Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 1. Geen woorden maar daden!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Obd-SSR-bw-pr3.qxd 28-10-2009 12:19 Pagina 1. Geen woorden maar daden!"

Transcriptie

1 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 1 Geen woorden maar daden!

2 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 2 Geen woorden maar daden! De Stichting Steun Remigranten in Marokko en Nederland Herman Obdeijn Viering van het twintigjarig bestaan van SSR in Berkane, 17 oktober 2009

3 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 4 Inhoud Voorwoord Voorwoord 5 1 Marokko en de migratie naar Nederland 6 Het noordoosten van Marokko 6 Nederlandse betrokkenheid bij de regio 7 Remigratie 8 2 De start van de Stichting Steun Remigranten (SSR) Het begin 10 Activiteiten van het bestuur 11 Het bureau in Berkane 12 Sociaaljuridische werkzaamheden 14 3 SSR slaat de vleugels uit: Het bureau in Berkane 18 SSR in Nederland 21 De werkzaamheden in Berkane 24 4 Een ontwikkelingsgerichte organisatie? SSR Verbreding van de doelstellingen 31 Het bureau in Berkane 32 SSR in Nederland 33 Uitbouw van het netwerk 34 De werkzaamheden 35 5 Terug naar de kern: SSR Continuïteit van de stichting 44 Het bureau in Berkane 46 De sociaaljuridische werkzaamheden 47 Project achtergelaten vrouwen 50 Lokale capaciteitsopbouw 53 De brugfunctie 55 6 Samenvattend 57 Een Nederlands belang 57 Het belang van het sociaaljuridisch werk 57 Samenwerking en overdracht van taken 58 Een brug tussen Marokko en Nederland 59 Bijlage 1 Het steunpunt in Berkane 61 Bijlage 2 Medewerkers van het steunpunt in Berkane Bijlage 3 Bestuur in Nederland 62 Bijlage 4 Bestuursleden van SSR Fotoverantwoording / Colofon 64 Bij de oprichting van de Stichting Steun Remigranten (SSR) in 1989 door de Raad van Kerken zullen de betrokkenen niet hebben kunnen bevroeden dat de organisatie na 20 jaar nog steeds actief zou zijn in Marokko. SSR, en vooral het bureau in Berkane, heeft in de twintig jaar van haar bestaan belangrijke ontwikkelingen doorgemaakt. Aanvankelijk kostte het de consulenten veel energie hun weg te vinden in Marokko om de sociaaljuridische dienstverlening vorm te geven. Vervolgens is er hard gewerkt aan het uitbouwen van de contacten met zowel de lokale Marokkaanse autoriteiten als de Nederlandse instanties, zoals de ambassade in Rabat, de Sociale Verzekeringsbank en het UWV. In het verlengde van de sociaaljuridische hulpverlening heeft SSR vanaf het begin de belangen van remigranten behartigd door actief toenadering te zoeken tot beleidsmakers, leden van de Tweede Kamer en bestuurders van grote steden. Tal van ministers, burgemeesters en kamerleden hebben met hun delegaties het steunpunt in Berkane bezocht. De medewerkers in Berkane signaleren ontwikkelingen die de bestaanszekerheid van individuen en groepen betreffen: het project achtergelaten vrouwen is een aansprekend voorbeeld. Ook heeft SSR, door haar brugfunctie en grote netwerk, een belangrijk aandeel in de contacten tussen groepen en organisaties in Marokko en Nederland. Zo is SSR nu een professionele organisatie die zowel in Marokko als in Nederland over een sterk draagvlak beschikt. In de afgelopen twintig jaar hebben veel organisaties en instanties het werk van SSR mogelijk gemaakt: aanvankelijk de Diaconie der Hervormde Gemeente te Amsterdam, vervolgens de protestantse en katholieke medefinancieringsorganisaties ICCO en Cordaid, en als laatste de ministeries van Justitie, VROM en Sociale Zaken. Wij zijn hen hiervoor zeer erkentelijk. Het bestuur van SSR is van mening dat sociaaljuridische hulpverlening aan remigranten niet afhankelijk mag zijn van tijdelijke financiering, zoals het geval was in de afgelopen twintig jaar. Remigranten hebben rechten opgebouwd die rechtstreeks te maken hebben met hun verblijf in Nederland. Structurele ondersteuning door de Nederlandse overheid is daarom noodzakelijk en rechtvaardig. Om deze rechten te helpen effectueren beschikt SSR in Marokko over medewerkers die een grote inzet en betrokkenheid combineren met een hoge mate van professionaliteit. Het bestuur zet zich zo veel mogelijk in om hen te ondersteunen in hun werkzaamheden. Want dat is het waar het bij SSR om draait: geen woorden maar daden. Henk Blaaubeen Voorzitter SSR 5

4 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 6 1 Marokko en de migratie naar Nederland Het noordoosten van Marokko Bij het protectoraatsverdrag van 1912 wordt Noord-Marokko in drieën gedeeld: Tanger en directe omgeving wordt een zone onder internationaal bestuur. Het gebied ten oosten van Tanger, met onder andere de steden Chaouen, Al Hoceima en Nador, wordt een Spaans protectoraat met het Rifgebergte als zuidgrens en de rivier de Moulouya als westgrens. Het gebied ten oosten van de Moulouya tot aan Algerije, met de steden Berkane en Oujda, maakt deel uit van het Franse protectoraat. Bovendien liggen in Noord-Marokko nog de steden Ceuta en Melilla, die al eeuwen onder Spaans bestuur staan. In 1956 hervindt Marokko zijn onafhankelijkheid en komen alle drie de zones onder het centrale bestuur van de sultan in Rabat. Enkele belangrijke kenmerken van het gebied zijn: Huis in aanbouw van een emigrant Noord-Marokko π Het wordt grotendeels bevolkt door een Berbersprekende bevolking waarvan een groot deel analfabeet is. Ook nu nog gaat slechts een minderheid van de meisjes naar school. π Zowel geografisch als psychologisch is de afstand tot Rabat en Casablanca groot. De vorige koning Hassan II wilde tijdens zijn 32-jarige regeerperiode nooit het gebied bezoeken. Onlusten in onder andere 1958 en 1982 worden met bruut geweld onderdrukt. π Het gebied is relatief dicht bevolkt en kent te weinig mogelijkheden om de bevolking een behoorlijk bestaan te garanderen. Smokkelhandel met de Spaanse enclaves en met Algerije (benzine), teelt en verkoop van kif (hasj) en overboekingen van familie in Europa vormen de belangrijkste inkomstenbronnen. Het is dus niet verwonderlijk dat veel mensen uit deze streek naar bestaansmiddelen elders zoeken. In de protectoraattijd nemen velen dienst in de koloniale legers van Spanje en Frankrijk. Er bestaat bovendien een belangrijke seizoensmigratie naar Algerije. In de jaren zestig begint de trek naar Europa: de eersten vinden werk in de mijnen in Frankrijk en in de industrie in Duitsland. Spoedig echter worden Nederland en België belangrijke trekpleisters. Aantrekkelijker arbeidsvoorwaarden en een beter leefklimaat vormen belangrijke factoren. Ofschoon verreweg de meeste van de ruim mensen van Marokkaanse afkomst in Nederland hun wortels hebben in het noorden van Marokko, moet niet vergeten worden dat er ook uit andere delen van Marokko mensen naar Nederland zijn gekomen, zowel uit steden als Tanger en Casablanca, als uit zuidelijke provincies rond Ouarzazate en Agadir. Nederlandse betrokkenheid bij de regio In de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig werven Nederlandse bedrijven op grote 6 7

5 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 8 schaal arbeidskrachten in Noord-Marokko. Gedeeltelijk gebeurt dit door wervingsagenten die ter plekke werknemers voor hun bedrijven contracteren. Al spoedig echter blijkt het mechanisme van de kettingmigratie het sterkst: familieleden en dorpsgenoten volgen hun al in Nederland aanwezige kennissen. Aanvankelijk vertrekken de mannen alleen: het idee is dat zij slechts enkele jaren in Europa blijven. Maar de verblijfsduur wordt steeds langer en in de jaren zeventig komt de familiehereniging op gang, die leidt tot een massale emigratie naar Nederland. Ook nu nog is er een constante emigratie naar Nederland, enerzijds doordat veel Marokkanen in Nederland hun levenspartner in Marokko zoeken, anderzijds doordat veel jonge Marokkanen als illegalen naar Nederland trekken. In Noord-Marokko is Nederland een begrip. Bijna iedereen heeft wel familie in Nederland, veel families leven van het geld dat wordt overgeboekt en een aantal economische activiteiten wordt sterk gestimuleerd door de emigranten. Dit geldt vooral voor de bouwactiviteiten, want tot voor kort wilde bijna iedere in Nederland wonende Marokkaan een eigen huis in zijn geboortestreek. In de vakantieperiode lijken de emigranten Noord-Marokko in bezit te nemen: de wegen zijn vol luxe auto s met Nederlandse nummerborden, de terrassen zijn bezet door Nederlands sprekende Marokkanen. Iedereen probeert zijn of haar bruiloft in de zomermaanden te laten plaatsvinden, want dan kan er altijd wel een rijk familielid uit Nederland meebetalen in de kosten. Remigratie In de beginjaren van de arbeidsmigratie beproeven velen hun kans en vertrekken voor enige tijd naar Europa. Velen keren na enkele jaren weer terug. Van de ongeveer 4000 Marokkanen die in de Limburgse mijnen werken, blijven slechts weinigen in Nederland. Ook na 1973, als in feite de arbeidsmigratie stopt, keren veel Marokkanen terug naar hun geboorteland, hetzij omdat zij arbeidsongeschikt worden of de pensioengerechtigde leeftijd bereiken, hetzij omdat zij de voorkeur geven aan een leven in Marokko boven een leven in Nederland. De overheid maakt remigratie aantrekkelijk door de invoering van de Remigratieregelingen in In de periode maken bijna 1000 Marokkanen er gebruik van, in de jaren daarna keren ongeveer 300 Marokkanen per jaar terug naar hun geboorteland. Al snel blijkt dat veel remigranten problemen hebben bij hun reïntegratie. Naast het opnieuw wennen aan het leven in Marokko komen daar ook de problemen bij van de communicatie met Nederland. Veel remigranten zijn afhankelijk van uitkeringen uit Nederland. Maar het blijkt geen eenvoudige zaak om hun recht op WAO-uitkering, kinderbijslag of bedrijfspensioen te kunnen doen gelden. Velen zijn analfabeet, beheersen de Nederlandse taal nauwelijks en zijn slecht op de hoogte van hun rechten. De ambassade in Rabat is ver weg en Nederlandse instanties reageren nauwelijks. Het is dan ook heel begrijpelijk dat veel mensen in Noord-Marokko die op de een of andere manier een band met Nederland hebben, zich nogal in de steek gelaten voelen. Uitkeringsgerechtigden in Marokko in 2009 WAO/WIA-gerechtigden ± 1350 AOW-gerechtigden ANW-gerechtigden 979 Remigratie-uitkering (exclusief nihilbeschikkingen) 988 Bron: SVB Exclusief nihilbeschikkingen' betekent dat de remigratie-uitkering daadwerkelijk wordt betaald. Het kan zijn dat iemand een AOW- of WAO-uitkering combineert met de remigratieuitkering. Als de AOW of WAO hoger is dan de remigratie-uitkering bestaat er wel récht op de remigratie-uitkering maar deze komt niet tot uitbetaling: er is dan sprake van een zogenoemde nihilbeschikking. Er zijn remigranten met en zonder Nederlandse uitkering: degenen die nú geen uitkering hebben, krijgen als ze 65 worden recht op AOW, al is het maar over een korte periode die ze in Nederland zijn geweest. Zij komen pas in beeld als ze hulp vragen bij een AOW-aanvraag. De remigratie-uitkering kan gecombineerd worden met een AOW- of WAO-uitkering. Rapport Sociale onzekerheid, 2001: Begin jaren tachtig was remigratie met een Nederlandse uitkering alleen mogelijk als men beschikte over een zogenoemde exporteerbare uitkering, zoals WAO, AOW, AWW/ANW of VUT. Gezien de leeftijdsopbouw van de migranten kwam remigratie met een WAO-uitkering het meeste voor. Duizenden arbeiders raakten in die periode hun baan kwijt, onder meer door het instorten van de textielindustrie en de scheepsbouw. Toenmalig GroenLinks-tweedekamerlid Ab Harrewijn was in die tijd bedrijfspastor en beschrijft de situatie als volgt: Veel Turken en Marokkanen waren toen in de veertig en hadden vrijwel geen kans op een nieuwe baan. Velen hadden lichamelijke klachten en de kans op het krijgen van een andere baan telde toen nog mee bij de WAO-keuring. Werkloosheid was in de WAO verdisconteerd, zoals dat heette. Zij kwamen massaal in de WAO terecht. De WAO ers die begin jaren tachtig remigreerden, deden dat in een tijd dat er nauwelijks sprake was van enige gestructureerde voorlichting over de consequenties van hun vertrek. De brief die remigranten van de bedrijfsvereniging ontvingen op hun verzoek om met behoud van WAO naar het buitenland te vertrekken, was zeer summier ( wij hebben geen bezwaar tegen uw vestiging in het buitenland ) en betrokkene werd door de bedrijfsvereniging niet systematisch gewezen op de mogelijkheid van herkeuringen, noch attent gemaakt op de verblijfsrechtelijke gevolgen van zijn vertrek. Pas later, na druk vanuit belangenorganisaties, zijn die brieven veranderd en kwamen er verwijzingen in naar voorlichtende instanties en het verblijfsrecht. Maar toen waren al de nodige mensen getroffen door een totaal gebrek aan informatie. Huisartsen maar ook keuringsartsen gaven regelmatig het advies dat remigratie positief voor de gezondheid zou zijn. Hulpverleners die gedurende die periode als raadsman aanwezig waren bij gesprekken bij keuringsartsen verklaren hiervan getuige geweest te zijn. Artsen zeiden tegen WAO ers dingen als: Het klimaat in uw eigen land is beter voor uw gezondheid en u wordt toch niet meer beter. 8 9

6 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 10 2 De start van de Stichting Steun Remigranten (SSR) Het begin In de jaren zeventig en tachtig worden, op initiatief van de Wereldraad van Kerken, remigratiesteunpunten opgezet in een aantal landen in Zuid-Europa, onder andere in Portugal en Griekenland. De bedoeling van deze steunpunten is tweeledig: ten eerste het ondersteunen van arbeidsmigranten bij het herintegratieproces in hun land, ten tweede het effectueren van de sociale rechten die zij hebben opgebouwd in het Rooms-katholieke kathedraal van Rabat land waar zij werkten. Halverwege de jaren tachtig ontstaat binnen de Raad van Kerken in Nederland het idee om dergelijke steunpunten ook op te richten in de landen waar op dat moment de meeste in Nederland wonende arbeidsmigranten vandaan komen: Marokko en Turkije. Al in 1986 beginnen de voorbereidingen. In het najaar brengen twee leden van de Werkgroep Buitenlandse Werknemers van de Raad van Kerken een bezoek aan Marokko. Ton Storcken had van 1976 tot 1984 als pastoor in Marokko gewerkt en Jan Niessen werkte voor de Stichting voor Maatschappelijk Activeringswerk van de Nederlands Hervormde Kerk in Noord- Holland. Aan de bisschop van Rabat wordt gevraagd of hij een eventueel project onder zijn hoede wil nemen. Hiervoor wordt gekozen omdat het voor een buitenlandse organisatie zeer moeilijk is rechtspersoon in Marokko te worden. Deze constructie is buitengewoon gunstig omdat de Marokkaanse overheid de kerk een grote mate van vrijheid van handelen gunt, zolang er geen politieke acties worden ondernomen en er geen sprake is van bekeringsactiviteiten. Tijdens een bezoek aan het hoofd Emigratie van het Marokkaanse ministerie van Arbeid wijst Ton Storcken erop dat zowel het Evangelie als de Koran oproepen tot het recht op een menswaardig bestaan voor iedereen. Na een nieuw bezoek van Storcken aan Marokko in juni 1987 geeft de bisschop van Rabat het groene licht. Hij stelt daarbij wel als conditie dat de uitgezonden personen er een bescheiden levensstijl op nahouden en dat zij bezield zijn door een geest van dienstbaarheid. Vanuit de toenmalige Werkgroep Buitenlandse Werknemers van de Raad wordt vervolgens in 1988 de Stichting Steun Remigranten (SSR) opgericht. Het bestuur bestaat oorspronkelijk uit een aantal leden van genoemde werkgroep en er begint een zoektocht naar meer bestuursleden, waarvoor wordt gezocht onder mensen die in een grote stad werken met en voor arbeidsmigranten. Jan Niessen zoekt contact met Irene van der Woude, diaconaal consulente in Amsterdam, met de vraag of zij wil fungeren als voorzitter van het stichtingsbestuur. Op 7 september 1989 wordt de stichting ingeschreven in het stichtingsregister van de Kamer van Koophandel en Fabrieken te Amsterdam onder nummer Voorzitter is Irene van der Woude, Jan Niessen is penningmeester en Ton Storcken secretaris. Volgens de stichtingsakte worden tenminste drie bestuursleden benoemd door en uit leden van de Raad van Kerken. De bestuursvergaderingen vinden plaats op het bureau van de Diaconie in Amsterdam. In 1989 besluit de stichting om in Berkane, in Noordoost-Marokko, een steunpunt te openen. Voor de Marokkaanse overheid is het aartsbisdom als werkgever formeel verantwoordelijk voor de veldwerkers. De inhoudelijke verantwoordelijkheid is door het aartsbisdom gedelegeerd aan SSR. De medewerkers van het steunpunt krijgen de status van assimilés des réligieux en van hen wordt vereist dat zij zich netjes gedragen en geen aanstoot geven. In een brief aan de Marokkaanse overheid staat als doel: het helpen van retourmigranten die achterstallige tegoeden hebben en rechten proberen te verkrijgen bij de Nederlandse overheid. De bisschop dringt erop aan dat er vooral niet gesproken moet worden over vergaderingen met remigranten of met vakbonden. Activiteiten van het bestuur Vanaf de oprichting van SSR is de Diaconie der Hervormde Gemeente te Amsterdam bestuurlijk en inhoudelijk betrokken bij het werk van SSR. De Diaconie ondersteunt het Komitee Marokkaanse WAO-slachtoffers in haar pogingen om langdurig illegaal verblijvende arbeidsmigranten alsnog te legaliseren. Omdat legalisering lang niet voor iedereen te realiseren blijkt, is het van belang om ook de optie van terugkeer naar Marokko aan de orde te stellen. Mede vanuit deze achtergrond vindt de Diaconie het belangrijk om SSR te helpen bij het opzetten van een remigratiesteunpunt in Marokko. Nico van der Perk, werkzaam bij de Diaconie, volgt in 1990 Irene van der Woude op als voorzitter van de stichting. De Diaconie fungeert in deze periode als contactadres en secretariaat in Nederland voor de stichting. Leden van het bestuur worden benoemd door het moderamen (dagelijks bestuur) van de Raad van Kerken. In het najaar van 1992 wil het bestuur een studiedag organiseren om het werk van SSR meer be

7 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 12 kendheid te geven. De voormalige voorzitter van SSR, Irene van der Woude, spant zich in om de dag te organiseren. Zelfs minister van Sociale Zaken Bert de Vries wordt aangezocht als spreker. Helaas kan de studiedag wegens gebrek aan belangstelling niet doorgaan. Het bestuur bedankt Irene voor haar inspanningen, waarop zij het volgende kaartje terugschrijft: Waarde mannen, Heel hartelijk bedankt voor alle goede gaven. Jeetje, wat een verrassing dat prachtige boeket wat ik vandaag kreeg, stom verbaasd. Met de boekenbon ben ik gaan reizen met Theroux naar Nieuw-Zeeland heerlijk dus. Om de brief heb ik wat moeten gniffelen. Het lag er zo duimendik bovenop dat ik tevreden gesteld moest worden; hééél keurig. Jullie moeten toch gauw een vrouw in je bestuur hebben, die zijn wat geniepiger. Nou jongens, het was mij een groot genoegen om tot de frustratie van een niet-doorgaande studiedag te komen. De uitvoerder van al dit moois krijgt tzt een paar dikke zoenen. Jan krijgt ze toch wel en Ton wil ik daar niet mee belasten. Enorm bedankt. Irene Ondanks de goede raad van Irene duurt het nog enige tijd voordat er weer een vrouw in het bestuur komt. In augustus 1992 wordt Arriën Kruyt voorzitter en Nico van der Perk secretaris. Arriën Kruyt is tevens voorzitter van de Werkgroep Allochtonen van de Raad van Kerken. Na het terugtreden van Jan Niessen als penningmeester in 1994 is pater W. Huisman een jaar penningmeester. Vanaf 1995 wordt deze functie bekleed door Frans Claessens, een gepensioneerde ondernemer die veel deskundigheid inbrengt voor het opzetten van projecten in Marokko. De financiering van de werkzaamheden komt van een aantal protestantse organisaties. Pogingen om ook geld los te krijgen van de katholieke Vastenactie lopen aanvankelijk op niets uit, ondanks alle inspanningen van Ton Storcken. In een brief aan Jan Niessen, de penningmeester, schrijft Ton veelbetekenend: Van de bisschop [van Rabat] mag ik nog één keer de bisschoppelijke Vastenactie vertellen dat het viezeriken zijn. Daarna moet ik ophouden zijn naam te gebruiken bij ruzies met hen. Maar dankzij een interventie van de bisschop gaat Cebemo (later opgegaan in Cordaid) toch bijdragen in de kosten. Dit is nodig, want veel andere organisaties en instanties, zoals de protestantse medefinancieringsorganisatie ICCO en de verschillende ministeries, blijven erop wijzen dat het reïntegratieproces in Marokko geen verantwoordelijkheid van de Nederlandse overheid is. Het bureau in Berkane In oktober 1989 worden twee functionarissen, het echtpaar Willem te Molder en Liesbeth van Kuijk, door de stichting uitgezonden naar Marokko voor een periode van vier jaar. Hun opdracht luidt: Het ondersteunen van remigranten en hun families en adviseren over alle mogelijke zaken die bij remigratie een rol spelen Aankoopbonnetje voor boeken zoals het herinpassingsproces in de Marokkaanse samenleving en het effectueren van in Nederland opgebouwde sociale rechten. Bij hun werk worden zij geholpen door Ahmed Lemkaddem, een WAO er die zeven jaar in Nederland heeft gewerkt. In januari 1990 schrijft Willem: Na twee maanden is er waarschijnlijk geen mens meer in Berkane, die nog niet van onze komst op de hoogte is. Tenminste, dat gevoel hebben we. Op straat wordt ons regelmatig welkom in Berkane toegeroepen. Als we aan iemand worden voorgesteld, zegt men vaak: Ah, nu heb ik u eindelijk ontmoet. De zeer uitgebreide (kleine) middenstand van Berkane kent ons al goed, nadat we ons huisraad beetje bij beetje bij hen hebben aangeschaft. Ook de politie- en postambtenaren groeten ons op straat. We worden door de meest uiteenlopende mensen uitgenodigd voor het eten of voor Sadaka s; dat zijn religieuze bijeenkomsten, die men thuis organiseert ter gelegenheid van het een of ander. Men zingt dan teksten uit de Koran, en eet lekker. Iedereen doet z n best ons Arabisch te leren, soms met een satanisch genoegen, zoals de winkeliers in de buurt, die ons het hoofd laten breken over de prijzen van hun producten. Men rekent hier namelijk in duro s (een overblijfsel van de Spanjaarden), gelijk aan 5 centimes. Vijf dirham is dan: myat duro (honderd x 5 cent). Bij grote bedragen rekent men in oude franken (overblijfsel van de Fransen; 50 dirham = khems alef frank, 5000 franken). Het eerste team, Willem te Molder en Liesbeth van Kuijk Het bestuur van SSR vreest dat de werkdruk, zoals die uit de verslagen naar voren komt, misschien te hoog is. In januari 1990 schrijft Nico van der Perk: Enigszins bezorgd maken we ons over jullie werkuren. Daarom ook: pak niet te veel ineens op! Laat, wat ons betreft, de verbinding met Nederland nog even rusten en concentreer je op het opbouwen van een netwerk. Het is niet de laatste keer dat de zorg om de werkdruk aan de orde komt. In 2009 leest het bestuur in de teamverslagen dat er op diverse zaterdagen wordt overgewerkt om dossiers in te voeren en de administratie van het spreekuur bij te werken. De eerste Golfoorlog van 1991 zorgt ook in Marokko voor heel wat spanningen. Willem schrijft: Het uitbreken van de Golfoorlog heeft ons heel wat slapeloze nachten bezorgd. We voelden ons gesteund door de opstelling van de Nederlandse Raad van Kerken, die zich niet liet meeslepen door de op slag vernauwde blik van de Nederlandse opinie; althans zoals we die hier via de media ont vangen (we lezen af en toe De Telegraaf!). Voor het gezin, en vooral voor dochter Nina die in Berkane naar school gaat, wordt het leven toch wel erg moeilijk. In 1992 keert Liesbeth van Kuijk met haar dochter naar Nederland terug. In de eerste helft van 1993 wordt Te Molder bijgestaan door twee stagiaires van de Sociale Academie De Horst, zonen van geëmigreerde Ma

8 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 14 rokkanen. Al heel snel weten remigranten hun weg naar het steunpunt te vinden. De medewerkers ter plekke bouwen langzaam maar zeker hun netwerk op. Er komen veel praktische hulpvragen, maar voor veel mensen is het steunpunt ook een toevluchtsoord voor morele steun. Ook al lukt het lang niet altijd om alle problemen op te lossen, het luisterende oor en de menselijke aandacht betekenen veel voor talloze remigranten. Sociaaljuridische werkzaamheden Vanaf het begin nemen de sociaaljuridische werkzaamheden de meeste tijd in beslag. Aanvankelijk is het opsporen van pensioenrechten een belangrijke taak. Veel remigranten hebben kortere of langere tijd gewerkt bij verschillende bedrijven en daardoor zonder het te beseffen pensioenrechten opgebouwd. Veel van deze bedrijven zijn failliet gegaan of overgenomen door andere bedrijven. Nu is het in Nederland weliswaar zo dat opgebouwde pensioenrechten niet in een zwart gat verdwijnen als een bedrijf Liesbeth van Kuijk voor het kantoor ophoudt te bestaan, maar het eist wel veel speurwerk om te achterhalen bij welke deur men moet aankloppen. Lang niet alle remigranten hebben keurig hun aanstellings- en ontslagbriefjes bewaard. Soms is het echt detectivewerk, maar vaak loont het de moeite. De periodieke uitkeringen of afkoopsommen zijn, zeker voor Marokkaanse begrippen, aanzienlijk. De door het steunpunt aangelegde dossiers van het geschakeerde arbeidsverleden van de remigranten vormen voor historici een interessante bron voor onderzoek. Bedrijfspensioen Uit een rapport van 1992: De heer A. komt op het spreekuur met een verfrommeld zakboekje, waarin allerlei verkeerd gespelde fabrieksnamen staan. Hij spreekt geen woord Nederlands. Hij zegt dat hij vier jaar in Nederland heeft gewerkt. Hij is echter door de politie het land uitgezet en is al zijn papieren kwijt. Ik bekijk zijn boekje eens goed en besluit de namen van de fabrieken te laten controleren. Deze man is wel laat gekomen. Hij is al langer dan drie jaar 65. In Nederland heeft men hem in de administratie kunnen terugvinden en de SVB kent hem een klein pensioentje toe. Misschien zijn er zelfs nog ergens niet opgevraagde bedrijfspensioenen. Als ik hem een paar weken later terugzie, heeft hij schone nieuwe kleren aan. Naast bedrijfspensioenen speelt de WAO-problematiek een grote rol. Veel Marokkanen zijn na 1973 in de WAO beland. Omdat deze uitkering in bepaalde gevallen ook exporteerbaar is, grijpt een aantal Marokkanen de gelegenheid aan om terug te keren naar Marokko. Echter, de regels voor de WAO veranderen nogal eens en discussies over de WAO-wetgeving in Nederland veroorzaken veel onrust in Marokko. Ernstige financiële problemen kunnen ontstaan wanneer men na een medische herkeuring wordt afgeschat. Bij afschatting of verlaging van het per- Een dossierkast centage arbeidsongeschiktheid wordt men geacht aangepast werk te kunnen verrichten, wat vaak niet voorhanden is in Marokko. Ook terugkeer naar Nederland is niet meer mogelijk omdat de verblijfsstatus verlopen is. Met het voortschrijden der jaren zijn er steeds meer mensen die recht hebben, of menen te hebben, op AOW. Aangezien niet iedereen over alle gegevens rondom het arbeidsverleden beschikt, is het indienen van een aanvraag een tijdrovende zaak. Opvallend is dat in de beginjaren het onderzoek naar verzekerde tijdvakken door de SVB vaak een jaar of langer in beslag neemt, wat tot veel ongerustheid leidt bij de aanvragers. Verder betreffen vragen veelal het uitblijven van betalingen, het invullen van een levensbewijs en de rechten van partners. In de loop der jaren is de SVB gelukkig veel begripvoller geworden, wat bijvoorbeeld tot uitdrukking komt in het toekennen van veilige voorschotten. Andere zaken die vanaf het begin aan de orde komen zijn kinderbijslag, de Algemene Weduwe en Wezenwet en natuurlijk de belastingen. Het gebeurt nogal eens dat remigranten, hoewel teruggekeerd naar Marokko, nog steeds vanuit Nederland worden aangeslagen voor de belasting, terwijl zij recht hebben op ontheffing op grond van het verdrag ter voorkoming van dubbele belasting. Ook komt het voor dat remigranten door een fout van het GAK in een verkeerde belastinggroep terechtkomen. De belastingproblematiek is tot op heden niet van de agenda van het steunpunt verdwenen. Onvrijwillig achtergelaten vrouwen Het kantoor wordt herhaaldelijk bezocht door echtgenotes van in Nederland woonachtige Marokkanen, die na de vakantie tegen hun zin zijn achtergelaten in Marokko. Melden deze vrouwen zich kort na het vertrek van hun echtgenoot, dan is het vaak mogelijk om zelfstandig verblijfsrecht in Nederland op te eisen. Veel vrouwen echter voelen zich zonder hun papieren machteloos of wachten op de beloofde terugkeer van de echtgenoot. Wanneer er te veel tijd verstrijkt is het niet meer mogelijk om aanspraak te doen op voortgezet verblijf in Nederland. Vaak zijn hierbij ook kinderen betrokken, die in een aantal gevallen eveneens in Marokko achtergelaten worden. In dergelijke gevallen wordt zonder uitzondering een beroep gedaan op een advocaat in Nederland die de IND inlicht en de echtgenoot benadert. Opmerkelijk is het gebrek aan informatie en de machteloosheid om zelfstandig actie te ondernemen bij een deel van deze vrouwen. Terugkeerwens Behalve door onvrijwillig achtergelaten vrouwen die terug willen keren naar Nederland, wordt het bureau regelmatig bezocht door spijtoptanten die met een WAO- of remigratie-uitkering zijn teruggekeerd naar Marokko. Dezelfde terugkeerwens is aanwezig bij mensen die in het verleden in Nederland gewerkt hebben en op grond van eerder verblijf alsnog in aanmerking hopen te komen voor terugkeer. In deze heeft het kantoor een belangrijke voorlichtende taak: het fungeert als vangnet en biedt maatschappelijke hulpverlening

9 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 16 De positie van de vrouw Uit een verslag van juni 1993 Een 24-jarig Marokkaans meisje is met een Marokkaanse werknemer getrouwd die in Nederland werkte. In het kader van gezinshereniging is zij naar Nederland gegaan. Na verloop van tijd is de man zijn beloftes aan zijn vrouw niet nagekomen. Toen zij nog in Marokko was, heeft hij haar beloofd dat zij in Nederland haar studie mocht afmaken en zij in ieder geval vrij zou zijn in haar doen en laten. De vrouw werd thuis opgesloten. Voor een Marokkaanse vrouw met opleiding is dat absoluut niet acceptabel. Daardoor is zij in een isolement terechtgekomen. Zij kon geen kant op, omdat zij afhankelijk van haar man was. In de zomer heeft de man besloten om zijn vakantie samen met zijn vrouw in Marokko door te brengen. De vrouw was blij om haar familie in Marokko weer terug te zien en zij wist niet dat haar man van plan was om haar alleen in Marokko achter te laten. De man heeft alle papieren van haar naar Nederland meegenomen zonder haar daarvan op de hoogte te stellen. Toen hij in Nederland aankwam, heeft hij zijn vrouw verstoten. De vrouw wist niet wat ze moest doen. Vandaar dat zij zich tot ons kantoor heeft gewend om de mogelijkheden voor haar terugkeer naar Nederland te onderzoeken. Conclusie: Nederland schijnt een droom te zijn, niet alleen voor Marokkaanse mannen, maar ook voor Marokkaanse vrouwen. Naar aanleiding van bovengenoemd beeld wat betreft Marokkaanse vrouwen, kan ik de conclusie trekken dat Marokkaanse vrouwen in het algemeen onderdrukt worden: ze staan machteloos ten opzichte van de alles overheersende mannenwereld die hen verplettert. Ze zijn als het ware afhankelijk gemaakt. Hierdoor komen ze terecht in de hoek van onwetendheid en domheid en dat vormt een barrière voor hen om zich verder in de Marokkaanse samenleving te ontplooien. Ontwikkeling van de regio Naast de sociale hulpverlening aan remigranten vormt de samenhang tussen ontwikkeling en migratie een aandachtspunt voor het steunpunt. In het verslag van voorjaar 1990 lezen we dat het steunpunt zich ten doel stelt om op kleine schaal mensen aan betaalde arbeid te helpen. Voorts was er het plan om een Frans-Arabisch krantje op te zetten, om voorlichting te geven en verhalen te publiceren. We beseften dat de toekomst voor deze mensen, hoe moeizaam ook, in Marokko gestalte zou moeten krijgen. Het werd misschien de hoogste tijd dat ons bureau eindelijk de januskop krijgt, die in de oorspronkelijke doelstelling vastgelegd was: met een gezicht naar Nederland en een gezicht naar Marokko toe gericht. Het leek ons goed dat voor dit doel een Marokkaanse afdeling zou worden ge- creëerd, bemand door een Marokkaanse werknemer die op zijn beurt weer ondersteund zou worden door een groep vrijwilligers en/of experts. Dit zogenaamde Projectbureau zou dan speciaal gericht moeten zijn op het bijstaan van beginnende bedrijven. Het steunpunt speelt een rol bij het opzetten van de Marokkaanse organisatie OCAI (Organisation de Conseil et d Aide aux Investissements), in 1995 omgevormd tot de Association de Conseil et d Aide aux Investissements (ACAI). Doel van deze organisatie is het oprichten van een projectadviesbureau voor kleine en middelgrote ondernemingen in Noordoost-Marokko. Door het genereren van meer werkgelegenheid hoopt de organisatie een alternatief te bieden voor migratie naar Europa. Hierbij wordt ook gedacht aan de mogelijkheid om bijdragen, verkregen uit afkoop van pensioenen, te investeren. Daarbij is het nodig dat men remigranten stimuleert vertrouwen te hebben in projecten van jongeren ter plaatse. Het projectadviesbureau kan hierbij bemiddelen. Visumklachten Heel wat mensen komen naar het steunpunt met de vraag om te helpen met een visum. Sinds de Golfcrisis is het visumbeleid steeds strenger geworden. In een interview zegt Te Molder: Ze wekken de indruk zo min mogelijk visa te willen toekennen. Paniekvoetbal van de overheid. Nergens duidelijkheid. Muggenzifterij bij gebrek aan goede criteria. Er wordt niet naar de reden van de aanvraag gekeken, maar achterdochtig geïnterpreteerd. Ik erger me aan het cynisme van de Nederlandse overheid dat er überhaupt geen goede criteria zouden bestaan. In elk systeem zitten gaten, oké, maar laten de gaten dan wel op de goede plekken vallen. Advocaat Ellie van den Brom aan het werk in Berkane Conclusie Al heel snel blijkt het steunpunt in een grote behoefte te voorzien. Heel wat bezoekers weten de weg ernaartoe te vinden. Gaat het in het eerste jaar nog om ruim honderd bezoekers, in latere jaren groeit dit aantal snel en worden de vragen complexer. Dit blijkt uit de groei van het aantal nieuwe dossiers dat wordt aangelegd: in 1989 zijn dat er 31, in de daaropvolgende jaren stijgt het naar 120 tot 200 per jaar. De complexiteit van de hulpvragen is vaak groot. Veel tijd wordt geïnvesteerd in het leggen van contacten met Nederlandse instanties. Het advocatenkantoor De Roy & Van den Brom in Amsterdam is vanaf het begin een geweldige ondersteuning. De psychologische impact van het steunpunt in Berkane is nauwelijks te overschatten: eindelijk een laagdrempelig bureau in de regio waar men met al zijn problemen terecht kan. Dat de hooggespannen verwachtingen niet altijd bewaarheid worden doet niets af aan de algehele waardering en bekendheid van het bureau

10 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 18 3 SSR slaat de vleugels uit: Schrijver Abdelkader Benali op bezoek Het bureau in Berkane Per 1 januari 1994 wordt Willem te Molder opgevolgd door Joep Beliën, die in april 1997 versterking krijgt van zijn partner Joke Verkuijlen, vergezeld van hun zoon Misha. Joep, socioloog, is al jarenlang actief in de Marokkaanse gemeenschap in Zaltbommel. Joke, van huis uit pedagoog, werkt als coördinator bij de Stichting Multicultureel Zaltbommel, is actief in de vrouwenbeweging en al bijna haar hele leven betrokken bij ontwikkelingssamenwerking en multiculturele vraagstukken. Joke pendelt van 1994 tot 1997 alle vakanties op en neer naar Marokko met Misha. In het voorjaar van 1997 vertrekken ze definitief naar Berkane. Misha zit op dat moment in groep 6 en rondt vervolgens thuis in Berkane groep 7 en 8 af, met de lessen van IVIO, de Wereldschool, en zijn moeder als juf. Ook dit team wordt bijgestaan door Marokkaanse vrijwilligers, die assisteren bij administratieve werkzaamheden, vertalingen en tolken tijdens de spreekuren. Joep noteert, na de eerste dag meteen al spreekuur te hebben meegedraaid: De confrontatie met deze vele (oud) arbeidersremigranten, en hun harde geschiedenis, vaak resulterend in WAO of ziekte, is onthutsend, ontroerend maar ook uitdagend: we kunnen vaak iets doen, al was het alleen maar aandacht geven aan het verhaal van deze mensen, aan de voor hen onoplosbaar lijkende uitzichtloze problemen, neergelegd in post uit Nederland die ze vaak niet kunnen lezen, laat staan beantwoorden. Twee maanden later schrijft hij: Op dinsdagmorgen houdt het steunpunt remigranten, wat ik dus nu ben, open spreekuur van 9 tot 12 uur. Ik word dan bijgestaan door Ahmed Lemkaddem, een geinige relaxte Marokkaan, die zo n acht jaar in Nederland werkte en daar een goed Nederlands brabbeltaaltje aan overhield dat hier geweldig van pas komt. Want het Marokkaans is echt een vreemde taal, met veel bra en kha, en fadlik en chobz, waarbij het strottenhoofd evenzeer geluidsdrager is als de mond. gen met zich mee. Mensen komen bij een familie gemakkelijker aan huis en het spreekuur wordt ook toegankelijker voor vrouwen. In hun werk vullen zij elkaar goed aan. De trouwe tolken Nasrredine en Ahmed Joep weet met zijn informele stijl alle harten te winnen. Hij gaat veel op bezoek bij families en wordt op straat vaak aangesproken. Zijn viool en accordeon openen vele poorten. Hij werkt mee met de muziekschool in Oujda en fleurt veel feesten op met zijn muziek. Joep heeft veel contact met Abdellatif Mabtoul, een geremigreerde Marokkaanse Nederlander die samen met zijn vrouw een confectiebedrijf runt. Intussen blijft ook de stroom bezoekers uit Nederland groeien. De komst van partner Joke brengt veranderin- Aankondiging van een culturele avond 18 19

11 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 20 Uit een brief van Joke aan vrienden en kennissen van december 1997: Daarnaast komen Joep en ik elkaar ook tegen als collega s, een nieuw fenomeen. Wij hebben, ook gelukkig, een verschillende manier van werken die soms hevig botst en soms goed samengaat, aanvullend werkt. Joep is beter in vertalen, in taal, hij is hier ook langer, ik heb geloof ik meer geduld. Ik vind mensen zelden lastig, deel graag koffie uit en Joep zit eerder aan zijn grens. Het is nu mogelijk om meer aandacht te besteden aan de specifieke problemen van vrouwen. Joke spant zich in om de situatie van vrouwen en meiden die tegen hun wil zijn achtergelaten in Marokko te verbeteren en brengt veel huisbezoeken bij achtergelaten vrouwen en bij gezinnen die spijt hebben van hun terugkeer naar Marokko. Joke Verkuijlen met remigrantenkinderen Huisbezoeken Uit een verslag van juli 1998: De familie Azouzi, vader, moeder en drie dochters, woont in Nador. Zij zijn ongeveer een jaar geleden geremigreerd, maar zijn hier niet gelukkig. Ook kunnen de drie kinderen niet meer naar school en de moeder verveelt zich eigenlijk ook. Zij hoort hier niet meer. De vader zelf is chronisch ziek en kan hier nauwelijks aan goede medicijnen komen. Wat in Rotterdam met een faxje van de huisarts naar de apotheek kon worden afgehandeld kost hem nu een aantal dagen. Tijdens de bezoeken aan het kantoor van het steunpunt zijn er vele gesprekken geweest over terugkeer naar Nederland. Joep en Joke hebben al veel gecorrespondeerd met allerlei instanties in Nederland. Nu is er een antwoord en Joke gaat op huisbezoek om dit persoonlijk te bespreken en om de kinderen Nederlandse boeken te brengen en hen te helpen met de lessen. (Deze familie is later met hulp van SSR teruggekeerd naar Nederland.) SSR in Nederland Het bestuur Dat de Raad van Kerken haar taken serieus neemt, blijkt op het moment dat het bestuur Jan- Willem van Gent voordraagt voor het bestuur. Het moderamen wil eerst meer informatie over de kerkelijke achtergrond van de heer Van Gent. Als gemeld wordt dat hij katholiek is en bij de paters augustijnen naar school is geweest, komt het groene licht. De betrokkenheid van migranten wordt vergroot door de toetreding tot het bestuur van Inanç Kutluer, directeur van het Nederlands Migratie Instituut (NMI), Raoul Aallali, namens het Samenwerkingsverband Marokkanen en Tunesiërs (SMT, het huidige Samenwerkingsverband van Marokkaanse Nederlanders), en Latifa Cherabi, eveneens namens het SMT. Ofschoon het SMT als inspraakorgaan allereerst de belangen van Marokkanen in Nederland behartigt, is het SMT altijd een warm pleitbezorger van de activiteiten van SSR in Marokko. De nieuwe bestuursleden verstevigen de banden met de betre ende organisaties. Het Nederlands Migratie Instituut geeft voorlichting en informatie bij het besluitvormingsproces rond remigratie en biedt ondersteuning aan remigranten bij het regelen van hun vertrek. SSR doet vaak een beroep op het NMI bij het uitzoeken van pensioensaanspraken van geremigreerde Marokkanen. Voorts is het NMI een vraagbaak over de remigratiewetgeving. Nadat het bestuur een aantal jaren vergadert bij het Pax Christi Stiltecentrum in Utrecht worden de vergaderingen vanaf oktober 1994 gehouden bij het NMI in Utrecht. Herhaalde malen is onderzocht of nauwere samenwerking of zelfs fusie met het NMI een optie is. Als de Diaconie meldt dat zij niet langer het secretariaat kan verzorgen wordt aan het NMI gevraagd of deze instelling die taak kan overnemen, maar het NMI ziet hiertoe geen kans. Het bestuur wordt in maart 1997 versterkt door toetreding van Fuusje de Graa, directeur van Huisbezoek op het platteland In juni 1995 verhuist het bureau van het steunpunt naar de Rue d Oujda 54. Ruim een jaar later wordt dit adres ingeruild voor de Rue Moulay Rachid. Voor het Offerfeest is een schaap gekocht in de soek 20 21

12 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 22 onderzoeksbureau Mutant. Volgens de statuten worden de bestuursleden van SSR benoemd door het moderamen van de Raad van Kerken, op voordracht van het bestuur. Zover in de archieven is na te gaan, is bij de benoeming van Fuusje de Graa voor het laatst door het moderamen de kerkelijke binding getoetst. Het bestuur schrijft: Mevrouw De Graa is niet kerkelijk betrokken, maar zeer geïnteresseerd in de levensbeschouwelijke achtergronden van allochtonen (islam, hindoeïsme). De doelstellingen In het jaarverslag van 1995 vinden we een nadere concretisering van de doelstellingen zoals die in de statuten zijn verwoord: π Het e ectueren van sociale rechten die remigranten nog in Nederland (en soms ook in andere Europese landen) hebben. Het gaat hierbij om onder meer pensioenrechten, AOW, AWW, WAO, kinderbijslag, belastingen en alimentatie. π Het ondersteunen van (al dan niet vrijwillig) teruggekeerde (legale en illegale) migranten in Marokko bij de herinpassing in de Marokkaanse samenleving, door middel van persoonlijke en groepsgerichte contacten. π Het geven van advies en steun bij de ontwikkeling van lokale werkgelegenheid in de regio Berkane. π Het vestigen van de aandacht van overheid en samenleving op de positie van (re)migranten, in relatie tot de sociale en economische ontwikkeling in de herkomstlanden. In 1998 beraadt het SSR-bestuur zich diepgaand over de werkzaamheden van de stichting. Het werk van SSR is in de loop van de tijd veranderd van uitsluitend hulpverlening naar meer ontwikkelingsgerichte activiteiten. Door het veranderende politieke klimaat ontstaan er in het noorden van Marokko veel initiatiefgroepen van burgers met het doel de civil society en de economische ontwikkeling te bevorderen. Veel van deze initiatiefgroepen zoeken samenwerking met SSR. Het gaat hier om jonge en nog zwakke organisaties die niet de middelen en de ervaring hebben om mensen in dienst te nemen. De Nederlandse medefinancieringsorganisaties krijgen belangstelling voor Marokko en doen een beroep op de expertise en het netwerk dat SSR sinds 1989 heeft opgebouwd. De financiering van de werkzaamheden Financiering van de activiteiten van de stichting is een voortdurende zorg voor het bestuur. De benodigde gelden moeten steeds weer bijeengesprokkeld worden. De meest constante steun is in de loop van de jaren gekomen van de katholieke medefinancieringsorganisatie Cebemo (later opgegaan in Cordaid). Daarnaast steunen de Diaconieën van respectievelijk de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk en de Remonstrantse Broederschap jarenlang het werk van de stichting. In de periode is de protestantse medefinancieringsorganisatie ICCO een belangrijke fondsverstrekker. Deze organisatie maakt echter eind 1999 kenbaar haar bemoeienis met Marokko te zullen staken met ingang van het jaar Verder zijn er incidentele subsidies van de Stichting Doen, de Haella stichting, Wilde Ganzen en de Sociëteit van de Afrikaanse Missiën. Er worden pogingen ondernomen om Europese fondsen te werven. Voormalig bestuurslid Jan Niessen, later gestationeerd bij de Europese Commissie in Brussel, onderzoekt herhaaldelijk de mogelijkheden, maar helaas levert dit geen resultaat op. Hoopgevend is aanvankelijk de belangstelling van de Nederlandse overheid. Minister Pronk van Ontwikkelingssamenwerking zwengelt de discussie aan over de relatie tussen ontwikkeling en (re)migratie. In zijn nota Migratie en ontwikkeling wordt SSR genoemd als een van de voorbeelden. Zijn ministerie verleent SSR voor het eerst in de geschiedenis een subsidie: gulden per jaar in 1997 en Het werkplan Gefaciliteerde terugkeer van remigranten van de ministeries van Binnenlandse en Buitenlandse Zaken van april 1998 lijkt mogelijkheden te bieden voor een meer structurele ondersteuning van het werk van SSR, mede vanwege het voorstel om projectbureaus in de migratieherkomstlanden in te richten. Met de kabinetswisseling in 1998 en de herziening van het ontwikkelingsbeleid door de nieuwe minister van Ontwikkelingssamenwerking Herfkens verdwijnt dit werkplan echter van tafel. Volgens de criteria van de minister is Marokko te rijk om voor ontwikkelingshulp in aanmerking te komen. In 1999 wordt, als opvolger van de al sinds 1985 bestaande remigratieregelingen, de Remigratiewet aangenomen. In de discussie rond de Remigratiewet wordt van verschillende kanten gepleit voor het erkennen van nazorg als integraal onderdeel van het remigratiebeleid. Het SMT doet in juni 1999 in een brief een dringend beroep op de leden van de Tweede Kamer om het steunpunt in Berkane hierbij in te schakelen, eventueel in samenwerking met het Nederlands Migratie Instituut. Dit levert geen resultaat op. De Remigratiewet treedt per april 2000 in werking, maar bij de uitvoering wordt SSR niet ingeschakeld. Het NMI mag slechts vragen van remigranten beantwoorden gedurende het eerste jaar na vertrek (dat komt overeen met de periode van de terugkeeroptie die bij de Remigratiewet is ingevoerd). Telkens weer blijkt dat de sociaaljuridische hulpverlening aan remigranten in Marokko wel op veel sympathie kan rekenen, maar moeilijk voldoet aan de criteria van de aangezochte financiers. Het bestuur van de stichting geeft echter blijk van grote overtuigingskracht en inventiviteit. Zo wordt een tweejarige subsidie verkregen van DGIS (directoraat-generaal Internationale Samenwerking van het ministerie van Buitenlandse Zaken) om meer aandacht te kunnen besteden aan het werk ten behoeve van vrouwen in de regio Berkane. Dat het bestuur erin slaagt om via Dienst over de Grenzen (later opgegaan in ICCO) uitgezonden functionarissen geheel of gedeeltelijk in aanmerking te laten komen voor de suppletieregeling van PSO (een vereniging van ontwikkelingsorganisaties), zorgt ook voor wat meer ruimte binnen de begroting. Begin 1999 staat de zaak er slecht voor. Met het tweede lustrum in zicht lijkt het dat SSR haar werkzaamheden moet beëindigen. Noodkreet In januari 1999 vat de secretaris van SSR Nico van der Perk de situatie als volgt samen voor het moderamen van de Raad van Kerken: Het werk in Marokko is in de afgelopen jaren grotendeels gefinancierd door kerkelijke en particuliere fondsen. In de laatste twee jaren heeft ook het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking een bijdrage geleverd. Het bestuur van de Stichting Steun Remigranten heeft er altijd naar gestreefd dat de overheid de financiering van het werk zou overnemen, omdat de stichting van mening is dat de verantwoordelijkheid van de overheid voor (re)migranten niet aan de grens ophoudt. In de afgelopen jaren leek het erop dat de overheid haar verantwoordelijkheid in deze zou gaan nemen. Mede op initiatief van minister Pronk, toen nog van Ontwikkelingssamenwerking, werd er beleid ontwikkeld rond migratie en ontwikkeling. Zijn opvolger, minister Herfkens, heeft recent het ontwikkelingsbeleid echter radicaal gewijzigd. De zogenaamde migratieherkomstlanden voldoen niet aan de criteria van het nieuwe ontwikkelingsbeleid. De Stichting Steun Remigranten is hiermee terug bij af. Jarenlang werd de stichting heen en weer verwezen tussen fondsen voor migrantenwerk en voor ontwikkelingswerk. De deur van Ontwikkelingssamenwerking, die even op een kier stond, is nu weer potdicht. Ook de particuliere medefinancieringsorga

13 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 24 nisaties die ons in het verleden gesteund hebben (ICCO, Bilance) leggen hun prioriteit bij echt ontwikkelingswerk. Het bestuur van de stichting is momenteel bezig met laatste pogingen om financiering te vinden voor de voortgang van het werk, maar dreigt daarin vast te lopen. Concreet zou dat betekenen dat het steunpunt in Berkane in mei van dit jaar gesloten zou moeten worden. De werkzaamheden in Berkane Uitbouw van de sociaaljuridische werkzaamheden De wisseling van de wacht op het steunpunt betekent niet dat de toestroom minder wordt. Het aantal hulpvragen blijft groeien en de kwesties worden steeds complexer. Vragen over bedrijfspensioenen nemen weliswaar af, maar de nieuwe regelingen rond de WAO zorgen voor veel onrust en dus ook vragen. Herkeurde WAO ers krijgen ineens minder uitkering, maar kunnen in Marokko nauwelijks passend werk vinden, terwijl terugkeer naar Nederland uitgesloten is. Weliswaar opereren de medewerkers van het steunpunt steeds professioneler, maar hun middelen zijn zeer beperkt. Er is geen internetverbinding om problemen door te seinen en pas in een laat stadium is er een auto beschikbaar gesteld door MIVA (een organisatie die pioniers wereldwijd ondersteunt met vervoer- en communicatiemiddelen). Voor die tijd is het dienstvoertuig een ter plekke aangeschafte fiets. Bezoek van een parlementaire delegatie aan Berkane, 4 juni 1996 In het verslag van het werkbezoek lezen we: De delegatie heeft op het steunpunt een gesprek gevoerd met de heer Beliën. Volgens hem is de relatie tussen emigranten en de achterblijvers in Marokko zeer complex, maar ook zeer intens. De familiebanden zijn zeer hecht. Deze familiecultuur is een belangrijke oorzaak van de specifieke problemen van Marokkanen in Nederland, waar de familiebanden los raken en vooral jongeren gemakkelijk ontsporen. De remigratie wordt sterk beïnvloed door de mogelijkheden van behoud van uitkeringen. Marokkanen die bij terugkeer naar Marokko hun uitkering verliezen, keren liever niet terug. De uitkering houdt hen in Nederland. Veranderingen in het sociaal stelsel hebben voor veel problemen gezorgd. Zo krijgen jonge afgeschatte WAO ers geen uitkering meer in Marokko. Veranderingen worden veelal slecht bekendgemaakt. Er wordt weinig informatie gegeven over de wijzigingen in het sociaal stelsel. Politici in Marokko zitten er voor hun eigen gewichtigheid. Ze bekommeren zich niet om mensen. Er wordt in Berkane een prachtig paleis gebouwd voor het gouvernement. Daar kan allerlei geld naar toe, maar de wegen zijn slecht en de elektriciteit valt uit. En even verder stelt hij: De autoriteiten laten een Marokkaan die een document nodig heeft gewoon zo lang wachten dat hij uit pure frustratie wel wil betalen voor het papiertje. Het bestuur van SSR is niet erg gelukkig met het interview en is bang dat deze uitspraken ook bij de Marokkaanse autoriteiten bekend worden. Ook op de Nederlandse ambassade in Rabat is men not amused. Minister Dijkstal lijkt er echter niet zo zwaar aan te tillen. Hij vertelt Joep Beliën dat het hem wel goed uitkomt en dat Joep zich niet te veel moet aantrekken van het getetter van de ambassade. In ieder geval verhoogt het bezoek van de minister bij de lokale autoriteiten het aanzien van het steunpunt in Berkane. Toenemende aandacht voor vrouwen en kinderen Het schrijnende probleem van onvrijwillige achterlating wordt in deze periode steeds duidelijker. Steeds meer vrouwen melden zich met problemen nu zij horen dat het steunpunt er is. Zoals de vrouw die zwanger is en met drie kinderen is achtergelaten, de vrouw die thuiskomt en merkt dat haar man tijdens haar afwezigheid met de baby naar Nederland is vertrokken en de vrouw die nog geen jaar getrouwd is en met haar baby achtergelaten is bij haar ouders, waar ze gelukkig heel welkom is. Vrouwen worden zich er meer van bewust dat het onrechtvaardig is dat hun man alles voor hen kan beslissen. Maar zij zijn voor terugkeer naar Nederland afhankelijk van steun van de familie en andere hulpverleners en worden geconfronteerd met problemen rond echtscheiding, verblijfsrecht en problemen rond de kinderen. En als ze recht hebben op verblijf in Nederland moeten zij daar hun bestaan opnieuw opbouwen. Het team werkt in deze situaties nauw samen met de advocaat van SSR in Amsterdam. Het bezoek van de parlementaire delegatie wordt op 29 oktober gevolgd door een bezoek van minister van Binnenlandse Zaken Dijkstal. Voorafgaand aan het bezoek wordt Joep Beliën door een verslaggever van de Volkskrant geïnterviewd. Hij maakt van zijn hart geen moordkuil. Aankoopbon van een dienstfiets Joep Beliën in gesprek met twee vrouwen 24 25

14 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 26 Er melden zich ook meer en meer vrouwen van wie de man in Nederland verblijft, met problemen rond echtscheiding, kinderen en alimentatie, verblijfsrecht, kinderbijslag en de zorgplicht van de vader voor zijn kinderen in Marokko. Medewerkers van ACAI Citaat uit een brief aan maatschappelijk werk Aicha, 17 jaar, is door haar moeder en broers bij een tante in Noord-Marokko achtergelaten. Ik heb Aicha gesproken en ze is wanhopig over haar situatie hier en wil zo niet verder leven. Ons dringend verzoek is om persoonlijk met moeder te praten, haar uit te leggen dat het hier met Aicha mis gaat. Zoals eerder gezegd kan de familie niet voor haar zorgen, de hele familie wil dat ze teruggaat naar Nederland en wil niet de zorg voor haar op zich nemen. De tante bij wie Aicha is heeft geen inkomen en woont met 4 kinderen in een veel te kleine ruimte. Op dit moment is het toekomstperspectief van Aicha beroerd, haar school, VMBO, is afgebroken, ze kan in Marokko niet naar school, heeft geen werk en haar papieren voor terugkeer naar Nederland zijn niet in orde. De Kinderbescherming is ingeschakeld maar zegt niets te kunnen doen. De Association de Conseil et d Aide aux Investissements Al in een vroeg stadium geeft het steunpunt advies en ondersteuning aan lokale initiatieven ter bevordering van de werkgelegenheid in de regio. De aandacht voor de relatie (re)migratie (onder)ontwikkeling is niet nieuw. In de jaren tachtig worden Marokkanen vanuit Nederland gestimuleerd terug te gaan naar Marokko om daar een bedrijfje op te zetten: de zogenaamde IMOS-projecten (Integratie Migratie en Ontwikkelingssamenwerking). Een van de oprichters van SSR, Ton Storcken, is in Marokko begeleider geweest van deze IMOS-projecten. Concreet werkt het steunpunt in 1995 mee aan de oprichting van een Marokkaanse organisatie Een mevrouw op het spreekuur ACAI (Association de Conseil et d Aide aux Investissements, de opvolger van het eerder gestarte OCAI), een initiatief van een uit Nederland afkomstige remigrant-ondernemer. ACAI richt, met financiële steun uit Nederland, in Berkane een adviesbureau op dat startende ondernemers in het midden- en kleinbedrijf helpt met het maken van een bedrijfsplan en bemiddeling bij kredietverstrekkers. Vanuit het bestuur wordt het project begeleid door Frans Claessens. Aanvankelijk is ACAI gevestigd in hetzelfde pand als SSR op de Rue d Oujda 24. Door SSR en individuele bestuursleden is veel energie gestoken in het helpen van ACAI. De Association krijgt o~ciële erkenning en is voorzien van een bestuur, een bureau met directeur enzovoort. Op onderzoeker Muus maakt ACAI in 1998 een e~ciënte indruk als projectorganisatie. Het personeel (directie en medewerkers) is goed getraind en is buitengewoon goed in de spullen gezet. Op papier zijn er prachtige plan- nen opgesteld en diverse verslagen laten ook een lange lijst zien van bemiddeling bij het opstellen van bedrijfsplannen. Alles bij elkaar lijkt het de ideale oplossing om economische initiatieven in de regio te stimuleren. Helaas blijkt ook hier de Marokkaanse realiteit hard. De voorzitter van het stichtingsbestuur, tevens de initiatiefnemer van de associatie, blijkt moeilijk te kunnen delegeren en bemoeit zich overal mee. Dit leidt tot spanningen met de uitvoerende directeur. Bij bestuursleden blijken bovendien eigen belangen zwaarder te wegen dan het belang van startende ondernemers. Links de voorzitter van ACAI met midden Arriën Kruyt en rechts Joep Beliën Medio 1998 trekt SSR zich terug als adviseur van het bestuurscomité. Een rapport opgesteld in opdracht van Cordaid, dat het initiatief tot dan toe ondersteunt, bevestigt dat ACAI niet aan de verwachtingen voldoet. Cordaid besluit de steun te stoppen. Andere initiatieven voor ontwikkeling en werkgelegenheid Dat er behoefte is aan ondersteuning bij het ontwikkelen van lokale economische initiatieven blijkt wel uit het grote aantal initiatiefnemers dat naar het steunpunt komt voor advies. Dit kan 26 27

15 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :19 Pagina 28 gaan om een apotheek in natuurproducten, een alternatieve busmaatschappij, een melkcoöperatie, een veehouderij of een herberg om het toerisme te stimuleren. Ook is er een forse toename van bezoekende delegaties voor wie het steunpunt informatie verzorgt. Fax naar aanleiding van het bezoek van de politie Hollands Midden in 1998: Aan Nasrredine, Joep, Joke en Misha Bedankt voor jullie inzet. Inmiddels is iedereen weer aan het werk en inderdaad, Marokko heeft op ons een onuitwisbare indruk gemaakt. We hopen allemaal dat deze reis ten behoeve van ons werk iets oplevert. Een speciaal woord van dank willen wij toch richten aan Nasrredine. Hoewel hij geen echte tolk is, heeft hij toch zijn stinkende best gedaan om alles zo goed mogelijk te vertalen. Dat viel niet altijd mee maar daarom heeft hij ook een woordenboek nieuwe spelling gekregen. Bij de volgende reis spreekt hij niet meer van gemeent maar van gemeente. In een aantal gevallen bieden medewerkers van het steunpunt ondersteuning door contacten met andere instanties in Marokko of Nederland tot stand te brengen, adviezen te geven op organisatorisch terrein enzovoort. Het is echter duidelijk dat in de meeste gevallen een goed opererend ACAI hier de aangewezen instantie zou zijn geweest om deze initiatieven te ondersteunen. Onderzoeker Muus merkt in zijn rapport in 1998 al op dat de medewerkers van het steunpunt geen implementatietaken in regionale ontwikkelingsprojecten op zich moeten nemen. Daarvoor ontbreekt hen de tijd en waarschijnlijk ook de deskundigheid. Niet iedereen is tevreden over de werkwijze van SSR. In april 1997 ontvangt het secretariaat een boze brief van een Marokkaan die steun wil voor het opzetten van een zandgroeve. Hij is teleurgesteld over SSR en schrijft: Met ACAI heb ik de indruk dat de belangrijkste spelers, namelijk de migranten zelf, niet geconsulteerd en niet vertegenwoordigd zijn die zijn waarschijnlijk te stom. Hetzelfde paternalistische gedoe dat we al meer dan gewoon zijn. Ga toch pindakaas maken! In het maandblad Contrast (voor particulieren en organisaties die bij de multiculturele samenleving betrokken zijn) van maart 1999 staat een reportage over het bureau in Berkane, met een voorbeeld waar de medewerkers mee te maken krijgen: Tegen half twee s middags is de rij wachtenden van enkele uren daarvoor opgelost en ploft Beliën in de keuken op een stoel. Even rust, even geen problemen. Die rust is echter betrekkelijk want de deurbel gaat. De Nederlander hangt uit het raam om te kijken wie het is. Het is een Marokkaanse man die vlekkeloos Vlaams spreekt. Omdat Beliën in eerste instantie geïrriteerd reageert ( Wat komt u hier doen meneer, wilt u een kopje thee of zo? ) zegt de gast dat hij ook wel een andere afspraak wil maken. Als blijkt dat de man speciaal uit Al Hoceima is gekomen en honderden kilometers in de bus heeft gezeten om de stichting te bezoeken, maakt Beliën aanstalten hem binnen te laten. Potverdomme, ik ben ook geen goede maatschappelijke werker, moppert de Nederlander onderweg naar de voordeur. In de spreekkamer legt de 40-jarige Marokkaanse Belg zijn probleem uit. Tot tien jaar geleden woonde en werkte hij in België, maar hij kwam in de gevangenis terecht wegens het gebruik van softdrugs. Van de Belgische justitie mocht hij tien jaar het land niet in. De afgelopen jaren woonde hij in Marokko, trouwde er en werd vader van drie kinderen. Hij heeft nooit werk kunnen vinden in Marokko, wordt onderhouden door zijn familie, en wil nu terug naar België, waar hij, naar eigen zeggen, bij zijn oude baas terecht kan. Er is één probleem: de Belgische regering verleent hem geen visum. De man: Ik begrijp er niets van. Mensen die hun naam nog niet eens kunnen spellen, laten ze er wel in, maar ik mag niet terug. Met stemverheffing en weidse gebaren probeert Beliën hem ervan te overtuigen dat hij best een toekomst in Marokko kan opbouwen. Waarom blijf je niet hier, man? Je kent het land goed en je hebt verstand van machines. Waarom maak je geen pindakaas? Die stop je in potjes en verkoop je. Dat spul komt nu nog uit Nederland en België, terwijl hier de pinda s groeien. Maar de Marokkaan is pessimistisch over de toekomst van Marokko, ook nu er sinds één jaar een socialistische regering is. De mensen hier hebben corruptie in hun bloed. Hij wil maar één ding en dat is zo snel mogelijk terug naar België. Beliën belooft een ondersteunende brief naar de advocaat van de man te sturen, maar hij zegt dat hij verder ook niet veel kan doen. Tijdens de lunch wordt over de Belg nagepraat. Een leuke man, vindt Beliën, hij verdient het echt om terug te keren. Joep Beliën en Joke Verkuijlen aan het werk in Berkane Joep Beliën schuwt onorthodoxe methodes om de aandacht op Marokko te vestigen niet. In juni 1999 schrijft hij zelfs een brief aan koningin Beatrix om haar aan te sporen Marokko te bezoeken en in haar gevolg een delegatie van Nederlandse investeringsdeskundigen mee te nemen. Samenwerking met lokale NGO s Joep Beliën en Joke Verkuijlen hebben ook al de eerste stappen gezet in de richting van samenwerking met mogelijke lokale counterparts. Zij nemen bijvoorbeeld het initiatief om samen te werken met twee organisaties in Al Hoceima: ABASE en AIFA, die in het rapport van Muus en De Graa worden omschreven als beginnende enthousiaste associaties die met de nodige externe ondersteuning kunnen uitgroeien tot e~ciënte projectorganisaties. Met ABASE is in de loop der tijd een goed samenwerkingsverband opgebouwd, SSR houdt periodiek spreekuur in het kantoor van de organisatie in Al Hoceima. Ook wordt samengewerkt met ATEIM, een organisatie die gehandicapte kinderen opvangt en die gesteund wordt door het Nederlandse Liliane Fonds

16 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :20 Pagina 30 Vergadering van het bestuur van ATEIM 4 Een ontwikkelingsgerichte organisatie? SSR In principe is het steunpunt ook bereid samen te werken met EMCEMO (Euro-Mediterraan Centrum Migratie en Ontwikkeling). Deze organisatie, waarvan oud-voorzitter van het KMAN (Komitee Marokkaanse Arbeiders in Nederland) Abdou Menebhi de stuwende kracht is, zet in 1998 een ambitieus programma op om de politieke en economische situatie in onder andere Marokko te verbeteren. NGO s, migrantenorganisaties en migranten moeten hierbij een centrale rol spelen. Na een aantal grote conferenties te hebben georganiseerd, wordt in de zomer van 2000 een plan gelanceerd om Marokkaanse jongeren uit Nederland een bijdrage te laten leveren aan de versterking van de NGO s in Noord- Marokko. Helaas leiden de EMCEMO-projecten vooral tot een aantal conferenties en weinig tot concrete acties. Verbreding van de doelstellingen Een steeds sterker terugkerende voorwaarde voor financiering is dat het SSR-werk mede gericht moet zijn op structurele armoedebestrijding en het streven naar overdragen van verantwoordelijkheden aan lokale counterparts. Het bestuur van de stichting stelt dan ook pogingen in het werk om dit tot een van de prioriteiten van zijn beleid te maken. In 1998 doen Philip Muus en Fuusje de Graa een verkennend onderzoek in Marokko om mogelijke kandidaten voor samenwerking onder de lokale NGO s op te speuren. Bovendien worden in 1998 de doelstellingen van de stichting bijgesteld en worden opbouw van de civil society en ondersteuning van lokale NGO s uitdrukkelijk als taken aan de nieuwbenoemde functionarissen meegegeven. Het jaarverslag van 1999 geeft een nadere precisering van de doelstellingen, namelijk dat bij de herinpassing van remigranten de bijzondere aandacht zal uitgaan naar vrouwen, jongeren en kinderen. Bovendien wordt uitdrukkelijk gesteld dat een van de doelstellingen is: het betrekken van (re)migranten bij het opbouwen van de civil society en het adviseren en ondersteunen van lokale initiatieven ter bevordering van de werkgelegenheid in de regio, door middel van ondersteuning van en samenwerking met lokale NGO s. Het nieuwe team: Mohamed Sayem en Cynthia Plette 30 31

17 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :20 Pagina 32 Het bureau in Berkane In de zomer van 1999 treedt een nieuw equipe aan: Mohamed Sayem en Cynthia Plette. In het licht van de nieuwe doelstellingen niet alleen sociaaljuridische hulpverlening maar ook steun bij de opbouw van de civil society in de regio en het bevorderen van werkgelegenheid krijgen zij ieder een aparte taak toebedeeld. Cynthia Plette wordt aangesteld als sociaaljuridisch/sociaalcultureel adviseur. Zij studeerde algemene sociale wetenschappen met als specialisatie migranten. Een onderzoeksverblijf in Guercif, herhaalde bezoeken aan Marokko en cursussen standaard Arabisch en Marokkaans Arabisch vormen een goede voorbereiding voor haar werk in Marokko. Haar dienstverband bij de afdeling Sociale Zaken en Werkgelegenheid van de gemeente Rotterdam sluit goed aan bij haar taken in Marokko. Haar specifieke taak wordt het leggen en onderhouden van contacten met (re)migranten en hun familieleden om hen te adviseren, informeren en ondersteunen inzake juridische vragen en problemen die verband houden met hun remigratie vanuit Nederland naar Marokko en inzake sociale problemen die verband houden met de wederinpassing in de Marokkaanse samenleving, met bijzondere aandacht voor vrouwen, jongeren en kinderen. Mohamed Sayem wordt aangesteld als coördinator lokale capaciteitsopbouw. Geboren in Marokko, in de buurt van Berkane, komt hij op 16-jarige leeftijd naar Nederland. Na de Pabo en de Sociale Academie is hij werkzaam in het welzijnswerk in Leiden en Den Haag. Hij krijgt de opdracht gestalte te geven aan de nieuwe doelstelling van de stichting: de overdracht van de activiteiten van het steunpunt aan lokale organisaties en het ondersteunen van lokale initiatieven die bijdragen aan de opbouw van een civil society in de regio. Dit houdt onder andere in het onderhouden van externe contacten met lokale organisaties/groepen en overheid, het ondersteunen van door lokale NGO s geïnitieerde ontwikkelings- en werkgelegenheidsprojecten in de regio, het ondersteunen van contacten en uitwisseling tussen lokale organisaties en overheden in Nederland en Noordoost-Marokko, en het betrekken van (re)migranten bij de hierboven genoemde activiteiten. Het team van het steunpunt wordt verder bijgestaan door Fatima Zahra Ben Omar, de echtgenote van Mohamed Sayem. Tijdens de spreekuren vervult zij de taak van receptioniste en administratief medewerkster, en helpt indien nodig bij het tolken. In het begin moet het nieuwe team haar eigen draai vinden. Het is niet altijd gemakkelijk om in de bestaande dossiers wegwijs te worden. Ook vraagt het nieuwe team zich soms af wat het bestuur nu eigenlijk wil. Sinds oktober 1999 beschikt het kantoor over een eigen adres wat de contacten vergemakkelijkt. Joke Verkuijlen, na haar terugkeer naar Nederland toegetreden tot het bestuur, zorgt voor een goede communicatie tussen het bestuur en het team. In 2001 wordt een nieuw kantoor geopend met meer ruimte voor de medewerkers en voor de spreekuren. Dat is ook nodig, want het aantal consulten stijgt in hoog tempo. Het nieuwe team staat garant voor het oude team De nieuwe auto maakt het mogelijk om ook spreekuren buiten Berkane te houden. Maar soms moet het toch per ezel! SRR in Nederland In 1999 geeft de Diaconie van de Hervormde Kerk te kennen dat zij de secretariaatswerkzaamheden voor SSR wil beëindigen. Het NMI wordt gevraagd dit over te nemen, maar is hier niet toe in staat wegens capaciteitsproblemen. Wel vergadert het bestuur een aantal jaren op het kantoor van NMI. Het bestuur kent intussen een aantal mensen die al lang hun diensten verlenen en willen plaatsmaken voor nieuwe gezichten. Jan Willem van Gent moet om gezondheidsredenen terugtreden en Nico van der Perk draagt zijn taken over aan Hans Smulders. Ook voorzitter Arriën Kruyt vindt het tijd om plaats te maken voor een nieuwe voorzitter. Fuusje de Graa neemt zijn plaats in. Ofschoon Hans Smulders de functie van secretaris niet lang heeft vervuld, heeft hij een belangrijke bijdrage geleverd aan het bestuur door de oude statuten van SSR aan te passen aan de nieuwe realiteit. In het kader daarvan is de relatie met de Raad van Kerken in Nederland herzien. SSR, eens gestart als een werkgroep van de Raad van Kerken, gaat verder als een zelfstandige stichting. Ook komt er in de nieuwe statuten een maximale zittingstermijn voor bestuursleden van acht jaar. Na het terugtreden van Hans Smulders krijgt SSR in 2001 met Gonnie Kaptein, werkzaam bij Lize, overlegpartner Rijksoverheid Zuideuropese gemeenschappen, een zeer deskundige secretaris. De vaste vergaderplek van het bestuur wordt het kantoor van Lize aan de Maliebaan in Utrecht. Tijdens een afscheidsetentje op 15 oktober 2001 met alle oudgedienden wordt besloten een club van Vrienden van SSR op te richten om de expertise van verschillende personen te kunnen blijven inzetten. In december 2002 en in oktober 2003 zijn de vrienden bij elkaar gekomen maar dit heeft verder geen vervolg gekregen. Het bestuur van SSR stelt intussen alles in het werk om de steun voor SSR in Nederland te verbreden. In oktober 1999 wordt met een symposium in Nieuwspoort in Den Haag het tweede lustrum van SSR gevierd. Donkere wolken verzamelen zich intussen boven SSR: ICCO heeft besloten het werk in Marokko stop te zetten en Cordaid aarzelt. Naar aanleiding van het rapport van Herman Obdeijn Een brug tussen Marokko en Nederland (2000), een onderzoek naar de mogelijkheden en e ecten van het steunpunt in Berkane, en na de positieve evaluatie tijdens de expertmeeting in september 2000 besluit Cordaid toch om SSR nog eens voor vier jaar te ondersteunen, maar 32 33

18 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :20 Pagina 34 met de expliciete opdracht de taakstelling te verbreden en actief te zoeken naar overdracht van de werkzaamheden aan een lokale organisatie. Er wordt ook besloten om van de cliënten een kleine eigen bijdrage te vragen. Tijdens de expertmeeting is het initiatief genomen tot een onderzoek naar de gevolgen van de wijzigingen in de Nederlandse sociale zekerheidswetgeving voor remigranten in Marokko en Turkije. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door Gonnie Kaptein en verschijnt in september 2001 onder de titel Sociale onzekerheid. Problemen die Turkse en Marokkaanse remigranten ondervinden door de wijzigingen en uitvoering van het Nederlandse sociale zekerheidsstelsel. SSR is medeopdrachtgever voor dit onderzoek. Naar aanleiding van het rapport verbetert de samenwerking met de SVB sterk. De SVB neemt een groot aantal van de aanbevelingen in het rapport over en voert verbeteringen door in haar dienstverlening aan uitkeringsgerechtigden in het buitenland. Uitbouw van het netwerk Het team investeert veel in een goede verstandhouding met de provinciale en gemeentelijke autoriteiten van de provincie en stad Berkane. Het werk van het steunpunt geniet veel waardering en de veldwerkers krijgen in de loop der tijd goede contacten met de autoriteiten. De diverse bezoeken van hooggeplaatste Nederlanders, zoals minister van Binnenlandse Zaken Hans Dijkstal en burgemeester van Amsterdam Schelto Patijn, hebben het aanzien van het steunpunt vergroot. De Nederlandse ambassade Met de Nederlandse ambassade in Rabat bestaat lange tijd een haat-liefdeverhouding. Er is altijd veel waardering voor de inzet en het werk van het steunpunt. Maar anderzijds wordt het steunpunt, met name door de visadienst, ervaren als een luis in de pels. Klachten betre en meestal de slechte bereikbaarheid van de ambassade, de trage afhandeling van visa-aanvragen en ook wangedrag en corruptiepraktijken rond de ambassade. De veldwerkers van het steunpunt hebben vaak het idee dat de ambassade in Rabat hen niet helemaal serieus neemt. Mohamed Sayem zegt in een interview met de Volkskrant van 23 oktober 1999: Ouders die hun kinderen in Nederland willen bezoeken tijdens de vakantie, moeten hun papieren, een garantieverklaring van de kinderen plus een retourticket overleggen in Rabat. Dan gaat het dossier naar de IND en dan komt in negen van de tien gevallen het antwoord dat het doel van het bezoek onduidelijk is en dat terugkeer niet gegarandeerd is. Dat is te belachelijk voor woorden en dan heb ik het nog niet over het gedoe rond visa in Rabat, het smeergeld en de botte behandeling door de autoriteiten daar. Dit interview wordt hem door de visadienst niet in dank afgenomen. Mohamed meldt in zijn rapportage van maart 2000 dat Fons Laan, de sociaal attaché in Rabat, hem vertelt dat de stemming op de Nederlandse ambassade en in het bijzonder op het visumkantoor uiterst kritisch is. Lange tijd blijft de verhouding koel. Bij het bezoek van prins Willem Alexander aan Noord-Marokko in december 2000 wordt geen beroep gedaan op de medewerking van het steunpunt. Dit resulteert in de nogal beschamende vertoning van prins Willem Alexander in gesprek met een geremigreerde drugshandelaar. Fons Laan, de sociaal attaché in Rabat, zegt in diezelfde tijd dat het werk van SSR in Berkane geen kwaad kan maar marginaal is. Het is duidelijk dat de belangen botsen. Bij de opening van het nieuwe kantoor in mei 2001, in aanwezigheid van de nieuwe Nederlandse ambassadeur Revis, blijkt de lucht echter te zijn geklaard. De samenwerking met Bureau Sociale Zaken in Rabat krijgt vanaf dat moment steeds meer vorm. Er wordt regelmatig contact onderhouden met de sociaal attaché, zowel met betrekking tot algemene vragen als dossiergebonden vragen. Bureau Sociale Zaken in Rabat verwijst op haar beurt regelmatig cliënten naar het steunpunt. Het gaat dan voornamelijk om familie- en WAOzaken en belastingaangiften, soms ook om achtergelaten vrouwen. In 2001 laat het Bureau Sociale Zaken (BSZ) een onderzoek uitvoeren naar de communicatie met remigranten. Dit onderzoek is door onderzoekster Saskia Kloet mede uitgevoerd op het steunpunt. De onderlinge verhouding met BSZ wordt hechter door alle veranderingen in de regelgeving, waarvan de invoering van de Zorgverzekeringswet in 2006 de belangrijkste is. Deze wijziging leidt tot veel onduidelijkheid en vragen bij de doelgroep. Geconfronteerd met een problematiek die een gezamenlijke aanpak vereist, wordt de samenwerking met het bureau van de sociaal attaché intensiever. Er wordt een begin gemaakt om samen met de vertegenwoordiger van de SVB voorlichtingsbijeenkomsten te houden op verschillende plaatsen in Noord-Marokko. Het is voor iedereen duidelijk dat SSR er onder meer voor zorgt dat veel remigranten niet onnodig bezwaar aantekenen. De ervaring leert dat door onbekendheid met de Nederlandse regelen wetgeving remigranten vaak moeilijk kunnen overzien of een beroep tegen een bepaalde beslissing van Nederlandse overheidsinstanties kans maakt. Deze onbekendheid leidt ertoe dat remigranten beroepsprocedures willen starten die bij voorbaat kansloos zijn. Lokale écrivains publics zijn maar al te zeer bereid om bezwaarschriften op te stellen. Door hun onbekendheid met de Nederlandse wetten maken zij veel fouten en gaan onnodig in beroep. De ondersteuning van SSR voorkomt dit, wat Nederlandse uitvoeringsinstanties veel onnodig werk bespaart. Het blijft betreurenswaardig dat de Nederlandse overheid geen reden heeft gezien om in Noord- Marokko een consulaire post annex visumbureau te openen. Daardoor kloppen veel Marokkanen bij het steunpunt aan met kwesties die eigenlijk een zaak zijn van de Nederlandse vertegenwoordiging. De werkzaamheden In het najaar van 1997 werd in opdracht van ICCO een onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke samenwerking met een lokale counterpart om tot overdracht van de werkzaamheden van SSR te komen. De conclusie van dat onderzoek was dat de NGO s in Noord-Marokko ten tijde van het onderzoek nog te zwak zijn om een werkgeversrol te kunnen vervullen. Met de troonswisseling in 1999 ontstaat echter een gunstig sociaal-politiek klimaat in Marokko. Dit biedt een goede kans voor Marokkaanse organisaties om tot ontplooiing te komen. Het bestuur van SSR besluit, mede om tegemoet te komen aan de verlangens van de financierings

19 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :20 Pagina 36 Voorlichting samen met de sociaal attaché Cora Jawad (midden) 2005 opgerichte Marokko Fonds om uitvoering van het NGO-werk te delegeren en eventueel logistieke ondersteuning te verlenen. Toch blijkt telkens weer dat de sociaaljuridische hulpverlening de grootste aandacht blijft opeisen. organisaties, dat het steunpunt zijn werkzaamheden meer moet gaan diversifiëren. Het is de intentie om voortaan de tijd meer gelijkelijk te verdelen over de verschillende taakvelden (sociaaljuridische dienstverlening, opbouwwerk en brugfunctie). In dit kader gaat het team verder met een inventarisatie van lokale initiatieven en het uitbouwen van de contacten met NGO s in de regio van Berkane. Er ontstaat structurele samenwerking met diverse NGO s. In december 1999, na hun eerste half jaar in Berkane, signaleren Mohamed Sayem en Cynthia Plette al dat door het vele sociaaljuridisch werk nauwelijks ruimte is voor de overige twee taken. Wij hebben de indruk dat het bestuur op de hoogte is van het dilemma dat sociaaljuridische hulp weinig ruimte laat voor de overige taken. Een duidelijke prioriteitsstelling voor de uitvoering van taken is daarom gewenst. Wij zijn van mening dat deze prioriteitsstelling een taak is van het bestuur en niet van de veldwerkers. In de periode werkt SSR actief aan het ondersteunen van NGO s in de regio. Er wordt onder andere samengewerkt met het in Bij het aantreden van het nieuwe team in 1999 worden de spreekuren in Al Hoceima, Imzouren en Driouch overgenomen van het toenmalige team (Beliën en Verkuijlen). Er wordt tweemaandelijks spreekuur gehouden in Al Hoceima. Redenen voor dit spreekuur zijn enerzijds de aanwezigheid van het grote aantal remigranten in deze regio en anderzijds de grote afstand tussen de regio en Berkane. Door het spreekuur wordt ook met name geprobeerd de vrouwen in de regio te bereiken, omdat de ervaring leert dat de mobiliteit van deze groep beperkt is. Het spreekuur in Al Hoceima wordt aanvankelijk gehouden in het kantoorgebouw van een vrouwenorganisatie (Moultaqa el Maraa). Door bestuurlijke problemen binnen deze organisatie stopt de samenwerking. SSR kiest ervoor haar spreekuur in Al Hoceima voortaan in samenwerking met stichting ABASE te houden. Het spreekuur in Imzouren vindt plaats in samenwerking met de aldaar bestaande vereniging voor remigranten van Khalid Bachrioui. Eerst is er maandelijks spreekuur, daarna tweemaandelijks. Door de toenemende drukte op het steunpunt en de moeizame samenwerking komt in 2001 een einde aan dit spreekuur. Ook bestaat niet langer de noodzaak voor dit spreekuur, omdat de voorzitter de hulpvraag aankan. De remigrantenorganisatie wordt uitsluitend door de voorzitter gedragen en houdt uiteindelijk op te bestaan. Kantoortje van Tayeb Hamdaoui in Driouch In Driouch is in 2002 het laatste spreekuur. Het werd gehouden bij écrivain public Tayeb Hamdaoui, zelf remigrant. De remigranten betaalden hem voor zijn diensten. SSR gaf hem regelmatig advies om de kwaliteit van functioneren te verhogen en om afname van de toeloop op het steunpunt te realiseren. Tayeb Hamdaoui is inmiddels overleden maar zijn zoon zet de werkzaamheden voort. Met EMCEMO zijn er ook contacten om taken over te dragen, maar een succes is dit niet. Ook de pogingen om écrivains publics die zich opwerpen als pleitbezorgers van remigranten enige scholing te bieden hebben niet veel resultaat. Door de vele contacten krijgt de NGO-functie van SSR wel meer gestalte, onder meer door lokale organisaties ondersteuning te bieden. De laatste jaren krijgt deze functie een andere invulling. SSR beperkt zich nu tot een meer adviserende rol en treedt als intermediair op tussen Marokkaanse NGO s en organisaties in Nederland, de zogeheten brugfunctie. Verschillende keren zijn er pogingen ondernomen om een vereniging te ondersteunen die de belangen van remigranten kan behartigen. De steun aan het initiatief van Khalid Bachrioui in Al Hoceima verloopt helaas niet erg soepel. In 36 37

20 Obd-SSR-bw-pr3.qxd :20 Pagina wordt in Nador een vereniging van remigranten opgericht door meneer Figuigi, maar ook deze vereniging is geen lang leven beschoren. Wel blijft meneer Figuigi persoonlijk betrokken bij het werk. Naar aanleiding van verschillende wetswijzigingen in de Nederlandse sociale zekerheid nemen de vragen en onzekerheid onder remigranten toe. Er wordt een nieuwe poging ondernomen hen te betrekken bij het waken over hun rechten. Op 1 november 2000 wordt op het steunpunt een eerste, oriënterende bijeenkomst gehouden voor remigranten. Vijfentwintig geïnteresseerden bespreken de mogelijkheid om een vereniging voor remigranten op te richten. Bij de bijeenkomst zijn een journalist en een fotograaf van de Volkskrant aanwezig. Een werkgroep van 9 personen is samengesteld die als doel heeft een voortrekkersrol te spelen. Voorzitter is Mohamed Sidali die voor zijn terugkeer naar Marokko lange tijd werkzaam was in het welzijnswerk in Nederland. Afgesproken wordt dat de rol van SSR beperkt zal blijven tot het verlenen van faciliteiten en het ondersteunen van het bestuur. SSR heeft dus geen zitting in het bestuur. Ondersteuning zal met name bestaan uit het geven van training en voorlichting aan bestuursleden en algemene leden. Op 17 november 2000 volgt de tweede bijeenkomst en wordt de werkgroep aangewezen als voorlopig bestuur. Hun taak is gelegen in het voorbereiden van de statuten en een intern reglement. De vereniging stelt zich de collectieve belangenbehartiging van remigranten ten doel. Met name de problemen die remigranten ondervinden als gevolg van wetswijzigingen in Nederland proberen ze onder de aandacht te brengen van de beleidsmakers. Zo heeft de vereniging in samenwerking met SSR aandacht gevraagd voor de problematiek rond de nieuwe Zorgverzekeringswet en de visumprocedure. Momenteel bestaat de vereniging El Fath uit zo n 30 leden. De organisatie bestaat uitsluitend uit vrijwilligers, waarbij de voorzitter de spil van de organisatie vormt. Sociaaljuridisch: toch zeer tijdsintensief In de periode na 2000 wordt in Nederland een aantal wetswijzigingen ingevoerd die grote consequenties hebben voor geremigreerde Marokkanen. Wet Beperking Export Uitkeringen (BEU), 1 januari 2000 Was voor die tijd een sociale zekerheidsuitkering gekoppeld aan de persoon, nu is het land (en de verdragsrelatie met dat land) waar die persoon woont, bepalend voor het al dan niet betaalbaar stellen van een sociale zekerheidsuitkering. Het doel van de wet BEU is om de controleerbaarheid en handhaafbaarheid van uitkeringen buiten Nederland te verbeteren. Het recht op een uitkering wordt gebonden aan het wonen in Nederland of in een land waarmee een verdrag over sociale zekerheid is gesloten dat voorzien is van een handhavingsprotocol. De wet BEU heeft vooral gevolgen voor WAO ers met een Toeslag. De WAO ers worden geconfronteerd met de afbouw van de Toeslag, die plaatsvindt binnen een termijn van 3 jaar. Hierover is tot aan de Centrale Raad van Beroep geprocedeerd, die op 12 september 2003 oordeelt dat de afbouw van de Toeslag in strijd is met het verdrag tussen Nederland en Marokko. KB 746, Koninklijk Besluit uitbreiding en beperking kring verzekerden volksverzekeringen, 1 januari 2000 Dit besluit is een wijziging van KB 164 uit Door de inwerkingtreding van KB 746 werd de verplichte verzekering voor volksverzekeringen bij vestiging in het buitenland met een exporteerbare uitkering beëindigd. Ook hier geldt dat er een nauwer verband wordt gelegd tussen verzekeringsplicht en ingezetenschap. Dit besluit heeft tot gevolg dat remigranten met een uitkering uit Nederland niet langer verplicht verzekerd zijn voor de volksverzekeringen AOW, ANW en AKW. Men kan zich nog wel onder bepaalde voorwaarden vrijwillig verzekeren Mohamed Sayem vult een formulier in voor de AOW en ANW, maar niet voor de AKW. Aanmelding voor deelname dient in principe te geschieden binnen één jaar na remigratie uit Nederland. Mensen die op 1 januari 2000 reeds geremigreerd waren en tot dat moment verplicht verzekerd waren, hadden tot 1 januari 2001 de tijd om zich vrijwillig te verzekeren. Voor de AKW wordt een overgangsregeling ingevoerd voor de oude gevallen. De nieuwe gevallen komen niet meer voor kinderbijslag in aanmerking. Een groep die met name getro en wordt door KB 746 zijn de weduwen. De verplichte verzekering AOW en ANW komt te vervallen, waardoor het gros van de mannen met een uitkering uit Nederland niet langer verplicht verzekerd is. Van de mogelijkheid tot vrijwillige verzekering wordt in onvoldoende mate gebruik gemaakt, met name door onwetendheid. Doordat de mannen niet meer verzekerd zijn voor de ANW komt een grote groep weduwen in de problemen na het overlijden van hun echtgenoot. In individuele gevallen kunnen sommige weduwen alsnog in aanmerking komen voor postume aanmelding van hun echtgenoot voor de vrijwillige verzekering. Dit geldt in zijn algemeenheid voor de gevallen waarbij de man het slachto er is geworden van de wetswijziging en zich buiten zijn schuld niet bij de SVB aanmeldde voor de verzekering. Bij de uitvoering van de vrijwillige verzekeringen stuit men op het probleem dat de premie niet vanuit Marokko betaald kan worden. SSR heeft zich moeten inspannen om de premiebetaling via inhouding op de uitkering uit Nederland te laten plaatsvinden. Remigratiewet van 1 april 2000 Het aantal visa-aanvragen van mensen die onder de oude remigratieregelingen waren vertrokken neemt toe na de versoepeling van de visumprocedure. Dit vloeit voort uit de invoering van de Remigratiewet. Een andere wijziging is de indi

ACHTERGEBLEVEN OF ACHTERGELATEN?

ACHTERGEBLEVEN OF ACHTERGELATEN? ACHTERGEBLEVEN OF ACHTERGELATEN? Een wegwijzer voor Marokkaanse vrouwen over gedwongen achterlating in Marokko ACHTERGEBLEVEN OF ACHTERGELATEN? INFORMATIE OVER WAT TE DOEN BIJ ACHTERLATING EN HET VOORKOMEN

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. SchuldHulp Maatje Zeist. Beleidsplan SchuldHulpMaatje Zeist 2016-2020

BELEIDSPLAN. SchuldHulp Maatje Zeist. Beleidsplan SchuldHulpMaatje Zeist 2016-2020 BELEIDSPLAN SchuldHulp Maatje Zeist Beleidsplan SchuldHulpMaatje Zeist 2016-2020 Inhoud 1. Inleiding 2. Missie 3. Visie 4. Wat wil SHMZ bereiken 5. Voor wie is SHMZ 6. Met wie werkt SHMZ samen 7. De Organisatiestructuur

Nadere informatie

Groei aantal contacten profiel gebruikers Remigratiewet voorlichting ná remigratie en meer 2/2011. Remigratie Nieuws

Groei aantal contacten profiel gebruikers Remigratiewet voorlichting ná remigratie en meer 2/2011. Remigratie Nieuws Groei aantal contacten profiel gebruikers Remigratiewet voorlichting ná remigratie en meer 2/2011 Remigratie Nieuws Terugblik 2009 2010 Beste lezer, Er zijn migranten die vele jaren dromen over terugkeer

Nadere informatie

Remigratie: teruggaan of blijven?

Remigratie: teruggaan of blijven? Regelingen en voorzieningen CODE 1.7.6.52 Remigratie: teruggaan of blijven? brochure bronnen het Nederlands Migratie Instituut, www.nmigratie.nl, brochure van december 2011, 3 e herz. druk NL Teruggaan

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

2. Werkzaamheden...5 2.1 Organisatieontwikkeling...5 2.2 Voorlichting en fondsenwerving...7 2.3 Activiteiten...8

2. Werkzaamheden...5 2.1 Organisatieontwikkeling...5 2.2 Voorlichting en fondsenwerving...7 2.3 Activiteiten...8 JAARVERSLAG 2005 Inhoudsopgave 1. Bestuursverslag...3 1.1 Algemeen...3 1.2 Doelstelling...3 1.3 Bestuur...4 1.4 Comité van aanbeveling...4 1.5 Banden met Tastite...4 1.6 CBF-keurmerk...4 2. Werkzaamheden...5

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

CBS-berichten: Arbeidsmigratie naar en uit Nederland

CBS-berichten: Arbeidsmigratie naar en uit Nederland André Corpeleijn* Inleiding Arbeidsmigratie is de laatste tien jaar weer in de belangstelling gekomen. De uitbreiding van de Europese Unie en de komst van Oost-Europese werknemers naar Nederland hebben

Nadere informatie

Spreekuur. Werklozenkrant

Spreekuur. Werklozenkrant Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave: Intro: pagina 3 Spreekuur: pagina 4 Werklozenkrant: pagina 4 Weekje Weg: pagina 5 Jeugdsportfonds: pagina 5 Organisatie: pagina 6 Financieel overzicht: pagina 7 Intro In

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Voorbeeld-reïntegratieprotocol

Voorbeeld-reïntegratieprotocol Dit TNO rapport is gemaakt in opdracht van Sectorfondsen Zorg en Welzijn 1 Voorbeeld-reïntegratieprotocol Beknopte reïntegratieprotocol (m.n. voor kleinere instellingen) TNO rapport 17944/35419.bru/wyn

Nadere informatie

Rapport. Verslag van Rapport over een klacht over de SVB te Amstelveen. Datum: 22 januari 2013. Rapportnummer: 2013/007

Rapport. Verslag van Rapport over een klacht over de SVB te Amstelveen. Datum: 22 januari 2013. Rapportnummer: 2013/007 Rapport Verslag van Rapport over een klacht over de SVB te Amstelveen Datum: 22 januari 2013 Rapportnummer: 2013/007 2 De klacht en de achtergronden De Nationale ombudsman ontving in het voorjaar van 2012

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

De rol van de OR Individuele rechtshulp voor leden van de LAD Advies bij ontslag Inzet LAD De LAD Contact met de LAD Sociaal plan I

De rol van de OR Individuele rechtshulp voor leden van de LAD Advies bij ontslag Inzet LAD De LAD Contact met de LAD Sociaal plan I Advies bij ontslag De zekerheid van een vaste baan. Veel artsen in dienstverband hechten er sterk aan, vooral in deze onzekere tijden. Toch kan het iedereen overkomen, ook u: de organisatie wordt anders

Nadere informatie

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons 12 Sardes Speciale Editie nummer 13 juni 2012 Karin Hoogeveen (Sardes) Ouders en de Van Ostadeschool in Den Haag Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons In opdracht van de gemeente

Nadere informatie

JAAROVERZICHT STICHTING VRIENDEN VAN VLUCHTELINGENWERK RIJSWIJK, NOODFONDS 2010 2011

JAAROVERZICHT STICHTING VRIENDEN VAN VLUCHTELINGENWERK RIJSWIJK, NOODFONDS 2010 2011 JAAROVERZICHT STICHTING VRIENDEN VAN VLUCHTELINGENWERK RIJSWIJK, NOODFONDS 2010 2011 Inleiding VluchtelingenWerk Rijswijk beheert al sinds jaren een Noodfonds, gevoed door donateurs (particulieren, bedrijven

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Vreemdelingen in België

Vreemdelingen in België Vreemdelingen in België Vreemdelingen in België Voor kinderen die meer willen weten over vreemdelingen die in België verblijven. Misschien zit er in jouw klas wel een kindje met een andere huidskleur?

Nadere informatie

Jaarverslag. SchuldHulpMaatje Culemborg 2014

Jaarverslag. SchuldHulpMaatje Culemborg 2014 Jaarverslag SchuldHulpMaatje Culemborg 2014 Inhoudsopgave Algemeen jaarverslag 1. Inleiding 2. Financiële ondersteuning 3. Werving vrijwilligers en opleiding tot schuldhulpmaatje 4. Aanmeldingen hulpvragers

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

BELEIDSPLAN VAN HET COLLEGE VAN DIAKENEN VAN DE PROTESTANTSE GEMEENTE TE VOORBURG

BELEIDSPLAN VAN HET COLLEGE VAN DIAKENEN VAN DE PROTESTANTSE GEMEENTE TE VOORBURG BELEIDSPLAN VAN HET COLLEGE VAN DIAKENEN VAN DE PROTESTANTSE GEMEENTE TE VOORBURG Inleiding Dit beleidsplan maakt deel uit van het beleidsplan van de Protestantse Gemeente Voorburg 2013-2017 met het thema

Nadere informatie

6. Schuldhulpverlening

6. Schuldhulpverlening 6. Schuldhulpverlening Sociale Hulpverlening in de inloophuizen Het komt helaas meer en meer voor dat mensen financieel en/of emotioneel in de zorgen raken of in een sociaal isolement terecht komen en

Nadere informatie

Eigen risico dragen voor de WGA vaak financieel aantrekkelijk

Eigen risico dragen voor de WGA vaak financieel aantrekkelijk Binnenkort voert het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een aantal veranderingen door in de wijze waarop de WGA wordt gefinancierd. Deze wijzigingen maken het voor zorginstellingen aantrekkelijker

Nadere informatie

Beleidsplan 2014-2016 Stichting Bethesda voor Peru

Beleidsplan 2014-2016 Stichting Bethesda voor Peru Beleidsplan 2014-2016 Stichting Bethesda voor Peru Boslaan 25, Lunteren Correspondentieadres: Spikhorst 49, 3927 DC Renswoude KvK 09115100 info@bethesdavoorperu.nl 1. Doelstelling In de statuten is de

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Protestantse Gemeente te Hoogvliet. Protestantse Gemeente te Hoogvliet. Gemeente in de samenleving

Protestantse Gemeente te Hoogvliet. Protestantse Gemeente te Hoogvliet. Gemeente in de samenleving Protestantse Gemeente te Hoogvliet Protestantse Gemeente te Hoogvliet Gemeente in de samenleving Beleidsplan 2010-2013 INLEIDING De Protestantse Gemeente Hoogvliet heeft als kern de eredienst en is daarmee

Nadere informatie

STICHTING DIACONAAL CENTRUM VOOR HET GEVANGENISPASTORAAT. BELEIDSPLAN Van het diaconaal centrum voor het gevangenispastoraat Voor de periode 2014-2016

STICHTING DIACONAAL CENTRUM VOOR HET GEVANGENISPASTORAAT. BELEIDSPLAN Van het diaconaal centrum voor het gevangenispastoraat Voor de periode 2014-2016 STICHTING DIACONAAL CENTRUM VOOR HET GEVANGENISPASTORAAT BELEIDSPLAN Van het diaconaal centrum voor het gevangenispastoraat Voor de periode 2014-2016 Inleiding: De Stichting Diaconaal Centrum voor het

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Historie. 3. Doelstelling van het fonds. 4. Maatschappelijke omgeving. 5. Activiteiten. 6.

Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Historie. 3. Doelstelling van het fonds. 4. Maatschappelijke omgeving. 5. Activiteiten. 6. Jaarverslag 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Historie 3. Doelstelling van het fonds 4. Maatschappelijke omgeving 5. Activiteiten 6. Het bestuur 7. Adviescommissie Projecten 8. Beleidsplan van de stichting

Nadere informatie

Jaarverslag Fountains of Joy 2014.

Jaarverslag Fountains of Joy 2014. Jaarverslag Fountains of Joy 2014. In april 2014 hebben Erik en Esther Nagtegaal Stichting Fountains of Joy opgericht, met het doel aan de wereld het evangelie van Jezus te verkondigen en zorg te dragen

Nadere informatie

Cijfers bij migratie en sociale zekerheid

Cijfers bij migratie en sociale zekerheid Cijfers bij migratie en sociale zekerheid Onderzoek uitgevoerd door: Sociale Verzekeringsbank Afdeling Business Controlling November 2007 1 Cijfers bij migratie en sociale zekerheid 1 Inleiding De Nederlandse

Nadere informatie

Remigranten in Caïro Remigratie en Partnertoeslag Spreekuurlocatie Enschede en meer... 3/2009. Remigratie Nieuws

Remigranten in Caïro Remigratie en Partnertoeslag Spreekuurlocatie Enschede en meer... 3/2009. Remigratie Nieuws Remigranten in Caïro Remigratie en Partnertoeslag Spreekuurlocatie Enschede en meer... 3/2009 Remigratie Nieuws Beste lezer, Dit jaar nog zal de minister van WW&I, de heer E. van der Laan, zijn standpunten

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Kids2School 2014 2016

Beleidsplan Stichting Kids2School 2014 2016 Beleidsplan Stichting Kids2School 2014 2016 Inleiding Voor u ligt het beleidsplan van de Stichting Kids2School voor de jaren 2014-2016. Het plan omvat een overzicht van de doelstelling(en) en activiteiten

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Iedereen heeft een eigen verhaal

Iedereen heeft een eigen verhaal informatie voor ouders Iedereen heeft een eigen verhaal > Goed om te weten als uw kind tijdelijk bij JJC verblijft Uw zoon of dochter gaat tijdelijk naar JJC in Den Haag. Wij gaan uw kind intensief begeleiden

Nadere informatie

Conflicthantering en mediation

Conflicthantering en mediation Conflicthantering en mediation Casus 3 Personeel en Organisatie/ Humanresourcesmanagement bussum 2010 De setting: verzekeringsmaatschappij ZBA De verzekeringsmaatschappij ZBA (Zekerheid Boven Alles) sluit

Nadere informatie

Trends. Het rijksbeleid en het gemeentelijk beleid op het terrein waarmee VPTZ-organisaties te maken hebben,

Trends. Het rijksbeleid en het gemeentelijk beleid op het terrein waarmee VPTZ-organisaties te maken hebben, Jaarverslag 2013 Trends De doelgroep waarvoor VPTZ-organisaties zich inzetten bestaat voor het grootste deel uit oude(re) mensen. Aan eenieder in zijn laatste levensfase en diens naasten, bieden opgeleide

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

koppel geboorte Familie bemiddeling huwelijk uit elkaar gaan scheiding wettelijk samenwonen opvang voor kinderen zwangerschap

koppel geboorte Familie bemiddeling huwelijk uit elkaar gaan scheiding wettelijk samenwonen opvang voor kinderen zwangerschap uit elkaar gaan huwelijk geboorte wettelijk samenwonen bemiddeling opvang voor kinderen koppel zwangerschap scheiding Familie We wonen samen maar willen niet trouwen. Kan dat? Ja. In België leven vele

Nadere informatie

Gerechtelijke jeugdhulp, ervaringen en vragen van ouders. oudergroep Gent maart 2007

Gerechtelijke jeugdhulp, ervaringen en vragen van ouders. oudergroep Gent maart 2007 1 Vzw Roppov Martelaarslaan 212 9000 Gent tel 09/224.09.15 fax 09/233.35.89 e-mail info@roppov.be web www.roppov.be Gerechtelijke jeugdhulp, ervaringen en vragen van ouders. oudergroep Gent maart 2007

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

PROVINCIALE RAAD VAN KERKEN

PROVINCIALE RAAD VAN KERKEN PROVINCIALE RAAD VAN KERKEN IN GRONINGEN EN DRENTHE JAARVERSLAG 2010 *Inleiding De leden van de raad De provinciale raad van kerken in Groningen en Drenthe (voortaan de raad ) bestaat uit leden die namens

Nadere informatie

Er zijn twee soorten financiële hulp: de basisvoorziening en de remigratievoorziening.

Er zijn twee soorten financiële hulp: de basisvoorziening en de remigratievoorziening. INFORMATIE VOOR REMIGRANTEN FINANCIËLE HULP VOOR REMIGRANTEN 1 VOOR WIE IS DE HULP BEDOELD 1 WAT ZIJN DE BELANGRIJKSTE VOORWAARDEN 1 DE BASISVOORZIENING 2 DE REMIGRATIEVOORZIENING 2 DE PROCEDURE 3 GEREMIGREERD

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

Algemene informatie faillissement FNV KIEM

Algemene informatie faillissement FNV KIEM Algemene informatie faillissement FNV KIEM Inleiding Als u deze informatie leest dan heeft u er waarschijnlijk mee te maken of u krijgt hiermee te maken dat uw werkgever failliet wordt verklaard. In een

Nadere informatie

Arbeidsongeschikt Wonen in België, uitkering of pensioen uit Nederland

Arbeidsongeschikt Wonen in België, uitkering of pensioen uit Nederland Arbeidsongeschikt Wonen in België, uitkering of pensioen uit Nederland Inhoud In welk land bent u sociaal verzekerd? 2 Hoe zit het met uw ouderdomspensioen? 2 Hoe zit het met uw nabestaandenuitkering?

Nadere informatie

Stichting SAN Inhoudelijke jaarverslag 2014

Stichting SAN Inhoudelijke jaarverslag 2014 Inhoudelijke jaarverslag 2014 Inhoudsopgave Voorwoord... 2 Inleiding... 3 Activiteiten... 4 SPIOR... 4 Discriminatie... 5 Thema-avonden voor ouders... 6 Sport voor jongeren en ouderen... 7 Samenwerking

Nadere informatie

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Jong spreekt Jong Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Programma 13.00 uur Inleiding; Vincent Smit 13.10 uur Jong spreekt jong; Dick Lammers en Wouter Reith Korte

Nadere informatie

Stichting Leerhulp Roermond

Stichting Leerhulp Roermond Stichting Leerhulp Roermond JAARVERSLAG 2011 1. Algemene informatie Rechtspersoon Stichting Leerhulp Roermond (SLR) is opgericht bij notariële akte van 27 augustus 2004, ingeschreven bij de Kamer van Koophandel

Nadere informatie

Verblijf in Thailand, woonadres in Nederland?

Verblijf in Thailand, woonadres in Nederland? Verblijf in Thailand, woonadres in Nederland? Ingezetene Vraag: Kan je ingeschreven blijven in Nederland wanneer je in Thailand verblijft en om de 8 maanden even terug gaat naar Nederland? (lezersvraag

Nadere informatie

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers 2 Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Wilt u inkomenszekerheid

Nadere informatie

Stichting Lochem Beleidsplan 2015-2019

Stichting Lochem Beleidsplan 2015-2019 Stichting Lochem Beleidsplan 2015-2019 Kinderen doe mee, meedoen is meetellen Stichting Leergeld Lochem Beleidsplan 2015-2019 Inleiding. Op dit moment leven in Nederland in gezinnen met lage inkomens bijna

Nadere informatie

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen HOOFDSTUK 1: ALGEMENE UITGANGSPUNTEN Art. 1 De GRO..M is de advies- en participatieraad van de stad Mechelen met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM De immigratie van Duitse dienstboden naar Hilversum in de periode van 1 januari 1919 tot 1 januari 1925 (vervolg en slot) door Helma Ketelaar Het tweede

Nadere informatie

Rapportage Huisbezoek Allochtone Ouderen 60+ 2010-2012

Rapportage Huisbezoek Allochtone Ouderen 60+ 2010-2012 Rapportage Huisbezoek Allochtone Ouderen 60+ 2010-2012 Almelo, juli 2012 Rapportage Huisbezoek Allochtone Ouderen 60+ 2010-2012 In 2006 is Scoop gestart met het bezoeken van 75-plussers in de gemeente

Nadere informatie

Jaarverslag 2013 SAN. Stichting Achterstandswijken Nijmegen. Jaarverslag 2013 SAN/BJ 1

Jaarverslag 2013 SAN. Stichting Achterstandswijken Nijmegen. Jaarverslag 2013 SAN/BJ 1 Jaarverslag 2013 SAN Stichting Achterstandswijken Nijmegen Jaarverslag 2013 SAN/BJ 1 Inleiding De Stichting Achterstandswijken Nijmegen (SAN) bestaat sinds 1997. Deze stichting is opgericht in het kader

Nadere informatie

Mounir Tallou. Naar Nederland

Mounir Tallou. Naar Nederland Mounir Tallou. In het boek De illegaal vertelt Mounir Tallou zijn levensverhaal. Een man die het bestaan in Marokko achter zich laat om betere kansen te vinden in Nederland. Hoewel hij in eigen land een

Nadere informatie

Gemeente Dronten geeft je de ruimte

Gemeente Dronten geeft je de ruimte Gemeente Dronten en OR hand in hand naar het Nieuwe Werken Gemeente Dronten geeft je de ruimte Door: Martine van Dijk en Robert Berk, A+O fonds gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Dronten

Nadere informatie

Rapport. Datum: 2 juni 2004 Rapportnummer: 2004/206

Rapport. Datum: 2 juni 2004 Rapportnummer: 2004/206 Rapport Datum: 2 juni 2004 Rapportnummer: 2004/206 2 Klacht Verzoeker (woonachtig in Marokko) klaagt erover dat de Sociale verzekeringsbank (SVB), kantoor Leiden, de kinderbijslag over het vierde kwartaal

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

RICHTLIJN NR. B017 MELDINGSPLICHT VAKANTIE / VERBLIJF IN HET BUITENLAND

RICHTLIJN NR. B017 MELDINGSPLICHT VAKANTIE / VERBLIJF IN HET BUITENLAND 62 Jaar: 2008 Nummer: Besluit: B&W 18 november 2008 Gemeenteblad RICHTLIJN NR. B017 MELDINGSPLICHT VAKANTIE / VERBLIJF IN HET BUITENLAND Het college van burgemeester en wethouders, Gelet op artikel 17,

Nadere informatie

Huiselijk geweld. Casus 1:

Huiselijk geweld. Casus 1: Huiselijk geweld Casus 1: Jonge vrouw, 32 jaar, meldt zich bij de huisarts. Ze is getrouwd en de man van deze vrouw is ook uw cliënt. Ze hebben 3 kinderen van 6-3 en 1 jaar. Ze heeft duidelijke zichtbare

Nadere informatie

Armoedebestrijding in Nederland

Armoedebestrijding in Nederland Armoedebestrijding in Nederland 1 Ieder een dak boven zijn hoofd Uniek programma Cordaid is de enige Nederlandse ontwikkelingsorganisatie die zich ook bezighoudt met armoedebestrijding in eigen land. Zeker

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Met de voeten in de modder

Met de voeten in de modder Melle Leenstra (1976) studeerde ontwikkelingsstudies in Wageningen. Hij is in dienst van het ministerie van Buitenlandse Zaken waar hij als landenmedewerker Zambia en Zimbabwe werkte. Vanaf augustus 2009

Nadere informatie

Jaarplan Stichting Present Assen 2015

Jaarplan Stichting Present Assen 2015 Jaarplan Stichting Present Assen 2015 1 Inhoud 1. Stichting Present Assen...3 1.1 Algemene doelstelling 2015.3 1.2 Speerpunten 2015 3 1.2.1 Operationeel Team en Bestuur..4 1.2.2 Samenwerking met Partners

Nadere informatie

Generale regeling voor stichtingen en besloten vennootschappen van de Protestantse Kerk in Nederland. als bedoeld in ordinantie 11-27-3

Generale regeling voor stichtingen en besloten vennootschappen van de Protestantse Kerk in Nederland. als bedoeld in ordinantie 11-27-3 Generale regeling voor stichtingen en besloten vennootschappen van de Protestantse Kerk in Nederland als bedoeld in ordinantie 11-27-3 Inhoudsopgave Artikel 1. Artikel 2. Artikel 3. Artikel 4. Artikel

Nadere informatie

Stichting Pandora GEDWONGEN OPNAME. Stichting Pandora, februari 2003 1/8

Stichting Pandora GEDWONGEN OPNAME. Stichting Pandora, februari 2003 1/8 Stichting Pandora, februari 2003 1/8 GEDWONGEN OPNAME Stichting Pandora Stichting Pandora, februari 2003 2/8 Gedwongen opname Niemand wil tegen z'n zin in een psychiatrisch ziekenhuis terechtkomen. Dat

Nadere informatie

W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering. W etwerkeninkomennaararbeidsvermogen

W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering. W etwerkeninkomennaararbeidsvermogen W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering De W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering(wao) is een Nederlandse wet die is bedoeld voor werknemers die langdurig ziek of gehandicapt zijn en niet meer (volledig)

Nadere informatie

Wet werk en bijstand. Zo snel mogelijk weer aan het werk

Wet werk en bijstand. Zo snel mogelijk weer aan het werk Wet werk en bijstand Zo snel mogelijk weer aan het werk Wet werk en bijstand Inhoudsopgave Wanneer hebt u recht op bijstand? 3 Hoe vraagt u een bijstandsuitkering aan? 4 Hoe hoog is uw bijstandsuitkering?

Nadere informatie

is er voor u! plannen voor 2015 1

is er voor u! plannen voor 2015 1 is er voor u! plannen voor 2015 1 Welkom bij de Eik! In 2014 was het alweer 10 jaar geleden dat de Eik haar deuren opende. In de prachtige omgeving van landgoed Eikenburg met een prettige, warm aandoende

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Fritsma en Van Dijck (PVV)

Kamervragen van de leden Fritsma en Van Dijck (PVV) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Inleiding Er is veel in beweging rond de bijstand. Sommige gemeenten experimenteren met een andere uitvoeringspraktijk, met minder

Nadere informatie

Ik heb een vraag over: Voorwoord. Ik voel me thuis niet prettig, kan ik met iemand praten?

Ik heb een vraag over: Voorwoord. Ik voel me thuis niet prettig, kan ik met iemand praten? Ik heb een vraag...... over zorg, huiselijk geweld en kindermishandeling, hulp en ondersteuning, opvoeding en jeugdhulp, ziekenhuisopname, beschermd wonen, schulden, werkloosheid, mijn arbeidsbeperking

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 XV Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het

Nadere informatie

STEVIG FUNDAMENT VOOR JEUGDZORG

STEVIG FUNDAMENT VOOR JEUGDZORG STEVIG FUNDAMENT VOOR JEUGDZORG ONZE MISSIE EN VISIE ONZE INZET Onze missie Wij beschermen in hun ontwikkeling bedreigde kinderen en zorgen ervoor dat zij de juiste zorg krijgen. Onze visie Wij komen in

Nadere informatie

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Dit examen doen deelnemers aan de taalcursus Nederlands Niveau 3+4 aan de Universiteit Leiden. Deze cursus bestaat uit 120 contacturen.

Nadere informatie

Een aantal padres de familias heeft in 1995 een stichting opgericht, met als doel middelbaar onderwijs voor de Maya bevolking in Solola te realiseren.

Een aantal padres de familias heeft in 1995 een stichting opgericht, met als doel middelbaar onderwijs voor de Maya bevolking in Solola te realiseren. Stichting Maya School Guatemala nieuwsbrief december 2007 2003 Op de voorgrond de Padres de Familias, trots en blij met de school. De twee staande mannen hebben hun opleiding aan het Centro Educativo Comuniario

Nadere informatie

Beleidsplan. Voor de jaren 2008-2009

Beleidsplan. Voor de jaren 2008-2009 Beleidsplan Voor de jaren 2008-2009 Vooraf Voor u ligt het beleidsplan van de Stichting Doe Wat. Het plan omvat een overzicht van de doelstellingen en activiteiten en geeft inzicht in de werving en het

Nadere informatie

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Wilt u inkomenszekerheid

Nadere informatie

Als ouders uit elkaar gaan

Als ouders uit elkaar gaan Als ouders uit elkaar gaan Inhoud 3 > Als ouders uit elkaar gaan 4 > De Raad voor de Kinderbescherming 6 > Het ouderschap blijft bestaan 7 > Informatie en consultatie 9 > De rol van de Raad 11 > De rechter

Nadere informatie

Portrettengalerij werkende mantelzorgers in de ziekenhuisbranche Gefinancierd door StAZ en uitgevoerd door Stichting Werk&Mantelzorg

Portrettengalerij werkende mantelzorgers in de ziekenhuisbranche Gefinancierd door StAZ en uitgevoerd door Stichting Werk&Mantelzorg Portrettengalerij werkende mantelzorgers in de ziekenhuisbranche Gefinancierd door StAZ en uitgevoerd door Stichting Werk&Mantelzorg Doorn, juli 2013 1. Inleiding 1.1 Werk&Mantelzorg in de zorgsector Stichting

Nadere informatie

Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij

Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij 2004-98 Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij Voorgestelde behandeling: - Statencommissie Bestuur, Financiën

Nadere informatie

Nieuwe regels inlenen ZZP-ers

Nieuwe regels inlenen ZZP-ers Nieuwe regels inlenen ZZP-ers Het inlenen van ZZP-ers was tot voor kort door de belastingdienst enigszins vergemakkelijkt door het invoeren van de VAR, de Verklaring ArbeidsRelatie. Als er een VAR WUO

Nadere informatie

Reglement Klachtencommissie

Reglement Klachtencommissie Reglement Klachtencommissie Artikel 1: Begrippen In dit reglement wordt verstaan onder: Corporatie Woonstichting VechtHorst, werkzaam als toegelaten instelling in de zin van artikel 70 van de Woningwet;

Nadere informatie

Methodiekbeschrijving Juridische Begeleiding

Methodiekbeschrijving Juridische Begeleiding Methodiekbeschrijving Juridische Begeleiding Inleiding Slachtoffers van mensenhandel vormen een specifieke doelgroep met complexe problemen. Veel van hen hebben steun nodig om te herstellen van traumatische

Nadere informatie

Bijlage 1: wetteksten met toelichting cliënten- en burgerparticipatie

Bijlage 1: wetteksten met toelichting cliënten- en burgerparticipatie In deze informatie-set vindt u voorbeelden van documenten en profielen die door Wmo Adviesraden zijn gebruikt in het Plan van aanpak bij de omvorming naar een brede Adviesraad Sociaal Domein of Participatieraad.

Nadere informatie

Inhoud. Tekst: Sietse Lagendijk, Stichting de Arend Vormgeving: Standaut, Nieuw-Vossemeer. juni 2013, Stichting de Arend

Inhoud. Tekst: Sietse Lagendijk, Stichting de Arend Vormgeving: Standaut, Nieuw-Vossemeer. juni 2013, Stichting de Arend Jaarverslag 2012 Inhoud Voorwoord... 3 Algemeen... 4 Activiteiten... 5 Financieel jaarverslag... 6 Toelichting financiën... 7 Begroting 2013... 8 Tekst: Sietse Lagendijk, Stichting de Arend Vormgeving:

Nadere informatie

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Martijn Souren Ongeveer 7 procent van de werknemers met een verleent zelf mantelzorg. Ze maken daar slechts in beperkte mate gebruik van aanvullende

Nadere informatie

Het antwoord op uw personele vraagstuk

Het antwoord op uw personele vraagstuk BD Recruitment BV Het antwoord op uw personele vraagstuk Wie bepaalt bij welk re-integratiebedrijf ik terecht kan? De gemeente of UWV WERKbedrijf maakt bij uw re-integratietraject vaak gebruik van een

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Jaarverslag Ankie Mensink-fonds 2015 en beleidsplan 2016-2017 (vastgesteld 8 maart 2016)

Jaarverslag Ankie Mensink-fonds 2015 en beleidsplan 2016-2017 (vastgesteld 8 maart 2016) Jaarverslag Ankie Mensink-fonds 2015 en beleidsplan 2016-2017 (vastgesteld 8 maart 2016) Jaarverslag Ankie Mensink-fonds 2015 In dit jaarverslag wordt de gang van zaken binnen het bestuur belicht, het

Nadere informatie

Voorlichting in Turkije Nieuwe huisstijl Nieuw bestuurslid Verhaal uit Togo en meer... 1-2/2009. Remigratie Nieuws

Voorlichting in Turkije Nieuwe huisstijl Nieuw bestuurslid Verhaal uit Togo en meer... 1-2/2009. Remigratie Nieuws Voorlichting in Turkije Nieuwe huisstijl Nieuw bestuurslid Verhaal uit Togo en meer... 1-2/2009 Remigratie Nieuws Beste lezer, U ziet het: het NMI komt met een nieuwe huisstijl, waarmee we ons vanaf nu

Nadere informatie

Advies Bestuurlijke Vernieuwing VDH

Advies Bestuurlijke Vernieuwing VDH Advies Bestuurlijke Vernieuwing VDH Hoogland 26 juli 2012 1 Inleiding 3 2 Werkwijze 3 3 Bestuurlijke organisatie 3 4 Profiel bestuursleden 4 5 Commissie structuur 4 6 Vergroten draagvlak 5 7 Verdere procedure

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245.

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245. Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245 Jaarplan 2014 INHOUD 1 KORTE BESCHRIJVING PRESENT 2 ALGEMENE DOELSTELLING 2 2

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie