MOTIVATIE VAN JONGE KINDEREN IN HET MUZIEKONDERWIJS. Stefan van Rees

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MOTIVATIE VAN JONGE KINDEREN IN HET MUZIEKONDERWIJS. Stefan van Rees"

Transcriptie

1 MOTIVATIE VAN JONGE KINDEREN IN HET MUZIEKONDERWIJS Stefan van Rees

2

3 Motivatie van jonge kinderen in het muziekonderwijs Naam: Stefan van Rees Studentnummer: adres: Datum: Juni 2013 Opleiding: Communicatie & Multimedia Design School: Hogeschool Rotterdam Minor: Creative Innovation Afstudeervoorzitter: R.F. van der Willigen Afstudeerdocent: P. van Thiel Fotografie: Stefan van Rees Afstudeerbedrijf: Adres: Contactpersoon: Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam (SKVR) Pieter de Hoochweg 125, 3024 BG Rotterdam Wilco Witte, Teammanager Muziek regio West SKVR

4 Samenvatting Deze scriptie gaat over de probleemstelling dat jonge kinderen die muziekles volgen na korte tijd de interesse verliezen, gedemotiveerd raken en vervolgens stoppen met muziekles. Met de Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam (SKVR) als afstudeerbedrijf is gezocht naar mogelijke oplossingen voor motivatieproblemen. Hoe kunnen we er voor zorgen dat deze kinderen toch geïnteresseerd blijven en met plezier de muzieklessen volgen. Kan een interactief product een bijdrage leveren aan een verbeterde motivatie van kinderen? Er is gekeken naar de rol van muziekonderwijs binnen het reguliere onderwijs. Muziek blijkt geen belangrijke rol binnen het regulier onderwijs te hebben en heeft een lage prioriteit. Kinderen worden door de school niet gemotiveerd om iets met muziek te doen en vragen meer aandacht voor bijvoorbeeld rekenen, taal, lezen maar ook sport. Ondanks het feit dat diverse onderzoeken aantonen dat muziek maken een positief effect heeft op de intelligentie, motoriek en sociale vaardigheden is het kind gedwongen om muziekles te nemen als buitenschoolse activiteit. Kinderen van 10 tot 14 jaar zijn de primaire doelgroep. Uit het onderzoek blijkt dat de kinderen graag willen spelen maar toch behoefte hebben aan structuur. Maar ook willen ze eenvoud en gemak maar toch graag controle. De kinderen zouden graag wat meer inbreng hebben op de muzieklessen maar weten niet goed hoe ze dit moeten aanpakken. Bijvoorbeeld het meenemen van eigen muziek naar de muziekles. Om dit voor elkaar te krijgen is hulp nodig van docent of ouder waar in de praktijk niet altijd tijd voor is. De docenten van de SKVR gebruiken media voor de voorbereidingen van muzieklessen maar ook tijdens de lessen. Omdat de docenten van verschillende kennisniveaus op het gebied van multimedia zijn, is de diversiteit in mediatoepassingen groot. Er is geen vaste structuur aanwezig op het gebied van mediagebruik. De docent krijgt dit van de SKVR ook niet opgelegd en mag hier zijn/haar eigen invulling aan geven. De SKVR, die staat voor een duidelijke leermethode, heeft echter wel de wens om hier structuur in aan te brengen. Op basis van de onderzoeksresultaten is er een concept ontstaan, een interactieve leeromgeving. Een persoonlijke leeromgeving waarmee aan de behoeften van het kind voldaan kan worden. Met het systeem kan voldaan worden aan wensen als eenvoud, gemak, structuur, controle, eigen inbreng en plezier. De interactieve leeromgeving biedt niet alleen informatie, muziek & video en lesmateriaal in de vorm van een digitaal lesboek maar heeft interactieve mogelijkheden. De leerling kan bijvoorbeeld eenvoudig eigen muziek uploaden, muziekopnames maken en heeft contact met klasgenoten en/of docent. Door de leeromgevingen van klasgenoten en docenten met elkaar te verbinden kunnen leerlingen en docenten eenvoudig communiceren en muziek delen. Met de interactieve leeromgeving voor docent en leerling kan de SKVR op een flexibele en efficiënte manier structuur aanbrengen en wordt een basis gelegd op het gebied van media waarop verder gebouwd kan worden.

5 Summary This thesis concentrates on motivation problems of young children attending music lessons. The children loose interest, become demotivated and stop their lessons. In cooperation with arts foundation SKVR (Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam) I aimed to identify possible solutions for these motivation problems. This thesis contributes to answer questions including: How can we keep children interested and let them join the music lessons with pleasure? Can an interactive product contribute to a better motivation of the children? Research on the position of music education within the regular schools shows that music has a low priority within these schools. Children are not motivated to be active with music at school. School focuses on attention to maths, language, reading and sports. Although research proves that making music has a positive effect on intelligence, locomotion and social skills, children are forced to find musical education outside their regular school activities. Children between the ages of 10 and 14 years old are the primary target group of this study. Research results suggest that children like to play but also appreciate a certain level of structure. Further they value simplicity and want to have control over their activities. In music lessons the children would like to have some kind of control as well but struggle to achieve this. As an example children need help from a teacher or parent to bring their own music to the lessons. The teachers of the SKVR use media for preparations of their lessons but also during their lessons. The level of knowledge and experience with these media varies amongst the teachers. The diversity of media applications is large and the use of multimedia is currently unstructured. The SKVR has no guidelines for their teachers so the teacher is free to use the media they prefer. The SKVR aims to express a clear learning method and wants to structure media usage. The research results lead to a concept of an interactive learning environment. This is a personal environment, which is able to meet the needs of the children including simplicity, structure, control, and pleasure. Alongside information, music, video and educational material the interactive learning environment provides interactive possibilities. The student is able to upload their own music, make sound recordings and contact other students or their teacher. Connecting the environments of students and teachers makes it very easy to share educational materials, music and offers convenient communication options. With the interactive learning environment for teachers and students a base is created that allows the SKVR to supply structure in a flexible and efficient way.

6

7 Voorwoord Met mijn scriptie rond ik de studie Communicatie and Multimedia Design af aan de Hogeschool Rotterdam. Deze scriptie is waar het geleerde van de afgelopen vier jaar bij elkaar komt en ik de studie af kan sluiten waar ik met veel plezier aan gewerkt heb. Ik heb veel nieuwe mensen ontmoet en nieuwe dingen mogen ontdekken, het heeft mij veel opgeleverd. Thuis is er altijd begrip en support geweest. Als ik het even niet meer zag zitten waren zij degenen die voor me klaarstonden en me weer nieuwe energie gaven. Niels en Tieme, laat het voor jullie een motivatie zijn dat je veel kunt bereiken als je er maar moeite voor wil doen. Mijn dank gaat uit naar de medewerkers van de SKVR. Het afstudeerbedrijf waardoor het mogelijk werd om af te studeren over een onderwerp wat me raakt: muziek. Ik hoop dat ik iets heb kunnen bijdragen aan de oplossing van het probleem. Mensen, bedankt! Beste Rob en Patrick. Van jullie heb ik veel support mogen ontvangen. Aan jullie heeft het in ieder geval niet gelegen, bedankt! En dan de klasgenoten. Met een grote groep begonnen en nu met een paar nog aan de eindstreep. Tijdens de studie werd van ons een grote zelfstandigheid verwacht. Dit maakte het niet altijd makkelijk en gaf soms het gevoel met een thuisstudie bezig te zijn. In deze tijden waren het de klasgenoten waar steun en hulp te vinden was. We hielpen elkaar waar maar mogelijk was en hebben vele gezellige momenten mogen beleven. Bedankt voor jullie support en gezelligheid, ik heb veel van jullie geleerd. Ik hoop dan ook het contact niet met jullie te verliezen in de toekomst.

8

9 Inhoudsopgave SAMENVATTING... 4 SUMMARY... 5 VOORWOORD... 7 INLEIDING DE PROBLEEMSTELLING TOEGELICHT ONDERZOEK - MUZIEKONDERWIJS DE RECHTVAARDIGING VAN MUZIEKONDERWIJS PLAATS VAN MUZIEKONDERWIJS IN DE HEDENDAAGSE MAATSCHAPPIJ CONCLUSIES ONDERZOEK DE DOELGROEP MOTIVATIE, DE THEORIE RELEVANTIE ANDERE KENNISGEBIEDEN DE SKVR WAT WIL HET KIND? CONCLUSIES ONDERZOEK MULTIMEDIA MEDIAGEBRUIK BINNEN DE SKVR MEDIAGEBRUIK ONDER KINDEREN CONCLUSIES ANALYSE PRIMAIR ONDERZOEK VAN ONDERZOEK NAAR PRODUCT VAN CONCLUSIES NAAR EEN CONCEPT Beschrijving concept & ontwerpcriteria Bestaande informatiesystemen Conceptueel model ONTWERPPROCES Ontwerpkeuzes Stroomdiagram Wireframes Visueel ontwerp VALIDATIE PRODUCT DISCUSSIE EN AANBEVELINGEN BRONNENLIJST BIJLAGE 1 INTERVIEW WILCO WITTE, TEAMMANAGER SKVR BIJLAGE 2 INTERVIEW PETER VAN VUGT, DOCENT SKVR BIJLAGE 3 INTERVIEW JAN HENDRIK HOOTSEN, COÖRDINATOR SKVR BIJLAGE 4 INTERVIEW PETER ZUIJDAM, DIRECTEUR BASISSCHOOL ST. MICHAEL BIJLAGE 5 ENQUÊTE KINDEREN & OUDERS BIJLAGE 6 TESTPLAN... 92

10 Inleiding Als kind was ik altijd bezig met het maken van muziek. Zo luisterde ik veel naar muziek en probeerde ik met alles wat ik tegenkwam muziek te maken. Op mijn negende jaar was het grote moment daar en mocht ik op muziekles. Ik kreeg de oude gitaar van mijn vader en volgde gitaarlessen op de lokale muziekschool in Ridderkerk. Het eerste jaar was ik nieuwsgierig, vond alles interessant en wilde steeds meer leren. Mijn natuurlijke nieuwsgierigheid zorgde ervoor dat ik met geen enkele moeite de lessen kon volgen en druk aan het oefenen was. Na een jaar studeren op de gitaar was deze natuurlijke nieuwsgierigheid echter al grotendeels verdwenen en kostte het me meer moeite om naar muziekles te gaan terwijl mijn vrienden buiten aan het spelen waren. Na nog een jaar studeren had ik al flinke vorderingen gemaakt op mijn gitaar. Het kostte me alleen veel moeite om naar muziekles te gaan en zag het als een verplichting. Ik wilde geen verplichtingen en ondanks de nog steeds aanwezige interesse voor muziek stopte ik met muzieklessen. Nu, 30 jaar later, nog steeds bezig met muziek en 2 jonge kinderen verder kom ik tot de conclusie dat ik eigenlijk verder had moeten gaan met die muzieklessen. Net op het moment dat ik het allemaal begon te begrijpen en de techniek van het gitaarspelen onder de knie begon te krijgen stopte ik ermee en heb ik een belangrijke basis laten liggen. Ik heb dit altijd jammer gevonden maar is iets wat ik pas achteraf besefte. Als kind is dit besef er niet en ben je met hele andere zaken bezig. Ik ben niet de enige. Veel vrienden en kennissen geven aan ook muzieklessen te hebben gevolgd om er na een korte periode weer mee te stoppen. Ook nu nog zie ik veel jonge kinderen om me heen die na een bepaalde periode stoppen met muziekles. Als muziekliefhebber vind ik dit zonde en kom op het idee hier onderzoek naar te doen en een bijdrage te leveren aan de oplossing van dit probleem. Ik bedenk dat de Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam (SKVR) vanuit dit gezichtspunt bezien weleens een goede informatiebron en opdrachtgever voor mij zou kunnen zijn. De SKVR geeft immers op diverse locaties muziekonderwijs aan jonge en oudere kinderen op alle niveaus. Na een oriënterend gesprek blijkt de SKVR het probleem te herkennen en geeft aan baat te hebben bij een oplossing ervan. Een deel van de kinderen tussen de 10 en 14 jaar die muziekles volgen verliezen na korte tijd de motivatie en stoppen met de muzieklessen. Uitgangspunt met betrekking tot de hierboven geformuleerde probleemstelling is dat het voor kinderen niet alleen leuk is om met muziek bezig te zijn maar bovendien nuttig en leerzaam. Vanuit onderzoek in nauw overleg met de opdrachtgever is gezocht naar een mogelijke oplossing van het probleem met als doel jonge kinderen langdurig te motiveren en te stimuleren om door te blijven gaan met het volgen van muzieklessen. Een kind heeft een eigen wil en er zijn veel factoren en kennisgebieden die de motivatie van een kind kunnen beïnvloeden (Schokker, Katwijk & Arendz, 2011). Zo is de pedagogische invloed van de docent 10

11 een belangrijke factor. De docent heeft rechtstreeks contact met het kind en kan bepalen of de leerling enthousiast wordt of niet. Docenten van de SKVR geven aan dat dit contact van essentieel belang is. Ook zijn de educatieve leermiddelen van belang. De juiste boeken en hulpmiddelen kunnen het kind motiveren (Bunnik-Tibbe, 2008). Als motiverende factor is de invloed van de ouders van groot belang. Spelen de ouders bijvoorbeeld een muziekinstrument, of zijn ze enthousiast over de muziekles? In mijn scriptie is onderzoek gedaan binnen een specifiek vakgebied; multimedia. Kan een multimedia oplossing ervoor zorgen dat kinderen door blijven gaan met muzieklessen? Kan dit kennisgebied een motiverende factor zijn voor de jonge kinderen? Onderzoek toont aan dat jonge kinderen veel gebruik maken van het aanbod in multimedia. (Nikken, 2011). Hierbij gaat het om televisie, games, gsm en internet. Kan deze multimedia als educatief leermiddel ingezet worden? Er is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden op het gebied van multimedia en in hoeverre deze kunnen bijdragen aan de motivatie van jonge kinderen. Centrale onderzoeksvraag: Welke factoren zijn van belang om kinderen in de leeftijd van 10 tot 14 jaar die muziekles volgen te motiveren door middel van multimedia. Binnen het domein multimedia is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden binnen de doelgroep. De primaire doelgroep is de kinderen die muziekles volgen van 10 tot 14 jaar. Dit is de doelgroep waarvoor de uiteindelijke oplossing gecreëerd moet worden. De andere doelgroep is de stakeholder, de SKVR. De SKVR heeft baat bij een oplossing van dit probleem want ziet het aantal leerlingen teruglopen. Bij de onderzoeksvraag horen de volgende deelvragen: Welke multimedia oplossingen heeft de SKVR al? Welke multimedia oplossingen worden er binnen het muziekonderwijs al toegepast? Wat doet de SKVR om kinderen te motiveren? Hoe groot is het uitvalpercentage bij kinderen die muziekles volgen? Wat is bekend over de redenen van uitval bij de doelgroep? Hoe kan een kind gemotiveerd worden? Medewerkers van de SKVR hebben veel nuttige informatie kunnen aandragen. Gesprekken en interviews met docenten die dagelijks met de kinderen werken hebben het probleem duidelijk gemaakt en gaven input voor een mogelijke oplossing. Er is een enquête uitgeschreven voor de primaire doelgroep, de kinderen (zie bijlage 5). Deze enquête heeft duidelijk gemaakt wat de kinderen beweegt en wat de behoeften zijn op muzikaal gebied. In deze enquête zijn ook de ouders betrokken omdat deze een belangrijke factor bleken te zijn als het gaat om motivatie van een kind. Om het onderzoek een plaats te geven is onderzocht wat het belang is van muziekonderwijs. Uit dit onderzoek kan geconcludeerd worden dat muziek de ontwikkeling van het kind in positieve zin stimuleert en veel voordelen heeft. Deze positieve ontwikkeling is niet alleen zichtbaar op muzikaal gebied maar uit zich ook in een verbeterde motoriek, sociaal gedrag, intelligentie en leerprestaties. Er is een probleem en er is een behoefte om dit probleem op te lossen. Dit onderzoek toont aan dat er binnen het kennisgebied multimedia kansen zijn om samen met de andere kennisgebieden een bijdrage te leveren aan de oplossing van dit probleem. Motivatie van jonge kinderen in het muziekonderwijs 11

12 01 Motivatie in het muziekonderwijs 12

13 1 Motivatie in het muziekonderwijs Een deel van de kinderen tussen de 10 en 14 jaar die muziekles volgen verliezen na korte tijd de motivatie en stoppen met de muzieklessen. Als het aan Benjamin Zander ligt, zou iedere volwassene en ieder kind een muziekinstrument bespelen. Benjamin Zander is leraar aan het conservatorium van Boston en dirigent van het Filharmonisch orkest van Boston. Ook geeft hij wereldwijd lezingen waarin hij mensen wil enthousiasmeren voor klassieke muziek. Zander is van mening dat ieder kind in staat is om muziek te maken, talent of niet. In een van zijn lezingen bespreekt hij ook het probleem van kinderen die (te vroeg) stoppen met muziekles omdat ze geen zin meer hebben. Zoals Zander laat zien begint een kind met muziekles en geeft iedere muzieknoot zijn of haar speciale aandacht. Na een aantal jaren oefenen bereikt het kind een punt waarop de muziek als één geheel geïnterpreteerd gaat worden in plaats van een verzameling van losstaande noten. Dit is het punt waarop het kind gaat beseffen dat hij/zij echt iets bereikt heeft. Helaas stoppen veel kinderen met muziekles voor ze dit punt bereikt hebben. Uit gesprekken met de SKVR blijkt ook dat gebrek aan motivatie een belangrijke oorzaak is waarom jonge kinderen stoppen met muziekles. Interviews met verschillende docenten bevestigen echter dat het probleem aanwezig is en dat men er graag iets aan zou willen doen. De cijfers die de SKVR aangeleverd heeft geven aan dat motivatie de belangrijkste oorzaak is waarom kinderen stoppen met muziekles. Van een groot deel van de kinderen is niet bekend waarom ze stoppen. Het is volgens de SKVR aannemelijk dat van de onbekende 54% nog een deel van de kinderen door motivatie stopt met muzieklessen. Tabel 1.1 Overzicht afmeldingen SKVR Andere cursus / hobby Docent Financiële reden Gezondheidsproblemen Lesverzuim Motivatie Privé omstandigheden Tijdgebrek School Verhuizing Onbekend 2011 / / % 6% 8% 2% 3% 11% 0% 6% 3% 12% 59% Noot. Gegevens ontvangen van de marketing afdeling Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam 5% 5% 4% 2% 0% 14% 4% 7% 0% 5% 54% Motivatie van jonge kinderen in het muziekonderwijs 13

14 Het motiveren van kinderen is een belangrijk onderwerp binnen de SKVR. Docenten krijgen speciale trainingen over dit onderwerp en zijn zich bewust van het probleem dat kinderen niet altijd gemotiveerd zijn en/of blijven. De SKVR ziet het aantal leerlingen teruglopen en subsidies afnemen en is daarom zeer gebaat bij een oplossing om de kinderen die op muziekles zitten te behouden. De SKVR is zich bewust van het feit dat hier geen eenduidige oplossing voor te bedenken is. Ondanks de complexiteit van het probleem blijft de SKVR echter wel moeite doen om het aantal kinderen met motivatieproblemen te verlagen. Het is voor de SKVR een probleem waar ze altijd mee te maken hebben gehad en wat ook altijd zal blijven bestaan. De SKVR geeft aan dat sommige kinderen nu eenmaal niet te motiveren zijn en stelt dan ook dat we ons moeten richten op die kinderen die wel open staan voor verbeteringen en dus ook te motiveren zijn. In figuur 1.1 wordt aan de linkerzijde het leerproces van het kind weergegeven. Dit leerproces loopt niet in een rechte lijn. Tijdens het leerproces kan een kind obstakels tegenkomen zoals demotivatieproblemen, andere hobby of privé omstandigheden (zie tabel 1.1). Een bocht in dit leerproces kan betekenen dat het kind stopt met muzieklessen en dus het leerproces onderbroken wordt. Uit tabel 1.1 is af te leiden dat er meerdere omstandigheden kunnen zijn waardoor het proces onderbroken kan worden. Een aantal omstandigheden die te maken hebben met privé situaties zullen simpelweg niet te voorkomen zijn. De obstakels in het leerproces kunnen daarom niet geheel weggenomen worden. De probleemstelling is specifiek gericht op lesuitval met als oorzaak motivatieproblemen. Om er achter te komen welke factoren motiverend kunnen werken op de kinderen en om aan de eis van een interactief product te kunnen voldoen is de volgende onderzoeksvraag opgesteld; Welke factoren zijn van belang om kinderen in de leeftijd van 10 tot 14 jaar die muziekles volgen te motiveren door middel van multimedia? Het onderzoek zou dus een aantal factoren moeten opleveren waardoor kinderen gemotiveerd kunnen worden. Deze factoren moeten vervolgens verwerkt worden in een interactief product. Om van het huidige leerproces naar het gewenste leerproces te komen is aan de rechterkant het gewenste leerproces als een lijn gesymboliseerd met minder bochten. De bochten die nog in het proces zitten zijn de onoverkomelijke omstandigheden waar we geen invloed op hebben. De oplossing zoals in het midden afgebeeld moet deze verbetering gaan realiseren. In de oplossing is rekening gehouden met andere kennisgebieden; het is onwaarschijnlijk dat een losstaand interactief product een oplossing zal kunnen bieden voor het probleem. Het product moet kunnen samenwerken met de andere kennisgebieden. Tijdens kennismakingsgesprekken met de SKVR werd dit al bevestigd en geeft men aan dat de pedagogische aanpak van motivatieprobleem zeer belangrijk is. Het muziekonderwijs is een persoonlijk, creatief proces waarbij de relatie en het contact tussen docent en leerling van groot belang is en een grote invloed heeft op de ontwikkeling van het kind. De ultieme oplossing zou dan ook zijn om een interactief product te kunnen opleveren waarbij er niets verandert aan de pedagogische aanpak van de docent maar waar het product in kan ondersteunen en kan bijdragen tot een verbeterde motivering voor zowel leerling als docent. 14

15 Figuur 1.1 Schematische weergave van mijn probleemstelling Motivatie van jonge kinderen in het muziekonderwijs 15

16 02 2 ONDERZOEK Muziekonderwijs PRIMAIR ONDERZOEK - MUZIEKONDERWIJS 16

17 2 PRIMAIR ONDERZOEK - Muziekonderwijs In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven van het onderzoek over muziekonderwijs. Er is gekeken naar de effecten van muziekonderwijs op de ontwikkeling van het kind. Wordt een kind er beter van of is muziek maken slechts een hobby? Ook is onderzoek gedaan naar de positie van muziekonderwijs binnen het regulier onderwijs. De resultaten brengen in beeld hoeveel tijd er binnen het regulier onderwijs beschikbaar is voor muziek en hoe deze tijd ingevuld wordt. Dit hoofdstuk is informatief en dient ter ondersteuning van de probleemstelling. De conclusies komen terug in hoofdstuk 5 (analyse primair onderzoek) waar er een antwoord op de hoofdvraag en deelvragen gegeven wordt. 2.1 De rechtvaardiging van muziekonderwijs Muziek is altijd een leuke hobby geweest, interessant voor kinderen die een brede ontwikkeling ambiëren. Voor de grote meerderheid is muziek niet meer dan leuk en gaat de aandacht uit naar schoolprestaties op taal- en rekenkundig gebied of andere buitenschoolse activiteiten. In het jaar 2000 wordt er een wetenschappelijk onderzoek gepubliceerd; Muziek maakt slim: muziek stimuleert de intelligentie en de sociaal- emotionele ontwikkeling van kinderen. Dit is ook de titel van het boek waarin de Duitse muziekpedagoog Hans Günther Bastian verslag doet van een jarenlang onderzoek naar de effecten van muziekonderwijs (Bastian, 2002). Het onderzoek toont aan dat muziek een bijdrage levert aan een betere samenleving, een positieve invloed heeft op de brede ontwikkeling van kinderen en kinderen significant hoger scoren op intelligentietesten. Goed muziekonderwijs maakt slim, sociaal en muzikaal. Het onderzoek van Hans Günther Bastian Tussen 1992 en 1998 heeft een onderzoeksteam onder leiding van Hans Günther Bastian een onderzoek uitgevoerd aan zeven Berlijnse basisscholen. Vijf klassen fungeerden als modelgroep en twee groepen als controlegroep. De hypothese voor het onderzoek is dat het leren spelen van een muziekinstrument, het muziek maken in een groep en muzikale vorming een positief effect heeft op de cognitieve, creatieve, esthetische, muzikale, sociale en psychomotorische functies. Ook stelt de hypothese dat eigenschappen die te maken hebben met motivatie, de wil om te leren, concentratie, betrokkenheid, zelfstandigheid, doorzettingsvermogen en zelfkritiek positief beïnvloed zullen worden. In het verloop van het onderzoek zijn er een aantal sociale en psychologische kenmerken van de kinderen vastgesteld. Zes jaar lang zijn de kenmerken die ontwikkelingspsychologisch aangeduid konden worden onderzocht en geëvalueerd. Het ging hier om de kenmerken muzikale aanleg, emotionele stabiliteit versus labiliteit, creativiteit, sociale vaardigheden, extra- en introvert gedrag, zenuwachtigheid, psychomotoriek, concentratievermogen, algemene schoolprestaties, leermotivatie en prestatiedrang, zelfbeeld, creatief denken en intelligentie. Vanuit sociaal oogpunt is gekeken naar de familieverbanden, het milieu van het kind, sfeer van opvoeding, het gegeven of de ouders muziek maken, hobby s en ervaringen van de kinderen uit de voorschoolse periode. Motivatie van jonge kinderen in het muziekonderwijs 17

18 De scholen in de modelgroep kregen twee uur per week muziekonderwijs. De ontwikkeling van deze kinderen werd vergeleken met de ontwikkeling van vergelijkbare kinderen op 2 andere scholen zonder uitgebreide muzieklessen. De onderzoekers waren voortdurend in gesprek met docenten, met de ouders en de kinderen. Deze gesprekken gaven feedback over het onderzoek en gaven de voortgang van het onderzoek aan. Er werd gebruik gemaakt van kwalitatieve middelen als tekenen, schilderen en muziek maken. Kwantitatief werden er gestandaardiseerde onderzoeksvragen gesteld. Betere sociale vaardigheden door muziekonderwijs Kinderen leren in de loop van de basisschool een ander kind niet alleen te zien als een partner maar als iemand die een eigen visie en een andere kijk op zaken heeft. Dit zijn de sociale vaardigheden die noodzakelijk zijn om met andere mensen om te gaan, een zinvolle bijdrage te kunnen leveren aan de samenleving en te kunnen integreren in de samenleving, zo schrijft Bastian in zijn onderzoek. Op grond van Bastians onderzoeksresultaten naar het effect van muziek op sociale vaardigheden kan geconstateerd worden dat muziekonderwijs in vergelijking met andere disciplines en technieken een effectief middel is om de sociale vaardigheden bij jongeren en kinderen te ontwikkelen. In tegenstelling tot teamsporten stijgt de einduitvoering boven de individuele prestatie uit. De uitvoering vraagt om coördinatie, consideratie, initiatief en groepsverantwoordelijkheid. Het onderzoek van Bastian heeft eindelijk degelijk bewijsmateriaal kunnen opleveren hiervoor. Er zijn nieuwe onderzoeksmethoden en procedures ontwikkeld om de sociaal-emotionele structuren vast te kunnen stellen. Met deze methoden was men in staat om de intensiteit van gevoelens van sympathie en antipathie van leden van de modelgroep en de controlegroep te bepalen. Eén van deze methoden was een enquête waarin de kinderen gevraagd werd naar zowel positieve als negatieve ervaringen tegenover medescholieren die ze meer of minder aardig vonden. In het onderzoek kregen de kinderen verschillende gezichtsuitdrukkingen te zien en werd ze gevraagd of ze de gezichtsuitdrukking prettig of onprettig vonden. Hierbij was het belangrijk om de reden van voorkeur of afwijzing duidelijk aan te geven. De kinderen kregen meerdere keuzes voor voorkeur of afwijzing. Het onderzoek gaf de hypothese muziek heeft een invloed op het sociaal-emotionele gedrag de mogelijkheid duidelijke verschillen tussen modelgroep en controlegroep te specificeren en te onderscheiden. In alle leeftijdsgroepen werden in de modelgroep, met meer muziekonderwijs meer positieve reacties gemeten. Het percentage negatief benoemde kinderen lag in de modelgroep beduidend onder het percentage van de controlegroep. Negatieve beoordeling tegenover medescholieren: Groep 6: modelgroep 66% - controlegroep 33% Groep 7: modelgroep 62% - controlegroep 36% Groep 8: modelgroep 76% - controlegroep 52% Het gemeten effect betekent dat gezamenlijk muziek maken het afwijzingsgedrag van kinderen duidelijk laat afnemen. Vervolgens kan er gesteld worden dat de positieve sociale verhoudingen in de klassen met muziek een prettige sfeer creëren met wederzijds respect en acceptatie. Het onderzoek kon tevens aantonen dat de kinderen uit de muziekklassen beschikten over een verbeterde praktische intelligentie, het vermogen om van ervaringen te leren en deze ervaringen toe te 18

19 passen in het dagelijks leven. Dit vermogen van de kinderen kan weer bijdragen tot een verhoogde gevoeligheid voor sociale vraagstukken en problemen. Invloed van muziekonderwijs op de intelligentie Het onderzoek van Bastian heeft kunnen bevestigen dat bij jonge kinderen het IQ door muziekonderwijs een verhoging heeft opgeleverd ten opzichte van de kinderen die geen muziekles hebben gehad. Als de groep kinderen verdeeld wordt in onder- en bovengemiddeld IQ, dan is te zien dat de kinderen uit de modelgroep over de hele breedte hoger scoren. De verschillen zijn niet heel groot maar wel duidelijk waarneembaar en worden door alle tests bevestigd. Op basis van Bastians gegevens en analyses is dus duidelijk gebleken dat langdurig muziekles zowel kinderen met een lager IQ als met een hoger IQ mogelijkheden kan bieden om hun cognitieve prestaties te verbeteren. De kinderen kunnen profiteren van muziek en zich in veel gevallen beter ontwikkelen in rekenen, abstract denken en algemene ontwikkeling. Resultaten van ander onderzoek Bastian is niet de enige die onderzoek gedaan heeft naar de positieve effecten van muziekonderwijs. Zo verscheen er in 1985 een onderzoek van Haanstra en Van Oijen. Dit onderzoek gaf de resultaten van een zogenaamde meta-analyse. Een samenvatting van de resultaten uit de op dat moment beschikbare serieuze onderzoeken naar de instrumentale effecten van de diverse vormen van muziekonderwijs. Haanstra en van Oijen constateerden dat de invloed van muzikale vorming op de intelligentie nog niet overtuigend aangetoond kon worden. De resultaten op het creatieve vlak waren wisselend. In sommige onderzoeken was de muzikale invloed wel zichtbaar, in andere onderzoeken weer niet. Wel was een duidelijk positieve werking op het concentratievermogen en geheugen waarneembaar, vooral bij achtergestelde groepen. 2.2 Plaats van muziekonderwijs in de hedendaagse maatschappij Onderzoek toont dus aan dat muziek onderwijs niet alleen leuk is maar ook goed voor de ontwikkeling is van jonge kinderen. Ondanks dit gegeven is het leren bespelen van een muziekinstrument blijkbaar nog steeds weggelegd voor kinderen die bereid zijn buiten school om naar de muziekschool te gaan voor muziekonderwijs. Welke positie neemt muziekonderwijs in binnen het primaire en voortgezet onderwijs in Nederland? Volgens de oude wet op het Lager Onderwijs was muziek een verplicht vak. Zang was bijvoorbeeld al vanaf 1847 verplicht op de lagere school. In 1985 werd de Wet op het Basisonderwijs ingevoerd, waarbij kleuter- en lagere scholen samengingen in nieuwe basisscholen. De invoering van deze nieuwe wet betekende voor de toenmalige kunstvakken zoals muziek een verbreding. Volgens de wet wordt gesproken over het leergebied kunstzinnige oriëntatie, waarbij tenminste aandacht besteed moet worden aan tekenen, muziek, handvaardigheid, spel en beweging. In 1988 werd er gemiddeld 5,4 uur per week besteed aan cultuureducatie (Oomen, Visser, Donker, Beekhoven, & Hoogeveen, 2009). Hiervan was slechts 1 uur per week beschikbaar voor muziekonderwijs. Motivatie van jonge kinderen in het muziekonderwijs 19

20 Voor 1968 stond alleen tekenen als verplicht vak op het rooster van middelbare scholen. Toen in 1968 de Wet op het voortgezet onderwijs in werking trad werden tekenen, muziek en handvaardigheid een verplicht vak in alle vormen van het voortgezet onderwijs. In 1993 werd de Basisvorming ingevoerd. Een pakket van 15 verplichte vakken voor 12 tot 15 jarigen. De school was verplicht om minimaal 2 kunstvakken aan te bieden en kon hierbij kiezen uit de vakken muziek, tekenen, handvaardigheid, textiele werkvormen, audiovisuele vormgeving, dans en drama. Als advies voor de basisvorming werd 280 uur per jaar aangehouden. Dit betekent 7 uur per week voor alle jaren basisvorming. Uit landelijke enquêtes (Oomen, Visser, Donker, Beekhoven, & Hoogeveen, 2009) bleek dat ongeveer de helft van de scholen dit advies aanhield of zelfs iets meer uren gaf. De andere helft zat echter onder het aantal adviesuren per week. In de eerste twee jaren van het voortgezet onderwijs worden gemiddeld 2 uren per week aan beeldende vakken gegeven en 1 uur aan muziek. Stand van zaken in het primair onderwijs Van alle basisscholen heeft ca. 90% een visie op cultuureducatie. Hiervan heeft 75% van de scholen deze visie ook schriftelijk vastgelegd. De scholen die nog geen visie hebben of nog niet schriftelijk hebben vastgelegd geven aan hier aan te werken om daarmee ook een beter aanbod tot stand te kunnen brengen. Vrijwel alle scholen hebben als doel om kinderen in aanraking te brengen met kunst en cultuur. Ook vinden scholen het van belang om de persoonlijke ontwikkeling van de kinderen te stimuleren door middel van kunst en cultuur. Tabel 2.1 Visie op cultuureducatie basisscholen Percentage basischolen met een visie op cultuureducatie Nee, geen visie 10 % Ja, maar niet schriftelijk vastgelegd 28 % Ja, deze is vastgelegd in het 19 % schoolplan en/of de schoolgids Ja, deze is vastgelegd in een apart 43 % beleidsplan Noot. Overgenomen uit Cultuureducatie in het primair en voortgezet onderwijs, door Oomen, C., Visser, I., Donker, A., Beekhoven, S. & Hoogeveen, K., 2009, p.18, Utrecht: Sardes/Oberon. Het aantal uren dat besteed wordt aan kunst en cultuur is al jaren stabiel. De meeste tijd wordt besteed aan tekenen en handvaardigheid. Daarna gaat de meeste aandacht uit naar spel en bevordering van taalgebruik. Aan muziek en beweging wordt wekelijks evenveel tijd gespendeerd. In tabel 2.2 is per groep weergegeven van het aantal uren dat wekelijks op basisscholen gebruikt wordt voor cultuureducatie. Hierbij is het opvallend dat de kinderen uit groep 2 nog gemiddeld 10 uur per week met cultuureducatie bezig zijn wat in groep teruglopen is tot ongeveer 5 uur per week. 20

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

1. Visie op cultuureducatie... 1. 2. Cultuureducatie binnen de programmering... 4. 3. Culturele activiteiten buiten de programmering...

1. Visie op cultuureducatie... 1. 2. Cultuureducatie binnen de programmering... 4. 3. Culturele activiteiten buiten de programmering... Inhoud 1. Visie op cultuureducatie... 1 2. Cultuureducatie binnen de programmering... 4 3. Culturele activiteiten buiten de programmering... 5 4. De volgende culturele instellingen leveren een bijdrage

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Muziek zeer veeleisende activiteit

Muziek zeer veeleisende activiteit Muziek zeer veeleisende activiteit verwerken van auditieve info herkennen van emoties beroep op geheugen voorstellingsvermogen (deels visueel) verwachtingen toetsen, plannen, vooruitdenken, anticiperen

Nadere informatie

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding:

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding: Essay Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Naam: Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docent: Rob van Willigen Modulecode: MEDM0201D Modulenaam: Is multimedia als leermiddel

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Open Huis op vrijdag 22 januari 2016 maandag 1 woensdag 3 donderdag 4 februari 2016 Afdelingsleider klas 1

Open Huis op vrijdag 22 januari 2016 maandag 1 woensdag 3 donderdag 4 februari 2016 Afdelingsleider klas 1 (Hoog)begaafd? Met onderwijs op maat, uitdagingen in je eigen interesses en jaren ervaring in onderwijs aan (hoog)begaafden ben je bij ons aan het goede adres! (Hoog)begaafd? Wat is (hoog)begaafdheid nou

Nadere informatie

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Dario Fo, ondernemers in de kunst Poeldijk, 13 december 2012 Inleiding Op de vraag van de gezamenlijke basisscholen uit De Lier voor een

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

2 Algemene doelstelling en visie

2 Algemene doelstelling en visie 2 Algemene doelstelling en visie 2.1 Algemene doelstelling De groene kikker heeft als doel huiselijke en persoonlijke kinderopvang te bieden, die optimaal tegemoet komt aan de behoeften van de kinderen.

Nadere informatie

Lieke Drukker Ninja van der Honing september 2012

Lieke Drukker Ninja van der Honing september 2012 Lieke Drukker Ninja van der Honing september 2012 Wij Jullie Afstemmen verhaal op jullie vragen Iedereen stopt tijd en vooral energie in het stimuleren van de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Bezuinigingen muziekonderwijs

Bezuinigingen muziekonderwijs Muziek en cultuur bezuinigingen & nieuw beleid 7 november 2012 Bezuinigingen muziekonderwijs Begrotingsbehandeling november 2011: Afschaffen subsidie muziekschool Muziekles t/m 18 jaar tegen gereduceerd

Nadere informatie

Locatie Buitenbaan Je doet ertoe!

Locatie Buitenbaan Je doet ertoe! JENAPLAN Locatie Buitenbaan Je doet ertoe! BUITENGEWOON JENA een andere, succesvolle aanpak In Heerenveen kunnen leerlingen sinds 1997 in de onderbouw van Jenaplan-onderwijs volgen in heterogene klassen:

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op]

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] +31613021720 Info@muziekschoolmontauban.nl www.muziekschoolmontauban.nl Over Muziekschool Montauban Muziekschool Montauban staat voor de bereikbaarheid van muziekles voor

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Adviseer het Van Lodenstein College als ouders van harte achter de identiteit van deze school staan.

Adviseer het Van Lodenstein College als ouders van harte achter de identiteit van deze school staan. Advies voortgezet onderwijs Wegwijzer bij het opstellen van het advies van de groepsleerkracht bij de overgang van leerlingen van de basisschool naar voortgezet onderwijs Doel van de wegwijzer Ouders en

Nadere informatie

Samen leren samen spelen Met elkaar en van elkaar leren

Samen leren samen spelen Met elkaar en van elkaar leren Samen leren samen spelen Met elkaar en van elkaar leren Muziekonderwijs een noot zaak en een noodzaak Overweging: Muziekonderwijs op basisschool muziekscholen Noodzaak tot verandering Nieuwe vormen van

Nadere informatie

Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn

Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn Beschrijving van het arrangement voor talentontwikkeling Basisschool De Ontdekkingsreis werd tien jaar geleden opgericht als vernieuwingsschool en telt ongeveer 90

Nadere informatie

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering PRESENTEERT onderwijsteam MIKspecials onderwijsteam MIKxer onderwijsteam deskundigheidsbevordering Deskundigheidsbevordering De nieuwe beleidsperiode voor cultuureducatie is op 1 januari 2013 van start

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Even voorstellen 5. Waar staan we voor 7. Ons onderwijs 7. Boeiend onderwijs: 8. Kwaliteit bewaken 8

Inhoudsopgave: Even voorstellen 5. Waar staan we voor 7. Ons onderwijs 7. Boeiend onderwijs: 8. Kwaliteit bewaken 8 Informatiegids Inhoudsopgave: Even voorstellen 5 Waar staan we voor 7 Ons onderwijs 7 Boeiend onderwijs: 8 Kwaliteit bewaken 8 Veiligheid door respect en regels 9 Open voor vernieuwingen 9 Engels en Frans

Nadere informatie

Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012

Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012 Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012 Vraagstelling Kunnen social media in het lesprogramma van de niveau-4 opleiding junior account manager op het

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Bron: De duizendpoot onder de loep / P. van der Zant, 2009 Cultuurnetwerk Nederland voert in opdracht van het ministerie van OCW een vierjarig project (2009-2012) uit met als

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen Wij verzoeken u vriendelijk de volgende vragen over cultuureducatie op uw school te beantwoorden. Uw antwoorden zijn voor ons van groot belang om de ondersteuning van cultuureducatie op de scholen de komende

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

Kunstschool Boxtel. Inleiding

Kunstschool Boxtel. Inleiding Kunstschool Boxtel Inleiding In dit beknopte scenario wordt een kleine duurzame organisatie voor cultuureducatie in de gemeente Boxtel omschreven; Kunstschool Boxtel. Kunst- en cultuureducatie stimuleert,

Nadere informatie

Willibrordus: cultuur in ons hart

Willibrordus: cultuur in ons hart 1. Willibrordus: cultuur in ons hart De huidige maatschappij vraagt om creatieve burgers die nieuwe ideeën kunnen bedenken en uitwerken. Daarom mag je op de Willibrordus door spelen wijs(er) worden! Kom

Nadere informatie

HET ONDERWIJS IN FINLAND Studiereis 13-20 maart 2016

HET ONDERWIJS IN FINLAND Studiereis 13-20 maart 2016 HET ONDERWIJS IN FINLAND Studiereis 13-20 maart 2016 The Education System of Finland and Education in Rovaniemi The aim is a school that functions as a learning organisation that: l a s r e s: v s a ran

Nadere informatie

MUZIEK VOOR JONGE GASTEN - een Raamwerk voor schoolbreed muziekonderwijs -

MUZIEK VOOR JONGE GASTEN - een Raamwerk voor schoolbreed muziekonderwijs - MUZIEK VOOR JONGE GASTEN - een Raamwerk voor schoolbreed muziekonderwijs - De philharmonie zuidnederland is in seizoen 2013/2014 begonnen als nieuw orkest dat is ontstaan door het samengaan van Het Brabants

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Enquête oudertevredenheid onderbouw DL feb.15

Enquête oudertevredenheid onderbouw DL feb.15 Enquête oudertevredenheid onderbouw DL feb.15 1. Vorig schooljaar was mijn kind leerling in de afdeling: Respondenten 122 A. Havo 53 43% B. Atheneum 61 50% C. Gymnasium 8 7% 2. Dit schooljaar is mijn kind

Nadere informatie

Oranje Nassau is een vindplaatsschool voor wetenschap en techniek.

Oranje Nassau is een vindplaatsschool voor wetenschap en techniek. Oranje Nassau is een vindplaatsschool voor wetenschap en techniek. Het schooljaar is nu bijna voorbij. Afgelopen jaar was voor de Oranje Nassau een bijzonder jaar, ze zijn namelijk vindplaatsschool geworden!

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

- school de Ontmoeting Jenaplanschool voor basisonderwijs

- school de Ontmoeting Jenaplanschool voor basisonderwijs - school de Ontmoeting Jenaplanschool voor basisonderwijs Beleidsplan hoogbegaafdheid 2016 1 2 Beleidsplan (hoog)begaafde leerlingen Doel Op onze school stemmen we ons onderwijs zodanig op de behoeften

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam. Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH)

Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam. Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH) Nieuwsgierigheid een basis in de school? Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH) Sanne Dekker Neuropsycholoog, onderzoeker

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Presentatie tijdens lesjes middag. De Vos: jouw slimste keuze!

Presentatie tijdens lesjes middag. De Vos: jouw slimste keuze! Presentatie tijdens lesjes middag De Vos: jouw slimste keuze! Visie Strategisch Beleidsplan Onze primaire functie en ons hoofddoel is het ontplooien van leerlingen op basis van individuele kwaliteiten.

Nadere informatie

Thuis in Taal Professionalisering van leraren ter ondersteuning van laaggeletterde ouders bij de taalontwikkeling van jonge kinderen.

Thuis in Taal Professionalisering van leraren ter ondersteuning van laaggeletterde ouders bij de taalontwikkeling van jonge kinderen. Thuis in Taal Professionalisering van leraren ter ondersteuning van laaggeletterde ouders bij de taalontwikkeling van jonge kinderen. Martine van der Pluijm Hogeschool Rotterdam Kenniscentrum Talentontwikkeling/

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

School Ondersteuningsprofiel De Startbaan - 2 oktober 2014

School Ondersteuningsprofiel De Startbaan - 2 oktober 2014 De Startbaan - 2 oktober 214 1B. Onderwijskundig concept van de school Onderwijskundig concept van de school Onze school zet de laatste jaren in op kwaliteitsgericht coachen. Daarbij gaan we uit van de

Nadere informatie

ENQUÊTE: toetsing op maat

ENQUÊTE: toetsing op maat ENQUÊTE: toetsing op maat Bezoekers van de website van de PO-Raad konden hun mening geven over toetsing op maat. Tussen 22 januari en 6 februari 2013 hebben 201 mensen de enquête volledig ingevuld. De

Nadere informatie

Adviseer het Van Lodenstein College als ouders van harte achter de identiteit van deze school staan.

Adviseer het Van Lodenstein College als ouders van harte achter de identiteit van deze school staan. Advies voortgezet onderwijs Wegwijzer bij het opstellen van het advies van de groepsleerkracht bij de overgang van leerlingen van de basisschool naar voortgezet onderwijs Doel van de wegwijzer Ouders en

Nadere informatie

Over het Vecht-College

Over het Vecht-College Over het Vecht-College Het Vecht-College is een particuliere middelbare school voor mavo, havo en vwo. Wij bieden kwalitatief hoogstaand onderwijs, gericht op de individuele behoeften en talenten van kinderen.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Wishful Music. Education. Powered by. Meer in je mars met muziek

Wishful Music. Education. Powered by. Meer in je mars met muziek Wishful Music Education Meer in je mars met muziek Powered by Stichting Wishful Singing November 2014 SAM ENVATTING Wishful Singing wil een impuls geven aan beter klassikaal muziekonderwijs op basisscholen.

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 12 25 maart 2015

NIEUWSBRIEF 12 25 maart 2015 TRAININGEN (WERK)BIJEENKOMSTEN CONFERENTIES projectplan nieuwe scholen Op 11 maart zijn de icc-ers van de tweede tranche scholen onder leiding van Iris van der Kamp aan de slag gegaan met hun projectplan.

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

Wij zijn Sport Helden! Zullen wij samen sport aanbieden?

Wij zijn Sport Helden! Zullen wij samen sport aanbieden? Wij zijn Sport Helden! Zullen wij samen sport aanbieden? Na ons gesprek zojuist kunt u in deze bijlage een stukje achtergrond informatie vinden. Mocht u vragen hebben, dan hoor ik dit graag. Veel plezier

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

U levert maatwerk, wij ook. Zakelijke taaltrainingen op maat.

U levert maatwerk, wij ook. Zakelijke taaltrainingen op maat. Klantbeoordelingen 2015 - zakelijke taaltrainingen januari t/m december 2015, n = 1.247 Klantenwaardering Vraagstelling Uitstekend Goed Voldoende Onvoldoende Slecht Wat vindt u van het gebruikte lesmateriaal?

Nadere informatie

Adviseer het Van Lodenstein College als ouders van harte achter de identiteit van deze school staan.

Adviseer het Van Lodenstein College als ouders van harte achter de identiteit van deze school staan. Advies voortgezet onderwijs 2016 Wegwijzer bij het opstellen van het advies van de groepsleerkracht bij de overgang van leerlingen van de basisschool naar voortgezet onderwijs Doel van de wegwijzer Ouders

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Film bekijken? Scan met Layar! vmbo-theoretisch leerweg (tl) havo, atheneum, atheneum+ 900 leerlingen Uit de kunst! Ongeveer 900 leerlingen komen elke dag naar

Nadere informatie

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Broekmolenweg 16 2289 BE Rijswijk www.kunstgebouw.nl B e l e i d s p l a n 2 0 1 3-2 0 1 6 Z I C H T B A AR M AK E N W AT E R I S, S T I M U L E R E N W AT

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

NAAR DE BRUGKLAS, MAAR WELKE?

NAAR DE BRUGKLAS, MAAR WELKE? VMBO NAAR DE BRUGKLAS, MAAR WELKE? Kind: aanleg, belangstelling, prestaties,beroepswens Basisschool: toetsen, leerprestaties, interesse, motivatie, vaardigheden, gedrag. Leerlingvolgsysteem + Advies Toelatingseisen:

Nadere informatie

Informatie over de brugklas voor ouders

Informatie over de brugklas voor ouders Open Huis vrijdag 29 januari 2016 16.00-21.00 uur scholengemeenschap voor mavo, havo en vwo (atheneum en gymnasium) Informatie over de brugklas voor ouders Open lessen 11, 12, 14 en 15 januari 2015 Deelname

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

U I T N O D I G I N G

U I T N O D I G I N G U I T N O D I G I N G Janusz Korczak Prijs 2012 voor Stichting Leerorkest te Amsterdam Presentatie Maartje van Weegen Janusz Korczak Prijs 2012 De Janusz Korczak Stichting en Stichting Leerorkest nodigen

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands Proefschrift Marieke Heers (gepromoveerd 3 oktober in Maastricht; promotoren prof.dr. W.N.J. Groot en prof.dr. H. Maassen van den Brink)

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE Keizersgrach T 020-6 info@mocca-amsterdam.nl Factsheet Basispakket, Overgangsregeling Kunstkijkuren en de Cultuurbus Amsterdam Juli 2014 Inhoud Het Basispakket Kunst- en Cultuureducatie 2 MoccaAcademie

Nadere informatie

Leerlingprofielen in het voortgezet onderwijs

Leerlingprofielen in het voortgezet onderwijs Leerlingprofielen in het voortgezet onderwijs In deze leerlingprofielen wordt per onderwijsniveau een beschrijving gegeven van kenmerken en eigenschappen van leerlingen die passen bij dat onderwijsniveau.

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

BEVORDERING KLAS 1 t/m

BEVORDERING KLAS 1 t/m BEVORDERING KLAS 1 t/m 3 2015-2016 1 Verklaring van enkele veel voorkomende begrippen bij de bevorderingsregels. (Onvoorwaardelijke) bevordering Een leerling heeft het recht plaats te nemen in het volgende

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID

KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID Aanleiding: Scholen in de regio hebben geen behoefte aan een verruiming van het aanbod, maar aan het inzichtelijk maken van het aanbod en de keuzemogelijkheden,

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs 2 Inleiding Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken zijn naast het onderwijs in taal en rekenen belangrijk in het lesaanbod.

Nadere informatie

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Op het Picasso Lyceum sta jij centraal. En de leraren doen er alles aan om jouw talenten verder te ontwikkelen. Daar staat natuurlijk

Nadere informatie

Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities.

Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities. N e e r, 2 6 m e i 2 0 1 0 Visie & Beleid Beste lezer, Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities. Indien u opmerkingen, suggesties of vragen heeft, laat ons dit weten.

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Leren en Evalueren in de Ark of Inquiry

Leren en Evalueren in de Ark of Inquiry Leren en Evalueren in de Ark of Inquiry KWTG Werkplaats 4 maart 2016 Author s name and/or Institution Doelen van de Ark Meer leerlingen enthousiast maken voor science en voor carrieres in science; Onderzoekend

Nadere informatie

UITKOMST KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGD PRIMAIR ONDERWIJS

UITKOMST KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGD PRIMAIR ONDERWIJS UITKOMST KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGD PRIMAIR ONDERWIJS Basisschool Aquamarin te Bonaire School: Aquamarin Plaats: Jato Baco, Bonaire BRIN-nummer: 30KX Datum uitvoering onderzoek: 20 mei 2014 Datum

Nadere informatie

Speelwijzer Go VMBO game

Speelwijzer Go VMBO game Speelwijzer Go VMBO game Voor docenten basisonderwijs Welkom bij Go VMBO. Het spel dat uw leerlingen helpt om een gedegen keuze te maken voor het voortgezet onderwijs. Door het spelen van deze uitdagende

Nadere informatie

Tweetalig vwo op Eijkhagen. That s interesting!

Tweetalig vwo op Eijkhagen. That s interesting! Tweetalig vwo op Eijkhagen That s interesting! Meer dan 75% van de lessen in het Engels Find out if TTO is right for you! Wat is tweetalig onderwijs? Als je kiest voor het tweetalige vwo van Eijkhagen

Nadere informatie

Trainersopleiding 2014

Trainersopleiding 2014 Trainersopleiding 2014 Remind Keizersgracht 253, Amsterdam www.remindlearning.nl trainersopleiding@remindlearning.nl Uitleg van de trainersopleiding In dit document kun je lezen wat Remind doet, waar Remind

Nadere informatie

Programma Kinderen Maken Muziek

Programma Kinderen Maken Muziek Programma Kinderen Maken Muziek Periode 2015-2017 Inleiding Kinderen Maken Muziek wil een bijdrage leveren aan het versterken van de sociale cohesie door kinderen samen een instrument te leren bespelen.

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie