StemWijzer is geen wetenschap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "StemWijzer is geen wetenschap"

Transcriptie

1 StemWijzer is geen wetenschap Jochum de Graaf, Jerome Scheltens 1. Introductie Wetenschappelijke betrouwbaarheid is niet aan de orde, is de titel van een onderzoek door een projectgroep studenten politicologie van de Universiteit van Amsterdam, gepubliceerd erd januari 2010, naar de macht van online kieshulpen. De uitspraak, gedaan in een interview met Jochum de Graaf, projectleider StemWijzer, is misschien wat onbezonnen en al te stellig, maar was een antwoord op de vraag welke wetenschappelijke criteria de StemWijzer als uitgangspunt hanteert om zijn politieke betrouwbaarheid te waarborgen. Veel van de kritiek op de StemWijzer kan worden samengevat onder de noemer dat de StemWijzer meer wetenschappelijk zou moeten worden opgezet. Al in het tijdschrift Beleid en Maatschappij, jaargang 30-1 in 2003, voerde de Utrechtse wetenschapper Loek Groot in het artikel Een kritische evaluatie van de StemWijzer 2002 een aantal kritiekpunten op de StemWijzer aan, dat erop neer kwam dat de StemWijzer beter geijkt zou moeten worden door zowel wetenschappers als politieke deskundigen. Voor een uitvoerige repliek zij verwezen naar het artikel Zin en Onzin over de StemWijzer 2002: een reactie, van de hand van Peter Schuszler, Jochum de Graaf en Paul Lucardie in Beleid en Maatschappij jaargang 30 nr. 3. Een aantal jaren geleden concentreerde de kritiek uit wetenschappelijk hoek op de StemWijzer zich vooral op het onderzoeken van de invloed van de tool op het stemgedrag. Onder andere door Walgrave en ook Marschall werd aangetoond dat de directe invloed op het stemgedrag marginaal was, in de zin dat gebruikers niet klakkeloos het resultaat of het advies van de stemhulpen opvolgen en dat partijen die meer dan andere bovenaan in de rangorde terecht komen daar geen aantoonbaar voordeel uit halen bij de verkiezingen zelf. Door wetenschappers als Van Praag in een officieel ongepubliceerd artikel en door Krouwel en Fiers in een eveneens voorlopige versie werd ingezoomd op de vermeende mogelijkheid van partijen om de stellingen van de StemWijzer te manipuleren. Omdat deze kritiek niet wetenschappelijk goed onderbouwd is en in het geval van Krouwel tot een voorspelbare conclusie leidde dat zijn eigen tool, Kieskompas, een betere performance heeft dan de StemWijzer wordt hier verder door ons niet bij stil gestaan. Het onderzoek van de studenten van de Universiteit van Amsterdam stelt onder meer dat kieshulpen als de StemWijzer aan een betere controle op het totstandkomingsproces moeten worden onderworpen en dat politicologen moeten meehelpen aan het creëren van een geschikter theoretisch raamwerk. In een recent opinieartikel, eind februari 2011, in NRC Handelsblad stellen de wetenschappers Tiemeijer, Anderson en Fossen dat online kieshulpen recht zouden moeten doen aan de volle le breedte van politieke overwegingen en met behulp van wetenschappelijk onderzoek in die zin doorontwikkeld zouden moeten worden. De meeste kritiek uit politicologische hoek heeft als gemeenschappelijke noemer dat de StemWijzer niet wetenschappelijk toetsbaar is omdat hij niet wetenschappelijk is opgezet. Die kritiek is eenvoudig te pareren met de stelling dat de StemWijzer nooit de pretentie gehad heeft om enig wetenschappelijk doel na te streven, maar als een instrument om

2 de politieke voorkeur te testen. Sterker nog, in de ontwikkeling van de StemWijzer de afgelopen tweeëntwintig jaar zijn steeds meer aan de wetenschap ontleende uitgangspunten verlaten. Wetenschappers hebben kritiek geuit en vele concurrenten hebben alternatieve tools aangereikt, zonder ooit goed te hebben gerealiseerd wat het doel en de essentie is van een politieke voorkeurstest, maar zij hebben daar zelf wel impliciet opvattingen over ontwikkeld. Niet alleen zijn er zo aanbevelingen gedaan die voor de StemWijzer beside the point waren, niet zelden zijn er zelfs aanbevelingen gedaan en door concurrenten variaties toegepast die diametraal tegen het wenselijk functioneren van een politieke voorkeurtest indruisen. In dit artikel zullen wij eerst een korte geschiedenis van de StemWijzer beschrijven, de factoren die verantwoordelijk zijn voor het grote succes en de populariteit benoemen. Vervolgens gaan we in op een aantal afzonderlijke aspecten van de StemWijzer, de antwoordcategorieën, de rekenmethode en de functionaliteit van de tool. Hieruit zal blijken dat de StemWijzer zich in de loop der tijd vooral als educatieve tool bewezen heeft en langzamerhand elke wetenschappelijke pretentie heeft laten varen. Toch zijn er ook terechte methodologische kritieken geweest die de StemWijzer altijd zeer ter harte heeft genomen, ook deze sommen we op. Tenslotte is de nieuwste ontwikkeling in de wetenschappelijke aandacht rond VAA s, de internationale verzamelnaam van stemwijzers, de link met burgerschapsopvattingen die aan het bestaan van dit soort tools ten grondslag liggen. Ook hier geven we graag enig inzicht in. 2. Korte historische schets: StemWijzer Het eerste StemWijzer-pakket bestaande uit een boekje en een diskette met 60 uitspraken uit verkiezingsprogramma s van politieke partijen, werd bij de Tweede Kamerverkiezingen van september 1989 uitgebracht door de Stichting Burgerschapskunde (SBK), het Nederlands Centrum voor Politieke Vorming. Het pakket was bedoeld voor het voortgezet onderwijs. Deze eerste versie van de StemWijzer ging nog uit van het eenvoudige principe dat alle politieke partijen op één dimensie konden worden geplaatst. Was men het eens met een stelling, dan leverde dit 0 (SP) tot 50 (SGP) punten op. Door dit puntenaantal te delen door het aantal stellingen waarmee men het eens was, volgde een advies. Dit was heel simpel, maar een praktisch nadeel was uiteraard dat het oplopend aantal punten met een politieke richting kon worden geassocieerd (meer punten = beter, en meer was hier rechts ). Pas daarna zijn we gebruik gaan maken van de mogelijkheden van de computer waardoor dit soort problemen omzeild konden worden. De eerste, meer geavanceerdere, digitale StemWijzer werd uitgebracht bij de Tweede Kamerverkiezingen van Vooral het publicitaire bereik van deze StemWijzer was groot, al bleef het gebruik nog beperkt. In totaal werden enkele duizenden diskettes verkocht, deels via het Instituut Publiek en Politiek (IPP) waarin de SBK was opgegaan, maar ook via kiosken en de betere boekhandels. In 1998 werd de StemWijzer voor de Tweede Kamerverkiezingen niet alleen in grote getale via diskette verspreid, onder meer onder de lezers van het dagblad Trouw, het programma werd ook op het Internet, de verkiezingssite van het IPP, gezet kiezers maakten gebruik van deze eerste internetversie. De StemWijzer beleefde zijn grote doorbraak bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002, toen meer dan twee miljoen gebruikers, die de test compleet invulden, werden genoteerd. Daaraan lagen vooral twee factoren ten grondslag: 1. De grote en toenemende verspreiding van internet; had in procent van de Nederlandse bevolking via een pc toegang tot internet, een jaar later, 2002 was dat percentage gestegen tot 69.

3 2. De spannende, hectische en enerverende verkiezingscampagne van 2002; de campagne draaide om de opkomst van de Lijst Pim Fortuyn, en vele, vele kiezers wilden weten hoe zij zich verhielden tot deze onstuimige politieke nieuwkomer, die er voor zorgde dat voor het eerst in jaren de opkomst substantieel hoger was.. Het succes van de StemWijzer kondigde zich in de zomer van 2001 al aan toen verscheidene media het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP) benaderden met het voorstel tot samenwerking. De StemWijzer 2002 werd behalve op het eigen domein in identieke versies uitgebracht op de websites van de NOS (Nederland Kiest), de Wegener Groep, de Volkskrant, Planet Internet en MSN. Tijdens de campagne was de StemWijzer een vast onderdeel van een speciale serie tv-shows van de Tros, Studio Twee, met presentatoren Koos Postema, Antoinette Hertsenberg, Pia Dijkstra. Gasten van het programma werd gevraagd voor de uitzending de StemWijzer te doen en daar in het programma verslag van te doen. Vrijwel alle kranten en weekbladen, actualiteiten- en nieuwsrubrieken, zowel van de publieke omroep als van de commerciële zenders besteedden aandacht aan dé hit van de verkiezingscampagne mei 2002 zou het tv-programma Barend en Witteman aandacht aan de StemWijzer besteden, toen het bericht van de moord op Pim Fortuyn als een bom insloeg en de programmering overhoop gooide. De StemWijzer confirmeerde zich aan de tijdelijke campagnestop, ging enige dagen offline en brak op verkiezingsdag het voorlopige record van ruim twee miljoen gebruikers. Toen binnen negen maanden opnieuw verkiezingen voor de Tweede Kamer plaatsvonden kon de StemWijzer voortborduren op het succes. Opnieuw werden kopieën van de StemWijzer op mediawebsites geplaatst en werd met cabaretier Freek de Jonge een afspraak gemaakt, op stemwijzer.nl werd een banner voor zijn verkiezingsconference opgenomen en in het programma, - de afsluitende voorstelling werd op de avond voor de verkiezingsdag direct na het lijsttrekkersdebat uitgezonden werd de StemWijzer in een hilarische act tegen de opiniepeilingen afgezet. Dat de naam van de StemWijzer voor eens en voor altijd gevestigd was bleek ook uit het ondanks een kortere campagne nieuwe record van ruim 2, 2 miljoen gebruikers. In 2006 werd het voorlopige gebruikersrecord van 4,7 miljoen gebruikers genoteerd. Behalve de nog grotere verspreiding van internet en opnieuw een spannende verkiezingscampagne zal hier de vele publiciteit rond wat inmiddels stemwijzers was gaan heten een rol gespeeld hebben. In de jaren voorafgaand aan deze verkiezing was uit de hoek van belangengroepen al menige poging ondernomen een graantje van het succes van de StemWijzer mee te pikken, de lancering van concurrent Kieskompas die zich vooral met een sterk negatieve campagne over de rug van de StemWijzer trachtte te vestigen had in ieder geval als effect dat de StemWijzer tot een ongekend hoog aantal gebruikers reikte. Een week voor de verkiezingsdatum, 15 november 2006, werd op prime time op Nederland 1 De StemWijzer-Show uitgezonden waar de kijkers o.a. via sms de stellingen konden beantwoorden. Eind 2007 gaf het tv-actualiteitenprogramma EenVandaag het IPP de opdracht een speciale StemWijzer voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen te ontwikkelen. Vanaf die tijd is EenVandaag de vaste mediapartner bij landelijke verkiezingen. In het programma werd met spotjes promotie voor de StemWijzer gemaakt en een aantal malen werd ook inhoudelijk aandacht aan de resultaten besteed. Bij de laatstgehouden Tweede Kamerverkiezingen van juni 2010 werd 4,2 miljoen keer gebruik gemaakt van de StemWijzer, geen nieuw record, vermoedelijk vanwege de kortere campagnetijd en de afwezigheid van een nieuwe StemWijzer tv-avond, maar desalniettemin een imposant hoog aantal. Uit gebruikersonderzoek van Marcel Boogers, Universiteit van Tilburg, in 2006, blijkt dat ongeveer een kwart van de gebruikers de StemWijzer meerdere malen doet. Het unieke gebruik van de StemWijzer komt daarmee uit op ongeveer 3,25 miljoen, hetgeen betekent dat pakweg een derde van de kiezers bij het bepalen van de keuze op de verkiezingsdag van de StemWijzer gebruik maakt.

4 De opzet van de StemWijzers voor de gemeenteraadsverkiezingen, de Provinciale Statenverkiezingen, de Europese Parlementsverkiezingen wijkt in essentie niet af van die voor de Tweede Kamerverkiezingen; al zit bij deze verkiezingen nog wel een stijgende lijn in de gebruikerscijfers, een diepergaande analyse is in het bestek van dit artikel niet zo relevant. Ook de succesvolle implementatie van de StemWijzermethode in het buitenland, in Duitsland, Zwitserland, Bulgarije, Frankrijk, Groot-Brittannië; de StemWijzer die voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen werd uitgebracht, waar o.a. door CNN aandacht aan werd besteed en de toepassing in een speciaal project in Georgië ter verdieping van de partijprogramma s van de partijen in Georgië worden hier verder buiten beschouwing gelaten. 3. StemWijzers: Doel en Samenstelling Reeds in 1989 werd beklemtoond dat er behoefte was aan een instrument dat zich strikt zou richten op de inhoud van de politiek, de programma s van de politieke partijen. Dit werd gezien als een goed antwoord op wat in die tijd werd genoemd Amerikaanse toestanden de buitengewoon grote aandacht voor personen, imago s die de Amerikaanse politiek tot op de dag van vandaag kenmerken. Eind 2003 werd de StemWijzer onderscheiden met de Machiavelliprijs, de jaarlijkse prijs voor een bijzonder prestatie op het terrein van overheidscommunicatie. Het juryrapport verwoordde het belang van de StemWijzer aldus: In een tijd van voortgaande mediatisering en personalisering van politiek in het algemeen en verkiezingen in het bijzonder, biedt de StemWijzer een welkom inhoudelijk tegenwicht.' 'Tijdens de verkiezingen van 2003 is ook onderzoek gedaan onder bezoekers van de Stemwijzer. De meeste gebruikers zien de StemWijzer als een handige manier om zich te informeren over de standpunten van politieke partijen. Of om na te gaan in hoeverre de eigen standpunten wel overeen komen met die van de partij van hun voorkeur. Ongeveer een derde zegt dat het stemadvies van de StemWijzer hun keuze in het stemhokje heeft beïnvloed. (...) Het onderzoek toont ook nog iets anders aan. De gangbare politieke websites, zoals die van politieke partijen of U komt toch ook van Binnenlandse Zaken, zijn toch vooral het domein van hoogopgeleide jongeren. Het publiek dat op de StemWijzer afkomt is veel meer representatief voor alle kiezers. En dat is zeker een groot compliment waard. De StemWijzer is geen spoorboekje voor de kiezer. Er loopt geen rechte lijn van het stemadvies naar het kiesbiljet. En dat hebben de makers ook nooit geambieerd. Vanaf de oprichting was het doel educatief van aard. En dat is altijd zo gebleven. De StemWijzer informeert, confronteert, prikkelt en stemt tot nadenken. De StemWijzer heeft zo vanaf het begin vooral een educatief doel gehad. In de docentenhandleiding bij de StemWijzer van 1989, uitgave SBK, is dit als volgt geformuleerd: 1. Vermeerderen van kennis van de programmatische verschillen en overeenkomsten tussen de politieke partijen; 2. Behulpzaam zijn bij het maken van een partijpolitieke keuze. Dat is het educatieve - en voor alle duidelijkheid dus niet een wetenschappelijk doel dat met de StemWijzer wordt nagestreefd. Onderstreept zij ook de dubbele betekenis van het woord StemWijzer, zowel het aangeven vaneen richting bij het bepalen van een stem als een aansporing om wijzer te gaan stemmen. Doel is daarmee van meet af aan geweest om de politiekinhoudelijke verschillen tussen politieke partijen duidelijk te maken, met als normatieve uitgangspunten dat een kiezer deze verschillen tenminste zou moeten weten en willen vergelijken met zijn eigen standpunt. Overigens zonder moralistisch te willen zijn en daarbij allerhande motivaties voor stemgedrag (strategische overwegingen, oordelen over Ieiderschap, geloofwaardigheid en uiterlijk van kandidaten, traditie, etc..) negatief te classificeren. Het idee was de politiek terug te brengen naar de kern, de inhoud, een inhoudelijk alternatief bieden voor de

5 verkiezingsprogramma s van de politieke partijen die die rol niet meer leken te vervullen. De StemWijzer werd ook benoemd als politieke voorkeurtest en uitdrukkelijk niet als onderzoek of opiniepeiling. Bij de educatieve doelen horen een aantal uitgangspunten die helpen deze doelen met succes te behalen. 1. Stemmen is kiezen, en om te kunnen kiezen moeten verschillen in standpunten worden uitvergroot. Dat veronderstelt dus een niet genuanceerde stellingname. 2. Beseft moet worden dat tweederde tot driekwart van de Nederlandse bevolking en kiezers een opleidingsniveau van VMBO tot MBO heeft. Een politieke voorkeurtest moet in formulering van stellingen, taalniveau en woordgebruik, lay-out, elkaar uitsluitende antwoordcategorieën én presentatie van de uitslag simpel en eenduidig te begrijpen zijn. De tool moet relatief snel te doen zijn, reeds begin jaren negentig van de vorige eeuw bedachten wij dat een gebruiker niet meer dan dertig stellingen in tien tot vijftien minuten zou moeten beantwoorden om tot een resultaat te komen. 3. Het vermeerderen van kennis wordt vervolgens niet met een simpel testje bereikt. De test is een trekker waar men om aantrekkelijke redenen op af komt. Gebruikers worden beloond en menigmaal ook verrast met een resultaat, de partij met wie ze, als het om de inhoud gaat, het meeste overeenkomst hebben. Vervolgens krijgt men tijdens en achteraf de mogelijkheid tot vergelijken van standpunten tussen gebruiker en partijen, tussen partijen onderling en nadrukkelijk het aanbod om te linken naar de partij websites en -programma s elders online. De tool is geen doel op zich. Wetenschappers hebben vanaf het begin politiek voorkeurstesten als de StemWijzer gezien als enerzijds een poging tot modellering van het besluitvormingsproces van de individuele kiezer en aan de andere kant -hoe beter dit eerste zou lukken- als een voorspellingsmodel. En dan niet zozeer als een platte variant van de verkiezingsuitslag, maar meer als een opname van het kiezersgedrag in bredere zin, binnen de gehele politieke context van een verkiezingscampagne. De meeste varianten van en concurrenten op de StemWijzer kwamen overigens niet uit wetenschappelijk hoek, maar gingen uit van vergelijkbare valse aannames: stellingen moesten veel meer nuancering in hun formuleringen hebben, zodat tussenliggende standpunten van partijen beter aan bod kwamen, antwoordcategorieën moesten meer ruimte bieden dan enkel voor of tegen, maar meer ruimte bieden in 5-puntschalen of zelfs lijsten met antwoorden met uitgebreide beleidsvoorstellen. Wat al deze concurrenten gemeen hadden is dat het als gebruiker bijzonder vermoeiend was de hele test te doorlopen; eindeloos lezen, eindeloos klikken. De nuancering schoot de succesfactor van de tool voorbij. Ook hier was sprake van een vorm van modelleren; kiezers moesten blijkbaar in aanzienlijke details worden meegenomen, in verregaande overwegingen en nuanceringen van standpunten van politieke partijen. Partijen leken daarbij gesteund te worden om niet met de billen bloot te hoeven, om geen kleur te bekennen. De StemWijzer dwong partijen juist af hom of kuit te kiezen met korte bondige discriminerende stellingen, nuancering mocht en mag vervolgens in de aparte toelichtingvelden. Eerst helder kiezen, daarna nuanceren. Het Kieskompas in haar eerste versie vroeg bijvoorbeeld ook naar de betrouwbaarheid van de verschillende lijsttrekkers. Rekenkundig gebeurde hier vervolgens in het resultaat weinig mee. Het is ons niet bekend waarom Kieskompas besloot deze dimensie weer te schrappen, maar dat was een wijs besluit. Het opnemen van dit soort dimensies is gebaseerd op een verkeerde aanname van wat een politieke voorkeurstest is. Los van het feit dat als je eenmaal begint met opnemen van overige factoren, deze uit wetenschappelijk oogpunt ook meteen uitputtend zou moeten zijn,

6 anders modelleer je nog steeds de overwegingen in het hoofd van een kiezer niet succesvol. 4. De StemWijzer-methode De ontwikkeling van de StemWijzer kan verder het beste geschetst worden aan de hand van een beschrijving van de discussie over de hoofdkenmerken van het instrument: de antwoordcategorieën en de daarmee verbonden rekenmethode en als derde de functionaliteit van de tool. De eerste Stem Wijzer ter gelegenheid van de Tweede Kamerverkiezingen van september 1989 bevatte zoals aangegeven zestig uitspraken uit de verkiezingsprogramma s van de politieke partijen die aan de verkiezingen meededen. Opzet was een eendimensionale links-rechtsschaal, per ondersteunde uitspraak noteerde de gebruiker zelf een puntenaantal van 0 (voor de SP) tot 50 (voor de SGP). Deze rekenmethode had, zeker indien zichtbaar bij een papieren versie, het nadeel dat een rechtse score altijd gebaseerd was op meer punten en dus als suggestief kon worden ervaren. Dankzij de digitalisering, waardoor een meer complexe rekenmethode gehanteerd kon worden, kon het aantal vragen behoorlijk beperkt worden. Het kwam er toen op aan niet alleen de belangrijkste uitspraken uit de partijprogramma s te selecteren, maar om vooral veel aandacht te besteden aan het formuleren van stellingen over belangrijke onderwerpen. Vrij snel werd als norm bepaald dat een test, althans in de digitale versie, niet meer dan een stuk of dertig stellingen zou mogen bevatten. Een gebruiker zou in een minuut of tien, vijftien tot een resultaat moeten komen. In die eerste digitale versies van de StemWijzer werden, naar analogie van de opzet van enquêtes vijf antwoordcategorieën gehanteerd, van geheel eens tot en met geheel oneens en met als middenpositie neutraal, waarbij tevens de mogelijkheid bestond om een vraag over te slaan. Vanuit de telkens wederkerende discussie en benadrukking van de educatieve functie van het instrument werd deze antwoordschaal, ook wel Likertschaal, vrij snel verlaten. Het nog steeds valide argument dat daarbij gehanteerd wordt, stelt dat met de Likertschaal een schijnzekerheid wordt bereikt. In feite worden in een stellingscherm twee elkaar min of meer uitsluitende vragen gesteld, namelijk allereerst een mening en tegelijkertijd de intensiteit van die mening. En die intensiteit wordt bovendien niet bevredigend gemeten. Immers, hoe groot is het verschil tussen mee eens en helemaal mee eens? Methodologisch is daar een score aan te geven, maar die kent de gebruiker op dat moment niet. Per slot zijn het strikt genomen geen elkaar uitsluitende opties, die het kiezen moeilijker maakt, zeker naarmate het opleidingsniveau van de gebruiker lager is. Het antwoord helemaal mee eens bevat ook alle mening van mee eens maar dan nog wat meer erbij. En partijen zouden wel eens heel anders over dat verschil kunnen denken dan gebruikers. Daarbij ontstaat ook de mogelijkheid dat partijen hier strategisch op gaan antwoorden. Meer logisch achten wij het om eerst alle stellingen volgens een driepuntsschaal, Eens, Neutraal en Oneens, te beantwoorden en vervolgens in een apart scherm de onderwerpen van alle stellingen aan te bieden en de gebruiker de mogelijkheid te bieden om vanuit dat overzicht die onderwerpen aan te merken die voor hem extra belangrijk zijn. Bij de verdergaande digitale ontwikkeling van de StemWijzer werd ook veelvuldig over rekenmethode gediscussieerd, de methode waarmee het stemadvies werd berekend. Deze StemWijzer Methode, gehanteerd vanaf 1998, werkt als volgt. De kiezer krijgt de stellingen voorgelegd en mag daarbij kiezen uit Eens, Neutraal, Oneens of voor Geen mening. In dat laatste geval, in latere versies werd hiervoor ook het antwoord Overslaan gehanteerd, wordt de stelling niet betrokken in het advies. Wanneer alle

7 stellingen doorlopen zijn, dan mag de kiezer aan bepaalde stellingen nog extra gewicht toekennen. Vervolgens vergelijkt de computer de verschillende partijprofielen met het profiel van de kiezer, op basis van het principe van de kleinste afstand, ofwel de city block methode: is een kiezer het met de stelling eens (+), en een partij oneens (-), dan is de afstand maximaal: twee punten. Denkt een kiezer er hetzelfde over als een partij (eens, oneens, neutraal), dan is er geen verschil: nul punten. Neemt een kiezer of een partij een neutraal standpunt dan is de score één punt. (zie tabel 1) Tabel 1. Scoretoekenning op basis van 'kleinste afstand' Oneens Neutraal Eens Partij: Kiezer: Oneens Neutraal Eens Bij dertig stellingen is de maximale afstand, volgens bovenstaande puntentoekenning, tussen een kiezer en een partij dus zestig punten, en de kleinste afstand nul. De maximale afstand kan groter worden, als een kiezer één of meerdere stellingen selecteert die zwaarder mee moeten wegen. De scores bij de stellingen worden dan verdubbeld en kunnen dan dus maximaal vier punten per stelling worden. De partij met de laagste score komt bovenaan in de rangorde, etc. In de loop der tijd concentreerde de discussie zich vooral op de terminologie, de benaming van de middenpositie, neutraal of geen mening en of dit niet als een volwaardig antwoord van eenzelfde niveau als de antwoorden eens of oneens moest worden beschouwd of dat toch een andere waardering, een ander puntenaantal aan dit antwoord moest worden toegekend. Bij de Tweede Kamerverkiezingen 2006 werd een variant van de city block methode gebruikt waaraan Cohen s Kappa werd toegevoegd, een statistische methode om het gebruik van veel dezelfde antwoorden te corrigeren. Toen bij de Provinciale Statenverkiezingen 2007 met 12 StemWijzers bleek dat hierdoor partijen met wie de gebruiker de meeste overeenstemming had toch niet bovenaan de rangorde van partijen verschenen werd deze rekenmethode voor het bepalen van het resultaat verlaten. Cohen s Kappa is vooral van nut bij grootscheeps wetenschappelijk onderzoek met vele tientallen vragen; bij de StemWijzer, waar doorgaans niet meer dan twaalf partijen antwoorden geven op de stellingen leidt het tot ongewenste bijeffecten. Sindsdien hanteren we de simpele methode van het meten van de meeste overeenkomst, iedere stelling waarbij gebruiker en partij hetzelfde antwoord geven leidt tot een punt, bij het aangeven van extra gewicht wordt dit als een extra stelling c.q. antwoord meegeteld en de partij met de meeste overeenkomst komt bovenaan in de rangorde van partijen. De city block methode wordt nog wel gebruikt bij de selectie van stellingen. In de StemWijzermethode wordt in eerste instantie een groslijst van vijftig, zestig stellingen opgesteld die de partijen beantwoorden naar het partijstandpunt. Belangrijk criterium bij het maken van de eindselectie van dertig stellingen die in de StemWijzer worden opgenomen is of partijen wel voldoende afstand van elkaar hebben, waarbij als norm geldt dat tenminste op vijf stellingen, tien punten volgens de city block tabel, iedere partij ten opzichte van de andere partijen een tegenovergesteld standpunt in moet nemen. In een bijdrage aan NRC Handelsblad, november 2006, onderstreept de Twentse hoogleraar Kees Aarts al dat deze eenvoudige werking het sterkste punt is van de StemWijzer. Hoe meer kennistechnologie wordt toegepast, des te meer veronderstellingen moeten worden gemaakt over de totstandkoming van een correct

8 stemadvies, en des te sterker de invloed van de bedenkers op de werking van hun product. Het zijn juist de kennistechnologie en gecompliceerde adviesprogramma s zoals het Kieskompas die tot onverantwoordelijkheid leiden, doordat ze gebrekkige kennis over feitelijke besluitvormingsprocessen verwarren met democratische normen. In de theorie van democratie baseren kiezers hun keuze op het gevoerde regeringsbeleid en de beleidsvoornemens van partijen voor de toekomst. In de werkelijkheid baseren kiezers zich onder meer ook op hun oordelen over politici, maar dat feitelijke afwegingsproces is irrelevant bij het formuleren van een advies op basis van partijprogramma s. De StemWijzer biedt een handvat voor kiezers die bereid zijn om hun keuze mede te baseren op waar het in een democratie over zou moeten gaan, niets meer en niets minder. 5. Advies of Resultaat en Hoe gepresenteerd Veranderingen in de StemWijzer worden wel aangebracht na wetenschappelijke analyse van de tool, maar niet om het wetenschappelijke gehalte te verhogen. Van begin af aan waren wetenschappers van de Universiteit Twente bij de discussie over doel en effect van de StemWijzer betrokken, vanaf 2002 tot en met 2007 werd door Marcel Boogers, Universiteit Tilburg, onder gebruikers van de StemWijzer onderzoek gedaan naar gebruik en waardering. Tot en met 2007 werd, op basis van onder meer het gebruikersonderzoek, in expertmeetings met wetenschappers, vertegenwoordigers van politieke partijen, externe deskundigen de verkiezingscampagne en de werking van de StemWijzer geëvalueerd en conclusies getrokken voor de verdere ontwikkeling van de tool. Toen het wetenschappelijk onderzoek onder gebruikers geen significant nieuwe inzichten bood, werd de focus van het onderzoek verplaatst van de gebruiker naar het gebruik van de StemWijzer, de presentatie, de navigatie, de gebruiksvriendelijkheid. Lange tijd was de StemWijzer een soort black box, een gebruiker beantwoordde de stellingen, kon extra gewicht geven aan bepaalde onderwerpen en kreeg als resultaat, met het woord Stemadvies een partijlogo te zien en daarnaast een grafiek met in aflopende rangorde de partijen met wie de meeste overeenstemming was. Voor menige gebruiker was dit advies verrassend, een onverwachte uitkomst. Hoewel dit verrassingseffect een goede bijdrage leverde aan de populariteit van de StemWijzer werd tijdens een van de evaluaties van de StemWijzer, de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 besloten om voortaan niet meer het woord stemadvies te hanteren, maar Resultaat. Bij de gemeenteraadsverkiezingen 2010 werd door het onderzoeksbureau Motivaction, in opdracht van het IPP, een onderzoek uitgevoerd onder gebruikers in gemeenten waar zowel StemWijzer als Kieskompas actief waren,. Kernconclusies zijn dat StemWijzer de meest bekende online kieshulp is (68% kent StemWijzer, 25% Kieskompas; 38% Kieswijzer, die niet actief was bij de gemeenteraadsverkiezingen); dat StemWijzer door de respondenten beter gewaardeerd wordt dan Kieskompas en dat de StemWijzer een hoger bereik en waardering onder moeilijk bereikbare doelgroepen als ouderen en lager opgeleiden heeft. En hoewel de respondenten positiever waren over de functionaliteit van de StemWijzer, de grafische opbouw van de verschillende schermen, de navigatie, kwam als belangrijke aanbeveling naar voren dat de gebruiksvriendelijkheid nog wel bevorderd zou kunnen worden. Met het oog op de Tweede Kamerverkiezingen 2010 is daarom besloten met name het resultaatscherm opnieuw op te zetten. Aan het eind van de test, in het resultaatscherm staat de tekst: meeste overeenstemming met:: en dan de partijnaam. Om het resultaat nog meer te relativeren en de gebruikers nadrukkelijk te wijzen op de extra mogelijkheden,

9 functionaliteiten, is bij de tabel met rangorde van partijen bij de bovenste partij, de partij waarmee de gebruiker de meeste overeenstemming heeft, de zinsnede opgenomen: u bent het op.. punten oneens met (partijnaam). Onderaan het lijstje, bij de partij waarmee de gebruiker de minste overeenstemming heeft wordt vermeld: u bent het op.. punten een met (partijnaam). In een apart vlak worden een aantal vergelijkingsfilters aangeboden, de mogelijkheid om de eigen mening met die van alle partijen te vergelijken, de vergelijking met de partijstandpunten op de stellingen die als extra belangrijk zijn aangemerkt; de mogelijkheid om de standpunten per thema te vergelijken; de mogelijkheid om alle stellingen waarbij partijen een gelijkluidend standpunt innemen met elkaar te vergelijken. Op die manier is het resultaatscherm niet het eindpunt van de test, maar, zo blijkt uit de interne webstatistieken, voor een groot deel van de gebruikers het begin van een verdere oriëntatie op standpunten en partijen. In dit kader zij ook opgemerkt dat de homepage van de StemWijzer van begin af aan is opgezet als een pagina met behulp waarvan met de gebruiker gecommuniceerd kan worden. In campagnetijd functioneert dit als een portalsite, waarop relevant politiek nieuws wordt vermeld, waar een agenda van debatten en bijeenkomsten is te raadplegen, links naar verkiezingssites zijn opgenomen, inclusief die naar alle andere actieve stemhulpen. Dat de bezoekers van daar in grote getale gebruik van maken blijkt onder andere uit de vele duizenden mails die wij over alle mogelijke aspecten van de StemWijzer maar ook over vele andere zaken die een rol spelen in verkiezingstijd, krijgen, en die alle worden beantwoord. Uit dit contact met de afnemers komen regelmatig goed kritische commentaren, opmerkingen en kanttekeningen die te gebruiken zijn bij de verdere ontwikkeling van de StemWijzer. 6. Conclusie: de Gebruiker centraal Naast de discussie over het resultaatscherm zijn in de loop der tijd nog andere functionaliteiten aan de StemWijzer toegevoegd met als uitdrukkelijk en enig doel de gebruiksvriendelijkheid te verhogen. In de StemWijzer zijn altijd alle politieke partijen die aan de verkiezingen meedoen standaard opgenomen, tenzij een partij zelf aangeeft geen medewerking aan de StemWijzer te willen verlenen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen 2010, toen rond de zestig StemWijzers voor evenzovele gemeenten, stadsdelen en deelgemeenten, werden ontwikkeld is voor de intropagina van de StemWijzer een digitaal verkiezingsbord ontworpen, waar de logo s van de deelnemende politieke partijen in de lijstvolgorde zijn opgenomen met als optie om van daaruit naar de (verkiezings-) site van de politieke partijen door te klikken. Al langer, vanaf de Tweede Kamerverkiezingen van 2006, was er de optie om in een apart scherm partijen te kunnen selecteren. In verschillende variaties bij landelijke verkiezingen doen nu eenmaal veel meer partijen mee dan bij lokale of regionale verkiezingen kon de gebruiker zelf een keuze maken uit de partijen die meedoen, bv. alleen kiezen voor de partijen die in Tweede Kamer of gemeenteraad vertegenwoordigd zijn, dan wel een vergelijking tussen alleen christelijke partijen of collegepartijen. Op die manier wordt de gebruiker er nogmaals op gewezen dat hij zelf een keuze moet maken en dat niet het programma een geadviseerde partij uit de black box laat komen. Vanaf de campagne 2006 was er al de mogelijkheid om, in eerste instantie aan het eind van de test, de toelichtingen van de partijen op de standpunten te raadplegen. Partijen konden, binnen een aantal formele beperkingen, in alle genuanceerdheid hun stellingname verduidelijken. Voor het verkiezingsjaar 2010, met gemeenteraads- en Tweede Kamerverkiezingen, werd besloten deze toelichtingen op het niveau van de

10 stelling te ontsluiten. Voor de gebruikers een extra optie om zich bij het beantwoorden van de stelling te oriënteren op de overwegingen van de politieke partijen. Al deze veranderingen, modificaties, aan de tool hebben tot doel de educatieve functie van de StemWijzer te versterken. De gewijzigde opzet van de Tweede Kamer StemWijzer in 2010 is voor het online brengen uitgebreid getest in een zogeheten usability-test. Uit een analyse van de eigen webstatistieken bleek dat een significant groter aantal gebruikers vanuit het resultaatscherm op zoek ging naar meer informatie. De toelichtingen werden veel meer geraadpleegd, er was een toename van het verkeer naar de websites van de politieke partijen. En het beste bewijs dat de StemWijzer als een goed functionerend middel wordt gezien dat in verkiezingstijd goede diensten verleent blijkt natuurlijk uit de gebruikersstatistieken, waarbij nadrukkelijk zij vermeld dat de StemWijzer real time statistieken publiceert, alleen de aantallen gebruikers die de test compleet invullen, geen bezoekerscijfers of pageviews. Bij alle achtereenvolgende verkiezingen sinds 2006 heeft de StemWijzer zich keer op keer bewezen als de meest gebruikte en meest gewaardeerde stemtest, met gebruikerscijfers die meer dan het dubbele zijn dan die van alle andere testen bij elkaar. In hun artikel Digitale stemhulpen moeten rekening houden met veel meer overwegingen van kiezers dat in gereduceerde vorm in NRC Handelsblad eind februari 2011 gepubliceerd noteren Tiemeijer, Anderson en Fossen drie bezwaren tegen stemhulpen als de StemWijzer. Ten eerste zouden kiezers bij verkiezingen meer rationeel gewezen moeten worden op dieperliggende waarden en politieke oriëntaties in plaats van het beantwoorden van stellingen over onderwerpen van het moment, ook wel een pakketje referenda over de voornemens van het moment. Ten tweede zijn zij van mening dat niet alleen naar de inhoud gekeken moet worden, maar ook naar de politieke stijl. Het afrekenen op prestaties zou een groter disciplinerend effect op politici hebben. Stemhulpen vragen niet naar retrospectieve oordelen. En ten derde negeren de stemhulpen de mogelijkheid van strategisch stemmen, waarmee de auteurs bedoelen dat ook rekening gehouden zou moeten worden met de machtsvraag, of kiezers op een partij willen stemmen die kans krijgt regeringsmacht uit te oefenen. De bouwers van digitale stemhulpen zouden hun instrumenten zo moeten ontwikkelen dat zij recht doen aan de volle breedte van politieke overwegingen. Vanuit wetenschappelijk oogpunt kan het inderdaad een valide overweging zijn om veel meer politieke overwegingen mee te nemen en ontwikkelaars van stemtesten die de pretentie voeren onderzoek met hun tool te willen doen zouden deze eis bijzonder serieus moeten nemen. Maar vooralsnog gaat er ter verdediging tegen deze wens een ander argument vooraf: de wetenschap wil dit omwille van haar wens tot modelleren van de overwegingen van kiezers en begrijpt niet wat de oorspronkelijke functie van een politieke voorkeurtest is. En ten tweede, als het besluit tot modelleren zou worden genomen, zouden ook alle factoren die bij het bepalen van de stemkeuze een rol spelen moeten worden meegenomen. Het Nationaal Kiezers Onderzoek bevat een vragenlijst van maar liefst 60 pagina s voor de zogenaamde eerste golf en nog eens 57 extra pagina s voor de tweede golf, dan gaat het om religie en politiek, het vertrouwen in de partijleider, tevredenheid met de democratie, de opvattingen over Europa, vertrouwen in instituties, of stemwijzers en vooral ook opiniepeilingen van invloed zijn op het stemgedrag, of een kiezer een gerede kennis van de politiek heeft, in hoeverre vroeger stemgedrag meespeelt, of een gewenste en dan wel verwachte regeringscoalitie van belang is. Dit zijn allemaal zeer valide vragen en factoren die van belang zijn bij het bepalen van de stem, maar wie op basis hiervan een test wil

11 ontwerpen zal op het onoverkomelijke bezwaar stuiten dat geen kiezer de moeite zal nemen deze gigantische lijst vragen te beantwoorden. Het IPP is zich overigens wel bewust van de waarde van de dieper liggende waarde van politieke oriëntaties en heeft daarom als variant op de StemWijzer een Partijenwijzer ontwikkeld, een test waarmee de gebruiker door de beantwoording van 42 stellingen met als motto Wat voor maatschappij wil jij kan nagaan met welke politieke stroming hij de meeste overeenkomst heeft. Overigens zijn die stromingen over vijf politieke dimensies van elkaar onderscheiden, een simpel assenstelsel van links-rechts en progressief-conservatief is te beperkend voor het maken van een goed ideologisch onderscheid. Voor het afrekenen op prestaties is de Stemmentracker ontwikkeld een Stemwijzer met terugwerkende kracht, waarmee de gebruiker zich ten aanzien van dertig onderwerpen die de afgelopen regeerperiode in de Tweede Kamer in stemming kwamen kan oriënteren op de partij met wie hij de meeste overeenstemming heeft. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 werd de Stemmentracker tezamen met de StemWijzer aangeboden en maakten enige honderd duizenden kiezers daar gebruik van. En in het kader van strategisch stemmen werd in 2011 voor het eerst, in samenwerking met het online nieuwsmedium NU.nl, een StemWijzer Eerste Kamer online gebracht. Dit vanuit de gedachte dat kiezers bij Provinciale Statenverkiezingen in feite een dubbele stem hebben en met hun keuze voor een partij op provinciaal niveau ook de landelijke politieke verhoudingen beïnvloeden. Kortom, is de StemWijzer uit ontwikkeld en zal tot in lengte van verkiezingsdagen de tool zoals die er nu uitziet worden gepubliceerd? Nee, door serieuze, al dan niet wetenschappelijke kritiek, door gebruik in andere politieke culturen als Groot-Brittannië, de VS of voormalige communistische landen blijft het denken over een goed interactief hulpmiddel bij democratische verkiezingen gaande. Zo is voorstelbaar dat vanuit de educatieve doelstelling aan de stellingen nog een soort dossier over het betreffende onderwerp wordt aangeboden, zodat de gebruiker zich een beeld kan vormen van de actuele politieke discussie over het onderwerp. Een andere belangrijke denkrichting voor het verbeteren van de tool is een user-driven content methode, die de samenstelling van een VAA tot een meer deliberatief democractisch proces zou kunnen maken. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 is daar op bescheiden schaal al mee geëxperimenteerd, StemWijzergebruikers konden stellingen indienen en waarderen. Al leidt dat niet direct tot bruikbare nieuwe stellingen, het dwingt ons als makers wel tot nadenken over aannames van wenselijke vormen van stemgedrag, stemkeusbepaling en -beïnvloeding, democratisch burgerschap en wisselwerking van politiek en media. Belangrijkste conclusie voor wetenschappers en concurrenten die te hoop lopen tegen de StemWijzer is dat ons uitgangspunt is en zal blijven: de StemWijzer is er niet om het besluitvormingsproces van de burger te kunnen begrijpen en modelleren, de StemWijzer is er om kiezers de inhoudelijke politieke standpunten te leren kennen en daar uit te kunnen kiezen. Want de StemWijzer is er niet zozeer voor de wetenschap, maar eerst en vooral voor de kiezer.

12 Literatuurlijst Aarts, Kees (2006). Eenvoudige werking is sterkste punt StemWijzer, in NRC Handelsblad Boogers, Marcel (2006). StemWijzer lokaal. Gebruikers, motieven, effecten. Tilburg: Tilburgse school voor Politiek en Bestuur, PowerPoint presentatie van onderzoek ter gelegenheid van gemeenteraadsverkiezingen Boogers, M.J.G.J.A. (2006). Enquête bezoekers StemWijzer. Tilburg: Universiteit van Tilburg, onderzoeksnotitie Tilburgse school voor Politiek en Bestuur. Boogers, M. (2007). StemWijzer in de provincie. Verslag van een enquête onder gebruikers van de provinciale StemWijzers bij de Provinciale Statenverkiezingen van 7 maart Tilburg: Universiteit van Tilburg, onderzoek Tilburgse school voor Politiek en Bestuur. Cedroni L. en D. Garzia (2010). Voting Advice Applications in Europe. The State of the Art. Scripta Web Italië. Groot, L.F.M. (2003). Criteria to Evaluate Voting Indicators and a Recipe for a New One. Amsterdam: SISWO. Groot. L.F.M. (2003) Een kritische evaluatie van de StemWijzer In: Beleid en Maatschappij, jaargang 30, 1: Marschall, Der Wahl-O-Mat als Instrument der Gesellschaftsberatung - Potenziale und Grenzen, in: Zeitschrift für Politikberatung 2 Berlin (2009). Motivaction, Jorrit Hoekstra, Peter Jobsen. (maart 2010) Website evaluatie StemWijzer. Verslag onderzoek onder gebruikers van StemWijzer en Kieskompas, campagne gemeenteraadsverkiezingen Krouwel, André and Fiers, Stefaan (2008) From text to position, paper prepared for the conference Voting Advice Application (VAAs): between charlatanism and political science. Antwerpen Praag, P. van (2007). De stemwijzer: hulpmiddel voor de kiezers of instrument van manipulatie? Amsterdam: Lezing Amsterdamse Academische Club Projectgroep 7, Afdeling Politicologie, Universiteit van Amsterdam (2010). Wetenschappelijke betrouwbaarheid is niet aan de orde Over de macht van kieshulpen. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Onderzoek onder begeleiding van Laurens Buijs. SBK, Docentenhandleiding StemWijzer 1989, Leiden (SBK), Schuszler, P., J. de Graaf en P. Lucardie (2003). Zin en Onzin over de StemWijzer 2002: een reactie. In: Beleid en Maatschappij, Vol 30, 3: Walgrave, S., & van Aelst, P (2005). Much ado about (almost) nothing: over de electorale effecten van Doe de Stemtest Samenleving en Politiek, Vol. 12:

StemWijzer ook voor uw gemeente?

StemWijzer ook voor uw gemeente? StemWijzer ook voor uw gemeente? Gemeenteraadsverkiezingen 2014 Waarom een StemWijzer voor uw gemeente? De StemWijzer is bij uitstek hét middel om kiezers op een snelle en overzichtelijke manier inzicht

Nadere informatie

R A A D S V O O R S T E L E N O N T W E R P B E S L U I T

R A A D S V O O R S T E L E N O N T W E R P B E S L U I T R A A D S V O O R S T E L E N O N T W E R P B E S L U I T Behorend bij registratienummer Uiterlijk behandelen in de raadsvergadering van de gemeente Purmerend d.d. 24 september 2009 Datum: Behandeld door:

Nadere informatie

StemWijzer in de provincie

StemWijzer in de provincie StemWijzer in de provincie Verslag van een enquête onder gebruikers van de provinciale StemWijzers bij de Provinciale Statenverkiezingen van 7 maart 2007. April 2007 Dr. M. Boogers TILBURGSE SCHOOL VOOR

Nadere informatie

TOTSTAND- KOMING EN UITLEG VAN HET KIESKOMPAS

TOTSTAND- KOMING EN UITLEG VAN HET KIESKOMPAS TOTSTAND- KOMING EN UITLEG VAN HET KIESKOMPAS VAN HET KIESKOMPAS De online stemhulp Kieskompas is actief in meer dan 40 landen. In alle uithoeken van de wereld helpen we kiezers bij het vinden van de partij

Nadere informatie

Uitkomsten vragenlijst nulmeting Statenverkiezingen 2015

Uitkomsten vragenlijst nulmeting Statenverkiezingen 2015 Uitkomsten vragenlijst nulmeting Statenverkiezingen 2015 Respons Eind augustus 2014 zijn 3500 vragenlijsten naar willekeurige adressen gestuurd met het verzoek mee te werken aan het onderzoek. In totaal

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Onderzoek TNS NIPO naar thuiswinkelgedrag en de bekendheid van het Thuiswinkel Waarborg in Nederland

Onderzoek TNS NIPO naar thuiswinkelgedrag en de bekendheid van het Thuiswinkel Waarborg in Nederland Onderzoek TNS NIPO naar thuiswinkelgedrag en de bekendheid van het Thuiswinkel Waarborg in Nederland In april 2013 heeft TNS NIPO in opdracht van Thuiswinkel.org een herhalingsonderzoek uitgevoerd naar

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan.

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan. Burgerpeiling 2013 Eind 2013 is onder 2000 inwoners van de gemeente Noordoostpolder een enquete verspreid ten behoeve van de benchmark waarstaatjegemeente.nl. De enquete vormt een onderdeel van de benchmark.

Nadere informatie

E - STEMMEN: LAAT JIJ JE ONLINE STEM GELDEN?

E - STEMMEN: LAAT JIJ JE ONLINE STEM GELDEN? E - STEMMEN: LAAT JIJ JE ONLINE STEM GELDEN? Evaluatie-onderzoek van het online stemmen Een kwantitatief onderzoek naar het stemmen via internet van burger@overheid. Uitgevoerd door NetPanel in samenwerking

Nadere informatie

En de winnaar is. Babs Broekema & Joop van Holsteyn Instituut voor Politieke Wetenschap Universiteit Leiden

En de winnaar is. Babs Broekema & Joop van Holsteyn Instituut voor Politieke Wetenschap Universiteit Leiden En de winnaar is Babs Broekema & Joop van Holsteyn Instituut voor Politieke Wetenschap Universiteit Leiden Nederlandstalig Platform voor Survey Onderzoek (NPSO) Den Haag, 19 mei 2015 EenVandaag Politicus

Nadere informatie

Hoe maak je een lokale stemwijzer?

Hoe maak je een lokale stemwijzer? Hoe maak je een lokale stemwijzer? WORKSHOP SERGIO BOUTKAN VVOJ TRAININGSDAG LOKALE ONDERZOEKSJOURNALISTIEK ZATERDAG 20 APRIL 2013 Sergio Boutkan Sergio Boutkan (1972) is sinds 1995 werkzaam als journalist

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Workshop Tweede Kamerverkiezingen

Workshop Tweede Kamerverkiezingen Workshop Tweede Kamerverkiezingen Korte omschrijving workshop In deze workshop leren de deelnemers wat de Tweede Kamer doet, hoe ze moeten stemmen en op welke partijen ze kunnen stemmen. De workshop bestaat

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie Samenvatting 181 SAMENVATTING Titel: Medialogica en electorale democratie Medialogica Voormalig Minister van Justitie Piet Hein Donner stelde in 2004 dat Nederlandse media schrijven wat mensen willen horen,

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad

Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad I. Beschouwingen over doel en functie van het Kiesreglement: - Een kiesreglement is geen doel op zich, zelfs verkiezingen zijn geen doel, beiden zijn

Nadere informatie

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Beoordelingskader, ofwel hoe wij gekeken en geoordeeld hebben Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Uitgangspunten 2 3 Beoordelingscriteria 3 4 Hoe

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Cliëntervaringsonderzoek

Cliëntervaringsonderzoek Cliëntervaringsonderzoek Hoofdrapportage Stichting Het Lichtpunt Meting april 2014 Uw consultant Carolien Wannyn E: carolien.wannyn@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN

VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 2 Praktische voorbereiding... 3 Wanneer?... 3 Organisatie... 3 Hoeveel tijd

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Toelichting op Medewerkeronderzoek door H&S Adviesgroep

Toelichting op Medewerkeronderzoek door H&S Adviesgroep Toelichting op Medewerkeronderzoek door H&S Adviesgroep H&S Adviesgroep kan u ondersteunen bij het uitvoeren van een Medewerkeronderzoek. Organisaties zetten deze onderzoeken in om bijvoorbeeld de werkbeleving,

Nadere informatie

Campagne Tweede Kamerverkiezingen (N06) Eindrapportage campagne-effectonderzoek

Campagne Tweede Kamerverkiezingen (N06) Eindrapportage campagne-effectonderzoek Campagne Tweede Kamerverkiezingen (N06) Eindrapportage campagne-effectonderzoek Ten behoeve van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Vooronderzoek bekendheid 144 Voorwoord en inhoudsopgave

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Advies van het gebruikersplatform Studiekeuze Informatie (SKI)

Advies van het gebruikersplatform Studiekeuze Informatie (SKI) Advies van het gebruikersplatform Studiekeuze Informatie (SKI) Inleiding Voor u ligt het advies van het gebruikersplatform studiekeuze informatie. Dit gebruikersplatform bestaat uit een aantal belanghebbende

Nadere informatie

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Hoe tevreden zijn de medewerkers met en hoe betrokken zijn zij bij de organisatie en welke verbeterpunten ziet men voor de toekomst? Wat is medewerkerstevredenheid

Nadere informatie

Voor het Huis voor democratie en rechtsstaat wordt geëxperimenteerd met proeftuinen

Voor het Huis voor democratie en rechtsstaat wordt geëxperimenteerd met proeftuinen Voor het Huis voor democratie en rechtsstaat wordt geëxperimenteerd met proeftuinen Het Huis voor democratie en rechtsstaat is een nog op te richten instelling. Het Huis wil kennis van burgers over onze

Nadere informatie

Ouders/ vertegenwoordigers raadpleging Sector Specialistisch

Ouders/ vertegenwoordigers raadpleging Sector Specialistisch Ouders/ vertegenwoordigers raadpleging Sector Specialistisch Hoofdrapportage Meting oktober 2013 Uw consultant Onno de Wildt E: onno.de.wildt@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

Wijkaanpak. bekendheid, betrokkenheid en communicatie

Wijkaanpak. bekendheid, betrokkenheid en communicatie Afdeling Onderzoek & Statistiek Gemeente Deventer Karen Teunissen April 2006 Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Bekendheid en betrokkenheid 4 Samenvatting 8 Hoofdstuk 2 Communicatie 9 Samenvatting 12

Nadere informatie

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

Evaluatierapport Wereldpodium Zonne-energie en biodiesel. Schone kansen of schone schijn? (13 januari 2009) Versie 1.0 (26 januari 2009)

Evaluatierapport Wereldpodium Zonne-energie en biodiesel. Schone kansen of schone schijn? (13 januari 2009) Versie 1.0 (26 januari 2009) Evaluatierapport Wereldpodium Zonne-energie en biodiesel. Schone kansen of schone schijn? (13 januari 2009) Versie 1.0 (26 januari 2009) Inleiding Dit is een evaluatierapport op basis van de evaluatieformulieren

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Burgers twitteren niet met de gemeente

Burgers twitteren niet met de gemeente Burgers twitteren niet met de gemeente Peter Joosten Het Twitter-account van de gemeente Bellingwedde, het YouTube-kanaal van de gemeente Den Haag, het Pinterest-account van de gemeente Goes of de Slideshare

Nadere informatie

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen.

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen. Aankondiging Op 12 september dit jaar worden verkiezingen gehouden voor de Tweede Kamer. Politieke partijen hebben hun verkiezingsprogramma voor de komende jaren vastgesteld. De lijsttrekkers van de partijen

Nadere informatie

Rapportage enquête De ggz laat zich horen

Rapportage enquête De ggz laat zich horen Rapportage enquête De ggz laat zich horen Thijs Emons en Fred Leffers, oktober 2011 Inleiding Op 10 september 2008 werd de website De ggz laat zich horen gelanceerd. Met deze site en de bijbehorende mailinglijst

Nadere informatie

Moving Pictures: second screen en schermvoorkeur

Moving Pictures: second screen en schermvoorkeur Moving Pictures: second screen en schermvoorkeur Televisiekijken is een sociale activiteit.. Uit het kijkonderzoek blijkt dat heel vaak samen met het eigen gezin en gasten naar de televisie wordt gekeken.

Nadere informatie

Uitslag Enquête Theehuis Overbosch

Uitslag Enquête Theehuis Overbosch Uitslag Enquête Theehuis Overbosch Samenvatting en toelichting argumenten van bewoners. Inleiding Naar aanleiding van de aankondiging van de behandeling van het ontwerpbestemmingsplan heeft de contactcommissie

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

1 Televisiezenders die men wel eens bekijkt en de mate waarin men deze zou missen. (Basis: n=319)

1 Televisiezenders die men wel eens bekijkt en de mate waarin men deze zou missen. (Basis: n=319) Samenvatting Om een indruk te krijgen van de prestaties van Talpa is de respondenten gevraagd aan te geven naar welke zenders zij wel eens kijken. Van alle zenders die men kijkt is vervolgens vastgesteld

Nadere informatie

Evaluatie organisatie verkiezingen in Groningen

Evaluatie organisatie verkiezingen in Groningen Evaluatie organisatie verkiezingen in Groningen Tweede Kamerverkiezingen 12 september 2012 Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van beleidsgericht

Nadere informatie

Ouders op (be)zoek. Feedback van ouders op de online aangeboden informatie van Opvoeden.nl. december 2011. door: in opdracht van:

Ouders op (be)zoek. Feedback van ouders op de online aangeboden informatie van Opvoeden.nl. december 2011. door: in opdracht van: Ouders op (be)zoek Feedback van ouders op de online aangeboden informatie van Opvoeden.nl december 2011 door: in opdracht van: Inhoudsopgave Voorwoord blz. 3 1. Onderzoeksgroep blz. 4 2. Simulaties blz.

Nadere informatie

Website Benchmark. Provinciale Statenverkiezingen 18 maart 2015 BENCHMARK ONDERZOEK

Website Benchmark. Provinciale Statenverkiezingen 18 maart 2015 BENCHMARK ONDERZOEK Website Benchmark Provinciale Statenverkiezingen 18 maart 2015 BENCHMARK ONDERZOEK Provinciale Statenverkiezingen 2015 Provinciale Statenverkiezingen betekent: campagnes. Uiteraard van politieke partijen,

Nadere informatie

VERTROUWEN NEEMT TOE EN LOYALITEIT WORDT BELANGRIJKER

VERTROUWEN NEEMT TOE EN LOYALITEIT WORDT BELANGRIJKER Het Nederlandse Donateurspanel van WWAV wordt mede mogelijk gemaakt door het CBF en is uitgevoerd door Kien Het Nederlandse Donateurspanel METING MAART 2015 VERTROUWEN NEEMT TOE EN LOYALITEIT WORDT BELANGRIJKER

Nadere informatie

Samenvatting. Incidentie en frequentie van problemen

Samenvatting. Incidentie en frequentie van problemen Samenvatting Dit rapport gaat over de Nederlandse ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf (MKB), de bedrijven met maximaal 99 werknemers die gezamenlijk iets meer dan 99% van de bedrijven in Nederland

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek. Compagnon

Klanttevredenheidsonderzoek. Compagnon Klanttevredenheidsonderzoek Compagnon 1-4-2016 Inhoudsopgave A. Cedeo-erkenning B. Klanttevredenheidsonderzoek Opdrachtgevers C. Conclusie Cedeo 2016 Compagnon 2 A. Cedeo-erkenning 1. Achtergrond Er zijn

Nadere informatie

Hoofdstuk 6. Gemeentelijke informatievoorziening en Stadskrant

Hoofdstuk 6. Gemeentelijke informatievoorziening en Stadskrant Hoofdstuk 6. Gemeentelijke informatievoorziening en Stadskrant Samenvatting Vergelijkbaar met voorgaande jaren vindt ruim acht op de tien Leidenaren dat de gemeente hen voldoende op de hoogte houdt van

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

Resultaten eerste peiling digitaal burgerpanel Externe communicatiemiddelen gemeente Oirschot. Januari 2015

Resultaten eerste peiling digitaal burgerpanel Externe communicatiemiddelen gemeente Oirschot. Januari 2015 Resultaten eerste peiling digitaal burgerpanel Externe communicatiemiddelen gemeente Oirschot Januari 2015 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Resultaten... 4 2.1 Onderzoeksverantwoording... 4 2.2 Hoe tevreden

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek. Right Management Nederland B.V.

Klanttevredenheidsonderzoek. Right Management Nederland B.V. Klanttevredenheidsonderzoek Right Management Nederland B.V. 1-4-2016 Inhoudsopgave A. Cedeo-erkenning B. Klanttevredenheidsonderzoek Opdrachtgevers C. Conclusie Cedeo 2016 Right Management Nederland B.V.

Nadere informatie

Klanttevredenheid consultatiebureaus Careyn

Klanttevredenheid consultatiebureaus Careyn Klanttevredenheid consultatiebureaus Careyn Klanten van Careyn over het consultatiebureau Inhoud: 1. Conclusies 2. Algemene dienstverlening 3. Het inloopspreekuur 4. Telefonische dienstverlening 5. Persoonlijk

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Resolutie Ledendemocratie

Resolutie Ledendemocratie Resolutie Ledendemocratie Tot nu toe Deze resolutie is de resultante van het rapport Tussen Leden en Leiders van de commissie Noten. Dat rapport spoort de PvdA aan om leden meer invloed uit te laten oefenen

Nadere informatie

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Dit document beschrijft kort de bevindingen uit het onderzoek over biseksualiteit van het AmsterdamPinkPanel.

Nadere informatie

Meting september 2013

Meting september 2013 Meting september 2013 Het Nederlandse Donateurspanel van WWAV wordt mede mogelijk gemaakt door het CBF en is uitgevoerd door Peil.nl Donateursvertrouwen daalt in tegenstelling tot consumentenvertrouwen

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

BURGERPANEL CAPELLE OVER WELSTANDSVRIJ BOUWEN

BURGERPANEL CAPELLE OVER WELSTANDSVRIJ BOUWEN BURGERPANEL CAPELLE OVER WELSTANDSVRIJ BOUWEN Gemeente Capelle aan den IJssel April 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam 020-3330670 Rapportnummer 2016

Nadere informatie

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden -

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - 27-9-2012 Vooraf De jaarlijkse inventarisatie van de Koepel van Wmo-raden onder Wmo-raden heeft ook in 2012 een goede respons gekregen. Uitgezet

Nadere informatie

De status van mobiel intranet

De status van mobiel intranet De status van mobiel intranet White paper Bilthoven, 26 april 2012 Sabel Online Lonneke Theelen E Lonneke@sabelonline.nl T (088) 227 22 00 W www.sabelonline.nl http://nl.linkedin.com/in/lonneketheelen

Nadere informatie

Stemt Nu! app. Een verrijking van de lokale democratie! www.stemt.nu

Stemt Nu! app. Een verrijking van de lokale democratie! www.stemt.nu Stemt Nu! app Een verrijking van de lokale democratie! www.stemt.nu Stemt Nu! En verrijk de lokale democratie! Goed geïnformeerde kiezers, een hogere opkomst en een grotere betrokkenheid bij het lokaal

Nadere informatie

On-line Communicatietool Ict op School

On-line Communicatietool Ict op School On-line Communicatietool Ict op School Rapport 2 Output van kwalitatieve marktonderzoek basisschool Kwalitatief marktonderzoek ten behoeve van de ontwikkeling en toetsing van een online communicatietool

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek website www.gemeente.groningen.nl

Klanttevredenheidsonderzoek website www.gemeente.groningen.nl Klanttevredenheidsonderzoek website www.gemeente.groningen.nl 2 Klanttevredenheidsonderzoek website www.gemeente.groningen.nl februari maart 2012 Klanttevredenheidsonderzoek website 2012 In opdracht van

Nadere informatie

Cliëntervaringsonderzoek

Cliëntervaringsonderzoek Cliëntervaringsonderzoek Hoofdrapportage mei - juni 2014 Uw consultant Carolien Wannyn E: carolien.wannyn@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding en verantwoording...3

Nadere informatie

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Voor: NPS/NOVA Hugo van der Parre Datum: 28 januari 2009 Project: 91804 Copyright: 2010. Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, november 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en

Nadere informatie

Nederlanders aan het woord

Nederlanders aan het woord Nederlanders aan het woord Veteranen en de Nederlandse Veteranendag 2014 Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS) Directie Communicatie Documentnummer: TOS-14-066a Belangrijkste inzichten Nederlander hecht

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I Opgave 1 Tbs ter discussie 1 maximumscore 2 beveiliging van de samenleving Voorbeeld van juiste toelichting bij beveiliging van de samenleving: In de tekst staat dat er steeds minder mensen uitstromen

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Stem wijzer, stem begrijpelijker

Stem wijzer, stem begrijpelijker Stem wijzer, stem begrijpelijker Kwalitatief onderzoek naar de invloed van StemWijzer op het begrip van politieke kwesties en inzicht in partijstandpunten en het bepalen van een positie ten opzichte van

Nadere informatie

Zit de online burger wel online op u te wachten? Door: David Kok

Zit de online burger wel online op u te wachten? Door: David Kok Zit de online burger wel online op u te wachten? Door: David Kok Veel gemeenten zijn inmiddels actief op sociale media kanalen, zoals ook blijkt uit het onderzoek dat is beschreven in hoofdstuk 1. Maar

Nadere informatie

HET LEIDERDORPPANEL OVER...

HET LEIDERDORPPANEL OVER... HET LEIDERDORPPANEL OVER... Resultaten peiling 13: Meedenken en meedoen in de openbare ruimte april 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de 13 e peiling met het burgerpanel van

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

De Stemming van 26 juni 2016

De Stemming van 26 juni 2016 De Stemming van 26 juni 2016 Ook deze week zijn er geen verschuivingen in politieke voorkeur. Maar de uitslag van het Britse Referendum en de onderzoeken over een mogelijk Nederlands Referendum over een

Nadere informatie

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken.

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken. REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT Opgesteld door de voorzitter op 25.03.2013 Vastgesteld door de raad van toezicht op: 27.05.2013 te Amstelveen HOOFDSTUK I. ALGEMEEN Artikel 1. Begrippen en terminologie Dit

Nadere informatie

Gebruikershandleiding

Gebruikershandleiding Gebruikershandleiding Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 Snel aan de slag 3 Per Enquete 3 Een enquête + vragen toevoegen 6 Layout aanpassen 7 Een uitnodiging versturen 8 Resultaten bekijken 8 Tips en trucs 13

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Europa

Onderzoek verkiezingsthema Europa Onderzoek verkiezingsthema Europa Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 22.055 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 5 tot en met 7 september 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

Massamedia. Hoofdstuk 8

Massamedia. Hoofdstuk 8 Massamedia Hoofdstuk 8 8.2 Beeldvorming in media Bewuste en onbewuste kleuring door redactie! Bewuste kleuring Invloed identiteit medium Manipulatie en indoctrinatie Onbewuste kleuring Onmogelijkheid van

Nadere informatie

PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN HANDLEIDING SCHOLIERENVERKIEZINGEN 2015

PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN HANDLEIDING SCHOLIERENVERKIEZINGEN 2015 PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN HANDLEIDING SCHOLIERENVERKIEZINGEN 2015 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 2 Praktische voorbereiding... 3 Wanneer?... 3 Organisatie... 3 Hoeveel tijd ben ik kwijt?... 3 Oproepkaarten...

Nadere informatie

Politieke participatie

Politieke participatie 12 Politieke participatie In dit hoofdstuk komen de interesse en participatie van Amsterdammers in de politiek aan bod. 2014 was in dat opzicht een boeiend jaar, met drie verkiezingen en belangrijke verschuivingen

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage Het examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze?

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Korte omschrijving workshop In deze workshop ontdekken de deelnemers

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Evaluatie Duurzaam Amsterdam 2010

Evaluatie Duurzaam Amsterdam 2010 Evaluatie Duurzaam Amsterdam 2010 In 2010 heeft O+S net als in voorgaande jaren de bezoekersdag (19 september 2010) en de bedrijvendag (17 september 2010) in het kader van Amsterdam Duurzaam geëvalueerd.

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Uitkomst van de Enquête

Uitkomst van de Enquête Uitkomst van de Enquête Naar aanleiding van het rapport tussen leden en leiders heeft de commissie Noten een enquête uit gestuurd waarin de aanbevelingen worden voorgelegd aan leden en sympathisanten van

Nadere informatie

INHOUD. IQ LEADS Adres: Curieweg 8E Postcode: 2408 BZ Plaats: ALPHEN AAN DEN RIJN Telefoon: (0172) 421411 Email: info@iq-leads.

INHOUD. IQ LEADS Adres: Curieweg 8E Postcode: 2408 BZ Plaats: ALPHEN AAN DEN RIJN Telefoon: (0172) 421411 Email: info@iq-leads. INHOUD INLEIDING... 3 TIP 1: DOELGROEPOVERZICHT... 4 TIP 2: WAAR KOMEN UW BEZOEKERS BINNEN?... 5 TIP 3: HOE KOMEN BEZOEKERS BINNEN?... 8 TIP 4: FILTERS... 9 TIP 5: GOAL TRACKING... 10 TIP 6: INTELLIGENCE

Nadere informatie

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 2.1 STAAT UW TURBINE IN FRYSLÂN?... 3 2.2 BENT U DE ENIGE EIGENAAR?... 3 2.3 ZO NIET, WELK AANDEEL IS UW EIGENDOM?... 4 2.4 HOEVEEL TURBINES HEEFT

Nadere informatie

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN Verslag van een exit poll bij de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 in de gemeente Tilburg April 2010 Dr. M. Boogers L. Slagter Drs. J. van Ostaaijen Tilburgse School

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie