Voor koning en vaderland kunnen we nog enig enthousiasme opbrengen, maar voor Europa

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voor koning en vaderland kunnen we nog enig enthousiasme opbrengen, maar voor Europa"

Transcriptie

1 Erken de behoefte van mensen aan thuis Voor koning en vaderland kunnen we nog enig enthousiasme opbrengen, maar voor Europa is dat lastiger. Geert Mak legde uit hoe dat komt in de 24ste Abel Herzberglezing, georganiseerd door Trouw en de Rode Hoed. Jarenlang was Amsterdam mijn stad, en Jorwerd was mijn dorp. In Amsterdam zal ik vermoedelijk altijd wel blijven, het is mijn grote liefde. Maar vorig jaar verkasten mijn vrouw en ik vanuit het Friese Jorwerd naar een andere plek. Op het oog leek dat een vrij technische operatie, maar wat een ingreep bleek die verhuizing te zijn. Opeens wisten we niet meer wie op die trekker ver weg in het land aan het werk was, en waarom. Opeens kenden we de verhalen en de geschiedenis van onze buren niet meer. Opeens zaten we in een vreemd café. In Jorwerd wisten we hoe Harry Kaspers in een dorpsvergadering zou optreden, en waarom. En wat Wytze Blanken met zijn graafmachine aan het uithalen was. En waar de dochter van Wypkje Castelein haar toneeltalenten vandaan had. We wisten allemaal dat het mooiste lied van de dorpsband The Mop te maken had met de dood van de stokoude Folkert, we zagen hem voor ons, op een ijskoude winternacht was hij opeens weg, hij wilde niemand tot last zijn, hij had zijn klompen nog netjes aan de vaart gezet. Zo kenden we de doden op het kerkhof, steeds vaker, en in elk geval kenden we hun kinderen en kleinkinderen. Zoveel draden trokken ons, hielden en houden ons vast, en dat merkten we pas echt toen we weggingen. Wat we voelden, was de kracht, de macht en ook het belang van het fenomeen plaats. Vanmiddag wil ik het met u daarover hebben, en over het fundamentele spanningsveld tussen plaats en ruimte, en wat dit betekent voor de toekomst van ons continent Europa. Ieder mens kent het soort gevoelens als wij rondom Jorwerd hadden en hebben, al heeft het woord in bijna elke taal een andere lading, van het knusse Home, het trotse Lieu tot het beladen Heimat. We doelen op hetzelfde: de plaats waar we ons thuis voelen, waar traditie en omgangsvormen voorspelbaarheid, orde en veiligheid bieden, waar oude en nieuwe verhalen samenbinden, waar een gezamenlijk doorleefde geschiedenis vertrouwen biedt voor een gezamenlijke toekomst. Ruimte staat daarentegen voor dynamiek, voor mogelijkheden, voor lucht en vrijheid, maar ook voor de risico s en de wanorde die onvermijdelijk is bij het bewandelen van nieuwe, ongebaande wegen. Supermarktkarretjes

2 Plaats en ruimte, place et espace, het was ooit een belangrijk thema van de Franse denker Michel de Certeau, later uitgediept door de Europese denker tevens voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy. Europa was en is bij uitstek de ruimte, met zijn streven naar vrij verkeer van goederen, kapitaal, personen en diensten, met het opheffen van grenzen, met het scheppen van nieuwe kansen, met het leggen van nooit gedachte verbanden, met de onrust en de risico s die daar ook bij horen, het is allemaal Europa. En tegelijk is daar de plaats. Jorwerd, ja, en op een andere manier Amsterdam. Maar plaats is bijvoorbeeld ook Athene, waar de stadsschrijver Christos Chryssopoulos onlangs een nieuw straatgeluid signaleerde: het alomtegenwoordige metaalachtige gerinkel van de supermarktkarretjes waarmee daklozen en bedelaars rondsjouwen met metaal, hout en alles wat verder ook maar enigszins van waarde is. Of het Spaanse dorpje Albelda, vlak achter de Pyreneeën, waar de boeren tegenwoordig nachtpatrouilles organiseren tegen de talloze dieven die uien van hun land gappen, of kippen. Het zijn geen professionele bendes die dat doen. Je steelt geen acht konijnen om die te gaan verkopen, zegt een van die boeren. Je steelt ze voor eten. Of Lissabon, waar de fotografe Ana Luisa Nogueira muuropschriften begon vast te leggen. Ze trof niet eens zozeer woede, eerder treurigheid, een gevoel van verraad, gebroken vertrouwen, verloren toekomst. Dit zeiden de muren: De toekomst is weggeveegd. Je zult nooit een huis hebben in je kloteleven. Geef niet op! Tot de schuld ons scheidt. Ja, ook dat is plaats in het Europa van De spanning tussen plaats en ruimte kent Europa al eeuwenlang, het is er nog sterker dan elders. In Europa kun je binnen een dag door zeker vier totaal verschillende taal- en cultuurgebieden rijden. Kom daar eens om in Azië of Amerika. Die enorme verscheidenheid was vanouds onze kracht, en het was ook onze zwakte. Het was onze kracht omdat die verschillen en bijbehorende rivaliteiten een enorme dynamiek opleverden. In het technisch zeer geavanceerde China was in het midden van de vijftiende eeuw één bevel van de keizer genoeg om alle Chinese ontdekkingsreizen voorgoed stop te zetten. In dezelfde periode ging Columbus, toen de Franse koning geen trek had in zijn expedities, gewoon een deur verder aan het werk, voor diens Spaanse concurrent. En tegelijk was die variëteit en rivaliteit onze eeuwige, duivelse, bloedige zwakte. De Oostenrijkse schrijver Robert Menasse schetst in de eerste alinea s van zijn essay over de Europese crisis een beeld dat eigenlijk alles zegt. Als je op de kaart van dat schitterende continent Europa alle politieke grenzen die in de loop der geschiedenis zijn getrokken met een zwarte viltstift aangeeft, dan loopt die exercitie aan het eind gegarandeerd uit op een bijna gesloten zwart vlak. Als je daarna op diezelfde kaart voor elke oorlog die er heeft plaatsgevonden met een rode viltstift lijnen trekt langs de linies en de slagvelden, dan gebeurt iets soortgelijks, dan verdwijnen al die bloeiende steden, rivieren en valleien gaandeweg onder een groot vlak met slechts één kleur: rood. Dat is onze Europese doem.

3 U kent het verhaal: om aan dat Europese noodlot te ontsnappen, is vanaf 1951, met de oprichting van de Europese Kolen- en Staalgemeenschap, een historisch experiment van bovennationaal bestuur in gang gezet, te vergelijken met het onafhankelijkheidsproces van de Verenigde Staten, een kleine twee eeuwen eerder. De daarop volgende EG en EU waren, net als toen in Philadelphia, typisch producten van de Verlichting: ja, ook wij in Europa konden de koers van de geschiedenis een fundamentele wending geven. En inderdaad, gedurende zeker vijf decennia was het Europese project zeer succesvol. Dat is het in veel opzichten nog altijd, vergeet dat nooit praat bijvoorbeeld maar eens met de Polen, de Esten of de andere voormalige Oost-Europeanen. Maar elders razen sinds 2010 de stormen en de veenbranden, het einde daarvan is nog niet in zicht, en als de Unie ooit uit deze crisis tevoorschijn zal komen, dan zal het een zwaar gehavende Unie zijn. Mijn oude vriend, Europa-pionier Max Kohn-stamm, zag de boel al derailleren tijdens de laatste jaren van zijn lange leven de huidige crisis maakte hij net niet meer mee. Hij zag de ooit zo bevlogen Europese discussie terugzakken naar het traditionele niveau van natie tegenover natie, en niets anders. Maar, zei hij dan steevast, bedenk wel: de Verenigde Staten hadden ook zo n honderdvijftig jaar nodig, plus een burgeroorlog, voordat ze zo n beetje een eenheid vormden. Daarmee beurde hij zichzelf weer wat op, en mij erbij. Alleen: de Verenigde Staten waren, althans voor de kolonisten, een open boek, waarin ze vanaf het eerste begin een gezamenlijke geschiedenis konden schrijven. De burgers van dit nieuwe land hadden grotendeels dezelfde taal en min of meer dezelfde achtergrond. Hun staatkundige constructies waren, althans in grote lijnen, solide en uitgebalanceerd. Hun idee van burgerschap en nationale identiteit was niet gebaseerd op afkomst en taal, op romantische noties zoals in Europa, maar op een gezamenlijk politiek ideaal, een droom over democratie, gelijkwaardigheid en vooruitgang. En nog was er die burgeroorlog, en nog lopen tot de dag van vandaag in Amerika de discussies hoog op over de states rights, de autonome soevereiniteit van elke aparte staat tegenover het federale Washington. Zelfs de Verenigde Staten zijn helemaal niet zo verenigd als van buitenaf lijkt. Ook daar spant het telkens weer tussen plaats en ruimte. Wat zegt dit over het Europese eenwordingsproces? Allereerst: je kunt beide historische processen in veel opzichten niet met elkaar vergelijken, al willen sommige Europa-idealisten dat nog zo graag. Het Europese proces, de integratie van allang bestaande naties, tradities, politieke culturen en menselijke omgangsvormen, zal nog stukken moeilijker zijn, en het eindresultaat zal gegarandeerd iets heel anders worden dan dat van de VS. Parallellen Dat wil niet zeggen dat er niet, voorzichtig, een paar parallellen kunnen worden getrokken. Want laten we nuchter zijn: ook zonder de euro was de Europese Unie vermoedelijk vroeger of later in een stevige crisis terechtgekomen. Veel van de huidige fricties en problemen horen, tot op zekere hoogte, onlosmakelijk bij de fase waar de Europese eenwording nu doorheen gaat.

4 In de eerste fase werd, net als in de beginnende Verenigde Staten, de ruimte van de Unie vastgelegd: de ene nieuwe staat na het andere werd toegelaten en tegelijkertijd werden de structuren en instituties neergezet en verder ontwikkeld. De Europese Unie bleef decennialang een vrij technisch en juridisch project, waarbij het accent op het externe gedrag van de lidstaten lag. De binnenwereld, de diverse maatschappelijke en politieke culturen, het interne gedrag, kortom,van al die verschillende lidstaten, daar keek men grotendeels langs. Deels vanuit een blind Europees idealisme, deels vanuit een misplaatst triomfalisme na het winnen van de Koude Oorlog, deels ook vanuit een bijna religieus vertrouwen in een fenomeen dat betiteld werd als de vrije markt. Als dit Gouden Kalf maar onbeperkt zijn gang kon gaan, als ook op dat vlak alle grenzen en barrières werden opgeheven, dan kwam het allemaal wel goed. In de tweede fase, waarin we nu zitten, gaat het steeds meer om de plaats. Onze Europese verwevenheid gaat nu zo ver en zo diep dat de lidstaten op allerlei manieren gedwongen zijn om zich met elkaars interne politiek en levenshouding te bemoeien. In tegenstelling tot het verleden, toen de agressie en de militaire overmacht van sommige Europese landen de grootste bedreigingen vormden, is het nu vooral de interne zwakte van sommige lidstaten die de Unie zo nu en dan bijna tot de rand van de afgrond brengt. Het is een fase die veel lastiger en gevaarlijker is dan de eerste fase het is de fase die enigszins valt te vergelijken met de Amerikaanse situatie vlak voor de burgeroorlog, toen de noordelijke staten greep probeerden te krijgen op de slaven- en plantagecultuur van de zuidelijken. Want hoe verander je dat interne gedrag? Hoe kun je vanuit de ruimte invloed uitoefenen op de plaats? Het is alsof je een blik probeert te openen met een spons, zei de Amerikaanse buitenlandexpert Michael Mandelbaum toen hij het had over de rampzalige Amerikaanse ervaringen met nationbuilding in het Midden-Oosten en elders. Dat geldt evenzogoed voor Europa. Kun je, bijvoorbeeld, de totaal verstoorde verhouding tussen staat en privé in de voormalige Oostbloklanden als bij toverslag laten verdwijnen? En geldt dat niet nog sterker voor de diepgewortelde tradities van cliëntelisme en patronage in de meeste Zuid-Europese landen? Anders gezegd: geeft die Europese mix van vermaningen, subsidies, inhoudingen en zelden opgelegde boetes eigenlijk wel enige greep op het fenomeen plaats? Zeker als je, zoals in Griekenland, een economie denkt te kunnen moderniseren door voornamelijk af te knijpen en te bezuinigen, en je de slachtoffers zo juist weer helemaal afhankelijk maakt van de patronage van vrienden en familie? Aan de andere kant: wat doen we met de geest van Hendrik Colijn die weer overal in het noorden rondwaart, prekend en psalmen zingend? Wat doen we met de hier alom gepropageerde schuldmoraal, de moraal van straffen en bezuinigen die de afgelopen jaren de toon zette in het Duitse en Nederlandse publieke denken, de moraal die onze regeringspartijen nog altijd in zelfvoldane stompzinnigheid omhelzen, maar die in de rest van de wereld inclusief het IMF met verbijstering wordt gadegeslagen omdat hij elk herstel van de euro- zone vertraagt, zo niet blokkeert? De prijs die voor dit alles zal worden betaald is hoog, vooral in het zuiden: bedrijven die te gronde gaan, belangrijke investeringen die niet kunnen worden gedaan, banken die hun functie als motoren van innovatie niet willen of mogen vervullen, vernieuwende plannen en projecten die geen enkele kans krijgen, talenten die niet worden benut, hoop die wordt kapotgeslagen. Dat weten we allemaal,

5 ook hier in het noorden, al hoor je daar slechts zelden een Nederlandse politicus over. En ik zwijg dan nog over de enorme morele prijs, over een opgroeiende generatie waarvan het vertrouwen is kapotgeslagen, een generatie die de trots is ontnomen om het eigen leven enigszins in de hand te hebben. De nobele naamgever van deze lezing heeft, met vele anderen, uitputtend beschreven wat er dan kan gebeuren. Maar wij zijn en blijven kampioenen in het wegkijken. Saatfrüchte sollen nicht vermahlen werden. Goethe zei het al, zaaizaad vermaal je niet. Hij doelde op de jeugd die ten oorlog trok. Het geldt evenzogoed voor deze crisis. Jorwerd en Brussel Welke invloed heeft dit alles op onze Europese ruimte? En op de verhouding ruimte en plaats binnen dat geteisterde Europa, op de verhouding tussen Jorwerd en Brussel? We hebben de afgelopen vijf jaar te maken gehad met twee grote vertrouwenscrises: een bankencrisis in 2008 en 2009, en vervolgens, vanaf begin 2010, een monetaire crisis die sinds vorig jaar in wat rustiger vaarwater terecht is gekomen maar die nog steeds niet is uitgewoed. Als we kijken naar de gevolgen op Brussels niveau, dan hebben de instituties van de Unie deze calamiteiten eigenlijk verbluffend goed doorstaan. Ze bleken veel taaier en flexibeler te zijn dan bijna iedereen verwachtte, er zijn maatregelen genomen en structuren geschapen die tot voor kort voor vrijwel onmogelijk werden gehouden, Brussel is, kortom, tegenwoordig veel beter in staat om dit soort stormen op te vangen dan drie jaar geleden. Er zitten nog tal van zwakke plekken in die Brusselse dijken, zeker. Het meest vitale sluitstuk op dit moment, de Europese Bankenunie, zit bijvoorbeeld nog steeds niet op haar plaats. Maar al met al heeft de crisis geleid tot een veel grotere mate van integratie. Tenminste, daar in Brussel. Heel anders is het gesteld met de wereld daarbuiten. Daar is in toenemende mate een omgekeerd proces in gang gezet, een proces van desintegratie. Ik gebruik met opzet het woord proces: het gaat hier niet om een formeel besluit maar, net als bij integratie, om een keten van kleine en grotere feiten die allemaal min of meer in dezelfde lijn liggen. Bijvoorbeeld in de euro-economie: een Italiaanse ondernemer betaalt tegenwoordig gemiddeld tweemaal zoveel rente als een Duitse. Nu al is een Cypriotische euro, door alle restricties op de kapitaalvlucht daar, minder waard dan een Nederlandse. Voor onze ogen zien we een Europa van twee, drie en misschien nog meer snelheden ontstaan. Die desintegratie is ook duidelijk zichtbaar in het Europese politieke debat: de meningsverschillen over de aanpak van de crisis raken de essentie van de verschillende politieke en economische culturen. De Fransen en Italianen, die hun schulden altijd hebben laten verdampen door devaluatie, snappen niets van de Duitse oerangst voor inflatie. Dat werkt door in de prioriteiten van kiezers en gekozenen: overal is een hernationalisering van politiek en publiek debat gaande. Ook dat hebben we, mede, aan de financiële sector te danken, die met vakkundig lobbywerk zelfs duidelijke bankencrises zoals in Spanje en Ierland hebben weten om te timmeren tot puur nationale crises. Zelfs de Duitsers, altijd trouwe Europeanen, koesteren hun eenzame succes en trekken zich daarin meer en meer terug de jongste verkiezingscampagne spreekt boekdelen.

6 Door dit alles raken de Europese machtsverhoudingen eveneens uit balans: de motor van de Europese eenwording, de as Parijs-Berlijn, hapert steeds meer. Frankrijk dreigt, na Spanje en Italië, het volgende probleemgeval te worden. Duitsland moet leiden, maar kan en durft dat niet. Nog altijd is het verleden te beladen. Zoals Joshka Fischer ooit zei: Ik organiseer moeiteloos in Frankfurt een conferentie over European leadership. Maar als ik praat over Europäisches Führerschaft schrikt iedereen zich kapot. Ondertussen holt het vertrouwen van de burgers in het Europese experiment achteruit. Voor het Europa van Brussel is de keuze evident: het gaat om verdere integratie of ineenstorting. Tegelijkertijd is alleen al het afgelopen jaar, volgens het jongste onderzoek van het Amerikaanse Pew Research Center, het aantal EU-voorstanders met maar liefst 15 procent gedaald, van 60 naar 45 procent, van een ruime meerderheid naar een minderheid. De uitslag van de komende Europese verkiezingen zal dat wantrouwen weerspiegelen: peilingen wijzen erop dat het toch al moeizaam functionerende Europees Parlement in toenemende mate bevolkt zal worden door anti-europees extreem-rechts in Italië, Frankrijk, Nederland, Engeland en Griekenland kunnen zulke partijen gemakkelijk eenderde van de kiezers trekken. Niet dat dit Parlement nu zoveel in de melk heeft te brokkelen: achter alle financiële tekorten binnen de EU schuilt een minstens zo omvangrijk democratisch tekort, en ook die schuld zal vroeger of later ongenadig op tafel worden gelegd. We hebben hier, kortom, te maken met een Europese crisis die veel verder gaat dan enkel de financiële sector. Het gaat deze jaren om een fundamentele botsing, niet alleen tussen politieke richtingen, maar tussen diepgewortelde Europese tradities. Zelden was in Europa het evenwicht tussen ruimte en plaats in al die uiteenlopende Europese gedaanten zo uit balans als nu. Wapperende vlaggen Zou een terugkeer naar het 19de-eeuwse systeem van natiestaten dat evenwicht kunnen herstellen? Zou mijn plaats opnieuw kunnen samenvallen met mijn land, zoals her en der wordt bepleit, al of niet met wapperende vlaggen en tranen in de ogen? Meer dan 130 jaar geleden, op 11 maart 1882, hield de Franse denker en polemist Ernest Renan op de Sorbonne een toespraak die een lange echo zou hebben, over alle decennia, tot de dag van vandaag. Qu est-ce qu une nation?, ofwel Wat is een natie? luidde de titel, en nog altijd is het een centrale tekst voor iedereen die zich bezighoudt met de rol en de functie van de natiestaat, of, in wat bredere context, met de manier waarop je het begrip plaats kunt definiëren tegenover de internationale ruimte. Het is én blijft een briljant verhaal. Zoals Bas Heijne schrijft in de inleiding van de pas verschenen Nederlandse heruitgave: Op rustige toon ontfutselt Renan het idee van de natie aan de nationalisten. Renan zaagt alle mythen en onzin over nationale identiteiten omver afstamming, ras, taal, godsdienst, volksaard, de Nederlander. Het interessante van zijn betoog is echter dat hij de kern overeind houdt: de natie als een waarachtig verbeelde gemeenschap, een lotsverbondenheid die is ontstaan door generaties lang gedeelde ervaringen plus, zoals Renan schrijft, de wens om samen te leven, de wil om opnieuw waarde te geven aan de erfenis die men samen ontvangen heeft. Die wil moet voortdurend weer tot uiting worden gebracht, zonder democratie geen natie. Zoals hijzelf concludeert: Een natie is dus een en al solidariteit, gebouwd door de beleving van de offers die men heeft gebracht en die men bereid is opnieuw te brengen.

7 Renan herschiep, met andere woorden, het romantische idee van natie, met taal en etniciteit als dragende begrippen, tot een politiek, je kunt zeggen Amerikaans, concept. Hij zag de natie als een tijdelijk verschijnsel. Toen hij zijn toespraak hield, waren veel Europese natiestaten nog jong, en hij voorzag toen al dat ze op den duur vermoedelijk zouden opgaan in een Europese statenbond. Hij onderschatte echter de effectiviteit van de moderne natie om burgers te binden door die nationale solidariteit op allerlei manieren een nieuwe invulling te geven. Vooral na de Tweede Wereldoorlog groeiden veel Europese natiestaten uit tot een soort koepels waaronder niet alleen democratieën en rechtssystemen zich verder ontwikkelden, maar ook een brede variëteit aan pensioenstelsels, zorgverzekeringen en talloze andere producten van de verzorgingsstaat, in alle soorten en maten. Terwijl Renans Europese statenbond langzaam enige vorm kreeg, wonnen, kortom, ook de natiestaten aan kracht en elan al was het vooral in de vorm van ingenieuze publieke verzekeringsmaatschappijen. Er zijn nog altijd Europese denkers en politici, zeker in Brussel, die de natiestaat het liefst willen wegvegen als een verouderde en zelfs gevaarlijke 19de-eeuwse mythe. Zij zien de crisis als een middel om nu eindelijk grote sprongen vooruit te maken, zij blijven dromen van een Europese federatie. In de beginfase van de Europese eenwording, in de jaren vijftig en zestig, was dat het politieke ideaal van velen en zelf heb ik die droom ook nog gekoesterd. Als we Renans heldere verhaal toepassen op ons continent, dan is echter van zo n Europese natie zelfs na een halve eeuw nog weinig te bespeuren. Als iets is aangetast, door de crisis en de daaropvolgende extreme bezuinigingsdrift, dat is het juist de door Renan benadrukte solidariteit en wil om samen verder te gaan. Ook het Europa als verbeelde gemeenschap is zwaar gehavend. Dat is echter niet het enige. Het probleem met al die grote Europese dromen is dat, met het verwerpen van de natiestaat, meestal ook het belang van de factor plaats van tafel wordt geveegd. Soms is dat onvermijdelijk. Vaak ook niet. De half illegale rauwmelkse kazen op de markt van Dieppe, het rokerige café zonder toilet van het Hongaarse dorp Vasarosbec, de chocola van Brugge, de zonnecollectoren in Neukirch, de metrobouw van Amsterdam, zelfs de zaden in onze moestuin, wat is er al niet versmoord in die hagelslag van goedbedoelde Brusselse verordeningen. Dat zijn niet alleen excessen, het gaat verder. Het zijn stuk voor stuk symptomen van een Europese federatie die de afgelopen decennia volkomen uit balans is geraakt. Te veel zaken die een normaal federatief verband zoals de Verenigde Staten overlaat aan de lidstaten zoals kaas en chocola worden hier vanuit Brussel bestuurd. Te veel beleidsterreinen die, aan de andere kant, in elke federatie min of meer centraal worden aangestuurd zoals de financiële sector, buitenlands beleid en defensie liggen in Europa vaak nog steeds bij de nationale hoofdsteden. De Europese burgers voelen dat haarfijn aan. Ze snappen prima dat je in deze 21ste eeuw gezamenlijk een milieu- en energiebeleid moet ontwikkelen, en dat je in je eentje geen vuist kunt maken op het wereldtoneel. Maar veel van die talloze detailkwesties beschouwen ze, terecht, als een belediging, als een teken van respectloosheid jegens hun diepe gevoelens voor thuis en plaats. Als iets, naast het gebrek aan democratie, de steun voor de Europese Unie ondermijnt, dan is het dit. Volle glorie

8 Valt die Europese onbalans tussen Jorwerd en Brussel dan simpel op te lossen door de natiestaat weer in volle glorie te herstellen, zoals sommigen bepleiten? Desnoods buiten de EU? Om bij het laatste te beginnen: de EU is een markt van bijna een half miljard mensen met de hoogste gemiddelde levensstandaard ter wereld. Alleen al voor Nederland is de Unie goed voor tweederde van onze totale export, eenvijfde van het nationale product. We hebben nu een open toegang tot die markt. Gaan we die deur echt dichtgooien? Sterker nog: moeten we niet ook zonder de EU duizenden-één zaken als Europeanen gemeenschappelijk regelen, variërend van visserijquota tot financiële afspraken en het energiebeleid? En dan zwijg ik nog over de klimaatvraagstukken die in deze 21ste eeuw in rap tempo op ons afkomen. Is de wereld niet zelf allang de nationale verbanden ontgroeid? Kortom, hoe verleidelijk het nationale thuis ook is, de context waarin we werken, denken, dromen, politiek bedrijven en het leven vieren is in toenemende mate Europees. Dat valt niet meer ongedaan te maken. Of we het nu leuk vinden of niet, we moeten voor die overal aanwezige Europese ruimte bepaalde, democratisch gecontroleerde, vormen zien te vinden. Dat is lastig en zeer problematisch, maar we kunnen onmogelijk terug naar Moeten natiestaten dan weer een sterkere rolspelen bínnen de Europese besluitvorming, zoals ook vaak wordt bepleit? De voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barosso, komt naar verluidt begin volgend jaar met een blauwdruk voor een Europese federatie van natiestaten. Dat lijkt in die richting te gaan. Er zijn echter wel grote risico s verbonden aan die ontwikkeling, namelijk precies datgene waar Kohnstamm en de zijnen zo bang voor waren: dat het unieke, bovennationale karakter van de Unie zo meer en meer verdwijnt, dat het chaotische Europa van de nationale tegenstellingen weer de boventoon zal voeren en dat de Unie zal eindigen als een ondoorzichtige chaos, een ongeleid projectiel van compromissen. Waar de natiestaat wel een nieuwe plaats zou kunnen verwerven, is binnen de Europese democratie. De natiestaat vormt immers, ook zonder alle 19de-eeuwse romantiek, een kader voor veel gevoelens van eigenheid en plaats. Je kunt dan ook met reden pleiten voor de introductie van een Europese senaat waardoor, net als in Amerika, dat nationale element binnen het Europees Parlement en binnen de Europese democratie wordt versterkt. Minstens zo belangrijk is de verandering van het nationale ideaal, van het 19de-eeuwse bloed,- taal,- en bodem-ideaal naar het meer politieke ideaal zoals de Amerikanen dat kennen. Ook in Europa is dat proces nu in volle gang. De verbeelde gemeenschap van ons Nederlanders bestaat allang niet meer alleen uit de blanke top der duinen en nog zo wat, ongemerkt is die lotsverbondenheid de afgelopen decennia veel breder geworden. En dat geldt ook voor de Britten, de Fransen, de Duitsers en zelfs de Polen. Er zal, na deze crisis, een Europese Renaissance komen. In welke vorm ook. Daarvan ben ik overtuigd. Net zoals de spoorwegen, de kranten en alle andere nieuwigheden van de 19de eeuw de opkomst van de natiestaten bijna onvermijdelijk maakten, zo maken de uitdagingen en ook de problemen van de 21ste eeuw de snel escalerende klimaatsveranderingen voorop een veelheid aan vormen van Europees bestuur onvermijdelijk. We zullen vanuit die zwaar beproefde Europese Unie, een Europese ruimte moeten hervinden waarin iedere Europeaan zich wel op een of andere manier thuis voelt.

9 Minder gedreven door dromen en idealisme, vrees ik, meer uit bittere noodzaak. Niet triomferend, maar realistisch en bescheiden. Tegelijk is deze crisis echter ook een uitgelezen kans om de Europese balans tussen ruimte en plaats te herstellen. Niet door de film terug te draaien naar de oude natiestaat, maar door het begrip plaats een andere en nieuwe ruimte te gunnen. In de eerste plaats door in de Europese regelgeving en instituties veel meer rekening te houden met de waarden rondom het begrip plaats. Door alles wat daarmee samenhangt te respecteren, te koesteren en, zo mogelijk, te beschermen tegen het al te massieve Europese en globale geweld. Die ruimte moet ook worden geschapen binnen het politieke debat, al was het alleen al door al diegenen die zich niet meer thuis voelen op hun eigen plekje in de wereld niet enkel weg te zetten als populisten of nationalisten. Het gaat hier immers om volstrekt authentieke gevoelens, gevoelens van veiligheid en, aan de andere kant, ontheemdheid, gevoelens die ieder mens kent, en die juist niet in zulke hokjes horen. Gevoelens die bovendien, net als in de 19de en begin 20ste eeuw, een logische reactie zijn op razendsnel veranderende samenlevingen. Het zijn gevoelens die, inderdaad, altijd weer door ultra-rechts worden geëxploiteerd. Maar dat heeft alles te maken met het feit dat progressieve en liberale bewegingen, door de hele geschiedenis heen, stelselmatig veel te weinig oog hebben gehad voor de menselijke behoefte aan een thuis, inderdaad, aan een plaats, en alles wat daarmee samenhangt. Dat hele veld hebben ze zo overgelaten aan conservatieve en reactionaire bewegingen. Er vallen nog werelden te winnen. Bewegingen van onderaf In de tweede plaats kan die balans worden hersteld door veel meer oog te hebben voor wat het plaatselijke kan betekenen voor Europa. Door de nuchterheid en de realiteitszin ook die eigen is aan goed lokaal bestuur wat zou Europa er anders uitzien als dat soort burgemeesters er het voor het zeggen had. Maar net zo goed door de innovatie die juist op lokaal en regionaal niveau opbloeit. Overal, vooral in het zuiden, zie je bijvoorbeeld hoe, door nood gedwongen, parallelle economieën ontstaan gebaseerd op lokale kennis en producten, lokale netwerken dus zonder tussenhandel, lokale kredietverstrekking, lokaal vertrouwen. Er worden, juist op plaatselijk niveau, op dit moment hoogst interessante dingen uitgevonden. Ten slotte kan de balans worden hersteld door de verruiming van het begrip plaats die vooral de laatste decennia gaande is. Ook dat is een hoopgevende tendens. In toenemende mate zie je hoe het begrip plaats juist buiten die nationale kaders treedt, soms is het de regio vaak grensoverschrijdend soms het dorp, steeds vaker de stad. Het zijn op dit moment bijvoorbeeld vooral de steden waar creativiteit en innovatie hoogtij vieren, tegen alle pessimisme in, waar migranten komen en gaan, waar de stadsbesturen de nationale barrières doorbreken en elkaar vinden, overal ter wereld, waar nieuwe Europese en globale netwerken worden geschapen, waar op een nieuwe manier plaats en ruimte met elkaar worden verenigd. Stuk voor stuk zijn dit bewegingen van onderaf, bewegingen van hoop en vertrouwen, bewegingen die simpelweg het gewone leven aan de gewone Europeanen willen teruggeven.

10 We zijn bezig, ook voor deze crisis, ook daarna, met een langdurig en moeizaam proces. Met opstaan en vallen zijn we op weg naar een Europa van mensen, in plaats van een Europa van staten. Wil dat proces ooit kans van slagen hebben, dan zullen daarbinnen plaats en ruimte op een of andere manier een nieuw evenwicht moeten vinden inclusief de acceptatie van een werkelijk democratische proces. Dat lijkt men in deze jaren vol cijfers, regels, aanwijzingen en statistieken, steeds vaker uit het oog te verliezen. Maar bedenk wel: geen gemeenschap zonder veiligheid, zelfbeschikking en solidariteit, en tegelijk geen gemeenschap zonder verbeelding. Geen Jorwerd zonder Brussel. Maar tegelijk: geen Brussel zonder Jorwerd.

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

MODULE V. Ben jij nou Europees?

MODULE V. Ben jij nou Europees? MODULE V Ben jij nou Europees? V.I Wat is Europees? Wat vind jij typisch Europees? En wie vind jij typisch Europees? Dat zijn moeilijke vragen, waarop de meeste mensen niet gelijk een antwoord hebben.

Nadere informatie

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa INE MEGENS EIGENTIJDSE GESCHIEDENIS Opbouw college: Vooruitgangsgeloof 19 e eeuw Nationalisme en politieke kaart van Europa Eerste Wereldoorlog Cultuurpessimisme

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

SAMENVATTING SYLLABUS

SAMENVATTING SYLLABUS SAMENVATTING SYLLABUS Julie Kerckaert Inleiding tot het Europees en internationaal recht Academiejaar 2014-2015 Inhoudsopgave Deel 2: Inleiding tot het Europees recht... 2 1. Het juridisch kader van het

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 DEEL 3.4 DE EURO Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 3.4. DE EURO DOEL - De leerlingen/cursisten ontdekken de voordelen van het gebruik van de eenheidsmunt: wisselen van geld is niet meer nodig, je spaart

Nadere informatie

Opbouw van de Europese Monetaire Unie

Opbouw van de Europese Monetaire Unie Opbouw van de Europese Monetaire Unie Seminarie voor leerkrachten, NBB Brussel, 21 oktober 2015 Ivo Maes DS.15.10.441 Construct EMU 21_10_2015 NL Opbouw van de Europese monetaire unie 1. Beschouwingen

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels.

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. Hi! I am de steenkool. De cole of de stone. I am black, zwart. And I kan fire geven. Jongens, dat is wat die Europese

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

HULDE MINISTER VAN STAAT LEO TINDEMANS HEIST-OP-DEN-BERG 30.04.2014

HULDE MINISTER VAN STAAT LEO TINDEMANS HEIST-OP-DEN-BERG 30.04.2014 HULDE MINISTER VAN STAAT LEO TINDEMANS HEIST-OP-DEN-BERG 30.04.2014 Mevrouw de Voorzitster, Mijnheer de Voorzitter, Geachte Parlementsleden en Goede Vrienden, Marianne en de andere kandidaten bereiden

Nadere informatie

Beste, lieve partijgenoten,

Beste, lieve partijgenoten, Beste, lieve partijgenoten, We zijn net bezig geweest met een wirwar van moties. Maar wat mij nog het meest bezighoudt is de wirwar van emoties. Ik weet niet hoe het jullie is gegaan na de aanslag in Parijs,

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Alleen gesproken woord geldt. Toespraak Job Cohen 12 maart 2010 partijbureau PvdA

Alleen gesproken woord geldt. Toespraak Job Cohen 12 maart 2010 partijbureau PvdA Alleen gesproken woord geldt Toespraak Job Cohen 12 maart 2010 partijbureau PvdA Vandaag stel ik mij met grote overtuiging kandidaat als lijsttrekker van de Partij van de Arbeid, de partij waar ik al sinds

Nadere informatie

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur Verkiezingen Voor vijftigplussers staat er de komende jaren veel op het spel. De betaalbaarheid van de zorg staat ter discussie en het niveau van pensioenen en AOW dreigt te worden aangetast. Daarnaast

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Belangen: Nederland en de Europese Unie

Belangen: Nederland en de Europese Unie Belangen: Nederland en de Europese Unie Korte omschrijving werkvorm: De docent vertelt iets over de achtergrond van de Europese samenwerking. Door samen te werken in Europa konden we grote problemen oplossen.

Nadere informatie

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt.

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. Dames en Heren Beste vrienden Een gelukkig Nieuwjaar. Van harte Voor u, voor wie u dierbaar is, en voor ons allemaal. Een gelukkig Nieuwjaar. Een

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Ontmoetingskerk Laren NH - 24 november 2013 Psalm 103

Ontmoetingskerk Laren NH - 24 november 2013 Psalm 103 Ontmoetingskerk Laren NH - 24 november 2013 Psalm 103 Het is hard, maar waar: vroeg of laat word je vergeten. Het menselijk leven lijkt op een bloem op het veld, zegt de psalm die we lazen. Je komt op,

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 9: Duitsland en de euro. 9.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 9: Duitsland en de euro. 9.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 9.1 Overzicht Eind jaren zestig werd in Europa hardop gesproken over een gezamenlijk economisch beleid met een gemeenschappelijke munt. In 1979 werd dit plan concreet

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank De Slotakte vermeldt de verbindende protocollen en de niet-verbindende verklaringen Slotakte De CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN VAN DE LIDSTATEN, bijeen te Brussel op 30 september

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Let op: Alleen gesproken woord geldt!

Let op: Alleen gesproken woord geldt! Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter opening van het congres Maak jezelf Zichtbaar op 11 maart 2010 te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dames en heren, We leven in het

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

DE EUROPESE UNIE EERSTE EN DE WERKVORM IN HET KORT

DE EUROPESE UNIE EERSTE EN DE WERKVORM IN HET KORT DE EUROPESE UNIE JANUARI 2016 - POLITIEK IN PRAKTIJK #1 EERSTE EN WAT HEB JE NODIG Grote letters A, B en C Aftelklok (op digibord) 50 sterren, uitgeprint op geel papier Circa 4 grote enveloppen Een prijsje

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Herman Van Rompuy en José Manuel Durão Barroso. Van oorlog naar vrede: het verhaal van Europa. Verkorte versie 9.12.2012, 12.15 uur; 1039 woorden

Herman Van Rompuy en José Manuel Durão Barroso. Van oorlog naar vrede: het verhaal van Europa. Verkorte versie 9.12.2012, 12.15 uur; 1039 woorden Herman Van Rompuy en José Manuel Durão Barroso Van oorlog naar vrede: het verhaal van Europa Verkorte versie 9.12.2012, 12.15 uur; 1039 woorden Oorlog is zo oud als Europa. Ons continent draagt de littekens

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Ontdekken hoe je je tijd goed kunt beheren, bestaat voor. Jezelf voorbereiden op succes. Hoofdstuk 1. Leer jezelf kennen.

Ontdekken hoe je je tijd goed kunt beheren, bestaat voor. Jezelf voorbereiden op succes. Hoofdstuk 1. Leer jezelf kennen. Hoofdstuk 1 Jezelf voorbereiden op succes In dit hoofdstuk: Een solide timemanagementsysteem opbouwen De grootste uitdagingen van timemanagement het hoofd bieden Het verband zien tussen doelen stellen

Nadere informatie

Europa en de Euro, een brug te ver. Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014

Europa en de Euro, een brug te ver. Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014 Europa en de Euro, een brug te ver Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014 Opzet Waarom een Europese Gemeenschap? De stap naar een Muntunie: dwaas of wijs? De Eurocrisis van buitenlandse

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen columbus brengt het beste uit twee werelden samen lesbrief HAVO/V leerjaa WO r3 Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika columbus Inleiding Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Zuid-Afrika. Allerlei

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

Denken in een cirkel. Denken in een cirkel leidt tot niets, maar is in vele gevallen wel veilig. Om de cirkel te doorbreken,

Denken in een cirkel. Denken in een cirkel leidt tot niets, maar is in vele gevallen wel veilig. Om de cirkel te doorbreken, Denken in een cirkel. Denken in een cirkel leidt tot niets, maar is in vele gevallen wel veilig. Om de cirkel te doorbreken, moet je beslissingen nemen. Een onderdeel van de cirkel, 1 / 15 wordt hierdoor

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. In het najaar van 1996 ontdekt de buitenlandse pers het poldermodel. Er verschijnen lovende artikelen

Nadere informatie

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD 2 I Het Boeken Manifest De Europese en Internationale Federatie van Boekhandels (EIBF) vertegenwoordigt

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Instructie: Quiz EU - Test je kennis!

Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest

Nadere informatie

Werkstuk Economie. Landbouw in de EU - De groeiende invloed van bovenaf. Door: Robert Feller 1009571

Werkstuk Economie. Landbouw in de EU - De groeiende invloed van bovenaf. Door: Robert Feller 1009571 Werkstuk Economie Landbouw in de EU - De groeiende invloed van bovenaf Door: Robert Feller 1009571 Inhoudsopgave Hoofdstuk Bladzijde Inleiding 3 Hoofdstuk 1 - Het supranationaal orgaan 4 Hoofdstuk 2 Het

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN

DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN INTRO VOOR DE LEERKRACHT Deze tijdslijn illustreert het verhaal van de Europese Unie. U kunt de tijdslijn in verschillende stukken afdrukken

Nadere informatie