0

Studiedag Remediaal. 25 maart 2011 Sui Lin Goei (s.l.goei@vu.nl)

Studiedag Remediaal. 25 maart 2011 Sui Lin Goei (s.l.goei@vu.nl) Studiedag Remediaal 25 maart 2011 Sui Lin Goei (s.l.goei@vu.nl) 1 Dyscalculie - een nieuw verschijnsel? Rekenexperimentje (TTR en ABC-toets) Ernstige reken/wiskundeproblemen en dyscalculie: zomaar twee

Nadere informatie

geurt s /meertens Adres: Mathematisch Centrum, 2 e Boerhaavestraat 4 9, Amsterdam Telefoon: (020)947272 Kunsthandel: G a le rie S wa rt, Amsterdam

geurt s /meertens Adres: Mathematisch Centrum, 2 e Boerhaavestraat 4 9, Amsterdam Telefoon: (020)947272 Kunsthandel: G a le rie S wa rt, Amsterdam "1 geurt s /meertens p e rs o o n lijk : Leo Ge u rts (1 9 4 2, Den Haag) e n Lambert Meertens (1 9 4 4, A mst e r- dam) werken a l s programmeur b i j d e S t ic h t in g Mathematisch Centrum, Amsterdam.

Nadere informatie

ENQUETE BIJ REDERS EN SCHEEPSJONGENS IN DE BELGISCHE ZEEVISSERIJ:

ENQUETE BIJ REDERS EN SCHEEPSJONGENS IN DE BELGISCHE ZEEVISSERIJ: MINISTERIE VAN LANDBOUW Bestuur der Economische Diensten DIENST VOOR DE ZEEVISSERIJ Koninginnelaan 59 8400 Oostende ENQUETE BIJ REDERS EN SCHEEPSJONGENS IN DE BELGISCHE ZEEVISSERIJ: - Het "Fonds voor scheepsjongens

Nadere informatie

ira-t 2001 : thema s

ira-t 2001 : thema s 61702 ira-t 2001 : thema s Milieu- en natuurrapport in zakformaat T T V M e t vra g e n o f su g g estie s k u n t u o n s co n ta c te re n o p h e t vo lg e n d e adres: I n l e i d i n g M i r a - t

Nadere informatie

r-, ",ö 'i!ijütvooc! np 7 r f la n d h r s m a r,ne IN3t^ Oostende - Belgium Uitkomsten van de Belgische zeevisserij

r-, ,ö 'i!ijütvooc! np 7 r f la n d h r s m a r,ne IN3t^ Oostende - Belgium Uitkomsten van de Belgische zeevisserij V L A A M S IN S r ( T '!! i t r-, ",ö 'i!ijütvooc! np 7 r f la n d h r s m a r,ne IN3t^ Oostende - Belgium Uitkomsten van de Belgische zeevisserij 2004 Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Administratie

Nadere informatie

De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger

De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger Onderzoek en Statistiek, februari 2012 Inleiding Gemeente Helmond Onderzoek en Statistiek Gooitske Marsman Februari 2012

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCH AP S- EN GEW ESTREGERINGEN GEMEINSCH AF TS- UND REGIONAL REGIERUNGEN

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCH AP S- EN GEW ESTREGERINGEN GEMEINSCH AF TS- UND REGIONAL REGIERUNGEN 2380 8 M O N IT E U R B E L G E 0 4.0 5.20 0 7 B E L G IS CH S T A A T S B L A D GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCH AP S- EN GEW ESTREGERINGEN GEMEINSCH AF TS- UND REGIONAL REGIERUNGEN

Nadere informatie

m Page 1 of 12 Alle persberichten over Jouw 5-S terren R a d io F orest. Bron - F M R a d i o/ R a d i ov i s i e 0 4 d e c e m b e r 2 0 0 4 F orest: V a n D ex ters en U ltiem e K erstpla ten V a na

Nadere informatie

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 H.C.A. Zwitserloot Beng, inkoopmanager Bizob Opgericht door de deelnemende gemeenten 2003; Bizob is van en voor de 18 gemeenten, daarnaast werken wij voor organisaties

Nadere informatie

H 0 5 R R -F 5 x 1, 5 m m

H 0 5 R R -F 5 x 1, 5 m m I b u w k k p l t H I C 6 4 4 0 3 X G l v r s t d z h d l d g t l z! B s t k l t, D k u v r h t k p v -p r d Bu c kt W h p d t u d b s t r s u l t t v r k r p r d u c t, d t v r v r d g d s m t d l l r

Nadere informatie

AUTEURSRECHT @ INTERNET. M arie-christine JANSSENS. Hendrik VA N HEES. UGf!

AUTEURSRECHT @ INTERNET. M arie-christine JANSSENS. Hendrik VA N HEES. UGf! AUTEURSRECHT @ INTERNET M arie-christine JANSSENS Hendrik VA N HEES m ' UGf! IN H O U D INHOUD I. IN L E ID IN G... 11 1. H et auteursrecht en zijn impact op het dagelijks leven... 11 2. H et auteursrecht

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Geef alarm (druk alarmknop in, verwittig uw contactpersoon) Geef alarm (druk brandknop in, verwittig uw contactpersoon)

Geef alarm (druk alarmknop in, verwittig uw contactpersoon) Geef alarm (druk brandknop in, verwittig uw contactpersoon) 0. 1 1 0.00-0. -0 15.9-0 3.17-0.71-0.59 0.1 9 0. 1 7 0.31 0.2 5-0.44 0.21 0.3 5 0.20 0.1 1 0.32 0. 28 0.17 0. 0 4 R=7.5m Huls t-ha ag 3 b eto npaa ltje s -0.5 0-0.4 6 0.0 2-0.3 3-0.35 0.20-0. 29 B E ST

Nadere informatie

0.44 12.58 20 M ame plaa gooi. doi ; raii

0.44 12.58 20 M ame plaa gooi. doi ; raii VIJFDE JAARGANG - Nr 10 15 P R IJS VRÜJDAG 10 AART 1950 HET NIEUW 2 FR. VERSCHIJNT ELKE VRIJDAG - VISSCHERUBLAD ardí maa bel íe n b boo op i AART 1 W 10.20 22.4» 2 D 11.08 23.30 4 5 6 7 8 9 10 11 Z 0.07

Nadere informatie

borgerhout Afvalwaterafvoer Antwerpse ruien HUIDIGS FUnCTIE vnn dg Ruisn Gfl ESRGTS flfvoermetinжйd

borgerhout Afvalwaterafvoer Antwerpse ruien HUIDIGS FUnCTIE vnn dg Ruisn Gfl ESRGTS flfvoermetinжйd WATERBOUWKUNDIG LABORATORIUM borgerhout Afvalwaterafvoer Antwerpse ruien HUIDIGS FUnCTIE vnn dg Ruisn Gfl ESRGTS flfvoeretinжйd Vlaas Waterbouwkundig Laboratoriu M inisterie van de Vlaase Geeenschap Departeent

Nadere informatie

C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T

C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T HET SEP-RAA MWE R KPLAN HEEFT A LS DO E L C U L TURELE IN STE LL INGE N E N S CHO LE N (IN HET B I JZO N DE R LE RA REN) CO N C RETE I N H O U DE LI

Nadere informatie

M IJN W E R K STU K O V E R K A R A TE. G em aakt door Rob van den E yssel 11-2008 G roep 6 Johanna huiskam pschool E erbeek

M IJN W E R K STU K O V E R K A R A TE. G em aakt door Rob van den E yssel 11-2008 G roep 6 Johanna huiskam pschool E erbeek M IJN W E R K STU K O V E R K A R A TE G em aakt door Rob van den E yssel 26-11 11-2008 G roep 6 Johanna huiskam pschool E erbeek Bronverm elding Ik heb de inform atie van dit w erkstuk uit m ijn hoofd

Nadere informatie

www.kuyperhof.nl Bouwnummer A1, A2, A8, A14 Vanaf E 205.500,- v.o.n.

www.kuyperhof.nl Bouwnummer A1, A2, A8, A14 Vanaf E 205.500,- v.o.n. Ridderkerk A, A, A, A e, e, e en e verdieping Driekamerappartement m Royale woonkamer/keuken van circa 0 m met veel lichtinval en een aangrenzend balkon. op de eerste verdieping. Privé parkeerplaats op

Nadere informatie

De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger

De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger Onderzoek en Statistiek, februari 2012 Inleiding Burgemeester Jacobs heeft aangegeven dat hij per 1 november 2012 stopt

Nadere informatie

Krimpen a/d IJs s el & QuaWonen S amen op koers. 15 maart 2011 Rita S choen en R ob van den B roeke

Krimpen a/d IJs s el & QuaWonen S amen op koers. 15 maart 2011 Rita S choen en R ob van den B roeke Krimpen a/d IJs s el & QuaWonen S amen op koers 15 maart 2011 Rita S choen en R ob van den B roeke Stadsregio Midden-Holland Wbv GWVlist Wst Gouderak 335 Stadsregio Rotterdam 1.085 Wst Samenwerking 239

Nadere informatie

)"#!$#! "+!! *$ %0"#" " "" )"&1$"#% ""#! )"&#! 3"$$$$ #!!#)!" $4#* "& $'*"#!!!$! * " "#"*!)"!)* "! ")!!%!""$#" "! ""! "!$ ;! *!//!* $<6!& &!$4#*!

)#!$#! +!! *$ %0#   )&1$#% #! )&#! 3$$$$ #!!#)! $4#* & $'*#!!!$! *  #*!)!)* ! )!!%!$# ! ! !$ ;! *!//!* $<6!& &!$4#*! !!"#!## "$! ""%!#""#%&"$ '(") #!*%#$ '&*)")!# "!##"# )"#!$#! "+!! *$,-!&***$.// ##)!& %0"#" " "" )"&1$"#% ""#! )"&#! )"&&"#"2 $$, -&"")%!#!!*)"%!)!#"#&"$ 3"$$$$ #!!#)!" $4#* "& "*"")#!%#)#&"! "$!"!%#0"1$##!

Nadere informatie

Jaarverslag 2012 - -

Jaarverslag 2012 - - Jaarverslag 2012 - - Colofon ANBI verklaring Stichting Antwoord heeft de beschikking voor Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) ontvangen, waardoor giften aan Stichting Antwoord voor de belasting aftrekbaar

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/87179

Nadere informatie

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t Limburgs Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t T e n b e h o e v e v a n h e t: K a b i n e t s s t a n d p u n t Nationaal Samenwerkingsprogramma

Nadere informatie

11Stap 11Co rectiesverzenden

11Stap 11Co rectiesverzenden 11Stap 11Co rectiesverzenden Me t d e aan g ifte lo o n he ffin g e n le ve rt u o n s g e d e taille e rd e in ko m e n sg e g e ve n s p e r w e rkn e m e r aan (w e rkn e m e rsg e g e ve n s). D e

Nadere informatie

Lees U laat uw kind de eerste set woorden van de week voorlezen. Deze woorden staan rechtsboven op iedere uitlegkaart.

Lees U laat uw kind de eerste set woorden van de week voorlezen. Deze woorden staan rechtsboven op iedere uitlegkaart. Snel aan de slag! Wat heeft u nodig? Het juiste Spelling in beeld-oefenboekje Een schriftje waar uw kind in kan werken Een pen waarmee uw kind prettig werkt Een markeerstift of een aantal kleurpotloden

Nadere informatie

De wereld draait door. Joost Beaumont Economisch Bureau 16 januari 2013

De wereld draait door. Joost Beaumont Economisch Bureau 16 januari 2013 De wereld draait door Joost Beaumont Economisch Bureau 16 januari 2013 Stelling 1. 2012 was een. 1.. slecht jaar 2.. matig/redelijk jaar 3.. goed jaar 2 Stelling 2. 2013 wordt een beter jaar dan 2012 Ja

Nadere informatie

W el k rekenb la d gebru ik j ij?

W el k rekenb la d gebru ik j ij? > VOORBEELD 1 Aan 50 leerli n g e n u it h et v ie r d e j a a r werd gevraa gd welk reke nbl ad z i j h e t l i ef s t g e b r uike n. D e r e s u l t a t e n vi n d j e i n o n d e r s t a a n d e t

Nadere informatie

!""#$"%$&'&(&%)*+,-+#&./01&(&%2,,+#&' !"#$!"#$ Huisblad van Hanzeheerd De Bongerd en Brinkhoven %&'"()*+$",$-%*".$&/ 0!"#$)$$&/

!#$%$&'&(&%)*+,-+#&./01&(&%2,,+#&' !#$!#$ Huisblad van Hanzeheerd De Bongerd en Brinkhoven %&'()*+$,$-%*.$&/ 0!#$)$$&/ !""#$"%$&'&(&%)*+,-+#&./01&(&%2,,+#&'!"#$!"#$ Huisblad van Hanzeheerd De Bongerd en Brinkhoven %&'"()*+$",$-%*".$&/ 0!"#$)$$&/ Voor slechts 20 euro plaatst u al een Hanzemini! Staat u hier in onze volgende

Nadere informatie

DONDERDAG 9 FEBRUARI 1984 aanvang 20.00 u u r V re d e h o rs t, T a rth o rs t 1, Wageningen

DONDERDAG 9 FEBRUARI 1984 aanvang 20.00 u u r V re d e h o rs t, T a rth o rs t 1, Wageningen * OUD WAGENINGEN V e rsch ijn t tenm inste eenmaal p er kwartaal 12e jaargang - n r.1 - fe b ru a ri 1984 MEDEDELINGEN van de HISTORISCHE VERENIGING "OUD-W AGENINGEN" R ed actie : Abersonlaan 13" - 6703

Nadere informatie

NSO ROADMAP 2.0. Nico van Putten NSE, Noordwijk 29 oktober 2010. Netherlands Space Office

NSO ROADMAP 2.0. Nico van Putten NSE, Noordwijk 29 oktober 2010. Netherlands Space Office NSO ROADMAP 2.0 Nico van Putten NSE, Noordwijk 29 oktober 2010 1 Inhoud: Waarom? Proces Strategische clusters Tijdsplanning 2 Roadmap 2.0 is onderdeel van NSO Strategie Gebruik staat centraal Benutting

Nadere informatie

Databeheer bij bet W aterbouwkundig Laboratorium - de lin k tussen hydrologie en mythologie?

Databeheer bij bet W aterbouwkundig Laboratorium - de lin k tussen hydrologie en mythologie? P. Viaene, K. Beys, K. Van Eerdenbrugh en F. Mosîaert Waterbouwkundig Laboratorium Databeheer bij bet W aterbouwkundig Laboratorium - de lin k tussen hydrologie en mythologie? H e t W aterb o u w ku n

Nadere informatie

De nieuwe efficiëntie in de betonfabriek

De nieuwe efficiëntie in de betonfabriek De nieue efficiënie in e beonfabriek iconor... bk e revoluie in e bouerel. Nie r nie iner. He eare sys kan sava als e bouijze voor e 21se u: e isolaiebou ehoe. iconor laas e isolaie craal in alle syse

Nadere informatie

KO P E RS O PT I E L I J ST. 1 6 wo n i n g e n Y Am H om e, fa s e 3. TB I bo uw Koo pm a n s B o uw b.v. 7 3 2 0 AC Ap e ld o om

KO P E RS O PT I E L I J ST. 1 6 wo n i n g e n Y Am H om e, fa s e 3. TB I bo uw Koo pm a n s B o uw b.v. 7 3 2 0 AC Ap e ld o om ko o pm a n s TB I bo uw Koo pm a n s B o uw b.v. K a n a a l N oo rd 3 5 0 7 3 2 3 A M A p e l d oo rn P o s tb u s 4 1 2 4 7 3 2 0 AC Ap e ld o om Te l e foo n 0 5 5-5 2 2 2 3 4 1 Fa x 0 5 5-5 2 2 0

Nadere informatie

1. K. S la g e r G e e r lig sla n d 2 S ta p h o r st. 23. Ja c. V issc h e r O u d e R ijk sw e g 394 R o u v e e n

1. K. S la g e r G e e r lig sla n d 2 S ta p h o r st. 23. Ja c. V issc h e r O u d e R ijk sw e g 394 R o u v e e n 1 KANDIIDATENLIIJJST 2010 1. K. S la g e r G e e r lig sla n d 2 S ta p h o r st 2. J. V issc h e r O u d e R ijk sw e g 235 R o u v e e n 3. ir. L. T a le n G e m e e n te w e g 33 S ta p h o r st 4.

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8.

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8. %DVLVVFKRRO+HW3DOHW +HWKRXGHQYDQ HHQVSUHHNEHXUW INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 5 SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 7. SPREEK BEURT IN GROEP 8. HOE BEREID IK MIJ N SPREEK BEURT

Nadere informatie

HET N I E U W. V orige w eek w erd a a n a lle g ro o t. v a n v e rse zeevis. I k h eb de eer u m e d e te d e le n d a t

HET N I E U W. V orige w eek w erd a a n a lle g ro o t. v a n v e rse zeevis. I k h eb de eer u m e d e te d e le n d a t ! HET N I E U W I ERE J A A R G A N G - Nr 7 ri 19! 1 in e vf 60 betri :el. voor Ise Z en pali [1 PRIJS : 2 FR. R I J A G 17 F E B R U A R I 1950 1 2 3 4 ISSCHERUBLA 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18

Nadere informatie

Ho. 4. A p r i l. 1 9 3 5. n a ar B e rlh n» i Pa r l Js# ik kon Tan London en wij gaan sanen de ^ ^ Pï n a t l?ke m ededelingen", d ie 31r John Sinon

Ho. 4. A p r i l. 1 9 3 5. n a ar B e rlh n» i Pa r l Js# ik kon Tan London en wij gaan sanen de ^ ^ Pï n a t l?ke m ededelingen, d ie 31r John Sinon D E A R B E I D E R S R A A D iuainmiiiitiiiiiiihminiiiniiiiimuihüiiuibiimumibiii»n ii.btïïtwit. B e s c h o u w i n g e n Ho. 4. A p r i l. 1 9 3 5 W a a r h e e n g a a t E u r o p a? n a ar B e rlh

Nadere informatie

C h a p t e r 7 S A M E N V A T T IN G H e t v e r t r a a g d o p g a n g k o m e n v a n e e n n ie r d ie n e t g e t r a n s p la n t e e r d is, o f t e w e l d e la y e d g r a ft fu n c t io n (D

Nadere informatie

De eiwitten, die uit de insecten geproduceerd worden, mogen gebruikt worden voor de productie. (EG) nr. 1069/2009.

De eiwitten, die uit de insecten geproduceerd worden, mogen gebruikt worden voor de productie. (EG) nr. 1069/2009. Bijlage. Beantwoordinq van vragen uit de insectensector over de mogelijkheden en restricties m.b.t. de vervoederinq van insecten(-producten) aan nezelschaps- en landbouwhuisdieren. De insectensector heeft

Nadere informatie

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp Dij V S Amcf, 2632 BB N Dij V S - SD - S Pi - Bc.l Hii - Iiw - H Cll - D Ec - Fmiliijf - Mw 200 Amcf - T mi - Omij - Gmlij cii Dllli Aciii - P P: w,, wii - P: iil,, i, l - Af P: ij, ill, w, c, zi Oz l

Nadere informatie

De openbare verdediging zal plaatsvinden op donderdag 17 februari 2011 om 11.30 u ur door Bart Johan Vincent Keupink geboren te Dordrecht

De openbare verdediging zal plaatsvinden op donderdag 17 februari 2011 om 11.30 u ur door Bart Johan Vincent Keupink geboren te Dordrecht D a d e r s c h a p b ij w e t t e l ij k e s t r a f r e c h t e l ij k e z o r g p l ic h t b e p a l in g e n Ov e r h e t g e d r a g in g s b e s t a n d d e e l z o r g e n in h e t m a t e r ië

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Media Plaza 4 november 2008. - Luuk Roovers - www.vicus.nl info@vicus.nl

Media Plaza 4 november 2008. - Luuk Roovers - www.vicus.nl info@vicus.nl Media Plaza 4 november 2008 - Luuk Roovers - www.vicus.nl info@vicus.nl Agenda Introductie Introductie in SQL-Ledger ERP Koppelingen Live? Vragen 03-11-08 Copyright 2007 Vicus ebusiness Solutions bv 2

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: HOE KIEST U EEN STUK?

Hoofdstuk 4: HOE KIEST U EEN STUK? fo to 2 Hoofdstuk 4: HOE KIEST U EEN STUK? Nu w e d e v e r s c h ille n d e g e n r e s k e n n e n, is h e t h e e l b e la n g r ijk o m v o o r uw v e r e n ig in g o f s c h o o l h e t m e e s t

Nadere informatie

Cory Doctorow. Uitgeverij De Vliegende Hollander

Cory Doctorow. Uitgeverij De Vliegende Hollander Little Brother Cory Doctorow Uitgeverij De Vliegende Hollander U itg e v e rij De V lie g e nd e H olla nd e r s te lt a lle s in h e t we rk om op m ilie u v rie n- d e lijk e e n d u u rz a m e wijz

Nadere informatie

GIS en water: de gevolgen van overstromingen en watertekorten

GIS en water: de gevolgen van overstromingen en watertekorten 1 - ' dr>l V / M a n d h c t V g c il! ) i A GIS en water: de gevolgen van overstroingen en watertekorten K V IV, A n tw e r p e n F. M o s ta e r t & W.V a n n e u v ille W aterbouwkundig Laboratoriu

Nadere informatie

Gerlof Hoekstra & Jaap Meijering Doen, durven of de waarheid? Najaarsevent Testnet: 16 september 2008

Gerlof Hoekstra & Jaap Meijering Doen, durven of de waarheid? Najaarsevent Testnet: 16 september 2008 Titel, saenvatting en biografie Saenvatting: Gerlof Hoekstra & Jaap Meijering Doen, durven of de waarheid? Najaarsevent Testnet: 16 septeber 2008 Je wordt als testanager gevraagd voor een ission ipossible.

Nadere informatie

Muziekboek van de Sterrebrostrekkers

Muziekboek van de Sterrebrostrekkers Muziekboek van de Sterrebrostrekkers een trekharmonicaorkest uit Tonden Samengesteld en beerkt door Dies Nicolai en Ivo van der Putten Dit boekje is een greep uit het repertoire van de Sterrebostrekkers

Nadere informatie

m * persdienst verint Verantwoording v r i jw i l l i g e b ijd r a g e n 33 Nov. *35-27 Ja n. *36.

m * persdienst verint Verantwoording v r i jw i l l i g e b ijd r a g e n 33 Nov. *35-27 Ja n. *36. v Verantwoording v r i jw i l l i g e b ijd r a g e n 33 Nov. *35-27 Ja n. *36. d. J. te V. ƒ 2.5 0 R.L.W. te A. ƒ 0.50 + 0.2 5 Gebr. Sch. te A. ƒ 1. - + ƒ 0.5 0 Sp. te A. ƒ 0.50 Onbek. te A. ƒ 0.1 0 v

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

Bouw bijzonder, bouw zelf op De Scheifelaar in Veghel

Bouw bijzonder, bouw zelf op De Scheifelaar in Veghel Bouw bijzonder, bouw zelf op De Scheifelaar in Veghel A50 richti Uden/Ossng Ve g h e l h sc d on m A50 richti Eindhovenng l He 2 Bo Ontdek De Scheifelaar in Veghel De Sc he ife la a r is b e r e ikba a

Nadere informatie

Ik schrijf op wat ik hoor.

Ik schrijf op wat ik hoor. Categorie 1a Woorden met a Groep 3 Ik schrijf op wat ik hoor. kam Categorie 1a Woorden met a Groep 3 tak kar hal gas Categorie 1b Woorden met aa Groep 3 Ik schrijf op wat ik hoor. raam Categorie 1b Woorden

Nadere informatie

Instructie excelmeetinstrument Op Eigen Benen Vooruit In het datam anagem entprotocolen het voorbeeld m eetplan (bijlage IIprojectplan)w ordt verw ezen naar excelsheets voor het m eten van de centrale

Nadere informatie

onderzoeksopzet WATT Defin itieve versie dd 2 ju li 2010 1 D oel- en vraagstelling De reken kam er beoogt m et dit on derzoek de gem een teraad in zich t te geven in h et on tstaan van de fin an ciële

Nadere informatie

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ LH 262 BK JV 151 FA KR 069 MU ET 160 TK VK 010 MT JE 139 EN AW 228 WI KT 247 BI BT 172 FA PW 261 BK HF 119 EN NF 107

Nadere informatie

bewust mobiel beter bereikbaar!

bewust mobiel beter bereikbaar! bewust mobiel beter bereikbaar! Perspectief op bereikbare mobiliteit in het personenvervoer januari 2003 De Raad voor Verkeer en Waterstaat adviseert minister en parlement over beleid inzake verkeer en

Nadere informatie

H4 econ 90 21-1-2016 10:20-11:50 KOO NAM H4 wisa 100 21-1-2016 12:30-14:10 JAM VIG WER H4 wisb 100 21-1-2016 12:30-14:10 KRM RAP RUW

H4 econ 90 21-1-2016 10:20-11:50 KOO NAM H4 wisa 100 21-1-2016 12:30-14:10 JAM VIG WER H4 wisb 100 21-1-2016 12:30-14:10 KRM RAP RUW Toetsnaam minuten datum tijd akdocent H4 ges 90 18-1-2016 08:20-09:50 FK SCJ H4 fatl luistertoets 55 18-1-2016 10:20-11:15 DD EP H4 mo 90 18-1-2016 12:30-14:00 HEM KH H4 wisd samen met H5 100 18-1-2016

Nadere informatie

Grafschriften uit de oudheid

Grafschriften uit de oudheid 1 3ous 39 Grchrin oudheid oor (SATB) Soranen Aln Tenoren Bn 1 q = 80 Er is een b Er is een Er is een Er is een b da d da d da d b da d ad ad ad ad door b door door door do b do do do dlik ta dlik ta dlik

Nadere informatie

Nieuws vanuit groep 4

Nieuws vanuit groep 4 Nieuws vanuit groep 4 De afgelopen weken zijn we druk bezig geweest met de winter. Tijdens de natuurlessen hebben we gesproken over verschillende weersoorten en de vorming van sneeuw en ijs. We hebben

Nadere informatie

Duurzaamheid in een notendop

Duurzaamheid in een notendop Duurzaaheid i e otdop Savattig Duurzaaheidsvslag 2009 Astda RAI heeft hoge abities op het gebied va Maatschappelij Vatwoord Ode. We hebb os voorgo o i 2013 de eest duurzae locatie voor evet te zij i Europa.

Nadere informatie

Naleving mediationafspraken bij echtscheidingen

Naleving mediationafspraken bij echtscheidingen Fact sheet 200-4 Naleving mediationafspraken bij echtscheidingen Auteur: M. Tumewu Het ministerie van Justitie acht het van belang dat zoveel mogelijk wordt voorkomen dat conflicten escaleren en (onnodig)

Nadere informatie

Vo o r e e n g lo baal indruk v an mijn aanbo d: Kijk o p e e rs te indruk bo v e naan mijn s ite. De datum achter het item geeft de actualiteit aan

Vo o r e e n g lo baal indruk v an mijn aanbo d: Kijk o p e e rs te indruk bo v e naan mijn s ite. De datum achter het item geeft de actualiteit aan Affiches Bureau Total Des ign 1963) Beste belangstellende, Voorgesteld: Dirk de Wit Mijn verzameldrang uit het recente verleden heeft geleid tot een collectie design documentatie, waarvan ik deels afscheid

Nadere informatie

Legende. projectperimeter gemeentegrens Laakdal landinrichtingsproject de Merode

Legende. projectperimeter gemeentegrens Laakdal landinrichtingsproject de Merode LANDI NRI CHTI NG dm ro d, Prin sh rl ijkpl l nd S o o z g rij n Pso ri o n w rp L n din ric hin g sp l n K r 1:siu rin gbin n n dmro d Lgnd projcprir gngrns Lkdl lndinrichingsprojc d Mrod b ro n : V c

Nadere informatie

Samen Duurzaam Groen en Sociaal

Samen Duurzaam Groen en Sociaal Samen Duurzaam Gren en Sciaal Ve rkie zin gsp r gram m a 2 0 1 4-2018 Gr e n Lin ks Lin ge waard 1 8 n vem be r 2013 Sam e n Du u rzaam Gr e n e n S ciaal In le id in g In leid in g Gr en Lin k s ga a

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Leerstofaanbod groep 4

Leerstofaanbod groep 4 Leerstofaanbod groep 4 Rekenen Rekenen Methode: RekenZeker De lessen zijn onderverdeeld in een aantal domeinen: getallen, bewerkingen (optellen, aftrekken en tafels en meten van tijd en geld. Optellen

Nadere informatie

versie van 4-4-2012 huis nr. PC-cijfers PC-letters Admiraal de Ruyterweg 26 26 3317 AA 9-2-2011 4 Admiraal de Ruyterweg 28 28 3317 AA 9-2-2011 4

versie van 4-4-2012 huis nr. PC-cijfers PC-letters Admiraal de Ruyterweg 26 26 3317 AA 9-2-2011 4 Admiraal de Ruyterweg 28 28 3317 AA 9-2-2011 4 versie van 4-4-2012 straatnaam huis nr. PC-cijfers PC-letters datum aantal pers vergunning vergund Admiraal de Ruyterweg 26 26 3317 AA 9-2-2011 4 Admiraal de Ruyterweg 28 28 3317 AA 9-2-2011 4 Admiraal

Nadere informatie

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Greenpeace is een organisatie die ereldijd opkomt voor het milieu. We illen de natuur en de dieren daarin beschermen.

Nadere informatie

B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g

B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g Bestuurlijk standpunt Voorkeurs t r a c é B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g Provincie Limburg Pagina 1 27 mei 2008 2 1. I n l e i d i n g De Buitenring Parkstad Limburg ( de Buitenring

Nadere informatie

Dyslexiebehandeling. Informatiepakket leerkracht:

Dyslexiebehandeling. Informatiepakket leerkracht: Dyslexiebehandeling Informatiepakket leerkracht: - Werkwijze bij Onderwijszorg Nederland (ONL) - Klankenschema - Stappenplan - Kopie overzichts-steunkaart - Uitleg losse steunkaarten - Uitleg steunkaart

Nadere informatie

You, Me, Electricity. Jouw werkbladen. In NEMO. Naam:

You, Me, Electricity. Jouw werkbladen. In NEMO. Naam: You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: k Ontde e zélf ho ld re de we t! werk You, Me, Electricity Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 You, Me, Electricity Hallooooo!!!!

Nadere informatie

N ATIO N ALE BANK VAN BELGIË

N ATIO N ALE BANK VAN BELGIË N ATIO N ALE BANK VAN BELGIË BELGISCHE ECONOMISCHE STATISTIEKEN 1 9 6 0-1 9 7 0 DEEL I Toelichting NATIONALE BANK VAN BELGIË BELGISCHE ECONOMISCHE STATISTIEKEN 1 9 6 0-1 9 7 0 DEEL I Toelichting B E

Nadere informatie

Optimalisatie van het medicatieproces in een APZ

Optimalisatie van het medicatieproces in een APZ 1 Optimalisatie van het medicatieproces in een APZ Kleine historische schets (Nul)meting kwaliteitsdecreet Opzet kwaliteitsschema Proces en Software Tweede meting Bemerkingen Verdere stappen Tom De Clercq

Nadere informatie

Medewerkers van IBN aan de slag bij Kuehne & Nagel. Werk met diploma

Medewerkers van IBN aan de slag bij Kuehne & Nagel. Werk met diploma Medewerkers van IBN aan de slag bij Kuehne & Nagel. Werk met diploma Hoe kan functiedifferentiatie kansen bieden voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt? En hoe kunnen daarmee (toekomstige) personeelstekorten

Nadere informatie

hr,w! il("v' ^Ju Sl^ lnul ffix d,ue *LV & stu.nsl " upt[xn i'v a-ls g;rpr\,j t1[ Ê.8 A B c D E F G 1 k 3 Sommen maken met Excel

hr,w! il(v' ^Ju Sl^ lnul ffix d,ue *LV & stu.nsl  upt[xn i'v a-ls g;rpr\,j t1[ Ê.8 A B c D E F G 1 k 3 Sommen maken met Excel B s ^ =g \ s Ë_! -a_ ry È_ lr -' A - fl = rd s. li - Als je moe soppen voorda je me de ele aak kaar en, sa e esandan op onder de naam: Sommen-r. n deze aak kun je e gemakvan een rekenlad zelf ondekken.

Nadere informatie

I n l e i d. l e. d i n g. W a. I n l e i d. l e. d i n g. Componenten van Sport. I n l e i d. Gastcollege. Meten is Weten.

I n l e i d. l e. d i n g. W a. I n l e i d. l e. d i n g. Componenten van Sport. I n l e i d. Gastcollege. Meten is Weten. 16 Nvmb 2005 O Vb 16 Nvmb 2005 O Vb G v F m O Vb 16 Nvmb 2006 16 Nvmb 2005 O Vb 16 Nvmb 2005 O Vb T Cm T J Cm v F Cm T Cm R B Cm P Pj 16 Nvmb 2005 O Vb m m P vw C vw V v -f f m Tmv m K Aëb Aëb m m P? 16

Nadere informatie

O v e n C S M 6 9 3 0 0 G G e l i e v e e e r s t d e z e g e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g t e l e z e n! B e s t e k l a n t, D a n k u v o o r h e t a a n k o p e n v a n epe rn o d ub ce t

Nadere informatie

Dr. Elianne Roelandse Koop VU Medische Centrum en P rof.dr. Hans W illems Universitair Medisch Centrum St Radboud

Dr. Elianne Roelandse Koop VU Medische Centrum en P rof.dr. Hans W illems Universitair Medisch Centrum St Radboud Dr. Elianne Roelandse Koop VU Medische Centrum en P rof.dr. Hans W illems Universitair Medisch Centrum St Radboud met dank aan Christine Ruiter, NVKC bureau Kenmerken competentie gebaseerd door de kcio

Nadere informatie

oefenen met spelling A

oefenen met spelling A oefenen met spelling A Oefenen met spelling A 0 Spellingsproblemen Cd-rom A eenvoudige eenlettergrepige woorden eenvoudige eenlettergrepige woorden woordbegin: sp, sl, st, tr woordeind: twee medeklinkers

Nadere informatie

Slimme financiering van zorgvastgoed. George Muller & John Reimerink Realink Consultancy & JR Care

Slimme financiering van zorgvastgoed. George Muller & John Reimerink Realink Consultancy & JR Care Slimme financiering van zorgvastgoed George Muller & John Reimerink Realink Consultancy & JR Care Slimme financiering van zorgvastgoed John Reimerink & George Müller i n f o @ r e a l i n k. n l 06-34855943

Nadere informatie

afwijzing van aansprakelijkheid en een verklaring inzake het auteursrecht van toepassing. ARREST VAN HET HOF (Vijfde kamer) 18 oktober 2001 (1)

afwijzing van aansprakelijkheid en een verklaring inzake het auteursrecht van toepassing. ARREST VAN HET HOF (Vijfde kamer) 18 oktober 2001 (1) pagina 1 van 7 B ELA N GRI JKE JU RI D I S CHE KEN N I S GEVI N G Op de informatie op deze site is verklaring van afwijzing van aansprakelijkheid en een verklaring inzake het auteursrecht van toepassing.

Nadere informatie

Van Schaik c.s. Advocaten

Van Schaik c.s. Advocaten Verslag legal audit M R. F. V A N S C H A I K M R. E. M. B A A R T - R O E L O F F Z E N * M R. M. J. E. H V A N B A A R L E - O V E R E S Van Schaik c.s. Advocaten Onderneming: Janssen B.V. Piet Paaltjespad

Nadere informatie

Arrêt de la Cour. afwijzing van aansprakelijkheid en een verklaring inzake het auteursrecht van toepassing.

Arrêt de la Cour. afwijzing van aansprakelijkheid en een verklaring inzake het auteursrecht van toepassing. pagina 1 van 11 B ELA N GRI JKE JU RI D I S CHE KEN N I S GEVI N G Op de informatie op deze site is verklaring van afwijzing van aansprakelijkheid en een verklaring inzake het auteursrecht van toepassing.

Nadere informatie

BELGISCHE ECONOMISCHE STATISTIEKEN

BELGISCHE ECONOMISCHE STATISTIEKEN o NATIONALE BANK VAN BELGIË AFDELING STUDIËN EN DOCUMENTATIE BELGISCHE ECONOMISCHE STATISTIEKEN 1941-1950 DEEL I Verschijnt om de tien jaar NATIONALE BANK VAN BELGIË Afdeling Studiën en Documentatie T

Nadere informatie

Source: http://industrydocuments.library.ucsf.edu/tobacco/docs/ltwd0004

Source: http://industrydocuments.library.ucsf.edu/tobacco/docs/ltwd0004 Roken Percentage rokers Totaal Geslacht Verzekeringsvorm Leeftijd Opleiding Mannen Vrouwen Ziekenfon Particulier 16-04jaar 45E4jaar 65 jaar of Lager Mavo,lbo Havo, Hbo, Mannen Vrouwen ds Totaal IZAIIZR

Nadere informatie

Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving

Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving........................................................................ Snelheid A1 Maxi mum snel heid A2 Einde maxi mum snel heid A3 Maxi mum snel heid

Nadere informatie

$%%%&'$%'$&&( ) *++ &,"$ ''*++%"%%& -$'./" ' " " 0.$&"%$" ".1*+"..1*/ (

$%%%&'$%'$&&( ) *++ &,$ ''*++%%%& -$'./ '   0.$&%$ .1*+..1*/ ( !" # $%%%&'$%'$&&( ) *++ &,"$ ''*++%"%%& -$'./" ' " " 0.$&"%$" ".1*+"..1*/ ( ".&.$2130.$%$($* $ $..$ &.$.$*%1*" &(./. $4("."$"3 &*$%%&2(&.$ 1$$$50 6".1** $"0.$%$$' $*&77,( 1*$ "'-$ $'," %.'"/.$2,,%$&*$.$&&

Nadere informatie

KNOTSEN EN GARNALEN BAKJES - DISTRIBUTIE EN CONSUMPTIE VAN GRIJZE GARNALEN (l a t e 19e - 20e e e u w )

KNOTSEN EN GARNALEN BAKJES - DISTRIBUTIE EN CONSUMPTIE VAN GRIJZE GARNALEN (l a t e 19e - 20e e e u w ) KNOTSEN EN GARNALEN BAKJES - DISTRIBUTIE EN CONSUMPTIE VAN GRIJZE GARNALEN (l a t e 19e - 20e e e u w ) Yves Segers Interfacultair Centrum voor Agrarische Geschiedenis (ICAG), KU Leuven Atrechtcollege,

Nadere informatie

- Algemeen 0. Een nòg slimmere schil, die slanker is en nog handiger gefabriceerd kan worden (nog efficiënter). De achtergevel in de steigers H²

- Algemeen 0. Een nòg slimmere schil, die slanker is en nog handiger gefabriceerd kan worden (nog efficiënter). De achtergevel in de steigers H² - 0 6 y Y I H éé O I - H ( ) óó ( ) ( ) I 2020 () H 6 4 H F 1 Py 2014 (1000 ) F 2 I 201 2016 (10000 ) F 3 O 2017 / 2020 (100000 ) P L L T B B éé y y- U P () B 2014 y Z 1 è I ( ) ( P-) I 2014 y H ò ( ë)

Nadere informatie

Estafette Nieuw Leerlijn Technisch Lezen jaargroep 4

Estafette Nieuw Leerlijn Technisch Lezen jaargroep 4 Estafette Nieuw Leerlijn Technisch Lezen jaargroep 4 AVI-E3 Het op beheersingsniveau (correct en vlot) kunnen lezen van teksten op AVI-niveau E3. Leerinhoud E3: Woorden eindigend op ~b, ~d, ~dt Woorden

Nadere informatie

!"#$%&''()$ ((#$*&++,$(#$ ((#$(-+.(--/

!#$%&''()$ ((#$*&++,$(#$ ((#$(-+.(--/ !"#$%&''()$ ((#$*&++,$(#$ ((#$(-+.(--/!"#$% &'()*+,*-.*(/ !"#$%&''()$((#$*&++,$(#$((#$(-+.(--/ !"""#$%"&'(()*"))%"+',,-")%"))%").,/)..0 !!"#$%&''()$ ((#$*&++,$(# ((#$(-+.(--/!"#$% &'()*+,*-.*(/ 0++*++%+++++1++$++$++2

Nadere informatie

Akoestische Meetmethoden en Meetapparaten

Akoestische Meetmethoden en Meetapparaten Tijdschrift van het Nederlands Radiogenootschap DEEL 23 No. 6 1958 Akoestische Meetmethoden en Meetapparaten door J. J. G eluk * ) Inleidende voordracht gehouden voor het N ederlands R adiogenootschap

Nadere informatie

Unifid Communications; nit al l n v oor mul tinational s! Bn Smit 2008 1 Agnda Bdrijfsbhoftn T onm nd C om p l x itit a t is U nifid C om m u nic a tions U C p l a tform v oor l k ondrnm ing P rsnc & obil

Nadere informatie

e e n b o s t u l p e n

e e n b o s t u l p e n een bos tulpen E e n p r o j e c t v a n Ge r C. Bo u t, Al b e d a Co l l e g e, Euroskills 2008, KMR, OBM-Ri j n m o n d, PWS, SKVR e n Villa Ze b r a Tulpen uit Amsterdam??? Nee, natuurlijk niet: Tulpen

Nadere informatie

Welkom op de. SG De Triade. Schooljaar 2016/2017. Heb jij een mavo

Welkom op de. SG De Triade. Schooljaar 2016/2017. Heb jij een mavo W SG T Scj 2016/2017 - f Hb jj K? v vb! T G S INHOUSOPGAVE 2 3 W 4 K 5 Hup 6 L pj (LOB) 7 O j 8 Sy 9 Bu 10 Bu 11 S 12 - - G u 13 Mc 14 K uuz 15 T W v SG T! 16 Op 17 Tb 18 N x 19 S W p j v u b v z c Tj

Nadere informatie

Nieu s rief jeugdopleidi g

Nieu s rief jeugdopleidi g Nieu s rief jeugdopleidi g ZATERDAG MAART JAARGANG, NR VOORBEREIDINGEN SEIZOEN - GESTART O da ks dat het huidige seizoe og olop gaa de is, zij de oor ereidi ge op het ieu e seizoe al a start. Door hier

Nadere informatie

J A P U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I G I T K U I H U U K O Z A E I Z J L O G P B E L V H P

J A P U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I G I T K U I H U U K O Z A E I Z J L O G P B E L V H P 1 80 Cijfers(45) Beschikbare letters: A B E G H I J K L O S T U V J A U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I V K I B G T H G I T K U O H B I I H U U K O Z A E I Z J L O G G J B A Z E S H

Nadere informatie