Auteur J. Ten Berge, E. Boers, L.T. Dinh Xuan, L. Knijnenburg, K. Looije, C. Roose en E. van Witzenburg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Auteur J. Ten Berge, E. Boers, L.T. Dinh Xuan, L. Knijnenburg, K. Looije, C. Roose en E. van Witzenburg"

Transcriptie

1 Behandelprotocol voor lymfoedeem Auteur J. Ten Berge, E. Boers, L.T. Dinh Xuan, L. Knijnenburg, K. Looije, C. Roose en E. van Witzenburg Publicatiedatum 1 november 2013 Herziening 1 november 2014 Verantwoordelijk voor bijhouden protocol De huidtherapeut is verantwoordelijk voor het bijhouden van het protocol en eventuele veranderingen of aanpassingen aan te brengen.

2 Inhoudsopgave Aanleiding... 3 Doelstelling... 3 Doelgroep... 3 Doel van de behandeling... 3 Ziektebeeld... 4 Inclusiecriteria... 4 Exclusiecriteria... 4 Gebruikers van protocol... 4 Wetenschappelijke bewijsvoering... 5 Wijze van communicatie... 5 Verslaglegging... 5 Communicatie naar de patiënt... 6 Werkwijze van het protocol... 6 Stroomdiagram... 7 Stappenplan... 8 Interdisciplinaire samenwerking Bronnenlijst

3 Aanleiding De aanleiding voor het ontwikkelen van het behandelprotocol is het optimaliseren van de coördinatie van de nazorg van (ex)-borstkankerpatiënten. De nazorg is tot op heden nog niet optimaal bevonden. Het voldoet tevens niet aan goede kwaliteit. Wat ontbreekt in de bestaande zorg, is adequate interactie en samenwerking van de betrokken disciplines. In de richtlijn Herstel na kanker komt naar voren dat de nacontrole en nazorg bij kanker onvoldoende zijn voor de groeiende zorgvragers. De optimale inhoud en duur zijn onduidelijk. Er is een systematische aanpak nodig voor een nazorgprogramma voor (ex)- borstkankerpatiënten (Koppejan-Rensenbrink, 2011). Het behandelprotocol komt tot stand door literatuuronderzoek en de afgenomen interviews met (ex)-borstkankerpatiënten en behandelaren. In dit protocol wordt een aanpak beschreven die passend is bij het werken met een multidisciplinair overleg. Deze MDO s kunnen op patiënt- en beleidsniveau gehouden worden. Dit houdt in dat het overleg individuele patiëntsituaties kan omvatten, evenals een hele patiëntengroep met gelijke problematiek. Er is gezocht naar een vernieuwende aanpak voor de behandelde problematiek in het protocol. Hierbij is gezocht naar mogelijkheden om de kwaliteit van zorg te verbeteren. In het protocol is dit vormgegeven door een holistisch beeld te krijgen van de patiënt, om zo de kwaliteit van de zorg voor (ex)- borstkankerpatiënten met oedeem te verbeteren. Naast een holistisch mensbeeld is het ook aanbevolen om een betere multidisciplinaire aanpak te verwezenlijken. Uit de praktijk blijkt dat de communicatie tussen de verschillende disciplines die met lymfoedeem te maken hebben, gering is (CBO, 2002). Uit het multidisciplinair overleg kwam naar voren dat voeding in combinatie met een aangepaste trainingsschema de lymfafvloed bevorderd. Dit is een experimentele aanpak binnen het behandelprotocol. Doelstelling Het interdisciplinaire team wil vrouwen met een mammacarcinoom tussen de 50 en 75 jaar in een middelgroot regionaal ziekenhuis met een mammapoli met secundaire lymfoedeem op een holistische en multidisciplinaire wijze zorg verlenen door een geïntegreerde aanpak te leveren om zo de beste kwaliteit van zorg en de continuïteit te kunnen waarborgen. Door deze multidisciplinaire aanpak kan er vroegtijdig gesignaleerd worden op bijkomende problemen en kan er effectief gewerkt worden door de inbreng van de verschillende expertises. Het protocol is gericht op vrouwen die een volledige borstamputatie en okselkliertoilet hebben ondergaan en aansluitend met radiotherapie en/of chemotherapie zijn behandeld. De vrouwen zijn gediagnosticeerd met invasief ductaal carcinoom, waarbij de kanker is ontstaan in de melkgang en zich verspreid heeft buiten de melkgangen (Borstkankervereniging Nederland, 2013). Doelgroep Vrouwen met een invasief ductale vorm van borstkanker tussen de jaar met een volledige borstamputatie en okselkliertoilet in een middelgroot regionaal ziekenhuis met een mammapoli met het probleem lymfoedeem. Deze vrouwen zijn gediagnosticeerd met een secundaire lymfoedeem. Doel van de behandeling Door het individu met dit behandelprotocol te laten behandelen zal binnen 3 maanden de armomtrek met 5% verminderd worden. De meting wordt verricht aan de hand van de Herpertz-methode. Deze vrouwen ervaren geen fysieke of psychosociale klachten bij lymfoedeem, wat een onderdeel is van de kwaliteit van leven. 3

4 Ziektebeeld Lymfoedeem is een (zichtbare) zwelling van weefsel door ophoping van eiwitrijk vocht in de ruimte buiten de cellen oftewel interstitium. Dit is een gevolg van een verstoring in de aanleg of functie van de lymfestructuren of van een afvloedbelemmering van de lymfvaten. Lymfoedeem treedt meestal op in een arm of been (Verdonk, 2009). Vaak ontstaat lymfoedeem na een medische behandeling en behandeling bij kanker, zoals chirurgie en radiotherapie van de lymfknopen. Dit wordt secundaire lymfoedeem genoemd (CBO, 2002). Een okselklierdissectie is noodzakelijk als de tumorcellen zijn uitgezaaid vanaf de borst naar de okselklieren. Het verwijderen van de okselklieren is, evenals het verwijderen van de primaire tumor, noodzakelijk om uitzaaiing van de kankercellen te voorkomen (Borstkankervereniging Nederland, 2013). De lymfeklieren zijn onderdeel van het lymfestelsel. De lymfeklieren zijn knooppunten in het lymfesysteem. Dit systeem is betrokken bij een aantal processen in het lichaam. Het heeft als functie om vocht uit weefsels, afvalstoffen en afweerstoffen te vervoeren vanuit de ledematen naar grote lymfebanen in de borst- en buikholte. Hier vandaan wordt het lymfevocht afgevoerd naar de bloedbaan. De lymfeklieren zuiveren afvalstoffen en ziekteverwekkers uit het lymfevocht (Vlietland Borstkliniek, 2013). Het verwijderen van lymfeklieren in de oksel kan allerlei bijwerkingen hebben, namelijk minder gevoel of zenuwpijn, bewegingsbeperking en lymfoedeem. Bij lymfoedeem zijn er te veel vocht en eiwitten in de lymfvaten. Dat komt doordat de aan- en afvoer verstoord is vanwege het verwijderen van de lymfeklieren. Lymfoedeem kan allerlei klachten geven, namelijk een zwaar gevoel in de arm, een zwelling, pijn, moeheid of een lam gevoel, infecties en moeilijkheden bij het bewegen en kracht zetten van de arm (Borstkankervereniging Nederland, 2013). Lymfoedeem komt voor bij ongeveer 20% van de vrouwen die een volledige borstamputatie met okselkliertoilet hebben ondergaan. Wanneer na deze ingreep radiotherapie op de oksel heeft plaatsgevonden, stijgt de incidentie naar ongeveer 30% (Verdonk, 2009). Inclusiecriteria Dit behandelprotocol is geïndiceerd voor vrouwen in de leeftijd jaar waarbij een borstamputatie en volledige okselkliertoilet verricht is, ten gevolge hiervan lymfoedeem hebben ontwikkeld en behandeld worden in een middelgroot regionaal ziekenhuis met een mammapoli. Het is geschikt voor vrouwen die gediagnosticeerd zijn met secundaire lymfoedeem (Verdonk, 2009). Deze vrouwen zijn medisch klaar met hun behandeling. Exclusiecriteria Dit behandelprotocol is niet geïndiceerd voor vrouwen die buiten deze problematiek vallen. Tevens is dit protocol niet geïndiceerd als er sprake is van comorbiditeit, waarbij meerdere problematiek aanwezig is. Hierbij wordt aangeraden om dan gebruik te maken van een ander protocol. Gebruikers van protocol Dit protocol is bedoeld voor de verschillende disciplines binnen een multidisciplinair team die meewerken aan de revalidatie voor borstkankerpatiënten na het afronden van hun curatieve behandeling. Dit behandelprotocol is geschreven voor een team dat bestaat uit mammacareverpleegkundige, huidtherapeut, oedeemfysiotherapeut, oncologiefysiotherapeut, psycholoog, maatschappelijk werkster, chirurg-oncoloog en diëtiste. 4

5 Deze disciplines zijn werkzaam in een middelgroot regionaal ziekenhuis met een mammapoli. Wetenschappelijke bewijsvoering Het stroomdiagram en het stappenplan uit dit behandelprotocol zijn voor zover mogelijk gebaseerd op bewijs uit wetenschappelijke artikelen en richtlijnen. De wetenschappelijke artikelen werden gezocht op onder andere Google Scholar. Hierbij wordt er onder andere gezocht op mammacarcinoom, niet-operatieve behandeling, okselkliertoilet, multidisciplinair werken, richtlijnen. Ook is gebruik gemaakt van de databanken Vakbibliotheek (BSL), Pubmed, Medline, HBO kennisbank. Daarnaast is er ook gebruik gemaakt van ervaringen en kennis uit de praktijk uit interviews met disciplines mammacarcinoompatiënten. De volgende disciplines zijn geïnterviewd: chirurg-oncoloog, diëtist, psycholoog, maatschappelijk werker, huidtherapeut, mammacareverpleegkundige en oncologie/oedeemfysiotherapeut. De gevonden literatuur is geanalyseerd om te zien of de informatie relevant is om de deelvragen te kunnen beantwoorden. Wijze van communicatie Er wordt gecommuniceerd door middel van een multidisciplinair overleg. Hierbij zijn alle disciplines aanwezig. In een multidisciplinair overleg komen meerdere disciplines bij elkaar om te overleggen over de behandeling van een patiënt, patiëntgericht overleg, of een groep patiënten met dezelfde problematiek, beleidsgericht overleg. Het doel van een MDO is het komen tot een op maat gemaakt advies voor de behandeling van een patiënt. Het voeren van MDO s verbeterd de samenwerking tussen verschillende disciplines die betrokken zijn bij de behandeling van een patiënt (Zaans medisch centrum, 2013). Verslaglegging Om de kwaliteit van de zorg en continuïteit te waarborgen zullen de hulpverleners een patiëntendossier bijhouden. Het patiëntendossier is van belang om de samenwerking tussen de betrokken disciplines goed te laten verlopen. Dit dossier is bestemd voor de betrokken disciplines bij de zorgverlening. Het kan geraadpleegd en aangevuld worden door de desbetreffende disciplines. Mocht dit niet het geval zijn binnen een instelling, zullen de samenwerkende zorgverleners afspraken maken over de wijze waarop zij de informatie uit het dossier kunnen krijgen (V&VN, 2011). Hulpverleners mogen geen informatie uit patiëntendossier aan anderen verstrekken tenzij de patiënt daarvoor toestemming geeft. Zonder toestemming van de patiënt mag de informatie wel verstrekt worden aan degenen die rechtstreeks betrokken zijn bij de behandeling, voor zover dit noodzakelijk is voor de uitoefening van die werkzaamheden en aan vertegenwoordigers van de patiënt (KNGF, 2011). Het bewaartermijn van het medisch dossier is 15 jaar. Hierna moet het dossier vernietigd worden. Dit is vastgelegd in de wet geneeskundige behandelingsovereenkomst, WGBO. Er zijn enkele uitzonderingen op het bewaartermijn van 15 jaar (Hulpgids, 2013). Iedere patiënt heeft het recht om in het eigen dossier te kijken. Naast de patiënt mag alleen de hulpverlener in het dossier kijken, tenzij de patiënt nadrukkelijke toestemming heeft gegeven. Als de patiënt komt te overlijden, blijven dezelfde regels van kracht. Tenzij de hulpverlener zeker weet dat de patiënt geen bezwaar zou hebben gehad tegen inzage in het dossier door een bepaald persoon. Dit is vastgelegd in de WGBO (Hulpgids, 2013). 5

6 Communicatie naar de patiënt De mammaverpleegkundige zal de afspraken uit het multidisciplinaire overleg bespreken met de patiënt. De patiënt kan dan toestemming geven voor de verdere behandeling. De mammaverpleegkundige is het aanspreekpunt voor de patiënt, wanneer zij met problemen komt (CBO, 2002). Werkwijze van het protocol Het protocol bevat een stappenplan voor de betrokken disciplines bij de behandeling van lymfoedeem na de behandeling van borstkanker. Ter verduidelijking van het stappenplan is er een stroomdiagram toegevoegd. 6

7 Stroomdiagram 7

8 Stappenplan Fase 1 Constatering lymfoedeem Stap 1 De mammacareverpleegkundige ziet de patiënt bij de follow-up. De mammaverpleegkundige is de eerste persoon die kan constateren of een patiënt te maken heeft met lymfoedeem. Zij kan door middel van de omtrekmeting op 4 punten, de Herpertz-methode, de percentuele volumeveranderingen berekenen van de aangedane arm (Damstra, 2003). De Herpertz-methode wordt verder toegelicht in het procesverslag. Bij risicopatiënten kunnen herhaalde metingen verricht worden in de follow-up (Damstra, 2003). De patiënt dient trouw te zijn aan de mammacareverpleegkundige om daadwerkelijk op de afgesproken tijdstip aanwezig te zijn bij de follow-up. De diagnostisering en behandeling voor het probleem lymfoedeem wordt beschreven in stap 6. Stap 1 a De patiënt kan met klachten zoals verdikking bij de aangedane arm naar de mammacareverpleegkundige gaan. De mammacareverpleegkundige kan de Herpertzmethode toepassen. De patiënt is grotendeels ook zelf verantwoordelijk voor haar eigen gezondheid om de bijkomende gezondheidsklachten te melden bij de mammacareverpleegkundige. Stap 1b De oncologiefysiotherapeut kan tijdens de training een verdikking van de arm signaleren en eventuele klachten rondom de schouder en/of arm. Deze verwijst de patiënt dan door/terug naar de mammacareverpleegkundige. Stap 2 Wanneer de patiënt geen klachten ervaart, dan speelt de mammacareverpleegkundige een grote rol in het proces van de patiënt. De mammacareverpleegkundige begeleidt de patiënt. Zij controleert de patiënt maandelijks, geeft aanvullend advies, bijvoorbeeld huidverzorging en voorlichting en verzorgt zelfmanagementcursussen (CBO, 2002). Zelfmanagement is een belangrijk onderdeel, omdat uit het interview blijkt dat veel vrouwen ervaren dat de ziekte hun leven veranderd heeft. Deze veranderingen kunnen zowel positief als negatief zijn. Door cursussen aan te bieden aan vrouwen kunnen zij samen met anderen leren om te kunnen omgaan met symptomen, behandeling, lichamelijke en psychosociale consequenties van een aandoening en/of omgeving met risicofactoren en aanpassing in leefstijl. Zelfmanagement is effectief wanneer vrouwen zelf hun gezondheidstoestand kunnen bewaken, maar ook de cognitieve, gedragsmatige en emotionele reacties kunnen vertonen voor een goede kwaliteit van leven (CBO, 2013). Het doel is om de patiënt te begeleiden in het proces bij zelfmanagement om de patiënt tijdens de behandeling of na herstel de draad weer laat oppakken en weer deelneemt in de maatschappij (NFK, 2013). De patiënt dient zich open te stellen aan zowel de mammacareverpleegkundige als andere leden bij de cursus, zodat hierdoor de behoefte van de patiënt beter in kaart gebracht kan worden en de begeleiding hierop aangepast kan worden (CBO, 2013). Fase 2 Constatering van bijkomende problemen Stap 3 Wanneer de patiënt ervaart dat zij last krijgt van psychische problemen als gevolg van oedeem, kan de mammacareverpleegkundige een lastmeter, een meetinstrument inschakelen. De lastmeter laat zien hoe het met de patiënt gaat op verschillende gebieden (IKNL, 2008). Deze gebieden zijn gericht op lichamelijke problemen, praktische problemen, 8

9 problemen met naasten, emotionele problemen en levensbeschouwelijke problemen (IKNL, 2010). De verklaring voor deze bijkomende probleem is dat vrouwen die lymfoedeem hebben gekregen ten gevolge van borstkanker meer psychosociale klachten ervaren dan vrouwen die geen lymfoedeem hebben gekregen na borstkanker. Klachten kunnen zijn: pijn, depressie, angst, functionele beperkingen, verminderde aanpassing aan de ziekte, verminderde sociale steun en een verstoord zelfbeeld. (CBO, 2002). De mammacareverpleegkundige kan in overleg met de patiënt een multidisciplinaire overleg starten waarbij dit probleem besproken wordt. De patiënt moet wel bereidt zijn om een gesprek te voeren met de psycholoog om zo de psychische problemen op te lossen. Stap 4 Wanneer de patiënt ervaart dat zij problemen krijgt met praktische zaken in haar omgeving of geen emotionele steun ervaart kan de mammacareverpleegkundige in overleg de patiënt een multidisciplinaire overleg starten waarbij dit probleem besproken wordt. De patiënt moet wel bereidt zijn om een gesprek te voeren met de maatschappelijk werkster om eventueel terug te kunnen keren in de maatschappij met betrekking tot werken. Fase 3 Multidisciplinaire overleg Stap 5 De patiënt wordt besproken in een multidisciplinaire overleg waarbij verschillende disciplines aanwezig zijn zoals: huidtherapeut, oedeem/oncologiefysiotherapeut, chirurg-oncoloog, diëtiste, mammacareverpleegkundige, maatschappelijk werkster en psycholoog. Het probleem lymfoedeem wordt als hoofdprobleem gesteld waar de disciplines over zullen hebben. Eventuele problemen die geconstateerd worden bij de patiënt worden besproken en na deze overleg wordt de patiënt door de mammacareverpleegkundige doorverwezen naar de desbetreffende discipline. De mammacareverpleegkundige is het aanspreekpunt in dit proces. Disciplines koppelen hun bevinden terug naar de mammacareverpleegkundige en rapporteren het in het dossier. Wekelijks vindt er een multidisciplinair overleg plaats om de vorderingen te evalueren. Hierbij zijn alle disciplines die hierboven beschreven staan aanwezig. De rol van de patiënt in dit proces is therapietrouw te zijn aan de behandelingen van de desbetreffende discipline. Zij stellen een zorgplan vast waarin alle afspraken over verzorging, verpleging en de behandeling van de patiënt omvatten (Patagonia, 2013). Stap 5a Vanaf het moment dat een patiënt de diagnose borstkanker gesteld krijgt, wordt er geadviseerd om met iedere patiënt te praten over fysieke training tijdens de behandeling, om onder andere bewegingsangst te voorkomen. Er zijn geen algemene medische redenen om niet te mogen trainen tijdens de behandeling tegen kanker (INK, 2012). De oncologiefysiotherapeut moet kennis hebben van oncologie in het algemeen en van borstkanker in het bijzonder en vaardigheden hebben om deze patiënten te behandelen. Dit houdt in dat aanbevolen wordt patiënten met borstkanker door te sturen naar een oncologiefysiotherapeut, die geschoold is in de behandeling van lymfoedeem of een oedeemfysiotherapeut (NVFL, 2012). De oncologiefysiotherapeut kan dus al vanaf de diagnose betrokken zijn bij de patiënt. Deze geeft zijn bevindingen door aan de mammacareverpleegkundige en is betrokken bij het MDO. Vanuit daar kunnen er specifieke behandeldoelen worden opgesteld waar de oncologiefysiotherapeut verder aan kan werken. Uit literatuur is gebleken dat de meeste gevolgen van de behandeling van borstkanker die door de oncologiefysiotherapeut te behandelen zijn, mobiliteitsbeperkingen, pijn, lymfeoedeem, spierkrachtverlies, vermoeidheid en bewegingsangst zijn (Verbeek, M. 2012). 9

10 Als onderdeel van de training die een oncologiefysiotherapeut kan bieden aan borstkankerpatiënten, kan krachttraining een waardevol onderdeel zijn. Zo kan gewerkt worden aan behoud of toename van spiermassa (INK, 2012). Dit geldt zowel voor tijdens als na de behandeling. Hierdoor wordt de lichaamssamenstelling gunstiger. Namelijk, minder vetweefsel en meer spierweefsel. Het kan wel zijn dat in eerste instantie het gewicht niet of weinig afneemt( IKN, 2012). Ook kan de oncologiefysiotherapeut een rol spelen bij het informeren van patiënten over (lange termijn) gevolgen van bestraling en de fysiotherapeut kan deze gevolgen behandelen. Gevolgen die kunnen optreden zijn pijn, stijfheid, fibrose, functiebeperking en oedeem (Oedeminus, 2010). Kankergerelateerde vermoeidheid komt vaak voor na de behandeling van borstkanker. Het is aannemelijk dat aerobe inspanning en progressieve weerstandstraining na afloop van de behandeling, kankergerelateerde vermoeidheid kan verbeteren (KNGF,2011). Postoperatieve oefentherapie onder leiding van een fysiotherapeut wordt ook geadviseerd indien er een bewegingsbeperking van de schouder en/of pijn aanwezig is (richtlijn mammacarcinoom, 2008). Als iemand direct onder toezicht wordt gesteld van een oncologiefysiotherapeut, kan de individuele situatie van de patiënt beter gemonitord worden. Er kan door voegsignalering op tijd ingegrepen worden als er oedeem ontstaat. En als de oncologiefysiotherapeut ook geschoold is in de behandeling van lymfoedeem, is dit gunstiger voor de patiënt. De behandeling kan dan door één zorgverlener gegeven worden. De rol van de patiënt bij de fysiotherapeutische behandeling is het aangeven van de klachten die ervaren worden en wat voorkeuren zijn voor trainingen. Ook is het van belang of een patiënt aangeeft hoe het trainingsprogramma ervaren wordt, zodat er zo nodig veranderingen in kunnen plaatsvinden. Stap 5b Bij het probleem depressie wordt de patiënt doorverwezen naar de psycholoog. De indicatie hiervoor is dat de patiënt een score van boven 5 heeft op de lastmeter (IKNL, 2010). De psycholoog kan zowel psychotherapeutische interventies als interpersoonlijke therapie en cognitieve therapie aanbieden aan de patiënt. Het doel van het starten van deze behandeling is om depressieve gevoelens te verminderen en het dagelijks functioneren te verbeteren. Dit verbetert de kwaliteit van leven (Spijker, e.a, 2013). Voor een betere behandeling van drie maanden gericht op het probleem depressie wordt er geadviseerd om het behandelprotocol voor depressie bij borstkanker te raadplegen. Stap 5c Bij praktische en emotionele problemen in de omgeving van de patiënt, kan de patiënt doorverwezen worden naar een maatschappelijk werkster door de mammacareverpleegkundige na een multidisciplinaire overleg. Een maatschappelijk werker is er voor mensen die vragen of problemen hebben die zijzelf niet op kunnen lossen. Hierbij kan gedacht worden aan problemen in de omgang met anderen, problemen met het verwerken van ingrijpende gebeurtenissen, problemen als gevolg van seksueel geweld, problemen op school, problemen met eenzaamheid of problemen met instanties. Ook kunnen zij hulp bieden bij vragen over regelingen, uitkeringen, wetgeving en financiën en rondom het eigen functioneren van de patiënt (NVMW, 2013). De behandeldoel van de maatschappelijk werkster is de patiënt terug te laten keren in de maatschappij met betrekking tot werken. Momenteel is er geen behandelprotocol beschikbaar waarin de maatschappelijk problemen bij borstkanker centraal staat. De maatschappelijk werkster kan wel een individueel zorgplan opstellen voor de patiënt. De patiënt dient hierin haar behoeften, wensen en eisen over de behandeling bespreekbaar te maken, zodat de zorg aansluit bij de patiënt. 10

11 Stap 5d Uit de literatuur blijkt dat lichaamsgewicht een factor is die van invloed kan zijn op het evenwicht tussen lymfproductie en lymfafvloed. Door toename van gewicht en overgewicht neemt vaak de lichamelijke activiteit af, waardoor de lymfpomp, een van de factoren voor lymfafvloed, minder goed functioneert. Daarnaast kan door overgewicht de productie van lymfvocht juist toenemen. Daarom is het belangrijk voor patiënten met (een risico op) lymfoedeem goed op het gewicht te letten, overgewicht te voorkomen en een gezonde en gebalanceerde voeding te gebruiken (CBO, 2002). Een kanttekening hierbij is dat er geen literatuur beschikbaar is over een dieet om lymfoedeem te kunnen voorkomen of te behandelen. Het is wel van belang het voedingsaanbod, voornamelijk de joules, af te stemmen op het lichamelijk activiteitenniveau van een persoon. Bij een geringe inspanning moet het voedingspatroon worden aangepast (CBO, 2002). Er is nog veel onduidelijkheid over de relatie tussen voeding en lymfoedeem. Uit praktische ervaring kan overgewicht lymfoedeem verergeren. Het is namelijk bekend dat extreem overgewicht (obesitas) een belangrijk risicofactor was op het ontwikkelingen van lymfoedeem aan de arm na borstkanker (Vlugt, 2013). Een experimenteel onderzoek naar de relatie van beweging en voeding dat gestart door de samenwerking van twee disciplines namelijk de diëtiste en de fysiotherapeut. Zij gaan een voedingsschema opstarten waarbij er dagelijks getraind wordt met de fysiotherapeut om de lymfafvoer te bevorderen. Dit zal per individu verschillen. Dit experimenteel onderzoek zal plaatsvinden in een middelgroot regionaal ziekenhuis met een mammapoli waarbij er 50 van de 100 patiënten hieraan mogen deelnemen. Dit onderzoek zal een jaar lopen, totdat het behandelprotocol herzien wordt om daadwerkelijk het resultaat te kunnen evalueren. Mocht de patiënt zich vrijwillig willen deelnemen aan dit onderzoek wordt er motivatie vereist waarin de patiënt op een serieuze wijze de handleiding van het onderzoek volgt. De patiënt dient therapietrouw te zijn en wordt individueel begeleid door twee disciplines. Fase 4 Diagnose lymfoedeem Stap 6 De mammacareverpleegkundige meet de arm op de Herpertz-methode. De grens vanuit de oedeemclassificatie is een volume van 10% (Verdonk, 2013), wanneer de patiënt deze grens overschrijdt kan de mammacareverpleegkundige of de oncoloog een de diagnose lymfoedeem vaststellen. Dit probleem kan ontstaan zijn door een chirurgische ingreep, dus secundaire lymfoedeem. De mammaverpleegkundige kan door middel van de oedeemclassificatie de mate van het oedeem geven, 0-10% is een gering of pre-oedeem, 10-20% is een matig oedeem (Verdonk, 2011). Nadat de diagnose secundaire lymfoedeem vastgesteld wordt met de mammacareverpleegkundige kan er een behandelplan opgestart worden. Dit behandelplan wordt pas gestart wanneer de patiënt hiervoor toestemming geeft. De mammacareverpleegkundige zal de patiënt hierover informeren. Het behandelplan sluit aan de behoeften, wensen en eisen van de patiënt. De patiënt dient dit ook bespreekbaar te maken met de mammacareverpleegkundige. Fase 5 Behandeling lymfoedeem Stap 7 Nadat de diagnose vastgesteld is, kan de behandeling voor lymfoedeem beginnen. Wanneer de patiënt lymfoedeem en een bewegingsbeperking ervaart zal deze doorverwezen worden naar een oedeemfysiotherapeut. Wanneer de patiënt enkel lymfoedeem heeft wordt zij verwezen naar de huidtherapeut. Beide disciplines zullen hun behandeling per individu starten. Tijdens de multidisciplinaire overleg zal de vergoeding voor de disciplines overlegd worden. Welke kosten zijn er verbonden aan de verrichte behandelingen, welke kosten krijgt de patiënt vergoed en welke niet. 11

12 De patiënt kan zelf ook informatie zoeken over de vergoeding bij de desbetreffende zorgverzekeraar. De kosten per aantal behandelingen verschilt per zorgverzekeraar. Eventueel kan de maatschappelijk werkster hier ondersteunend in zijn. Stap 7a De patiënt zal starten met de behandeling om lymfoedeem te stabiliseren en eventueel te verminderen. Wanneer de patiënt lymfoedeem met een bewegingsbeperking heeft zal zij door de mammacareverpleegkundige verwezen worden naar een oedeemfysiotherapeut. Zij kan de volgende behandelingen aanbieden. De oedeemfysiotherapeut kan gebruik maken van manuele lymfdrainage, ademhalingsoefeningen, oefentherapieën compressietherapie in de vorm van bandageren/zwachtelen. Ook kan er een therapeutische elastische kous aangemeten worden. Manuele lymfdrainage is een massagetechniek wat helpt bij het verhogen en ondersteunen van de transportcapaciteiten van het lymfestelsel. Het vocht wordt verplaatst naar delen waar het lymfesysteem nog wel intact is. Dit kan de patiënt ook aangeleerd krijgen om het thuis zelf uit te voeren. Ademhalingsoefeningen kunnen worden aangeleerd om de vochtafvoer te kunnen ondersteunen. De ademhaling werkt als een soort druk-zuigpompmechanisme en helpt op het vocht af te voeren. Bij oefentherapie komt iemand in beweging. Bij bewegen van de spieren wordt een pompfunctie in werking gezet wat helpt vocht af te voeren. Ook wordt de aanmaak van nieuwe lymfevaten door beweging gestimuleerd. Echter, te veel of te zwaar bewegen kan een negatief effect hebben. Door de bloeddrukstijging die daarbij gepaard gaat, ontstaat juist uitdrijving van vocht (NVFL,2012). Compressietherapie door bandageren of zwachtelen zorgt voor een constante druk, wat ervoor zorgt dat het vocht niet of minder uit de lymfebanen treedt. Dit wordt toegepast wanneer er nog geen stabiele situatie is bereikt in de waterhuishouding. Als er een behandeling is gestart met een van bovenstaande methoden of een combinatie ervan, kan later behandeling met een therapeutische elastische kous ingezet worden. Dit kan pas als de arm in de dunst mogelijke situatie verkeerd. De oedeemfysiotherapeut veel nadruk op fysieke oefeningen bij de behandeling van oedeem, evenals leefregels en advies met betrekking tot huidverzorging. Deze behandelingen hebben allemaal als doel om lymfoedeem te stabiliseren of verminderen (NVFL, 2012). De bevindingen en behandelingen zal de oedeemfysiotherapeut rapporteren in het dossier. De rol van de patiënt bij de behandeling van lymfoedeem is om zich therapietrouwheid aan te leren. De behandeling van lymfoedeem kan lang duren en lymfoedeem is chronisch van aard, dat betekend dat zelfdiscipline en therapietrouwheid belangrijk zijn om de oedeem zo goed mogelijk onder controle te kunnen houden (Oncoline, 2013). Stap 7b Wanneer de patiënt geen bewegingsbeperking ervaart en alleen te maken heeft met lymfoedeem, wordt zij naar een huidtherapeut doorverwezen. De huidtherapeut kan een behandeling aanbieden waarin er gestart wordt met lymfdrainage, een vorm van massage waarbij de afvoer van het vocht wordt verbeterd. Om de doorstroming op gang te houden wordt de arm gezwachteld. (Borstkankervereniging, 2013 & CBO, 2002). Als er door de massage en het zwachtelen 5% armdiktevermindering is ontstaan (CBO, 2002). Wordt er een therapeutische kous aangemeten voor de patiënt, die zij dagelijks moet dragen om het resultaat te behouden (Borstkankervereniging, 2013). De huidtherapeut zal de patiënt wekelijks zien om een intensieve behandeling te geven (CBO, 2002) en het einddoel armdiktevermindering van 5% te behalen. Een therapeutische kous wordt vier keer per jaar beoordeeld op effectiviteit en kan dan zo nodig worden vernieuwd (CBO, 2002). De patiënt dient therapietrouw om te gaan met het dragen van de elastische kous, zodat het resultaat behoud wordt. 12

13 Naast behandelingen kan de huidtherapeut ook eventueel signalen met betrekking tot pijnklachten rondom de schouder en/of arm. De huidtherapeut kan deze bevindingen, omdat het buiten haar expertise valt terugkoppelen aan de mammacareverpleegkundige. De mammacareverpleegkundige kan hierbij de oncologiefysiotherapeut inschakelen, welke is gespecialiseerd in klachten als gevolg van de oncologische behandeling. De bevindingen en behandelingen zal de huidtherapeut rapporteren in het dossier. Fase 6 Multidisciplinair overleg Stap 8 De mammacareverpleegkundige organiseert na 3 maanden een multidisciplinair overleg met de betrokken disciplines om de stand van zaken te bespreken. Er wordt besproken hoe de behandeling van de huidtherapeut of de oedeemfysiotherapeut vordert en het behandeldoel wordt geëvalueerd. Ook wordt er gekeken of er problemen zijn ontstaan waar andere disciplines ingeschakeld voor moeten worden. Indien er geen verbetering is opgetreden in het stabiliseren of verminderen van het oedeem is er nog een laatste optie waarin de chirurg-oncoloog een operatie kan uitvoeren. Fase 7 Resultaat Stap 9 Het resultaat (na 3 maanden) van de verschillende aangeboden behandelingen door de verschillende disciplines. Stap 9a Wanneer na de behandeling van maximaal 3 maanden de situatie rondom het lymfoedeem niet gestabiliseerd is, kan er de opgehoopte vocht verharden (CBO, 2002). Een operatie is in dit geval een oplossing. De chirurg-oncoloog kan de patiënt hierin behandelen door een operatie aan te bieden. Bij deze operatieve behandeling zal er een aantal sneetjes in de huid gemaakt worden, waarna het verharde vocht wordt weggezogen. Het doel van de operatie is om het oedeem te verminderen en de verharde vocht te verwijderen. Dit bevordert de kwaliteit van leven voor de patiënt. De operatie kan alleen blijvend helpen wanneer de patiënt de hele leven dag en nacht therapeutische kousen draagt (Borstkankervereniging Nederland, 2013). Stap 9b Wanneer na 3 maanden de armdikte verminderd is onder de grens van 10% zal de behandeling gestopt worden. De patiënt zal wel levenslang een elastische kous dragen om het resultaat te behouden. Daarnaast is het ook om te voorkomen dat de oedeem weer terug komt (CBO, 2002). Een therapeutische kous wordt vier keer per jaar beoordeeld op effectiviteit en kan dan zo nodig worden vernieuwd (CBO, 2002). De mammacareverpleegkundige kan weer een nieuwe behandeling starten om voorlichting, advies en zelfmanagementcursus aan te bieden aan de patiënt (CBO, 2002). Het doel is om de patiënt te begeleiden in het proces bij zelfmanagement om de patiënt tijdens de behandeling of na herstel de draad weer laat oppakken en weer deelneemt in de maatschappij (NFK, 2013). De patiënt is zelf ook verantwoordelijk voor haar eigen gezondheid. Wanneer de lymfoedeem en/of klachten terugkeren moet de patiënt de mammacareverpleegkundige in te lichten. Stap 9c Wanneer na 3 maanden door de aangeboden behandelingen het lymfoedeem niet verminderd of gestabiliseerd wordt en de patiënt geen toestemming geeft voor operatieve behandeling, wordt er aangeraden om gebruik te maken van een ander protocol of een individueel zorgplan opgezet door de desbetreffende discipline. 13

14 Interdisciplinaire samenwerking Mammacareverpleegkundige en chirurg-oncoloog Overlegt samen over de diagnose lymfoedeem. Mammacareverpleegkundige en oncologiefysiotherapeut Beide disciplines zijn betrokken bij de patiënten vanaf de diagnose van borstkanker. De mammacareverpleegkundige informeert de patiënt over het starten bij de oncologiefysiotherapeut vanaf de diagnose. Maatschappelijk werkster en psycholoog Overleggen samen over de psychologische problemen en welke behandeling passend is bij de patiënt. Hierbij worden ook de praktische en emotionele problemen in kaart gebracht. Diëtiste en fysiotherapeut Overlegt samen over de voedingstoestand van de patiënt in combinatie met een aangepast trainingsschema. Mammacareverpleegkundige is het aanspreekpunt voor alle disciplines. 14

15 Bronnenlijst - Borstkankervereniging Nederland (2013) Lymfoedeem. Geraadpleegd op 16 oktober 2013 van - Borstkankervereniging Nederland (2013) Okselkliertoilet. Geraadpleegd op 1 oktober 2013 van - Damstra, R., J., & Kaandorp, C., J., E., (2003) CBO-richtlijn lymfoedeem. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Geraadpleegd op 11 oktober 2013 van - CBO kwaliteitsinstituut voor gezondheidszorg (2002) Richtlijn lymfoedeem. Hoofdstuk begripsbepaling en risicofactoren. Geraadpleegd op 16 oktober 2013 van - CBO kwaliteitsinstituut voor gezondheidszorg (2002) Richtlijn lymfoedeem. Hoofdstuk verpleegkundige zorg en lymfoedeem. Geraadpleegd op 16 oktober 2013 van - CBO (2013) Zelfmanagement. Geraadpleegd op 22 oktober 2013 van - Hulpgids (2013) Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO). Geraadpleegd op 21 oktober 2013 van - IKNL (2010) Detecteren behoefte psychosociale zorg. Landelijke richtlijn, versie 1.0. Geraadpleegd op 30 oktober 2013 van 7 - IKNL (2008) Lastmeter. Geraadpleegd op 23 oktober 2013 van - Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (2011) Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst. Geraadpleegd op 21 oktober 2013 van evidencebased.nl/index.php/richtlijnen/richtlijnen/fysiotherapeutische-verslaglegging- 2011/verantwoording-en-toelichting/wet-en-regelgeving-jurisprudentie-machtigings-endeclaratieverkeer/a1-wet-en-regelgeving - Koppejan-Rensenbrink, R., (2011) Richtlijn herstel na kanker. Een nieuwe aanpak van nazorg. Geraadpleegd op 1 oktober 2013 van - NVFL (2012) Behandeling oedeem. Geraadpleegd op 30 september 2013 van - NFK (2013) Rol van de patiënt. Geraadpleegd op 23 oktober 2013 van https://www.kanker.nl/bibliotheek/borstkanker/wat-is/1086-rol-van-de-patient - Oncoline (2012) Samenvatting lymfoedeem. Geraadpleegd op 30 oktober 2013, van: 8 - Patagonia zorg (2013) Zorgplan of zorgleefplan. Geraadpleegd op 21 oktober 2013 van - Spijker, J., Bockting, C., L.. H., Meeuwissen, J., A., C., Vliet, van I., M., Emmelkamp, P., M., P., Hermens, M., L., M. & Balkom, A., L., J., M. (2013) Multidiscplinaire richtlijn depressie. 3e Versie. Geraadpleegd op 16 oktober 2013 van - Verdonk, B., (2013) Herpertz Module. Geraadpleegd op 22 oktober 2013 van - Verdonk, H., P., M., Dirk, B., J., (2011) Oedeem en oedeemtherapie. Oedeemclassificatie, pagina 84 Geraadpleegd 7 oktober 2013 vanhttp://books.google.nl/books?id=rbf8puffecoc&pg=pa83&lpg=pa83&dq=meetband(omt rek)meting&source=bl&ots=hnkdozcgra&sig=gkgyvyqdcr4pamrrzgzzewn2tge&hl= nl&sa=x&ei=ugnsuqg6dsbo0qwaoge&ved=0cdoq6aewaa#v=onepage&q=meetband(o mtrek)meting&f=false 15

16 - Verdonk, H., P., M., Graeff de, A., & Krol, R., J., A. (2009) Richtlijn lymfoedeem. Inleiding. Geraadpleegd op 1 oktober 2013 van - Vereniging van verpleegkundigen en verzorgenden (2011) Richtlijn verpleegkundige en verzorgende verslaglegging. Hoofdstuk 2 De verpleegkundige en verzorgende verslaglegging. Geraadpleegd op 11 oktober 2013 van - Vlietland Borstkliniek Schiedam (2013) Werking lymfesysteem. Geraadpleegd op 21 oktober 2013 van - Vlugt van der, S., (2013) Voeding en lymfoedeem. Geraadpleegd op 23 oktober 2013 van - Zaans medisch centrum (2013) Multi disciplinair overleg (MDO). Geraadpleegd op 29 oktober 2013 van roverleg/paginas/default.aspx 16

Behandelprotocol voor overgewicht

Behandelprotocol voor overgewicht Behandelprotocol voor overgewicht Auteur J. Ten Berge, E. Boers, L.T. Dinh Xuan, L. Knijnenburg, K. Looije, C. Roose en E. van Witzenburg Publicatiedatum 1 november 2013 Herziening 1 november 2014 Verantwoordelijk

Nadere informatie

Onderwerp Behandelmogelijkheden voor lymfoedeem na borstkanker

Onderwerp Behandelmogelijkheden voor lymfoedeem na borstkanker Onderwerp Behandelmogelijkheden voor lymfoedeem na borstkanker voorstellen Inge Jansen Oedeemfysiotherapeute Opleiding Master oncologiefysiotherapie Praktijk voor Fysiotherapie in Terborg 18-11- 14 Inhoud

Nadere informatie

Regionaal ziekenhuis, mammapoli BEHANDELPROTOCOL BEWEGINGSBEPERKING

Regionaal ziekenhuis, mammapoli BEHANDELPROTOCOL BEWEGINGSBEPERKING Regionaal ziekenhuis, mammapoli BEHANDELPROTOCOL BEWEGINGSBEPERKING Joasia de Bruijne Geesje Dam Jessy Dullemond Louise Fransen Bernice Havermans Safrina Jakoeb Margo Langendoen Suzana Pohlod 1 november

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel

Patiënteninformatie. Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Patiënteninformatie Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Naast het systeem

Nadere informatie

Ondersteuning bij kanker

Ondersteuning bij kanker Het bericht dat kanker is geconstateerd laat je niet onberoerd. Meestal volgt een ingrijpende tijd. Misschien komt u voor situaties te staan waar u zich geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling al

Nadere informatie

Wat is lymfoedeem? Oedeemtherapie Het lymfestelsel

Wat is lymfoedeem? Oedeemtherapie Het lymfestelsel Oedeemtherapie Oedeemtherapie De therapeuten Ingrid Algera - de Vroom Dagmar Berkelaar Koster Dagmar en Ingrid hebben hun opleiding gevolgd bij het Nederlands Paramedisch Instituut (NPI) en zijn beiden

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

Naam:... man/vrouw. Geboortedatum:... Adres:... Postcode en woonplaats:... Telefoonnummer:... Mobiel nummer:... adres:...

Naam:... man/vrouw. Geboortedatum:... Adres:... Postcode en woonplaats:... Telefoonnummer:... Mobiel nummer:...  adres:... Aanmeldingsformulier Oncologische Revalidatie Jeroen Bosch Ziekenhuis Herstel & Balans of Fysieke training Om in aanmerking te komen voor Oncologische Revalidatie moet u het aanmeldingsformulier invullen

Nadere informatie

Oedeemtherapie. Manuele lymfedrainage methode Vodder. Afdeling Fysiotherapie

Oedeemtherapie. Manuele lymfedrainage methode Vodder. Afdeling Fysiotherapie 00 Oedeemtherapie Manuele lymfedrainage methode Vodder Afdeling Fysiotherapie 1 Het lymfestelsel Het lymfestelsel bestaat uit lymfevaten, lymfeklieren en lymfeklierweefsel dat zich in verschillende organen

Nadere informatie

AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING

AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING Om in aanmerking te komen voor Oncologische Nazorg dient u het aanmeldingsformulier invullen en binnen drie weken retourneren

Nadere informatie

Themabijeenkomst lymfoedeem en huidklachten na oncologische behandeling

Themabijeenkomst lymfoedeem en huidklachten na oncologische behandeling Themabijeenkomst lymfoedeem en huidklachten na oncologische behandeling Even voorstellen Karlijn Sterkenburg info@onze-huid.nl Patricia Stienstra info@patriciastienstra.nl Agenda De huid en het lymfesysteem,

Nadere informatie

Richtlijn Lymfoedeem synthese

Richtlijn Lymfoedeem synthese Richtlijn Lymfoedeem synthese Aanleiding Lymfoedeem, een aandoening die wordt veroorzaakt door het niet goed functioneren van het lymfsysteem, is een relatief onbekend fenomeen in de geneeskunde. Lymfoedeem

Nadere informatie

Lymfoedeem Radboud universitair medisch centrum

Lymfoedeem Radboud universitair medisch centrum Lymfoedeem Uw arts heeft lymfoedeem bij u geconstateerd. In deze folder zal worden uitgelegd wat lymfoedeem is, hoe het kan worden behandeld en wat u zelf kunt doen om er voor te zorgen dat u zo min mogelijk

Nadere informatie

Lymfoedeem: Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst 29-01-16. Mireille Lauret-Roemers. Oedeem- en Oncologiefysiotherapeute

Lymfoedeem: Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst 29-01-16. Mireille Lauret-Roemers. Oedeem- en Oncologiefysiotherapeute Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst Mireille Lauret-Roemers Oedeem- en Oncologiefysiotherapeute www.oofu.nl info@oofu.nl Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst 1 Inhoud 1. Wat is oedeem?

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Okselklierdissectie Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Vooraf U heeft met uw specialist besproken dat u binnenkort een operatie ondergaat in verband met borstkanker. Hierbij worden de

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel OKSELKLIERTOILET

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel OKSELKLIERTOILET Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel OKSELKLIERTOILET INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Wanneer wordt een okselkliertoilet uitgevoerd?... 4 Wat houdt een okselkliertoilet in?... 4 Fysiotherapie...

Nadere informatie

Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker

Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker Uw chirurg heeft met u besproken dat binnenkort bij u een okselklierverwijdering plaatsvindt (ook wel okselklierdissectie of okselkliertoilet genoemd).

Nadere informatie

SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE

SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE SIGNALERING EN VERWIJZING INTAKE EN EVALUATIE ONCOLOGISCHE REVALIDATIE Gesprek plus lastmeter: Emotionele problemen Vermoeidheid Lichamelijke / functionele

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Behandelprotocol voor unipolaire depressie

Behandelprotocol voor unipolaire depressie Behandelprotocol voor unipolaire depressie Auteur J. Ten Berge, E. Boers, L.T. Dinh Xuan, L. Knijnenburg, K. Looije, C. Roose en E. van Witzenburg Publicatiedatum 1 november 2013 Herziening 1 november

Nadere informatie

Inclusiecriteria/ indicatie

Inclusiecriteria/ indicatie Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie/Stichting Herstel & Balans, Utrecht 2003 Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie Herstel & Balans/2003 Deze kwaliteitscriteria zijn vastgesteld door

Nadere informatie

Bewegen en/of oedeemvorming na een borstoperatie.

Bewegen en/of oedeemvorming na een borstoperatie. Bewegen en/of oedeemvorming na een borstoperatie. Naam patiënt: Geboorte datum: Informatie die voor u van belang is: 1. Bewegen na SN 2. Bewegen na okselklierdissectie 3. Reconstructie 4. Algemene informatie

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over.

Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over. Lipoedeem Informatie en behandeling Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over. Wat is lipoedeem? Lipoedeem betekent letterlijk vetzwelling. Het is een chronische

Nadere informatie

1 Revalidatie bij kanker

1 Revalidatie bij kanker De ziekte kanker is ingrijpend en kan uw leven flink overhoop halen. Tijdens en na de behandeling kunt u allerlei klachten krijgen. Soms gaat uw conditie achteruit. Misschien bent u moe, angstig of onzeker.

Nadere informatie

Zorgen rond kanker. Bij wie van ons kunt u terecht?

Zorgen rond kanker. Bij wie van ons kunt u terecht? Zorgen rond kanker Bij wie van ons kunt u terecht? Zorgen rond kanker Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer

Nadere informatie

9.1 Chemotherapie na een operatie bij borstkanker

9.1 Chemotherapie na een operatie bij borstkanker 9.1 Chemotherapie na een operatie bij borstkanker Uw behandelend chirurg heeft in overleg met u en de internist-oncoloog (internist gespecialiseerd in de behandeling van kanker), besloten om na uw operatie

Nadere informatie

Oncologische revalidatie

Oncologische revalidatie Oncologische revalidatie Inleiding Kanker verandert uw leven van de één op de andere dag. De afdeling Revalidatie van Zuyderland Medisch Centrum Heerlen heeft een gespecialiseerd behandelteam voor mensen

Nadere informatie

Figuur 1: illustratie slokdarm

Figuur 1: illustratie slokdarm Slokdarmkanker U bent naar VU medisch centrum (VUmc) verwezen voor een operatie omdat er slokdarmkanker is geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over slokdarmkanker, de oorzaken en risicofactoren

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Okselklierdissectie Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven U heeft met uw specialist besproken dat u binnenkort een operatie ondergaat in verband met borstkanker. Hierbij worden de lymfeklieren

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker

Borstsparende operatie bij borstkanker Chirurgie Borstsparende operatie bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 Voorbereiding op de operatie... 4 De opname... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Mogelijke

Nadere informatie

9.1 Chemotherapie voorafgaand aan de operatie bij borstkanker

9.1 Chemotherapie voorafgaand aan de operatie bij borstkanker 9.1 Chemotherapie voorafgaand aan de operatie bij borstkanker Uw behandelend chirurg heeft na overleg met de internist-oncoloog (internist gespecialiseerd in de behandeling van kanker) en in overleg met

Nadere informatie

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg Borstcentrum Bernhoven Yvonne Paquay Chirurg Klachten van de borst? Verwijzing naar het borstcentrum voor analyse en zonodig behandeling 2 3 4 Verwijsredenen: > Knobbeltje voelbaar > BOBZ (de bus) > Controle

Nadere informatie

Aanvullende behandeling en controle bij borstkanker

Aanvullende behandeling en controle bij borstkanker Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Aanvullende behandeling en controle bij borstkanker z Chirurg en verpleegkundig specialist 1 Medische ontrole Na een borstsparende

Nadere informatie

LYMFOEDEEM Inleiding

LYMFOEDEEM Inleiding lymfoedeem LYMFOEDEEM Inleiding Deze informatie is bestemd voor patiënten die een borstoperatie hebben ondergaan waarbij eveneens de lymfeklieren uit de oksel zijn verwijderd. Het kan ook zijn, dat u nog

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

Schildwachtklieronderzoek

Schildwachtklieronderzoek Chirurgie Schildwachtklieronderzoek www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het onderzoek... 4 Bijwerkingen... 6 De uitslag... 6 Aanvullende behandelingen... 6 Vragen... 7 Contactgegevens... 7 Patiëntenvoorlichting:

Nadere informatie

Okselkliertoilet (okselklierdissectie)

Okselkliertoilet (okselklierdissectie) Chirurgie Patiënten informatie dossier Mammacare Okselkliertoilet (okselklierdissectie) Binnenkort wordt u in het ziekenhuis opgenomen voor een okselkliertoilet. Bij deze operatie verwijdert de chirurg

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Operatie ten adviezen na een hernia-operatie. borstkanker. ZorgSaam

Operatie ten adviezen na een hernia-operatie. borstkanker. ZorgSaam Operatie ten adviezen gevolge na een van hernia-operatie borstkanker ZorgSaam 1 Algemeen Er is bij u borstkanker vastgesteld. De diagnose borstkanker brengt veel emoties en onzekerheden met zich mee. Deze

Nadere informatie

Ondersteunende zorg bij kanker

Ondersteunende zorg bij kanker Ondersteunende zorg bij kanker Als u wordt behandeld voor kanker kunt u tijdens of na uw ziekte te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook als de behandeling al langer geleden is. In

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Mammapoli

Okselklierdissectie. Mammapoli 00 Okselklierdissectie Mammapoli U wordt binnenkort opgenomen voor een okselklierdissectie, al dan niet in combinatie met een operatie aan de borst. De opname vindt plaats op afdeling Heelkunde, (4e etage).

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Okselklieroperatie.

Okselklieroperatie. Okselklieroperatie Inleiding De kanker is bij u uitgezaaid naar de lymfeklieren. Er is met u overlegd dat de lymfeklieren uit de oksel worden verwijderd. Deze operatie noemt men okselklieroperatie. Een

Nadere informatie

Borstverwijdering bij borstkanker

Borstverwijdering bij borstkanker Chirurgie Borstverwijdering bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 De opname... 4 Voorbereiding op de operatie... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Drains... 5

Nadere informatie

De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten

De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten Robert Damstra, dermatoloog Expertise Centrum Lymfologie Ziekenhuis Nij Smellinghe, Drachten Programma Inleiding lymfologie

Nadere informatie

Fysiotherapie. Lymfe- en oedeembehandeling

Fysiotherapie. Lymfe- en oedeembehandeling Fysiotherapie Lymfe- en oedeembehandeling 1 Wat is oedeem? Oedeem is een vochtophoping in een deel van het lichaam. Dit uit zich door toename van de omvang, een vermoeid en zwaar gevoel, tintelingen, pijn,

Nadere informatie

In deze folder leest u meer over het doel en de mogelijkheden van het programma en welke hulpverleners erbij betrokken zijn.

In deze folder leest u meer over het doel en de mogelijkheden van het programma en welke hulpverleners erbij betrokken zijn. Hartrevalidatie Inleiding De cardioloog, de hartfalenverpleegkundige of de ICD-verpleegkundige heeft u geadviseerd het poliklinische hartrevalidatieprogramma te gaan volgen. Het hartrevalidatie-programma

Nadere informatie

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

Oncologie en Fysiotherapie

Oncologie en Fysiotherapie Oncologie en Fysiotherapie Voorprogramma Regionale Ledenvergadering RGF Maasvallei Hub Dautzenberg & Piet Slangen, 19 mei 2010 Wat gebeurt er achter de schermen. Wat gebeurt er voor de schermen. IKL IKL-

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Het nazorgtraject Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Nu uw behandeltraject is afgesloten begint het nazorgtraject. Hieronder vindt u informatie

Nadere informatie

Waar kunt u terecht als u kanker hebt?

Waar kunt u terecht als u kanker hebt? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Waar kunt u terecht als u kanker hebt? z Er is kanker bij u geconstateerd. Als gevolg van uw ziekte kunt u te maken krijgen met

Nadere informatie

Chirurgie. Operatie voor borstkanker

Chirurgie. Operatie voor borstkanker Chirurgie Operatie voor borstkanker 1 Inleiding Wanneer u deze folder ontvangt heeft u zojuist een gesprek met de chirurg/ verpleegkundig specialist gehad. Uit onderzoeken is gebleken dat u borstkanker

Nadere informatie

Algemeen Lastmeter Signaleren van problemen bij mensen met een kwaadaardige ziekte

Algemeen Lastmeter Signaleren van problemen bij mensen met een kwaadaardige ziekte Algemeen Lastmeter Signaleren van problemen bij mensen met een kwaadaardige ziekte Inleiding Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Borstamputatie. De opname. Voorbereiding op de operatie

Borstamputatie. De opname. Voorbereiding op de operatie Borstamputatie Uw chirurg heeft met u gesproken over een borstamputatie. Bij een dergelijke operatie verwijdert de chirurg de gehele borst met tepel. In deze folder vindt u meer informatie over de opname,

Nadere informatie

verwijderen van de oksellymfeklier

verwijderen van de oksellymfeklier patiënteninformatie verwijderen van de oksellymfeklier U wordt opgenomen voor een oksellymfeklierverwijdering. Dit heet ook wel okselklierdissectie. Hoe verloopt deze operatie? Wat kunt u verwachten na

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel BORSTKANKER Inhoud Wat is borstkanker?... 3 Vormen van kanker... 4 DCIS... 4 Ductaal carcinoom... 4 Lobulair carcinoom... 4 Erfelijke en familiare belasting...

Nadere informatie

Revant, de kracht tot ontwikkeling!

Revant, de kracht tot ontwikkeling! Neurologische revalidatie Hartrevalidatie Revalidatie bij complex chronisch longfalen Oncologische revalidatie Kind- en jeugdrevalidatie Revalidatie bij pijn en gewrichtsaandoeningen Arm-, hand- en polsrevalidatie

Nadere informatie

Welke vragen stel ik mijn dokter?

Welke vragen stel ik mijn dokter? Welke vragen stel ik mijn dokter? INLEIDING Goede algemene voorlichting over het onderzoek en de behandeling van borstkanker is enorm belangrijk. Goede voorlichting over het eigen ziektebeeld is nog belangrijker,

Nadere informatie

Wat is lymfoedeem? 2 Wat zijn de verschijnselen? 2 Hoe ontstaat lymfoedeem? 2 Hoe wordt de diagnose gesteld? 3 Individueel behandelprogramma 4 5

Wat is lymfoedeem? 2 Wat zijn de verschijnselen? 2 Hoe ontstaat lymfoedeem? 2 Hoe wordt de diagnose gesteld? 3 Individueel behandelprogramma 4 5 Wat is lymfoedeem? is een abnormale ophoping van lymfevocht in een lichaamsdeel. Het ontstaat als de lymfevaten niet in staat zijn dit vocht af te voeren door een beschadiging of afwezigheid van lymfevaten,

Nadere informatie

Ontslag na een borstoperatie

Ontslag na een borstoperatie Ontslag na een borstoperatie U bent opgenomen voor een borstoperatie. Met deze folder willen wij u voorbereiden op het ontslag vanuit het ziekenhuis. Na het ontslag uit het ziekenhuis kunt u uw dagelijkse

Nadere informatie

Psychologisch onderzoek en behandeling Volwassenen. Afdeling Klinische Psychologie

Psychologisch onderzoek en behandeling Volwassenen. Afdeling Klinische Psychologie 00 Psychologisch onderzoek en behandeling Volwassenen Afdeling Klinische Psychologie Wat doet een psycholoog in het ziekenhuis? Een klinisch psycholoog of een gezondheidszorgpsycholoog is een deskundige

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel NAZORG. (NON) HODGKIN Nazorg

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel NAZORG. (NON) HODGKIN Nazorg Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin onderdeel NAZORG (NON) HODGKIN 2 Inhoud... 4 Telefonisch verpleegkundige consult... 5 Praten over wat u bezighoudt... 5 Vermoeidheid en algehele malaise...

Nadere informatie

Waar kunt u terecht als u kanker hebt?

Waar kunt u terecht als u kanker hebt? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Waar kunt u terecht als u kanker hebt? z Vragen? 1 Er is kanker bij u geconstateerd. Als gevolg van uw ziekte kunt u te maken

Nadere informatie

Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn. Hans Nortier 24-01-2013

Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn. Hans Nortier 24-01-2013 Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn Hans Nortier Nazorg Nazorg is een essentieel onderdeel van individuele patiëntenzorg na behandeling voor kanker Nazorg behelst voorlichting, begeleiding, ingaan

Nadere informatie

Afdeling Heelkunde, locatie AZU. Voorzorgsmaatregelen voor lymfoedeem

Afdeling Heelkunde, locatie AZU. Voorzorgsmaatregelen voor lymfoedeem Afdeling Heelkunde, locatie AZU Voorzorgsmaatregelen voor lymfoedeem Na verwijdering of bestraling van lymfeklieren is er altijd een kans op lymfoedeem. Er zijn een aantal factoren die de kans op lymfoedeem

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Het Lymfehuis. Welkom bij

Het Lymfehuis. Welkom bij Welkom bij Het Lymfehuis Het Lymfehuis is een uniek multidisciplinair centrum in Deurne, Antwerpen waar de patiënt centraal staat. Door middel van een dynamisch team werken wij intensief samen om oedeempatiënten

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

Bijlage 2: Borstkanker: adviezen over bewegen en voorkomen/beperken van lymfoedeem

Bijlage 2: Borstkanker: adviezen over bewegen en voorkomen/beperken van lymfoedeem Bijlage 2: Borstkanker: adviezen over bewegen en voorkomen/beperken van lymfoedeem Kortgeleden is bij u een borstoperatie en/of een operatie van de lymfeklieren in de oksel uitgevoerd. Met onderstaande

Nadere informatie

Oncologische Nazorg Van Herstel&Balans naar Oncologische Revalidatie. Milou Beelen, Sportarts Afdeling Fysiotherapie, MUMC+

Oncologische Nazorg Van Herstel&Balans naar Oncologische Revalidatie. Milou Beelen, Sportarts Afdeling Fysiotherapie, MUMC+ Oncologische Nazorg Van Herstel&Balans naar Oncologische Revalidatie Milou Beelen, Sportarts Afdeling Fysiotherapie, MUMC+ milou.beelen@mumc.nl Disclosure Potentiele belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Informatie

Hartrevalidatie. Informatie Hartrevalidatie Informatie Hartrevalidatie Cardiologie U wordt in Zuyderland Medisch Centrum behandeld voor uw hartklachten. Met deze folder willen wij u informeren over het hartrevalidatieprogramma waaraan

Nadere informatie

Bio Impedantie Spectroscopie. Medisch Centrum Zuid (Oedeem) fysiotherapie 2013

Bio Impedantie Spectroscopie. Medisch Centrum Zuid (Oedeem) fysiotherapie 2013 Bio Impedantie Spectroscopie Medisch Centrum Zuid (Oedeem) fysiotherapie 2013 Lymf oedeem Verminder het risico dankzij vroege ontdekking en behandeling. Lymfoedeem Lymfoedeem ontstaat wanneer de lymflast

Nadere informatie

BSL_OMGAAN MET LYMFOEDEEM:148x210_ISBN :44 Pagina 15

BSL_OMGAAN MET LYMFOEDEEM:148x210_ISBN :44 Pagina 15 BSL_OMGAAN MET LYMFOEDEEM:148x210_ISBN 9789031352302 17-06-2009 09:44 Pagina 15 Inhoud Lijst van auteurs en redacteuren 5 Ten geleide 7 Voorwoord van de redactie 11 Dankwoord 13 1 Lymfoedeem: wat is er

Nadere informatie

Informatiewijzer Oncologie

Informatiewijzer Oncologie Informatiewijzer Oncologie Eigendom van: Naam:... Adres:... Plaats:... Telefoon:... Huisarts:... Apotheek:... Bij verlies wordt de vinder dringend verzocht contact op te nemen met de eigenaar van dit boekje.

Nadere informatie

Chirurgie. Okselkliertoilet.

Chirurgie. Okselkliertoilet. Chirurgie Okselkliertoilet www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Voorbereiding... 3 De operatie... 3 Na de operatie... 4 Drains... 4 Mogelijke complicaties... 4 Het ontslag... 5 Wanneer moet u contact opnemen?...

Nadere informatie

Fysiotherapie na een okselkliertoilet

Fysiotherapie na een okselkliertoilet Kanker Instituut In deze folder vindt u informatie over preventie van lymfoedeem en oefentherapie met een aantal oefeningen. Preventie van lymfoedeem U heeft een operatie ondergaan waarbij klieren in de

Nadere informatie

SANDWICHSCHOLING COPD Goede COPD zorg: resultaat van goede samenwerking 28 juni Scharnierconsult. Uitgangspunt

SANDWICHSCHOLING COPD Goede COPD zorg: resultaat van goede samenwerking 28 juni Scharnierconsult. Uitgangspunt SANDWICHSCHOLING COPD Goede COPD zorg: resultaat van goede samenwerking 28 juni 2012 Scharnierconsult, ziektelast en persoonlijk behandelplan Marion Teunissen en Rudy Bakker Werkgroep COPD Synchroon Scharnierconsult

Nadere informatie

Lipoedeem Radboud universitair medisch centrum

Lipoedeem Radboud universitair medisch centrum Lipoedeem Wat is lipoedeem? Bij lipoedeem of vetzwelling is sprake van een ongelijkmatige vetverdeling over het lichaam. Het betreft een chronische aandoening die in principe alleen bij vrouwen voorkomt

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Trainingsprogramma s tijdens en na behandeling bij kanker

PATIËNTEN INFORMATIE. Trainingsprogramma s tijdens en na behandeling bij kanker PATIËNTEN INFORMATIE Trainingsprogramma s tijdens en na behandeling bij kanker Revalidatie bij kanker Uit onderzoek blijkt dat revalidatie tijdens en na de behandeling bij kanker leidt tot een verhoogde

Nadere informatie

Zowel bij een borstsparende als een borstverwijderende operatie zal de chirurg de lymfeklieren uit de oksel verwijderen als:

Zowel bij een borstsparende als een borstverwijderende operatie zal de chirurg de lymfeklieren uit de oksel verwijderen als: Algemeen Bij een okselklierdissectie worden alle lymfeklieren uit de oksel verwijderd. Lymfeklieren zijn te vergelijken met zuiveringsstations, die gezamenlijk het lymfestelsel vormen. Het lymfestelsel

Nadere informatie

Deze patiënteninformatie is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Woonplaats: Telefoon:

Deze patiënteninformatie is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Woonplaats: Telefoon: Deze patiënteninformatie is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Woonplaats: Telefoon: Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2. Belangrijke namen en telefoonnummers 3. Wat is kanker (algemeen) 4. Behandeling van

Nadere informatie

In gesprek over de operatieve behandeling van borstkanker

In gesprek over de operatieve behandeling van borstkanker Chirurgie In gesprek over de operatieve behandeling van borstkanker i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Binnenkort heeft u een voorlichtingsgesprek met de mammacareverpleegkundige over

Nadere informatie

Zelfmanagement. Zelfmanagement bij Oedeem

Zelfmanagement. Zelfmanagement bij Oedeem Vergoeding mogelijk vanuit uw zorgverzekeraar Zelfmanagement bij Oedeem Zelfmanagement Als u chronisch ziek wordt, moet u opnieuw de balans vinden. Uw leven verandert. Door middel van zelfmanagement leert

Nadere informatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg bij verwijdering van de lymfeklieren uit de oksel en/of bestraling van de oksel

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg bij verwijdering van de lymfeklieren uit de oksel en/of bestraling van de oksel Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie Nazorg bij verwijdering van de lymfeklieren uit de oksel en/of bestraling Algemeen Deze informatie is bestemd voor patiënten die een operatie hebben ondergaan

Nadere informatie

Inleiding De kanker is bij u uitgezaaid naar de lymfeklieren. Er is met u overlegd dat de lymfeklieren uit de oksel worden verwijderd. Deze operatie n

Inleiding De kanker is bij u uitgezaaid naar de lymfeklieren. Er is met u overlegd dat de lymfeklieren uit de oksel worden verwijderd. Deze operatie n Okselklieroperatie Inleiding De kanker is bij u uitgezaaid naar de lymfeklieren. Er is met u overlegd dat de lymfeklieren uit de oksel worden verwijderd. Deze operatie noemt men okselklieroperatie. Een

Nadere informatie

H Okselklierdissectie

H Okselklierdissectie H.323039.0416 Okselklierdissectie Inleiding Het lymfestelsel in ons lichaam bestaat uit lymfevaten en lymfeklieren. De lymfeklieren werken als een zuiveringsstation: ze maken bacteriën, virussen en andere

Nadere informatie

Het okselkliertoilet

Het okselkliertoilet Afdeling: Onderwerp: Chirurgie 1 Inleiding Borstkanker verspreidt zich doorgaans het eerst naar de lymfeklieren in de oksel (okselklieren). Vanuit deze klieren kan borstkanker zich verder in het lichaam

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

Verwijderen van de lymfeklieren in de oksel (okselklierdissectie)

Verwijderen van de lymfeklieren in de oksel (okselklierdissectie) Verwijderen van de lymfeklieren in de oksel (okselklierdissectie) 1. Wat is het lymfestelsel? 2. Wat gebeurt er bij een okselklierdissectie? 3. Welke verdoving? 4. Hoe bereidt u zich voor op de operatie?

Nadere informatie

Poliklinische longrevalidatie

Poliklinische longrevalidatie Poliklinische longrevalidatie Inleiding De longaandoeningen COPD (chronische bronchitis en/of longemfyseem) en astma zijn chronische aandoeningen. Dat wil zeggen dat ze niet te genezen zijn. Deze beide

Nadere informatie

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Leven met epilepsie: Zelfmanagement Loes Leenen, MANP PhD trainee zelfmanagement Inleiding Achtergrond Zelfmanagement Zelfmanagement & Kwaliteit van leven

Nadere informatie

Fysiotherapie bij Oncologie

Fysiotherapie bij Oncologie Fysiotherapie bij Oncologie De therapeuten Ingrid Algera - de Vroom Dagmar Berkelaar Koster Dagmar en Ingrid zijn beiden geregistreerd fysio- en oedeemtherapeut, ingeschreven in het Kwaliteitsregister

Nadere informatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg en oefeningen na een borstamputatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg en oefeningen na een borstamputatie Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie Nazorg en oefeningen na een borstamputatie Algemeen U bent kort geleden geopereerd aan uw borst in verband met borstkanker. In deze folder informeren we u over

Nadere informatie

8.1 Intra Operatieve Radiotherapie (IORT) bij borstkanker

8.1 Intra Operatieve Radiotherapie (IORT) bij borstkanker 8.1 Intra Operatieve Radiotherapie (IORT) bij borstkanker Van uw arts heeft u te horen gekregen dat u in aanmerking komt voor Intra Operatieve Radiotherapie (IORT). In dit hoofdstuk leggen we u in het

Nadere informatie