VIJF INNOVATIEVE METHODEN VAN KUNSTBEMIDDELING. Kunst en Handicap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VIJF INNOVATIEVE METHODEN VAN KUNSTBEMIDDELING. Kunst en Handicap"

Transcriptie

1 Maak een gelijkwaardige toegang mogelijk tot het kunstonderwijs en de openbare markt van kunst en cultuur voor mensen met een verstandelijke of psychische handicap VIJF INNOVATIEVE METHODEN VAN KUNSTBEMIDDELING Kunst en Handicap

2 Dit project werd gefinancierd met de steun van de Europese Commissie. De verantwoordelijkheid voor deze publicatie ligt uitsluitend bij de auteur; de Commissie kan niet aansprakelijk worden gesteld voor het gebruik van de informatie die erin is vervat. DECEMBER 2014

3 VIJF INNOVATIEVE METHODEN VAN KUNSTBEMIDDELING ART FOR ALL December 2014 Pagina 1 van 63

4 INDEX INLEIDENDE OPMERKINGEN... 3 INLEIDING DOOR FREDERIK POPPE - UNIVERSITEIT VAN LEIPZIG... 5 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 1: LEBENSHILFE SALZBURG, OOSTENRIJK... 8 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 2: STICHTING CULTURELE RAAD WILLEMSTAD, NEDERLAND...23 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 3: CENTRE DE LA GABRIELLE DAGCENTRUM COULEURS ET CRÉATION, FRANKRIJK...32 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 4: EIT TUGILIISU, ESTLAND...49 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 5: ASSOCIAZIONE SCUOLA VIVA ONLUS, ITALIË, DOOR FABRIZIO FEA EN SILVIA FINI...56 Pagina 2 van 63

5 INLEIDENDE OPMERKINGEN Om een gebrek aan toegang tot het kunstonderwijs en de kunstmarkt voor mensen met een verstandelijke en/of mentale handicap in Europa aan te pakken, evenals een gebrek aan methodologische instrumenten en specifieke opleiding voor dienstverleners op het gebied van kunst, is het Europees project Art for All (www.art-for-all.eu) erop gericht de kansen voor deze mensen te vergroten om te leren over kunst, vaardigheden en trainingen te verkrijgen over kunst, om te creëren, om hun kunstwerken te promoten en om deel te nemen in de kunstwereld, in al zijn aspecten. Om dit doel te bereiken zijn de algemene doelstellingen van het project Ontwikkelen van een Europese gemeenschappelijke cultuur en waarden op het gebied van toegang tot kunst en cultuur en kunstonderwijs voor personen met een handicap Faciliteren en bevorderen van de ontwikkeling van op maat gemaakte programma's voor mensen met een verstandelijke en/of mentale handicap door aanbieders van volwassenen educatie Bevorderen van aandacht voor de behoeften van personen met een verstandelijke en/of mentale handicap door besluitvormers op het gebied van kunsteducatie voor volwassenen bij de implementatie van programma's. De doelgroepen van het project zijn: Volwassenen met een verstandelijke en/of mentale handicap Dienstverleners op het gebied van kunst (kunstenaars, therapeuten, opvoeders, trainers, assistenten) Culturele en kunstorganisaties, aanbieders van kunsteducatie voor volwassenen, dienstverleners voor personen met een verstandelijke en/of mentale handicap, beleidsmakers op het gebied van kunst en cultuur en van inclusie van personen met een verstandelijke en/of mentale handicap. Het project wordt gecoördineerd door: - Centre de la Gabrielle MFPass - Frankrijk (www.centredelagabrielle.fr) Pagina 3 van 63

6 De andere projectpartners zijn: - Europese Denk & Doe Tank Pour la Solidarité - België (www.pourlasolidarite.eu) - Associazione Onlus Scuola Viva - Italië (www.scuolaviva.org) - Stichting Raad Culturele Willemstad - Nederland (www.kunstpodiumwillemstad.nl) - Gemeinnützige Lebenshilfe Salzburg - Oostenrijk (www.lebenshilfe-salzburg.at) - EIT Tugiliisu - Estland (www.vaimukad.ee/tugiliit) - Charles Cros Institute - Frankrijk (www.institut-charles-cros.eu) - Universiteit Leipzig - Duitsland (www.erzwiss.uni-leipzig.de) In dit verband hebben de partners vijf innovatieve methoden van kunstbemiddeling getest. Elk van deze methoden behoort specifiek bij één van de dienstverlenende organisaties van het samenwerkingsverband. De vijf methoden zijn door de partner van het project getest tijdens de twee zomerscholen. Deze samenvatting van innovatieve methoden is bedoeld als een hulpmiddel voor dienstverleners op het gebied van kunst die werken met volwassenen met een mentale en/of verstandelijke handicap. Deze samenvatting omvat: Een algemene inleiding van de universiteit van Leipzig, Duitsland Algemene overwegingen en een stop-motion animatie foto workshop van Lebenshilfe Salzburg, Duitsland Een kunst creatieve methodiek van een 6-fasen model van kunstonderwijs van de Stichting Culturele Raad Willemstad, Nederland Een digitale kunstworkshop van Centre de la Gebrielle - Dagcentrum "Couleurs et Création", Frankrijk Een workshop die is uitgevoerd in nauwe samenwerking met musea, van EIT Tugiliisu, Estland Een collectieve schilderworkshop van Associatione Scuola Viva Onlus, Italië. Pagina 4 van 63

7 INLEIDING DOOR FREDERIK POPPE - UNIVERSITEIT VAN LEIPZIG De discussie over mensen met een handicap met betrekking tot kunst, creativiteit en behoeften aan hulp in verschillende gebieden van hun praktisch werk, wordt sinds 1970 gevoerd. In wezen kunnen de interactiegebieden tussen deze individuen en dienstverleners op het gebied van kunst in vier categorieën worden samengevat: 1. Inhoudelijke interacties ideeën en onderwerp identificatie oprichting van een creatieve werkomgeving/ sfeer inhoudelijke controle en beoordeling van de kwaliteit van het productieproces evaluatie en reflectie van het eindproduct. De rol van de dienstverlener is hier als die van een muze of een "klankbord". 2. Technische interacties tijdmanagement/ werktijden bepalen van gereedschappen, modificatie enz. technische controle voor de werkzaamheid van het productieproces technische beoordeling van het eindproduct. De rol van de dienstverlener is hier als die van een aanbieder van technische ondersteuning en expertise. 3. Voorbereiding van de kunstmarktv er voor zorgen dat werken duurzaam zijn voor tentoonstellingen transportplanning tentoonstellingen publicaties selectie van werken en kunstenaars deelname binnen de instelling selectie van werken en kunstenaars deelname in publieke tentoonstellingen documentatie (dat is: fotograferen, correcte eigendomsrechten) plaatsen van werken (korte en lange termijn) De rol van de dienstverlener kan hierin die zijn van adviseur, producer, curator, intermediair, promotor. Pagina 5 van 63

8 4. Interacties die niet worden geassocieerd met artistiek werk rust voeding fysiotherapie of ondersteuning aankomst en vertrek/ transport van de kunstwerkplek De rol van de dienstverlener hier is die van aanbieder van therapie, revalidatie en andere vormen van ondersteuning, verbonden met de behoeften vanuit de handicap. OPMERKINGEN Er zijn weinig of geen programma's in de psychotherapie of maatschappelijk werk die cursussen of specialisaties aanbieden aan degenen die werken met mensen met een verstandelijke en/of mentale handicap. Richtlijnen, standaarden, of een bepaald patroon van hulp bij het creatieve proces, zijn nog niet vastgesteld. De invloed van deze dienstverleners voor personen met een mentale handicap met betrekking tot hun artistieke productie en processen, en het kunsthistorische debat dat resulteert in de publicatie en verkoop van kunstwerken door personen met een handicap is problematisch. Dit is vooral merkbaar bij bepaalde snijpunten op de gebieden (hieronder schematisch weergegeven), die rolconflicten kunnen opleveren. Training Artistieke productie Knustmarkt In de praktijk is het gebruikelijk dat dienstverleners niet alleen verantwoordelijk zijn voor artistieke en technische opleidingen training van een kunstenaar met een handicap, maar Pagina 6 van 63

9 ook voor hun artistieke productie. Bovendien fungeren dienstverleners vaak als een intermediair met het publiek en de kunstmarkt. Manipulatieve interacties komen vaak voor, zowel met betrekking tot productie en esthetiek als gevolg van omstandigheden waarbinnen: de middelen beperkt zijn werk in tijd beperkt is en/of vooraf bepaald dienstverleners verantwoordelijk zijn voor een al te brede verscheidenheid aan taken aan kunstenaars met een handicap de discretie van het auteurschap van het werk niet wordt toegekend, waarin zij alle beslissingen met betrekking tot esthetiek en productie nemen. Als een metafoor voor het ondersteunende werk van dienstverleners kunnen we gebruik maken van het concept van "de vroedvrouw" (maieutiek: verloskunde). De interpretatie van Socrates' maieutiek is gebaseerd op de veronderstelling dat de waarheid in de rede van een mens bij de geboorte latent aanwezig is en dat deze moet worden vrijgegeven. In een educatieve context opent de maieutiek-leraar de dialoog, waarvan de resultaten niet voorspelbaar zijn. Met verwijzing naar de interacties tussen kunstenaars met een handicap en hun dienstverlener impliceert dit model dialogische acties. In dit model staan beide partijen min of meer op gelijke voet tot elkaar. De dienstverleners ondersteuning, zoals bij die van de "vroedvrouw" is geen zuivere "bevalling" en de kunstenaar is niet geheel verantwoordelijk voor de esthetische en productiebeslissingen of acties. Het resultaat van het kunstproduct is niet voorzienbaar: echter, de uitvoering van ideeën en thema's kunnen het ontwerp van de kunstenaar volgen (cf Poppe 2007, Poppe 2012). In het kader van het Art for All project is de houding van maieutieke bijstand bedoeld als een richtlijn voor praktische werk. De volgende methoden zijn voorgesteld om de weg verder te effenen in de richting van de invoering van deze leidende gedachte. Pagina 7 van 63

10 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 1: LEBENSHILFE SALZBURG, OOSTENRIJK Algemene overwegingen en een stop - motion animatie fotoworkshop illustratie Lebenshilfe Salzburg Lebenshilfe Salzburg is een dienstverlener voor mensen met een verstandelijke handicap in de regio Salzburg met kleinschalige lokale diensten. Het heeft ongeveer 700 medewerkers. De meeste diensten worden aangeboden op het gebied van werk/ arbeid (voor 700 mensen met een verstandelijke handicap) en huisvesting (voor 370 mensen). Er zijn ook andere diensten (bijv. vroege interventie, therapieën...). Lebenshilfe Salzburg is lid van de overkoepelende organisatie van dienstverleners voor mensen met een verstandelijke handicap, die werkzaam is in Oostenrijk Lebenshilfe Oostenrijk). Het is de grootste dienstverlener voor mensen met een verstandelijke handicap in Oostenrijk. De Lebenhilfe organisaties hebben zich ontwikkeld vanuit zelfhulpgroepen van ouders en hebben nog steeds besturen van vrijwilligers die toezicht houden op de ontwikkeling en kwaliteit van de professionele dienstverleners. De Lebenshilfe organisaties zijn voortdurende aangepast, gemoderniseerd en creëerden diensten overeenkomstig de behoeften van hun klanten. Vandaag bestrijken ze een breed scala aan diensten voor mensen van all leeftijden van steun vanaf de vroege kindertijd tot gespecialiseerde diensten voor ouderen (ongeveer 25 verschillende soorten diensten). De focus ligt op diensten op het gebied van huisvesting en werk. Mensen met een verstandelijke handicap worden aangemoedigd in het bouwen van groepen voor eigen pleitbezorging (self-advoate) en worden gesteund in hun activiteiten. De Lebenshilfe organisaties ondersteunen ook mensen met een verstandelijke handicap en hun families bij hun belangenbehartiging in de samenleving. De overkoepelende organisatie doet dit op nationaal niveau met de nadruk op politieke en juridische aspecten, kwaliteitsontwikkeling en public relations. Lebenshilfe Salzburg heeft een groot netwerkend Pagina 8 van 63

11 vermogen als lid van een aantal regionale, nationale en internationale netwerken, hetzij rechtstreeks, hetzij via de overkoepelende organisatie. Informatie wordt verspreid via websites, nieuwsbrieven, conferenties, publicaties en voortdurend contact met de media. Kunst en Lebenshilfe Salzburg Lebenshilfe Salzburg runt op dit moment geen kunstatelier, het faciliteren van kunst vindt plaats in kunstworkshops. Verschillende dienstverleners op het gebied van kunst hebben periodiek voor een aantal jarenworkshops aangeboden. Deze richtlijn (deel 1) werd geschreven in samenwerking met twee van hen (Sylvia Moser en Michael Russ). Tegelijkertijd, toen de zomerschool in Estland werd voorbereid, bood Michael Russ een stopmotion animatie workshop aan voor personen met een verstandelijke handicap. De feedback van de gebruikers was zo positief dat we besloten om deze workshop aan te bieden voor de zomerschool. mr Russ vatte de methodiek samen en we voegden deze toe aan dit document (deel 2). 1. Belangrijke aspecten van den dienstverlening op het gebied van kunst De dienstverleners op het gebied van kunst hebben een aantal belangrijke aspecten geïdentificeerd die tijdens de dienstverlening op het gebied van kunst moeten worden gerespecteerd: Bij het organiseren van artistieke workshops worden we geleid door de volgende waarden: elk kunstwerk van ieder mens is uniek en is de moeite waard om hier respectvol mee om te gaan elke kunstenaar maakt gebruik van unieke beeldtaal (het niet begrijpen van deze taal betekent niet dat deze niet bestaat) het creatieve proces dient zonder enige druk plaats te vinden. Pagina 9 van 63

12 Daarom zijn de belangrijkste verantwoordelijkheden van de dienstverlener op het gebied van kunst: de individuele schat aan creativiteit van de kunstenaar te ontdekken om deze waarde en creativiteit te begeleiden Verstrekken van de infrastructuur De dienstverlener op het gebied van kunst is verantwoordelijk voor het verstrekken van een ruimte, apparatuur en een omgeving die creativiteit ondersteunt. En hij/ zij moet een gedetailleerd plan hebben op het gebied van technieken en onderwerpen die de workshop moet bieden aan de deelnemers. Dit betekent dat hij/ zij er voor moet zorgen dat de kunstenaars die deelnemen aan de workshop ideale omstandigheden vinden om creatief te kunnen zijn (genoeg ruimte, toiletten die toegankelijk zijn voor kunstenaars met een rolstoel, stromend water, gemakkelijk schoon te maken ruimten, voldoende materialen). Na het vinden van de ruimte neemt de dienstverlener op het gebied van kunst een besluit over het aantal deelnemers. Het hangt af van het aantal stoelen/ aantal deelnemers die een rolstoel gebruiken, het aantal benodigde ezels, en het aantal kunstenaar met en zonder handicap. Op basis van onze ervaringen vormen we meestal groepen die niet groter zijn dan acht deelnemers. Het is de moeite waar om hoogwaardig materiaal te gebruiken (niet perse duur!) omdat het betere resultaten oplevert en het is veel leuker om mee te werken Promotie van de workshop Workshops moeten goed worden gepland; maar het is ook belangrijk dat met het adverteren zoveel mogelijk geïnteresseerde deelnemers worden bereikt. Daarom hebben we professionele reclame nodig. Het begint tenminste enkele weken voor de aanvang van de workshop teneinde alle kunstenaars van de organisatie te bereiken. Elke kunstenaar moet de mogelijkheid hebben om het onderwerp te begrijpen (gemakkelijk te lezen), zijn potentiële voordelen bij deelname, en de voorwaarden voor deelname. Wie leidt de workshops? Pagina 10 van 63

13 Wanneer en waar vindt het plaats? Hoe lang duurt het? Welke hulp is beschikbaar? Welke maaltijden worden verstrekt? Wordt er vervoer beschikbaar gesteld? Wat zijn de kosten? Welk materiaal is verstrekt? In dit stadium moet als worden beslist wat er zal gebeuren met de kunstwerken die tijdens de workshops worden gemaakt. Worden zij tentoongesteld/ verkocht? Wanneer en waar zal de tentoonstelling plaatsvinden? Een tentoonstelling kan ook worden aangekondigd in de advertentie (vergroot de motivatie om te werken). Het doel van een goede promotie van de workshops is om de deelnemers voor te bereiden op de onderwerpen van de workshop en dat zij weten wat de verwachten en om het hen mogelijk te maken om te beslissen of ze wel of niet willen deelnemen Om elkaar te leren kennen Zelfs als een bepaald onderwerp is gedefinieerd voor de workshop, het starten van een kunstwerk is er een drukpunt van het creëren van kunst. Als de deelnemers elkaar niet kennen is het erg belangrijk om de mogelijkheid te bieden dat zij zichzelf kunnen voortellen. In een aantal workshops hebben we ervaren dat het een goed idee is als de deelnemers een aantal dingen voor de eerste sessie voorbereiden. Ze brengen een aantal gemaakte kunstwerken mee, sommige dingen die zij leuk vinden en die ze gebruiken om zich voor te stellen. Het helpt mensen om hun remmingen kwijt te raken en om niet al te opgewonden te worden. Een dienstverlener op het gebied van kunst vraagt daarom aan de kunstenaars om gegevens voor het verzamelen van informatie over de deelnemers voorafgaande aan de workshop. De dienstverlener op het gebied van kunst moet niet vergeten zichzelf te introduceren. Het is nuttig om de stoelen in een kring te plaatsen voor de introductie. Het doel is om elkaar te leren kennen en om een sfeer van vertrouwen te creëren Eenvoudige spellen kunnen ook in deze fase worden gebruikt. De introductie maakt de dienstverlener op het gebied van kunst mogelijk om een gevoel te krijgen met betrekking tot de benaderingswijze van de verschillende persoonlijkheden van de kunstenaars. Pagina 11 van 63

14 1.4. Presentatie van organisatorische feiten Na de introductie is het erg belangrijk om de deelnemers al de informatie te geven die zij nodig hebben. Wanneer zijn de bijeenkomsten van de workshops? Wanneer zijn de werkperioden? Wanneer zijn de pauzes gepland? Wanneer, waar en hoe gebruikt de groep de maaltijd? Wat gaan de deelnemers leren? Wat is het doel van de workshop? Wat wordt er gedaan met de kunstwerken? Is er aan het einde een tentoonstelling? Zijn er excursies gepland? Wanneer? 1.5. Creatieve proces a) Theoretische introductie Een theoretische introductie aan het begin van de workshop is zeer nuttig. Bijv. in een beeldhouwworkshop presenteert de dienstverlener in het begin verschillende materialen en toont video's over hoe te werken met keramiek, gips, hout en papier-maché. Ze legde de belangrijkste eigenschappen van deze materialen uit en hoe hiermee te werken. b) Voorbereiden van de plek voor het creatieve proces Voordat het creatieve proces begint moet de dienstverlener op het gebied van kunst er voor zorgen dat de werkplekken zijn voorbereid. Heeft elke deelnemer een werkplek, voelt hij/ zij zich hier prettig bij? (sommige mensen willen graag een eigen tafel in een hoek, en anderen willen op de vloer werken). Zijn de instrumenten klaar voor gebruik? Is er voldoende materiaal voor elke deelnemer? (Onze ervaring toont aan dat de kunstenaars verschillende benaderingen hebben: sommigen hebben veel materiaal nodig, omdat zij snel werken; anderen hebben weinig nodig als ze denken alvorens te handelen). Is de omgeving beschermd (bedekt met plastic of papier)? Is er een mogelijkheid om materiaal of handen te wassen (water en doek)? c) Het creatieve proces Het werk van de dienstverlener is NIET om kunst te maken, maar om mensen te begeleiden die kunst maken. Het idee voor het kunstwerk komt van de kunstenaar! Maar soms, kan het nuttig en inspirerend zijn als de dienstverlener alleen deelneemt in het creëren van kunst als deel van de groep. Pagina 12 van 63

15 Maar er is een ongeschreven wet: nooit interfereren met het werk van een kunstenaar - houdt altijd je afstand tot kunstwerken van andere kunstenaars! Dienstverlening op het gebied van kunst heeft ook betrekking op het tonen van verschillende mogelijkheden voor het benutten van individuele vaardigheden, introductie van nieuwe materialen om te experimenteren met het oogmerk om meer bevredigende resultaten te bereiken en te ontdekken. Een persoon met een meervoudige handicap is een uitstekend schilder, maar heeft moeilijkheden met het vormen van keramisch materiaal met zijn/ haar handen. Ik was erg onder de indruk van de creativiteit van een dienstverlener op het gebied van kunst, die deze kunstenaar leerde om op keramische platen te tekenen. Daarna werden de gravures gevuld met gips, met als resultaat prachtige reliëfs. Het is handig als de dienstverlener op het gebied van kunst veel weet van technieken die kunstenaars helpen bij het vinden van een techniek die hun voorkeur heeft. Het kan zeer nuttig zijn als de dienstverlener vragen stelt ter ondersteuning van de kunstenaar bij het ontdekken van mogelijkheden voor zijn/ haar werk. Het is erg belangrijk dat de dienstverlener druk vermijdt. Als een kunstenaar - om welke reden dan ook - op dat moment niet wil deelnemen aan het artistieke werk, moet de dienstverlener proberen andere mogelijkheden voor hem/ haar te vinden om deel te nemen. Muziek, foto's, literatuur, excursies en informatie kan creativiteit stimuleren. Het helpt altijd als er een hoekje met boeken is waar de deelnemers aan de workshop naar afbeeldingen kunnen kijken, naar muziek kunnen luisteren, met elkaar kunnen spreken of vragen kunnen stellen aan de dienstverlener. Dit klimaat beïnvloedt creativiteit. De dienstverlener moet een balans houden tussen het motiveren tot artistieke activiteiten en het mogelijk maken voor de deelnemer om alleen maar aanwezig te zijn. Eén van de dienstverleners leidt de workshop tekenfilms. Hij benadrukt het voordeel van het gezamenlijk ontwikkelen van kunstwerken: het leveren van verschillende taken op verschillende niveaus van complexiteit. Dus, deelnemers met verschillende handicaps kunnen samenwerken naar gelang hun speciale vaardigheden. Pagina 13 van 63

16 1.6. Debriefing De dienstverlener op het gebied van kunst moet reflecteren op zijn/ haar werk. Om die reden is het belangrijk om feedback te krijgen van de vergezelde kunstenaars. Het is waardevol de deelnemers feedback te vragen over alle fasen van de dienstverlening op het gebied van kunst. De mogelijkheid van een permanente uitwisseling tussen de kunstenaar en de dienstverlener is wenselijk en leidt tot een vertrouwensrelatie. Vragen die kunnen worden gesteld: - Wat werk goed, wat werkt niet? - Wat kan worden verbeterd? - Houdt de dienstverlener een respectvolle afstand? - Was de kunstenaar de belangrijkste speler? - Kon de kunstenaar uitvoeren wat hij van plan was? - Moeten de workshops worden voortgezet? Zo ja, wanneer? Speciale dank aan Sylvia Moser en Michael Russ (Beiden zijn dienstverlener op het gebied van kunst bij Lebenshilfe Salzburg) Conclusie Het is niet strikt noodzakelijk om een expositie te organiseren, maar het is een perfecte afsluiting van een werkperiode. Daarom stellen we voor de kunstwerken ergens te presenteren. Als een echter tentoonstelling niet mogelijk is wegens het ontbreken van voldoende ruimte en/of middelen, dan hebben we een goede ervaring met een soort van "open atelier", waarvoor de kunstenaars vrienden, ouders en collega's uitnodigen om hun kunstwerken te tonen en uit te leggen. Dit vergroot de waarde van wat is gecreëerd. 2. Stop motion animatie workshop - door Michael Russ 2.1. Introductie Als mensen met een handicap in uw omgeving geïnteresseerd zijn in stop - motion animatie en u heeft met dit onderwerp geen ervaring, dan adviseren wij u de boeken te lezen die op de literatuurlijst staan vermeld. Hier leert u over verschillende animatietechnieken en de Pagina 14 van 63

17 benodigde apparatuur en materialen. Na lezing van één of twee van deze, moet u in staat zijn om uw eerste eenvoudige stop - motion film te maken. Nadere informatie is te vinden op You Tube of Vimeo, die talrijke zelfstudies bevatten van stop - motion animatiefilms. Afhankelijk van uw budget is er een scala aan mogelijkheden die u kunt kiezen aks het gaat om technische apparatuur. U kunt of een dure studio voor uw animatiefilm opzetten of, indien uw organisatie met een laag budget werkt, u kunt ook mooie animatiefilms maken met een eenvoudige digitale camera of webcam, twee bureaulampen en een laptop. De noodzakelijke software kan gratis worden gedownload van het internet (bijv. Monkey-Jam of Animator DV simple+) of u kunt het al geïntegreerd vinden in uw computerbesturingssysteem (bijv. Movie Maker of Apple imovie) Teamwerk Een stop - motion animatie workshop is vooral geschikt voor teamwerk. Een team kan maximaal vier deelnemers omvatten. Als er meerdere teams deelnemen aan de workshop moet er naast de leider van de workshop voor elk team een begeleider zijn. De begeleiders behoeven geen kennis van animatietechnieken te hebben. De ideale situatie voor de leden zou zijn als zij zelf groepen samenstellen omdat zij elkaar bijvoorbeeld kennen en het leuk vinden om samen te werken. In dat geval mag een team ook uit 5 mensen bestaan. Als de deelnemers niet zelf een team kunnen vormen, kan de workshopleider teams samenstellen van mensen met dezelfde of verschillende vaardigheden. Beide methoden hebben hun voor- en nadelen afhankelijk van de mensen die betrokken zijn. De taak van de workshopleiders en de begeleiders is ervoor te zorgen dat alle teamleden voor hen passende taken hebben gekregen en dat niemand zich buitengesloten voelt Tijdmanagement De volgende tijdruimten zijn gebaseerd op een workshop van drie uur, die de minimum tijdlengte voor een animatie workshop moet zijn: 1. Het kiezen van materialen: 15 minuten Pagina 15 van 63

18 2. Het uitvinden van een verhaal: 30 minuten 3. Het ontwerpen van figuren en achtergrond: 80 minuten 4. Foto's maken: 40 minuten 5. Afwerken van de film: 15 minuten Als u werkt met een aantal van 10 foto's per seconde is het mogelijk om binnen een tijd van 3 uur een film van 10 seconden te maken (zonder opening en sluiting). Het zijn natuurlijk aangegeven tijden die kunnen variëren naar aanleiding van de verschillende vaardigheden van de deelnemers aan de workshops Het kiezen van materialen Aan het begin zullen korte animatiefilms van enkele seconden aan de deelnemers worden getoond. De korte clips geven hen de mogelijkheden om te zien hoe de verschillende materialen in verschillende films kunnen worden gebruikt. Deze clips kunnen zelf gemaakt zijn of op internet worden gevonden (u kunt bijvoorbeeld animatiefilms vinden op youtube of op Eigengemaakte films hebben het voordeel dat u de gebruikte figuren kunt tonen. Veel verschillende materialen kunnen worden geanimeerd, maar om de deelnemers niet te overweldigen met een grote selectie moet de workshopleider de keuze beperken tot maximaal drie mogelijkheden: - Boetseerfiguren: driedimensionaal - Uitgeknipte papierfiguren (stop - motion) - tweedimensionaal - Alledaagse voorwerpen: munten, bestek, gereedschap enz. Het idee achter het gebruik van verschillende materialen is dat 2.5. Uitvinden van het verhaal Voor het uitvinden van een verhaal is het van cruciaal belang om ermee rekening te houden dat het binnen het gegeven tijdsbestek feitelijk kan worden gerealiseerd. Zoals hierboven vermeld, een film van ongeveer 10 seconden lang kan in een workshop van 3 uur Pagina 16 van 63

19 geproduceerd zijn. Het verhaal moet precies binnen deze tijdsperiode op film gerealiseerd kunnen worden. Bij het werken met zeer fantasierijke deelnemers zult u ten opzichte van hen een aantal beperkingen moeten opleggen: een verandering van een scene of verhalen met meer dan drie karakters kan alleen maar, in zo'n korte tijd als drie uur, worden gerealiseerd met zeer ervaren filmmakers. Om er verzekerd van te zijn dat het filmproject in de gegeven tijd kan worden afgewerkt zullen de verhalen in workshops voor beginners zo eenvoudig mogelijk moeten worden gehouden. Een onvoltooide film zal zeer frustrerend zijn voor de deelnemers. Verder kunt u het storyboard (verzameling uitgetekende shots van scènes uit een filmscript) bij erg korte films weglaten. Echter als een team een groter project wil realiseren is het aan te bevelen een verhaal en storyboard workshop vooraf te houden. Als een team niet in staat is om een verhaal uit te vinden kan de film ook beperkt worden tot bewegingen, bijvoorbeeld kleurrijke papieren vlinders die fladderen overeen bloemenweide, of figuren die zich van het ene punt naar het andere punt verplaatsen Het ontwerpen van achtergronden en figuren a) Achtergrond Het is belangrijk dat de camera en de plaats waar de achtergrond bevestigd worden, worden opgezet voor de workshop begint. In een 3D scenario (camera aan de voorkant), gebruik twee lege vellen A2 tekenpapier in liggend formaat, één vormt de achterwand, terwijl de andere het basisgebied vormt. Verzeker de vellen met tape of punaises. Het vel dat de achterwand vormt moet de basis met een paar centimeter overlappen in de vorm van een curve (niet een hoek). Dit creëert een meer natuurlijke overgang, speciaal voor scenario's die buiten spelen. Plaats de camera in een positie die het alleen mogelijk maakt het scenario op te nemen en alles uit de omgeving wat storend is weglaat. Bevestig het statief met tape op de grond. Afhankelijk van het opname formaat van de gebruikte camera zult u in staat zijn om ofwel de volledige hoogte of volledige breedte van het papier vast te leggen. Pagina 17 van 63

20 Markeer het gebied dat is vastgelegd door de camera en plaats de markeringen op de vellen die de deelnemers dan zullen gebruiken. Dit help om te voorkomen dat belangrijke gebieden van de achtergrond buiten het opname gebied blijven en dus niet verschijnen in de film. Een soortgelijke procedure kan worden toegepast bij een 2D scenario. De foto's zijn van bovenaf genomen en een vel, dat plat op tafel ligt, vormt de achtergrond. Nogmaals, het gebied dat is vastgelegd door de camera moet worden gemarkeerd en worden overgebracht naar de vellen van de deelnemers. Om te voorkomen dat per ongeluk het opnamegebied verandert, beweeg de vellen niet die u gebruikt om de camera op zijn plaats te zetten. De geschilderde achtergrond moet hierop worden vastgezet. Onthoud dat de camera niet mag bewegen. Het artistieke ontwerp van de achtergrond kan aan de deelnemers worden overgelaten. Ondersteuning kan nodig zijn bij de coördinatie van de verhoudingen tussen de beschilderde voorwerpen op de achtergrond en de figuren van de achtergrond. Kleurpotloden of waskrijtjes hebben bewezen goede resultaten te leveren, speciaal voor deelnemers die weinig artistieke ervaring hebben. Als aquarellen worden gebruikt zorg er dan voor alvorens foto's te maken dat het materiaal volledig droog is. Anders worden de tekeningen besmeurd bij het verplaatsen van de figuren. b) Figuren Vaak willen deelnemers kiezen uit boetseerfiguren. Echter de vorming van realistische menselijke figuren en de animatie daarvan is zeer tijdrovend. Voor deze optie heb je zeer Pagina 18 van 63

21 getalenteerde deelnemers nodig en tenminste een workshop van een volle dag. Daarom is het raadzaam om dierfiguren of fantasiefiguren te beginnen met bijvoorbeeld een slang, waar bijna elke deelnemer mee om kan gaan. (Als deelnemers de stop - motion animatie zo prettig vinden dat zij meer uitgebreide films willen produceren, dan is een aparte extra workshop voor het ontwerpen van karakters en natuurlijk volgende bewegingen aan te bevelen). Tweedimensionale figuren gemaakt van papier zijn gemakkelijker te maken dan boetseerfiguren. Deelnemers die goed kunnen tekenen kunnen hun personages zelf ontwerpen. Het is mogelijk de figuren in afzonderlijke delen te tekenen en ze na het snijden in elkaar te zetten als een trekpop, zodat de ledematen individueel kunnen worden bewogen voor de opname. Deelnemers die minder vaardigheden hebben in tekenen kunnen eenvoudige figuren maken, zoals vlinders of vissen. Natuurlijk zijn allerlei fantasiefiguren ook toegestaan. Deelnemers die niet kunnen tekenen moeten de mogelijkheid hebben om personages uit kleurboeken, kranten of strips te snijden en ze te gebruiken voor hun film. (Echter, deze methode kan inbreuk maken op auteursrechten, en mag daarom niet openbaar worden gemaakt.) Deelnemers kunnen ook een hoofdrol spelen in hun eigen film. Ten eerste moeten ze worden gefotografeerd tegen een witte muur. Dan worden de foto's afgedrukt en uitgeknipt. Als de deelnemers zijn gefotografeerd in verschillende posities - staan, lopen, enz. heb je meer mogelijkheden door het vervangen van de beelden, als nodig, in de film. Voor leden die niet tevreden zijn met één van bovenstaande opties is er de mogelijkheid om alledaagse voorwerpen te animeren. Als bij toverslag kan men borden en kopjes maken die over de tafel dwalen en alledaagse instrumenten kunnen een eigen leven ontwikkelen. Voorwerpen met mobiele delen, zoals scharen of tangen zijn bijzonder geschikt voor dit doel ( u kunt veel goede voorbeelden vinden op Als alledaagse voorwerpen zijn geanimeerd kan de volgorde van de workshop, beschreven in het hoofdstuk tijdmanagement worden genegeerd: Het beste is om eenvoudige capture software te gebruiken zoals Animator DV Simple+ of Monkey-Jam en een webcam. De deelnemers zullen erg snel leren het programma te bedienen zodra de workshopleider de basisinstellingen van de camera heeft toegepast. Deze methode zorgt voor een voortdurende ontwikkeling van nieuwe ideeën en kleine verhalen of scenario's. Daarom Pagina 19 van 63

22 zullen de deelnemers een aantal films maken tijdens de workshops (vergeet niet om de oude films op te slaan alvorens een nieuwe te maken) Foto's maken Het is belangrijk om alle deelnemers te vertellen dat de camera en de scenario's niet mogen worden verplaats. De figuren moeten zorgvuldig worden verplaatst. Niemand moet op de tafel leunen waarop het scenario is geconstrueerd dit, om niets te verdringen. Voordat de deelnemer op de sluiterknop van de camera drukt, zorg er voor dat er geen handen of vingers op de foto kunnen worden gezien. De gemakkelijkste manier is om foto's te maken met een digitale camera en deze vervolgens over te brengen naar Windows Movie Maker of Apple imovie, die de foto's samen in een film zet. Het is echter aan te raden om capture software te gebruiken, wat betekent dat de camera is verbonden met de computer en de foto's direct worden overgebracht naar het capture programma. Dit biedt een aantal voorbeelden: 1. Veel capture programma's hebben een uien-schillen functie, dat is een techniek die gebruikt wordt bij het creëren van geanimeerde cartoons en bewerking van films om meerdere frames in één keer te zien. Op deze manier kunt u nog de laatste genomen foto's zien onder de laag van de nieuwe. Deze functie helpt ook om de juiste mate van beweging van personages te bereiken en maakt het mogelijk om de figuren om de exacte positie te zetten, als ze per ongeluk omver worden geslagen. Pagina 20 van 63

23 2. De sluiter op de computer worden vrijgegeven en het gevaar van het per ongeluk bewegen van de camera bij het indrukken van de sluiter kan gemakkelijk worden vermeden. 3. Het programma organiseert automatisch de beelden in een video en u kunt op elk moment een preview video zien van het gefotografeerde materiaal. 4. Zodra de instellingen zijn vastgesteld kunnen zelfs mensen met een handicap de meeste van deze programma's gebruiken. Dit leidt tot een erg intensieve en plezierige ervaring voor de deelnemers. 5. Enkele van deze programma's zijn beschikbaar als freeware, bijvoorbeeld B.Animator DV Simple+ of MonkeyJam. Echter deze freeware programma's werken alleen in combinatie met een webcam. Capture programma's die werken met verschillende camera's kunnen worden gevonden voor minder dan 100. Controleer, alvorens te kopen, of het programma werkt met uw camera. Deelnemers hebben de neiging om figuren te ver te verplaatsen tijdens de opnames. Met een snelheid van 10 frames per seconde, moet een beweging die één seconde duurt worden verdeeld in 10 secties, Op dit punt moeten de workshopleiders en de begeleiders ervoor zorgen dat iedereen nauwkeurig werkt. (Met zeer fantastische karakters en verhalen is de bewegingsnelheid minder belangrijk). Als de beweging nog te snel of the langzaam is kunnen de bewegingen vervolgens worden genormaliseerd door het veranderen van de frame instellingen per seconde. Net als in de andere fasen van de workshop moeten de workshopleiders en de ondersteuners ervoor zorgen dat geen teamlid wordt uitgesloten van het evenement. Natuurlijk kunnen sommige deelnemers alleen maar tevreden zijn door naar het proces te kijken, maar men moet altijd proberen iedereen erbij te betrekken. Vooral in de fotografiefase hebben meer dominante deelnemers de neiging anderen uit te sluiten door alle activiteiten over te nemen. Om trekken en duwen tijdens de workshop te voorkomen is het, het beste om de taken te verdelen onder verschillende mensen, bijvoorbeeld één deelnemer bedient de camera en de computer, een ander lid beweegt de figuren, enz. Na een vooraf bepaald aantal beelden wordt de opdracht veranderd en ieder lid heeft de mogelijkheid om te werken aan elk van de verschillende stappen van de stop - motion animatiefilm. Pagina 21 van 63

24 2.8. Afwerken van de film Na het nemen van alle foto's, uploaden van de foto's uit de camera of video van het capture programma in een video-editing programma, zoals Windows Movie Maker of Apple imovie. Het programma combineert de foto's in een video. Dan kan de lengte van de film en trailer, met inbegrip van titel, namen van de makers enz. worden geproduceerd. Deelnemers die kunnen schrijven zullen graag deze taak op zich nemen. In de video-editing applicatie kunt u ook een soundtrack toevoegen aan de stop - motion film. Filmmuziek en geluiden die gratis en vrij van royalty's kunnen worden gebruikt kunnen online worden gevonden, bijvoorbeeld onder of Omdat je in de workshop niet genoeg tijd zult hebben om in deze archieven naar de juiste muziek te zoeken is het raadzaam om verschillende soorten muziek op uw computer op te slaan. Vervolgens kunnen de deelnemers kiezen uit een vaste set van twee of drie stukken die het beste passen bij de sfeer van de film. Tenslotte kan de film worden opgeslagen in een gemeenschappelijk formaat en is klaar om te worden gepresenteerd. Literatuurlijst Melvyn Teman: Stop Motion Animation. Beschikbaar in Engels, Frans, Italiaans en Spaans op Amazon (Eeen aanrader! verwijst naar verdere literatuurlijsten en interessante links). Rao Heidmets: ANIMAÖPIK, Kirjastus Koolibri, Tallin Christina Otto: Trickfilm mit der Digitalkamera, BVK Buch, Buch Verlag Kempen GmbH, Kempen Daniel Amman, Arnold Fröhlich (Hrsg): Trickfilm entdecken. Animationstechnieken in Unterricht. Verlag pestallozianum an der Hochschule Zürich, Pagina 22 van 63

25 Innovatieve Methode van Kunstbemiddeling n 2: STICHTING CULTURELE RAAD WILLEMSTAD, NEDERLAND Een creatieve kunstmethodiek aangepast vanuit een 6 fasen model van kunstonderwijs 1. Stichting Culturele Raad Willemstad 1.1. De organisatie Stichting Culturele raad Willemstad is in 1994 opgericht in Willemstad, gelegen in het zuidwesten van Nederland. Stichting Culturele Raad organiseert culturele evenementen in de vestingstad Willemstad. Een belangrijk evenement is de organisatie van een tentoonstelling van kunst gemaakt door mensen met een verstandelijke handicap in de maand oktober in het Arsenaal. Door middel van deze activiteit kan het grote publiek kennis maken met kunst gemaakt door personen met een verstandelijke handicap, en kunnen zo ervaren dat veel kunstenaars zijn getalenteerd. Het belangrijkste doel voor Stichting Culturele Raad van deze activiteit is om opties en mogelijkheden te vergroten voor personen met een verstandelijke handicap om kunst te beoefenen en kunst tentoon te stellen die gemaakt is door mensen met een verstandelijke handicap in een geïntegreerde omgeving. Een belangrijk aspect is het stimuleren van samenwerking tussen professionele kunstenaars en kunstenaars met een verstandelijke handicap in het maken van kunst. Stichting Culturele Raad Willemstad bevordert dit door de promotie van "Art Buddies"". Art Buddies is een één op één samenwerkingsverband tussen een niet-gehandicapte (professionele) kunstenaar en een kunstenaar met een verstandelijke handicap in het beoefenen van kunst, bij voorkeur in het atelier van de (professionele) kunstenaar. Pagina 23 van 63

26 Stichting Culturele Raad is een organisatie van vrijwilligers en organiseert in samenwerking met verschillende zorginstellingen, die een kunstproject hebben voor mensen met een verstandelijke handicap, tentoonstellingen. Stichting Culturele Raad Willemstad runt geen atelier. De faciliteiten met betrekking tot kunst bestaan uit het organiseren van kunsttentoonstellingen. De hier verstrekte informatie is gebaseerd op de ervaringen die de Stichting Culturele Raad heeft opgedaan met zorginstellingen en van informatie van deze organisaties De gebruikers Er bestaat niet zoiets als specifieke kunst van personen met een verstandelijke handicap. Echter in de praktijk wordt de meeste kunst die gemaakt is door mensen met een verstandelijke handicap aangeduid als "outsider kunst". Alleen wat telt, en dat is hetzelfde als bij niet-gehandicapten, is het talent van de persoon. Veel werk dat gemaakt is door personen met een verstandelijke handicap wordt beoordeeld op basis van sentimenten en niet op basis van artistieke kwaliteiten. Veel personen met een verstandelijke handicap die geïnteresseerd zijn in het maken van kunst zijn afhankelijk van dagopvangactiviteiten waarin wordt voorzien door zorginstellingen. Om te kunnen deelnemen aan dagactiviteiten moet elke individuele persoon met een verstandelijke handicap beschikken over een indicatie voor dagactiviteiten. De indicatie geeft de intensiteit en de aard van de benodigde ondersteuning aan voor de betrokken persoon. Dit kan variëren van persoon tot persoon. Het is mogelijk dat iemand een indicatie heeft voor vier dagen per week, en een ander een indicatie voor enkele uren per week. Met een indicatie voor dagactiviteiten kan de persoon met een verstandelijke handicap, die geïnteresseerd is in kunst, kiezen voor deze activiteit. Wanneer de activiteit wordt verzorgd door een zorgorganisatie waarvan de persoon regelmatig zorg ontvangt kan hij/ zij deelnemen aan deze activiteit. Als de zorgorganisatie deze kunstactiviteiten niet verzorgt dan kan de betrokken persoon - indien beschikbaar - een andere zorgaanbieder kiezen die deze activiteit verzorgt. Pagina 24 van 63

27 Het hebben van interesse in kunst wil nog niet zegen dat de persoon kunstenaar is geworden. In Nederland is er een breed scala aan activiteiten die verbonden zijn met kunst. Gedurende de laatste decennia is er meer aandacht gegeven om kunst dat gemaakt is door mensen met een verstandelijke handicap op een hoger kwaliteitsniveau te brengen. In Nederland zijn er ongeveer 150 ateliers voor mensen met een handicap. Het aantal deelnemers is ongeveer 1600, de meesten van hen zijn personen met een verstandelijke handicap. Concreet, de groeiende aandacht voor kwaliteitsontwikkeling betekent kijken naar opties en mogelijkheden voor de personen met een verstandelijke handicap, zodat zij zichzelf kunnen ontwikkelen om kunstenaar te worden. Dit impliceert een meer professionele aanpak en ondersteuning voor personen met een verstandelijke handicap die geïnteresseerd zijn in het beoefenen van kunst. Een groeiend aantal zorgorganisaties hebben specifieke kwaliteitsprogramma's ontwikkeld voor getalenteerde kunstenaars met een verstandelijke handicap. Een belangrijke stap in dit proces is het besluit om atelier te realiseren in de samenleving, buiten de residentiële setting van een zorgorganisatie (bijvoorbeeld in een winkelcentrum). In de meeste gevallen heeft het atelier ook een kunstgalerie die open is voor het publiek. 2. En zes fasen methodiek workshop - door Jan Roedoe 2.1. Omschrijving van de kunstworkshop Het aantal medewerkers met een kunstachtergrond in kunstateliers voor personen met een verstandelijke handicap neemt toe. In het begin hadden de medewerkers een achtergrond in de zorg. In die tijd lag de focus niet op kunst, maar op activiteiten in het algemeen. Er waren in die tijd geen speciale ateliers. De ontwikkeling van de dagactiviteiten verplaatste zich in de richting van de interesse van de deelnemers. Met betrekking tot kunst werden ateliers opgericht. De ontwikkeling in de ateliers en de ervaringen met kunstbeoefening heeft geleid tot de conclusie dat met ondersteuning van professionele kunstenaars de kwaliteit van kunst gemaakt door personen met een verstandelijke handicap kan groeien. Pagina 25 van 63

28 Stichting Culturele Raad Willemstad heet ervaren dat, wanneer een atelier het besluit heeft genomen om professionele kunstenaars erbij te betrekken de kwaliteit van de kunstwerken aanzienlijk is gegroeid. De positieve interactie tussen de professionele kunstenaar en de kunstenaar met een verstandelijke handicap, de leerervaring en de verbetering van de kwaliteit van de kunstwerken heeft geleid tot besluiten van een groeiend aantal ateliers om zich meer te richten op de ontwikkeling van kwaliteit. Een professionele niet-gehandicapte kunstenaar verklaarde dat het werken met een kunstenaar met een verstandelijke handicap niet alleen een ontdekking en leerproces voor de kunstenaar met een verstandelijke handicap is, maar ook voor hem. Voor zijn professioneel werk als kunstenaar was dit een verrijking vanwege het feit dat er geen grenzen waren waar rekening mee moest worden gehouden. De positieve ervaring met de begeleiding door een professionele kunstenaar en de positieve ervaring voor de kunstenaars met een verstandelijke handicap was de reden om een pilot project te starten. Het doel van dit project, genaamd "Art Buddies" was om de samenwerking bij het maken van kunst tussen een niet-gehandicapte kunstenaar en een kunstenaar met een verstandelijke handicap te vergroten De dienstverlener op het gebied van kunst De methodiek hieronder vermeld is gepresenteerd door Jan Roedoe. Jan Roedoe is sinds 1971 een professionele kunstenaar en hij werkt sinds 1992 als leraar op het gebied van kunst. Sinds 2002 heeft hij als vrijwilliger cursussen verzorgd voor verschillende groepen van mensen met een lichamelijke of mentale handicap. Hij is de auteur van een methodiek op het onderwerp training van vrijwilligers voor het leren van kunst aan mensen met een fysieke of mentale handicap. De methodiek is gebaseerd op het algemene 6-fasen model dat wordt geleerd op academisch niveau van kunstopleidingen en specifiek voor de didactische opleidingen van leraren in artistieke creatie. Pagina 26 van 63

29 2.3. Voorbereidend proces - Methode van de workshop Elk proces in de beeldende kunst moet zes fasen passeren; er is geen reden dit proces te negeren in de situatie van mentale andere handicaps van de kunstenaar. Echter, de wijze waarop de afzonderlijke fasen worden verwerkt door de docent/ dienstverlener in samenwerking met de student/ gebruiker kan verschillen naar gelang de mogelijkheden van de student/ gebruiker. Deze fasen zijn: Fase 1: Waarneming en perceptie van een idee Fase 2: Onderzoek en ontwerp Fase 3: Detaillering op kenmerken en materialen Fase 4: Vertalen naar fysieke realisatie Fase 5: Kritische observatie en verfijning Fase 6: Het afwerken van de realisatie Fase 1: Waarneming en perceptie van een idee Het basisidee moet van de kunstenaar komen; uiteindelijk na suggesties van andere personen, gebeurtenissen of beelden. De student/ gebruiker moet duidelijk zijn of haar idee begrijpen. Dit kan worden vergemakkelijkt door een gesprek tussen de docent/ dienstverlener en de student/ gebruiker In het geval van een mentale handicap kan er sprake zijn van een langer interactief proces. Pagina 27 van 63

30 Fase 2: Onderzoek en ontwerp Dit begint met het schetsen en/of modelleren met behulp van beelden of levende modellen. In het geval van een mentale handicap helpt de docent/ dienstverlener de student/ gebruiker meer intensief in dit proces door voorbeelden objecten en/of composities te tekenen. Het is essentieel in deze fase dat het uiteindelijk model wordt getekend door de student/ gebruiker zelfs als meer probeersels nodig zijn. Fase 3: Detaillering op kenmerken en materialen Op basis van de output van fase 2 kan de kunstenaar een selectie maken van de materialen die worden gebruikt, de fysieke dimensies en de geschikte stijl van werken. Mentale handicaps kunnen resulteren in het gebruik van een beperkt aantal materialen, niet alle mogelijkheden van de huidige materialen kunnen worden gebruikt zonder risico afhankelijk van de mogelijkheden van de student/ gebruiker. Fase 4: Vertalen naar fysieke realisatie Dit is de werkelijke productiefase die begint met een hoog abstractie niveau en wordt omgezet naar de details. De mogelijkheden, wensen en persoonlijkheid van de student/ gebruiker zijn in hoge mate verantwoordelijk voor de stijl van werken en de originaliteit van het werk in deze fase. De Pagina 28 van 63

31 docent/ dienstverlener moet alleen tussenbeide komen als de student/ gebruiker is geblokkeerd. Fase 5: Kritische observatie en verfijning en Fase 6: Het afwerken van de realisatie Fase 5 en 6 zijn in de praktijk een lus die eindigt wanneer de kunstenaar besluit dat zijn idee is gerealiseerd. In het geval van mentale handicaps kan het voor de student/ gebruiker moeilijk zijn deze beslissing te nemen. De docent/ dienstverleners kan een besluit nemen in een interactief gesprek. Echter de student/ gebruiker is leidend in dit gesprek. Conclusie Het essentiële verschil van het zes fasen proces in het omgaan met mensen met een handicap betreft de wijze waarop de docent/ dienstverlener de student/ gebruiker begeleidt. In de praktijk moet de docent/ dienstverlener de gevoelens en mogelijkheden van zijn studenten/ gebruiker begrijpen na een analyse van mogelijkheden en onmogelijkheden van de student/ gebruiker en zijn/ haar creatieve geest en inspiratie. De persoonlijkheid van de student/ gebruiker moet altijd leidend zijn in dit proces. Pagina 29 van 63

Els Wydaeghe Muzische dag 23 november 2011

Els Wydaeghe Muzische dag 23 november 2011 STOP MOTION FILM 1. WAT? Stop motion zit al een tijdje in de lift. Het werd vroeger vaak gebruikt in animatiefilms waarbij de acteurs en het decor vervangen werden door plasticine (bv. Wallace en Gromit)

Nadere informatie

Agenda: Stop motion: Gedicht van Hugo Korte voorstelling stagiair 5 min.

Agenda: Stop motion: Gedicht van Hugo Korte voorstelling stagiair 5 min. Timing Activiteitsdoelen Leerinhouden Didactische werkvormen Didactische Organisatie Inleiding Agenda: Stop motion: Gedicht van Hugo Korte voorstelling stagiair Claus Vragen om de agenda te nemen. De leerlingen

Nadere informatie

Projectinformatie DIGITAL PLAYGROUND ANIMATIEWORKSHOP. Leerjaar 1 Nieuwe Media Voortgezet Onderwijs

Projectinformatie DIGITAL PLAYGROUND ANIMATIEWORKSHOP. Leerjaar 1 Nieuwe Media Voortgezet Onderwijs Projectinformatie DIGITAL PLAYGROUND ANIMATIEWORKSHOP Leerjaar 1 Nieuwe Media Voortgezet Onderwijs BESTE DOCENT Graag informeren wij u over het project DP Animatie waaraan uw school binnenkort mee doet.

Nadere informatie

KLIK OM TE NAVIGEREN PRODUCTIE 4 GRAFISCHE ELEMENTEN 4 RIGGING 4 ANIMEREN 4 RENDEREN 5 BACKUP 5

KLIK OM TE NAVIGEREN PRODUCTIE 4 GRAFISCHE ELEMENTEN 4 RIGGING 4 ANIMEREN 4 RENDEREN 5 BACKUP 5 PRODUCTIE PROCES Wij vinden het bij Infilmer Studios belangrijk dat de klant een goed inzicht heeft in het proces. Daarom zullen we je bij elk onderdeel van de productie een overzicht geven van de processen

Nadere informatie

Stop-motion Animatie

Stop-motion Animatie Stop-motion Animatie inhoudsopgave * stop-motion animatie stappenplan * script * storyboard * stop-motion variaties * camera-opstelling * decor * monteren stop-motion animatie Bij het maken van een stop-motion

Nadere informatie

Beeldcoaching in het onderwijs

Beeldcoaching in het onderwijs Beeldcoaching in het onderwijs Leren coachen met video V i s i e I n B e e l d H u z a r e n l a a n 2 4 7 2 1 4 e c E p s e Gebruik van video is de duidelijkste en snelste manier om te reflecteren op

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Korte Film Individueel

Korte Film Individueel Korte Film Individueel Opdracht 2, Filmen en Monteren Maak een korte film van maximaal 60 seconden met twee personen met je smartphone of camera waarin je informatie geeft over het Koning Willem I College.

Nadere informatie

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA PEDAGOGISCHE FICHE Laatst gewijzigd op: 27/Mar/09 ORGANISATIE: ECUADORGALLERY METHODIEK: CREATIEVE SCHILDEREN 1. Algemene info Adres: Bretagnestraat 25, 17 1200 Brussel Tel: 027704310-0494486164 Fax: /

Nadere informatie

Animatie. Middenbouw

Animatie. Middenbouw Animatie Middenbouw Schrijver: Meia Wippoo Doelgroep: middenbouw basisonderwijs Datum: 2 maart 2012 1 Les Stopmotion animaties maken: rekensommen Inhoudelijke omschrijving Het wordt steeds eenvoudiger

Nadere informatie

Unal College. Professionele zorg, aandacht voor culturele achtergrond

Unal College. Professionele zorg, aandacht voor culturele achtergrond Unal College Trainingen en werkbegeleiding aan (jong) volwassenen met een verstandelijke beperking Unal College Professionele ondersteuning en training met aandacht voor culturele achtergrond voor (jong)

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1 GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl Esra Atescelik juni 2009 1 Inhoudsopgave 1. Concept Culture Shock.3 1.1 Definitief concept 4 1.2 Interactief gedeelte van de film..4

Nadere informatie

Stop Motion- THE MOVIE

Stop Motion- THE MOVIE Stop Motion- THE MOVIE Script / storyboard / productie. Nu we weten welke technieken er binnen Stop Motion animatie zijn en hoe deze worden uitgevoerd, kunnen we aan de slag met een langere film. Wanneer

Nadere informatie

Opzet en uitvoering. Inhoudsopgave. 1 Wat is Kiezen voor je leven? 3. 2 Hoe maak je een Digi-tale? 4. 3 Stap voor Stap...5. 4 Technische kant...

Opzet en uitvoering. Inhoudsopgave. 1 Wat is Kiezen voor je leven? 3. 2 Hoe maak je een Digi-tale? 4. 3 Stap voor Stap...5. 4 Technische kant... Inhoudsopgave 1 Wat is Kiezen voor je leven? 3 2 Hoe maak je een Digi-tale? 4 3 Stap voor Stap...5 4 Technische kant....7 5 Werkblad Mijn Digi-tale...9 6 Werkblad Mijn storyboard 10 Digi-Tales Opzet en

Nadere informatie

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren.

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren. Oriëntatie: Het doel van deze lessenserie is: bestaande foto s zoeken met een eigen verhaal erbij. Dan gaan jullie mensen deze fotoserie voorleggen en vragen welk verhaal zij erin zien. Tot slot gaan jullie

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria:

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Regie Documentaire Weet in een door de student zelf gemaakte film al basaal te boeien

Nadere informatie

werken voor talent! MET DE IPAD!

werken voor talent! MET DE IPAD! Groene Hart Rijnwoude is kleinschalig met een breed onderwijsaanbod op het gebied van vmbo-b/k, tl en havo. Op onze school staat Leren met uitzicht centraal. We geven onze leerlingen uitzicht op een goede

Nadere informatie

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV H4 ~ periode B Toegepaste vormgeving Autonome kunst Inleiding INLEIDING In de eerste periode ben je vooral bezig geweest met het onderzoeken van vormen, materialen

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden

Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden In samenwerking met de Kunstkring Woerden Van 28 maart tot 28 juni 2015 vindt in het Stadsmuseum in Woerden een expositie plaats van de Kunstkring.

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Museum De Hermitage in Amsterdam

Museum De Hermitage in Amsterdam Museum De Hermitage in Amsterdam Beschrijving van het arrangement voor talentontwikkeling Onder de naam De Hermitage voor Kinderen besteedt het museum sinds tien jaar veel aandacht aan educatie en talentontwikkeling

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Prijs: 899 Upgrade: 449,00. MovieDVsuite - Videomontage zonder omhaal!

Prijs: 899 Upgrade: 449,00. MovieDVsuite - Videomontage zonder omhaal! AIST Producten - The MovieX familie Software Producten MoviePack 4.0 - Videomontage en animatie zonder beperkingen! MoviePack is eerste klas videomontage software om alles uit uw creativiteit te halen

Nadere informatie

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM In het FLL World Class SM Project zal jullie team: Een onderwerp kiezen waar jullie enthousiast over zijn of altijd al meer over hebben willen weten. Een innovatieve oplossing

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

STICHTING HOLY PARTNERTRAINING. PRESENTATIE bij TRAINING AAN DOCENTEN / TOELICHTING

STICHTING HOLY PARTNERTRAINING. PRESENTATIE bij TRAINING AAN DOCENTEN / TOELICHTING STICHTING HOLY PARTNERTRAINING PRESENTATIE bij TRAINING AAN DOCENTEN / TOELICHTING SLIDE Pag. 0 HOLY LOGO TOELICHTING Pag. 1 Welkom Holy Animatieplatform De HOLY Lesmethode Het Partnerschap Pag. 2a Holy

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

De video's zijn eenvoudig naar andere talen te vertalen omdat er geen presentator in beeld komt.

De video's zijn eenvoudig naar andere talen te vertalen omdat er geen presentator in beeld komt. 1 Concept het interactieve koken, la cuisine interactive, the interactive kitchen, la cucina interattiva, la cocina interactive, die wechselwirkende Küche, η διαλογική κουζίνα, взаимодействующая кухня

Nadere informatie

X P O A R T. Een educatief kunstenproject

X P O A R T. Een educatief kunstenproject X Een educatief kunstenproject Het educatief kunstenproject X ART wordt jaarlijks georganiseerd door de VZW Razor Reel in het kader van het Razor Reel Fantastic Film Festival (RRFFF) en heeft als doel

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bladzijde 4/5 Bladzijde 4 Bladzijde 4 Bladzijde 5

Inhoudsopgave. Bladzijde 4/5 Bladzijde 4 Bladzijde 4 Bladzijde 5 Mediavormgeving Inhoudsopgave Wat doet een mediavormgever? - Waar werkt een mediavormgever - Welke taken verricht een mediavormgever? - Welke eigenschappen heeft een mediavormgever Typering beroepengroep

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Locatie Prijs Materiaal kosten. Naam workshop Omschrijving Duur Aantal deelnemers

Locatie Prijs Materiaal kosten. Naam workshop Omschrijving Duur Aantal deelnemers Multi Phone Film Leerlingen maken in een groep een aantal filmpjes met hun smartphone, maar de uitdaging is dat deze filmpjes visueel op elkaar moeten aansluiten als een puzzel. Leerlingen worden uitgedaagd

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Team Alignment. En als mensen nu echt hun verantwoordelijkheid nemen? Transformational Programs by TLC www.tlc-nederland.com

Team Alignment. En als mensen nu echt hun verantwoordelijkheid nemen? Transformational Programs by TLC www.tlc-nederland.com Team Alignment En als mensen nu echt hun verantwoordelijkheid nemen? Team Alignment Het gaat goed! Herkent u deze situatie: een collega of een medewerker presenteert vol vuur over de voortgang van een

Nadere informatie

Lesbrief 'Vivi's fantastische pretflat'

Lesbrief 'Vivi's fantastische pretflat' Lesbrief 'Vivi's fantastische pretflat' Kinderen van groep 8 gaan in drie lessen een stopmotion animatie maken. Per drietal krijgen ze een opdracht. Naar aanleiding van de opdracht maken ze een kort script

Nadere informatie

Gereedschap voor succes

Gereedschap voor succes Gereedschap voor succes magazine voor maximaal buurtgeluk met kunst & cultuur 1 2 Gereedschap voor succes in buurtcultuur Succes! Kunst in de buurt brengt bewoners dichter bij elkaar en verbindt talenten.

Nadere informatie

Hand-out Methodiek Lookalike

Hand-out Methodiek Lookalike Hand-out Methodiek Lookalike Methodiek Lookalike www.lookalike-traject.nl Amsterdam 2011 INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE LOOKALIKE... 3 FILOSOFIE EN WERKWIJZE... 3 INTRODUCTIE VOOR HET ONDERWIJS... 3 KUNSTZINNEGE

Nadere informatie

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5 Leerstijlen Leren volgens Kolb Kolb vat leren op als een proces dat, steeds weer, vier stadia doorloopt: fase 1: concreet ervaren fase 2: waarnemen en overdenken (reflecteren) fase 3: abstracte begripsvorming

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") SAMENWERKING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) SAMENWERKING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") SAMENWERKING Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop INDIVIDUALS Door : Camiel De Roover Student nummer : 177553 Afdeling : Fashion Management Bedrijf : INDIVIDUALS Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop VOORWOORD Dit afstudeeronderzoek is gemaakt

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

< A r tfac tor y > Enter. de wereld van de. - Spor t s- digitale kunst en media. Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo

< A r tfac tor y > Enter. de wereld van de. - Spor t s- digitale kunst en media. Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo < A r tfac tor y > N a a s t e e n s t e r k b a s i s p a k ke t, t i j d vo o r t a l e n t! Enter de wereld van de digitale kunst en media Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo Fa s t L

Nadere informatie

ANIMATIE S MAKEN Les 1 Les 2 Les 3 Les 4

ANIMATIE S MAKEN Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 ANIMATIE S MAKEN Les 1: uitleg animatie maken, verhaal maken en storyboard Les 2: foto s maken voor de animatie Les 3: foto s aanpassen en een gif bestand maken Les 4: filmpje bewerken met MovieMaker en

Nadere informatie

Kennisdomeinen kunstzinnige oriëntatie & beweging en sport

Kennisdomeinen kunstzinnige oriëntatie & beweging en sport Informatiekaart 07 leren vernieuwen Kennisdomeinen kunstzinnige oriëntatie & beweging en sport Kunstzinnige oriëntatie en bewegingsonderwijs bieden veel meer mogelijkheden voor het gebruik van ict dan

Nadere informatie

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas...

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas... Naam:... Klas... Afsluiting 5 Havo / 6VWO In periode 2, 3 en 4 gaan jullie werken aan een eigen thema om het vak af te sluiten. De volgende onderdelen zullen aan bod komen: - eigen werk rond thema + logboek

Nadere informatie

Windows Movie maker. Inhoud. 1. Installeren van Windows Movie Maker. FILM http://goo.gl/hto21t

Windows Movie maker. Inhoud. 1. Installeren van Windows Movie Maker. FILM http://goo.gl/hto21t Windows Movie maker. Inhoud 1. Installeren van Windows Movie Maker... 1 2. Vooraf rekening mee houden... 3 3. Aan de slag... 3 3.1 De werkruimte... 3 3.2 Een nieuw project starten... 4 3.3 Aanpassen van

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Pas op voor de besmettelijke PORTFOLIOSIS!

Pas op voor de besmettelijke PORTFOLIOSIS! Pas op voor de besmettelijke PORTFOLIOSIS! Nadenken Voorbereiding Maken Presenteren NADENKEN Nadenken Voorbereiding Maken Presenteren Soul-searching Persoonlijkheid Ervaring Doelen Waarden Sterktes en

Nadere informatie

Online Coaching. Creatieve & Persoonlijke Ontwikkeling. Ontwikkel creatief denken! Vind inspiratie in je leven! Maak kennis met superleuke technieken!

Online Coaching. Creatieve & Persoonlijke Ontwikkeling. Ontwikkel creatief denken! Vind inspiratie in je leven! Maak kennis met superleuke technieken! Ontwikkel creatief denken! Vind inspiratie in je leven! Maak kennis met superleuke technieken! Leer spelenderwijs beter tekenen en schilderen! Leer technieken voor expressie in woord en beeld! Vind balans

Nadere informatie

Hoofdstuk 18: Een presentatie maken

Hoofdstuk 18: Een presentatie maken Hoofdstuk 18: Een presentatie maken 18.0 Inleiding De focus van een PowerPoint presentatie valt meestal op één dia. Dit betekend dat een PowerPoint presentatie een goed middel is om concepten via punten

Nadere informatie

Kunst en zingeving: praktische handleiding Werkmodel bisdom Breda

Kunst en zingeving: praktische handleiding Werkmodel bisdom Breda Bezoekadres Veemarktstraat 48 4811 ZH Breda Postadres Postbus 90.189 4800 RN Breda T 076 522 34 44 F 076 521 62 44 www.bisdombreda.nl Kunst en zingeving: praktische handleiding Werkmodel bisdom Breda Het

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Basisles 4: Windows Movie Maker

Basisles 4: Windows Movie Maker Basisles 4: Windows Movie Maker Onderwerp Het hanteren van het programma Windows Live Movie Maker: foto s toevoegen, overgangen selecteren, muziek toevoegen, film opslaan Leeftijd/Doelgroep Alle leerjaren

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer Auteur: Niels Bons Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie 2014, Provincie Fryslân Uitgegeven in eigen beheer (mail@infofryslan.nl) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Trucs om mooie foto s te maken 2. Macrostand 3 Licht 7 Compositie 8 Foto liggend of staand 9 Lensopening zelf bepalen 12

Hoofdstuk 1: Trucs om mooie foto s te maken 2. Macrostand 3 Licht 7 Compositie 8 Foto liggend of staand 9 Lensopening zelf bepalen 12 Inhoud Hoofdstuk 1: Trucs om mooie foto s te maken 2 Macrostand 3 Licht 7 Compositie 8 Foto liggend of staand 9 Lensopening zelf bepalen 12 Hoofdstuk 2: Leren kijken 14 Alles in één kleur 15 Letters fotograferen

Nadere informatie

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren.

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren. Het Cruyff Foundation Community Program De Johan Cruyff Foundation wil jongeren langdurig binden aan het Cruyff Court en de wijk. Wij willen jongeren meer zelfvertrouwen geven, kansen bieden om hun talent

Nadere informatie

Oog voor eigenheid. Maatwerk

Oog voor eigenheid. Maatwerk Oog voor eigenheid webdesign.casalinda.nl linda@casalinda.nl tel 023 529 4163 Ben je een kleine zelfstandige, en heb je grote ambities? Dan wil je een professioneel ogende website. En dan geen standaard

Nadere informatie

Leadership By Responsibility

Leadership By Responsibility Leadership By Responsibility En als mensen nu echt hun verantwoordelijkheid nemen? Leadership By Responsibility! Het gaat goed! Herkent u deze situatie: een collega of een medewerker presenteert vol vuur

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Gotcha. Marielle van Rijn. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73011

Gotcha. Marielle van Rijn. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73011 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Marielle van Rijn 11 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73011 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Aan de slag

Hoofdstuk 2: Aan de slag Hoofdstuk 2: Aan de slag 2.0 Introductie Hoofdstuk 1: De PowerPoint interface, beschrijft de verschillende onderdelen van de PowerPoint interface. Dit hoofdstuk leert de basis toepassingen van het gebruik

Nadere informatie

Webinars, Webcasts & Video Dienstbeschrijving

Webinars, Webcasts & Video Dienstbeschrijving Webinars, Webcasts & Video Dienstbeschrijving Heliview Online online@heliview.nl +31 (0)35 698 22 55 Index Inleiding... 3 Webinar Studio & Services... 4 Basic Webinar Service... 4 Standaard Webinar Service...

Nadere informatie

Lesbrief 'Vivi's fantastische pretflat'

Lesbrief 'Vivi's fantastische pretflat' Lesbrief 'Vivi's fantastische pretflat' Kinderen van groep 8 gaan in drie lessen een stopmotion animatie maken. Per drietal krijgen ze een opdracht. Naar aanleiding van de opdracht maken ze een kort script

Nadere informatie

Doelstelling: Doelstelling:

Doelstelling: Doelstelling: Presentatie KIDL donderdag 27 november 2014 door Natalie Savelsbergh directeur Vrije Akademie Kunstonderwijs in Kerkrade & Landgraaf; Wat doet de Vrije Akademie en wat is er mogelijk? Doelstelling: Basisvoorziening

Nadere informatie

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. "Kids Skills" Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home.

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. Kids Skills Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home. [2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen "Kids Skills" Gerrit van de Vegte gerritvandevegte@home.nl WAT IS KIDS SKILLS? Kids Skills is een speelse,praktische en oplossingsgerichte benadering om kinderen

Nadere informatie

Deel-PTA voor twee vakken

Deel-PTA voor twee vakken Deel-PTA voor twee vakken Let op: dit PTA voor het deelvak audiovisuele vormgeving telt mee bij 2 hoofdvakken: bij het hoofdvak grafimedia en het vak kunstvakken II beeldend. In dit PTA wordt in afzonderlijke

Nadere informatie

De Winckelsteegh. voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap

De Winckelsteegh. voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap De Winckelsteegh voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap Maak kennis met De Winckelsteegh Wil je deze brochure lezen in eenvoudige taal? Zoek de plaatjes van het vergrootglas. Daaronder staan

Nadere informatie

Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015

Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015 Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015 www.nomc.nl De Nationale Opleiding MediaCoach wordt uitstekend en goed beoordeeld, door enthousiaste en kundige docenten, de link met de praktijk, prettig

Nadere informatie

PLAN VAN AANPAK. Project conceptipedia animatie. Kimberly ten Bras Eline de Lange EKT1d

PLAN VAN AANPAK. Project conceptipedia animatie. Kimberly ten Bras Eline de Lange EKT1d PLAN VAN AANPAK Project conceptipedia animatie Kimberly ten Bras Eline de Lange EKT1d inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina 1. Het project...3 1.1 Achtergronden...3 1.2 Conceptbeschrijving...3 1.3 Opdrachtomschrijving...3

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk

Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Reclame maken, doe je zo! Groep 6 Thema-overzicht Thema-overzicht Reclame maken, doe je zo! Groep 6 Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Kern van het thema Het thema Functies

Nadere informatie

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS @ ----- Managers en REC-vorming ----- AB ZONDER VOORTREKKERS GEEN VOORUITGANG De wereld van de REC-vorming is volop beweging. In 1995 werden de eerste voorstellen gedaan en binnenkort moeten 350 scholen

Nadere informatie

straatjutten de workshops

straatjutten de workshops straatjutten de workshops inleiding De beste kansen & ideeën liggen op straat, maar de meeste mensen zien ze niet. Met de Straatjutmethode leer je ze te vinden en te vertalen naar concepten voor je eigen

Nadere informatie

Animaties maken. Je krijgt een zoëtroop te zien. Het was in de negentiende eeuw populair speelgoed. 1 Leg uit waardoor een bewegend beeld ontstaat.

Animaties maken. Je krijgt een zoëtroop te zien. Het was in de negentiende eeuw populair speelgoed. 1 Leg uit waardoor een bewegend beeld ontstaat. Animaties maken bewegende beelden De afgelopen tijd hebben we foto s gemaakt. We gaan ons deze middag ons bezig houden met het maken van bewegende beelden. Eerst een proefje om duidelijk te maken hoe je

Nadere informatie

1) ipad als persoonlijk gereedschapskist. 2) Inzet creatieve apps. 3) Veilige afspraken

1) ipad als persoonlijk gereedschapskist. 2) Inzet creatieve apps. 3) Veilige afspraken ipads Laterna Magica: persoonlijk- creatief- veilig 1 1) ipad als persoonlijk gereedschapskist 2) Inzet creatieve apps 3) Veilige afspraken Werken op een ipad. Wat het betekent dit vanuit het perspectief

Nadere informatie

Cursussen & Congressen

Cursussen & Congressen Cursussen & Congressen BAANBREKEND. BETROUWBAAR. Bohn Stafleu van Loghum. BAANBREKEND. BETROUWBAAR. Bohn Stafleu van Loghum Cursussen & Congressen Als u een cursus of een congres organiseert, moet alles

Nadere informatie

Cursussen & Congressen

Cursussen & Congressen Cursussen & Congressen BAANBREKEND. BETROUWBAAR. Bohn Stafleu van Loghum. BAANBREKEND. BETROUWBAAR. Bohn Stafleu van Loghum Bohn Stafleu van Loghum Cursussen & Congressen Als u een cursus of een congres

Nadere informatie

Crossmediaformat. Situatie

Crossmediaformat. Situatie Crossmediaformat Situatie Crossmedia is bijna een toverwoord geworden voor spannende en innovatieve communicatie. Wanneer je ook de vakliteratuur leest dan merk je dat bureaus en klanten continu op zoek

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Google AdWords Tips Stefan Rooyackers

Google AdWords Tips Stefan Rooyackers Google AdWords Tips Stefan Rooyackers Aan de inhoud van dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Dit document is met grote zorg samengesteld door Stershop BV. Incidentele onvolkomenheden kunnen

Nadere informatie

Specialist Development Leergang: KOERS

Specialist Development Leergang: KOERS Specialist Development leergang KOERS Pagina 1 van 7 Specialist Development Leergang: KOERS "The future belongs to those who see possibilities before they become obvious." De Specialist Development Leergang

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Sjablonen & Dia Modellen

Hoofdstuk 4: Sjablonen & Dia Modellen Hoofdstuk 4: Sjablonen & Dia Modellen 4.0 Introductie Hoofdstuk 1 tot 3 neemt de grondbeginselen door, van het toevoegen van inhoud aan een presentatie. Als je alleen af en toe eenvoudige presentaties

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Titel Communities online en offline: casus Roots2Share

Titel Communities online en offline: casus Roots2Share Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Communities online en offline: casus Roots2Share Probleemomgeving Roots2Share is een internationaal samenwerkingsverband van twee Nederlandse musea (Museum Volkenkunde

Nadere informatie

Monday, November 18, 13

Monday, November 18, 13 I INLEIDING & ANIMATIE 1 Inleiding 1.1 Relevantie van dit vak / waarom? 1.2 Aanpak en Inhoud / wat? 1.3 Afspraken en werkwijze / hoe? 2 Animatie 2.1 Animatie en beweging 2.2 Soorten animatie 2.3 Bewegings

Nadere informatie

Lesbrief Het is de Max op Ketnet

Lesbrief Het is de Max op Ketnet 1 Lesbrief Het is de Max op Ketnet Doel van de lesbrief Deze lesbrief is voor docenten in het basisonderwijs en biedt een leidraad om leerlingen aan te sturen bij het gebruiken van het lesmateriaal Het

Nadere informatie

Engels als Aanvullende Taal

Engels als Aanvullende Taal International School of Amsterdam Engels als Aanvullende Taal Richtlijnen voor Ouders English as an Additional Language (EAL) Dutch Het doel van het EAL programma is om kinderen zelfstandig en zelfverzekerd

Nadere informatie

Taaltrainingen voor professionals. Engels Frans Spaans Duits Nederlands Italiaans Portugees

Taaltrainingen voor professionals. Engels Frans Spaans Duits Nederlands Italiaans Portugees Taaltrainingen voor professionals Engels Frans Spaans Duits Nederlands Italiaans Portugees European Language Centre > Professionele werkwijze met een persoonlijke aanpak Een ieder die een taal wil leren

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie