e i n d e x a m e n s c r i p t i e t j a r k o v a n d e r p o l m e i Van Boek Tot Machine

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "e i n d e x a m e n s c r i p t i e t j a r k o v a n d e r p o l m e i 2 0 0 6 Van Boek Tot Machine"

Transcriptie

1 e i n d e x a m e n s c r i p t i e t j a r k o v a n d e r p o l m e i Van Boek Tot Machine

2 v o o r w o o r d 1 Voorwoord Mijn hele leven lang probeerde mijn opa mij enthousiast te krijgen om iets met machines te gaan doen. Pas na zijn dood krijgt hij dit eindelijk voor elkaar. Daarvoor wil ik hem alsnog bedanken.

3 i n h o u d s o p g a v e 2 Inhoudsopgave Voorwoord 1 Inhoudsopgave 2 Inleiding 3 Hoofdstuk 1 De God Denkbaar Denkbaar De God 4 Hoofdstuk 2 Naar voren en nergens naar toe 7 Hoofdstuk 3 I feel like a sexmachine 10 Hoofdstuk 4 Van Boek tot Machine 15 Conclusie 17 Noten 18 Bronvermelding 19

4 i n l e i d i n g 3 Inleiding Want mijn borstjes zijn veerkrachtig als waren zij uitsluitend van middelpuntvliedende kracht gemaakt, maar de mannen denken dat het tollen zijn en worden er door afgestoten. Dat is wel heel erg treurig. [1] Na het lezen van het boek De God Denkbaar Denkbaar De God, van Willem Frederik Hermans, werd ik heel erg enthousiast. Tijdens het lezen ontdekte ik namelijk veel overeenkomsten tussen de roman en de onderwerpen die in mijn tekeningen vaak naar voren komen. Het boek leek mij uitermate geschikt om te gebruiken als basis voor nieuwe tekeningen. Probleemstelling Ik heb al eerder een boek gebruikt om inspiratie voor tekeningen uit te halen. Dat was bij het boek Turks Fruit van Jan Wolkers. Toen ik het voor de zoveelste keer las, viel mij op dat ik bij iedere pagina wel een beeld voor ogen zag. Mijn buik begon helemaal te kriebelen bij de gedachte om van iedere pagina een tekening te maken. Dat zou dan 204 tekeningen opleveren. Aan de hand van die tekeningen kun je dan zien hoe ik het boek ervaren heb. Vervolgens kwam ik op het idee om de tekeningen met elkaar te verbinden. Zo ontstond er een overzicht in de vorm van een panorama van 6 tekeningen hoog en 34 tekeningen lang. Voor De God Denkbaar Denkbaar De God was een hele andere uitwerking nodig. Alleen had ik nog geen idee hoe dat er dan uit zou moeten zien. Vraagstelling Hoe zou mijn uitwerking van de roman De God Denkbaar Denkbaar de God er uit moeten zien? De God Denkbaar Denkbaar De God, eerste druk, november Werkwijze De hiervoor genoemde vraagstelling is opgedeeld uit een aantal deelvragen. Deelvragen: 1. Waar gaat het boek over en hoe krijg ik er grip op? 2. Welk medium past bij de inhoud van het boek? 3. Met welk onderwerp geef ik vorm aan het thema en het medium? 4. Hoe geef ik vorm aan dit thema en onderwerp? Ik kan pas antwoord geven op de centrale vraagstelling als ik de deelvragen beantwoord heb. Dit doe ik in mijn conclusie. De deelvragen beantwoord ik ieder in een apart hoofdstuk.

5 h o o f d s t u k 1 4 De God Denkbaar Denkbaar De God Zoals ik al zei in mijn motivatie was ik na het lezen van het boek De God Denkbaar Denkbaar De God, van Willem Frederik Hermans, zeer enthousiast. Dit boek lijkt mij dan ook uitermate geschikt om te gebruiken als basis voor nieuwe tekeningen. Maar het blijkt nog best lastig te zijn om dit 151 pagina s tellende boek om te zetten in beeld. Voor ik daaraan kan beginnen vind ik het wel belangrijk om er een beetje grip op te krijgen. Deelvraag 1: Waar gaat het boek over en hoe krijg ik er grip op? Tijdens het lezen van het boek De God Denkbaar Denkbaar De God, kwam ik erachter dat het een zeer uitgebreid en ingewikkeld boek is. Ik deel dezelfde mening als J.J. Oversteege die over het boek schreef: Er is in de hele Nederlandse literatuur geen duisterder boek te vinden dan De God Denkbaar Denkbaar De God, of het moesten de werken van Bert Schierbeek zijn. Maar, terwijl men bij de eerste kennismaking met het boek van Hermans al het gevoel heeft dat de duisterheid gedeeltelijk de schuld is van de lezer, die de lichtknoppen niet vinden kan omdat zij op ongewone plaatsen aangebracht zijn, is de lezer die ik ben bij Schierbeek nooit tot de overtuiging gekomen dat er in zijn donkere kamer überhaupt schakelaars zijn. Zo volstrekt is de duisternis daar, dat mijn ogen er niet aan wennen, en dat het niet in mij opkomt om de muren af te gaan tasten. [2] Het is erg moeilijk om het boek kort samen te vatten. Iedere bladzijde zit vol met belangrijke details waardoor het moeilijk is deze weg te laten. J.J. Oversteege doet een poging. Het verhaal luidt, kort samengevat, zo: Denkbaar, op zoek naar geheimen die misschien in handen zijn van de diplomaat, verliest door een vliegtuigongeluk zijn eigen documenten. Hij springt uit het raam van zijn kantoor maar komt niet om, springt nogmaals en... zijn godwording begint. Hij wordt ondanks veel tegenwerking steeds machtiger, en krijgt een voortdurend groeiende aanhang: politiecommissaris Kassaar, die hem zijn levensgeschiedenis vertelt, Monique Santiago, Mirabella Blom, de agent Lausig, de Zoetermeerse visser O. Dapper Dapper en vele anderen. Denkbaar krijgt vooral macht door de tatoeëring van een politievrouw. Als hij God geworden is, breidt hij zijn heerschappij nog verder uit. Maar een nieuwe God, Afschuwelijke Baby, verschijnt, en Denkbaar moet de strijd tegen hem aanbinden. Verlaten door al zijn aanhangers lijdt hij tenslotte de nederlaag en verdwijnt. Op de plaats waar hij lag, groeit een boomvaren. [3]

6 h o o f d s t u k 1 5 De tiende druk van De God Denkbaar Denkbaar De God gebruikte ik om mijn eerste indruk in vast te leggen. Terwijl ik het boek voor het eerst las, gebruikte ik de kantlijnen om aantekeningen bij de tekst te maken. Hierna besloot ik een persoonlijke samenvatting van het boek te maken. Dit vond ik noodzakelijk omdat het boek zo uitgebreid is en er eigenlijk geen uitgebreide samenvatting van te vinden is. Om nog meer grip op het boek te krijgen, ben ik vervolgens begonnen met het lezen van beschouwingen over De God Denkbaar Denkbaar De God. In deze beschouwingen werden mij een paar dingen duidelijker. Het is erg interessant om te lezen hoe het boek telkens vanuit een ander perspectief beschreven wordt. Freddy de Vree vergelijkt de vele close-circuit jokes in Hermans boek met de dubbele taal zoals die ook in de alchemie en in mythen gehanteerd wordt. Ad Zuiderent heeft het vooral over de structuurverbindingen binnen het boek. J.J. Oversteege komt met een garagevergelijking. Vaak spreken de beschouwingen elkaar tegen. [4] Niemand is er naar mijn mening in geslaagd het boek bevredigend te interpreteren. Antwoord op deelvraag 1. Na het lezen van de beschouwingen en het maken van een persoonlijke samenvatting van het boek De God Denkbaar Denkbaar De God kon ik tot een eigen interpretatie komen. Deze interpretatie heeft er uiteindelijk toe geleid wat voor vorm mijn werk, geïnspireerd op het boek, zou moeten krijgen. En daarmee sluit ik mijzelf aan bij de cirkel rondom het boek van de vele verschillende interpretaties. Mijn aantekeningen die ik heb gemaakt in de tiende druk van De God Denkbaar Denkbaar De God. Mijn interpretatie kun je lezen in het volgende hoofdstuk.

7 h o o f d s t u k 1 6 Twee pagina s uit mijn persoonlijke samenvatting

8 h o o f d s t u k 2 7 Naar voren en nergens naar toe Van de vele beschouwingen op het boek heb ik een eigen selectie gemaakt van punten die voor mij erg belangrijk zijn geweest tot het komen van een medium dat bij het boek past. Dit zijn de puzzelstukjes van mijn werk. Deze heb ik ook allemaal opgenomen in mijn persoonlijke samenvatting. In dit hoofdstuk ga ik hier dieper op in en beantwoord daarmee deelvraag 2. Deelvraag 2: Welk medium past bij de inhoud van het boek? Medium Na het boek voor een tweede keer gelezen te hebben, hoopte ik antwoord te kunnen geven op de vraag hoe de vorm van mijn werk, geïnspireerd op het boek, er uit zou kunnen zien. Maar dat antwoord bleef helaas weg. Tijdens mijn onderzoek over het boek en de schrijver kreeg ik echter wel antwoord op deze vraag. W.F. Hermans heeft namelijk verschillende malen laten blijken erg op zijn boek De God Denkbaar Denkbaar De God gesteld te zijn en heeft over de begrijpelijkheid ervan opgemerkt: Wie een tekenfilm kan begrijpen, kan ook mijn roman De God Denkbaar Denkbaar de God begrijpen. Deze vergelijking is misschien wel het belangrijkst geweest voor mijn onderzoek naar een geschikte vorm. Na het lezen hiervan van ben ik namelijk gaan nadenken over het medium animatie. Dit blijkt zo geschikt te zijn voor dit boek, dat erg veel weg heeft van een droom, dat ik er voor kies animatie te gebruiken als medium. Cirkelbewegingen Een tweede punt dat belangrijk was voor mijn onderzoek kom ik tegen in de beschouwing van Hanneke Paardekooper-Van Buuren. In deze beschouwing worden tal van cirkelbewegingen, die in het boek voorkomen, besproken. Als het boek gesloten voor je ligt, dan ontkom je er niet aan de eerste cirkelbeweging te ontdekken. Deze zit namelijk in de titel: De God Denkbaar Denkbaar De God Geen punten of komma s die de zin onderbreken of laten stoppen. Beide helften inwisselbaar, verwisselbaar, omkeerbaar en cirkelvormig leesbaar. In het boek staan nog veel meer soortgelijke cirkelbewegingen. Zo is er een hoofdstuk waarvan de laatste zin afbreekt en kan aansluiten bij de eerste. Daar kun je als lezer opnieuw beginnen en zodoende door blijven lezen zonder einde. Het eindeloze van een cirkelbeweging spreekt me erg aan als thema voor mijn werk.

9 h o o f d s t u k 2 8 Maar niet alleen dit hoofdstuk kun je eindeloos blijven lezen. Het boek zelf lijkt ook gevangen te zitten in zo n cirkel. In het begin krijgt Denkbaar een ongeluk met een ouderwets vliegtuig. Drie van de vier motoren vliegen in brand en het vliegtuig stort neer. Denkbaar overleeft de ramp. In een van de laatste hoofdstukken is er weer sprake van een ouderwets vliegtuig dat neerstort omdat drie van de vier motoren in brand staan. In zekere zin zijn deze twee vliegtuigen exact gelijk. De beschouwing van Hanneke Paardenkooper-Van Buuren is betiteld met de vraag: Wat stond er op de stempel van de boomvaren? Denkbaar zag dat de ondergrondse telefooncel ingenomen werd door het wortelstelsel van een enorme boomvaren. Het telefoonapparaat was zelfs niet eens meer zichtbaar. Toen hij de houtige delen bevoelde, moest hij vaststellen dat zij koud als steen waren en waarschijnlijk ook even hard. Hij brak een klein stukje stengel van de plant. Dit vertoonde een vreemd stempel op zijn doorsnede. In de Hortus Botanicus in Leiden heb ik nagevraagd hoe de doorsnede van zo n wortel er uit zou moeten zien. Daar heb ik voorbeelden gezien van gefossiliseerde boomvarenwortels die gevonden zijn in Krijt-lagen. De doorsnede hiervan bestaat uit tientallen cirkels met dikke wandlagen en daarbinnen zitten dan weer kleinere cirkels. Het lijkt me een logisch antwoord op de vraag wat er op Denkbaars stempel stond. Wortels van de boomvaren. Slijpplaatje van Hans de Kruyk De boomvaren van de telefooncel lijkt me dezelfde als de boomvaren uit het laatste hoofdstuk: Toen hij (O. Dapper Dapper) terugkwam daar waar hij zijn God achtergelaten had, zag hij tot zijn verbazing dat er van Denkbaar niets meer overgebleven was. Een kleine boomvaren had wortel geschoten op de plaats waar hij had gelegen. [5] Ook opmerkelijk is dat boomvarens al voorkwamen in tijdperken die bekend staan als Trias, Jura en Krijt; miljoenen jaren terug. Dit noem ik omdat in het boek ook fossielen en alles wat uitgestorven is en vergeten weer tot leven gewekt worden. Deze zelfde groep vindt ook zijn ondergang in het slotgedeelte van het boek. Dit uitsterven, weer tot leven wekken en vervolgens weer sterven duidt op een kringloop van miljoenen jaren terug. Dit is overigens maar een kleine greep uit de opsomming van cirkelbewegingen die ik gemaakt heb in mijn persoonlijke samenvatting. Als afsluiting op de cirkelbewegingen, twee zinnen uit het boek. Over zichzelf zegt Denkbaar: Ik ben de boodschap, het verleden, het heden en de toekomst. Zijn gang is de gang van de tijd: Hij schreed voort zoals de tijd voortschrijdt: naar voren en nergens naar toe. [6] Ik noem al deze cirkelbewegingen omdat ik hiermee een belangrijke vraag heb kunnen beantwoorden. Nu ik er voor gekozen heb het medium animatie te gebruiken voor mijn werk, kwam ik gelijk met de vraag hoe lang de film dan moet gaan duren. En moet er eigenlijk wel sprake zijn van een bepaalde structuur zoals een inleiding, een middenstuk en een slot? Terwijl het boek er zelf geen kent? Uiteindelijk brachten de cirkelbewegingen in het boek mij op het idee om deze ook toe te passen op de animatie. De animatie zichzelf laten herhalen zonder een duidelijk begin of einde te laten zien. Hierdoor lijkt het alsof de animatie de gang van de tijd volgt: naar voren en nergens naar toe.

10 h o o f d s t u k 2 9 Antwoord op deelvraag 2: De vergelijking van W.F. Hermans tussen zijn roman De God Denkbaar Denkbaar de God en een tekenfilm brachten mij op het medium animatie. Dit medium gebruik ik omdat ik het erg goed bij het boek vind passen. Het thema cirkelbeweging dat in het boek voorkomt, geeft antwoord op de vraag hoelang deze animatie dan moet gaan duren. Door de animatie in fasen te herhalen, zal hij zichzelf continu in de eeuwigheid herhalen. Voor de uiteindelijke vorm van mijn werk was het derde punt dat ik in het volgende hoofdstuk ga behandelen van groot belang.

11 h o o f d s t u k I feel like a sexmachine In de beschouwing van Wilbert Smulders lees ik over de rol van de machine in het werk van W.F. Hermans. De aanwezigheid van de machine in De God Denkbaar Denkbaar De God viel mij tijdens het lezen ook op. In dit hoofdstuk schrijf ik kort over de machine in de kunst. Vervolgens bespreek ik een aantal machines die voorkomen in De God Denkbaar Denkbaar De God. En uiteindelijk geeft ik antwoord op de derde deelvraag. Deelvraag 3 Met welk onderwerp geef ik vorm aan het thema en het medium? Machine célibataire De werking van de stoommachine, mijn opa heeft me er veel over uitgelegd. Bij ieder bezoek schakelde hij zijn zelfgemaakte modelstoommachine in en werden er nieuwe toevoegingen of verbeteringen aangewezen. En als de visite uitgekeken was, bleef de machine gewoon doordraaien. Een schattig gepuf op de achtergrond, zonder dat daar iemand voor nodig was. Bij de modelstoommachine van mijn opa kun je goed zien hoe vanaf het begin de energie wordt overgebracht tot het einde. Professor Reuleaux schrijft hierover: Een machine is een combinatie van vaste lichamen die zodanig aan elkaar gekoppeld zijn, dat daardoor de mechanische krachten van de natuur gedwongen kunnen worden arbeid te verrichten, wat gepaard gaat met het maken van bepaalde vastgelegde bewegingen. [7] Modelstoommachine van mijn opa. Uitgaande van deze definitie zijn er nog veel aandrijvingen denkbaar. Dit kan bijvoorbeeld nog een motor, een dier, een slaaf of bijvoorbeeld een stromend riviertje zijn. De motor als aandrijving wordt vaak gezien als dé echte machine. De motor heeft een regulator waarmee de motor zelfstandig de draaisnelheid constant houdt. De regulator kan zonder tussenkomst van de mens de stoomkraan sluiten als de draaisnelheid te groot wordt en wijder openzetten als de machine te langzaam draait. Mensen uit de tijd van de eerste stoommachines die voor het eerst zo n bezielde machine zagen draaien, dachten gelijk aan toverkunst en magie of zochten naar een dier dat er in verstopt zou moeten zitten. Deze bezielde machines bestonden in de fantasie van de mensheid en dus in de literatuur en de beeldende kunst al veel eerder. Er wordt niet alleen gefantaseerd over machines die vervelende zware arbeid kunnen vervangen en dit eventueel zou kunnen versnellen, op papier verschijnen ook machines waar het puur gaat om de uitstraling van de machine zelf. De futurist Enrico Prampolini schreef in 1923: We Futurists were the first to understand the marvellous mystery of inspiration which machines possesses with their own mechanical world. [8]

12 h o o f d s t u k Vooruitgang en dynamiek waren sleutelwoorden voor de futuristen. Hun liefde voor machines uitte zich in al hun werk. Terwijl de futuristen juist met hun gewelddadige machines de stilte wilden doorbreken, richtten de Russische constructivisten zich meer op de machine zelf. Later bij de dadaïsten krijgt de machine-esthetiek ook een plaatsje. W.F. Hermans schrijft voor het Museum Journaal van oktober 1976 een stuk met de titel: Ongetrouwde machines zijn monogaam. Hierin beschreef hij de mythologie van de machine, waarin machines niet langer alleen maar ketens van mechanismen zijn, maar moderne draken, bronnen van magie. Voor deze nieuwe fantastische machines, die vaak alleen maar in ontwerp bestaan, is de term machine célibataire, ongetrouwde machine, bedacht. De ongehuwde machine is een machine die als onmogelijke machine ontworpen wordt. Later schreef Hermans: Alle ongetrouwde machines hebben dit gemeen dat zij hetzij een wensdroom van sexuele aard vertegenwoordigen (de Eva van de Toekomst, ideale vrouw die een robot is) hetzij als instrument tot het onderhouden van een sexuele fantasie kunnen dienstdoen. [9] James Brown zou graag dienst willen doen aan dergelijke seksuele fantasieën. In 1970 komt zijn lied Sexmachine uit waarin hij zingt: Fellas, I m ready to get up and do my thing I wanta get into it, man, you know Like a, like a sex machine, man Movin and doin it, you know (Yeah) Sexmachine The Hatchet Machines in De God Denkbaar Denkbaar De God Niet alleen in het artikel dat Hermans schreef voor Museum Journaal maar ook in De God Denkbaar Denkbaar De God komt zijn kennis voor machines naar voren. Er worden veel machines beschreven in het boek. Bij een aantal van deze machines gaat het vooral om de werking ervan en niet om de aandrijving. De eerste machine waar ik het over wil hebben is een soort van opruimingsmachine. De aandrijving van deze machine wordt wel beschreven en is gelijk een hele speciale. Op pagina 130 begint een hoofdstuk waarin deze machine uitvoerig wordt besproken: Maar Denkbaar was doof voor hun geweeklaag en liet hen bij duizenden tegelijk ter dood brengen. Hiertoe had hij een gigantische, zeer ouderwetse machine van hout laten bouwen, aan de rand van een rotswoestijn. Het toestel bestond uit een tredmolen van kolossale afmetingen, die door gehele regimenten tegelijk betreden kon worden. De rondwentelende beweging van de tredmolen werd, door tandraderen in hoge mate versneld, overgebracht op een vliegwiel. Als de gestraften door de molen waren gegaan, werden zij afgevoerd over een goot naar het met duizelingwekkende vaart ronddraaiende vliegwiel. Het vliegwiel greep de ter dood veroordeelde een ogenblik, slingerde hem met behulp van de middelpuntvliedende kracht hoog in het staalblauwe azuur, waarna hij met een boog neerkwam in de rotswoestijn en te pletter sloeg. Ofschoon de tredmolen door duizenden mannen tegelijk betreden werd, die door het gewicht van hun voetstappen de machinerie een enorme kracht verleenden, was het vliegwiel niettemin maar smal, zodat niet meer dan een penitent er tegelijk door gegrepen kon worden en dus de executie die met het meeste voordeel een massa-executie had kunnen zijn, toch eigenlijk een individueel karakter begon aan te nemen. Van tijd tot tijd werd de gehele machinerie een paar graden gedraaid, namelijk als de rotswoestijn op een bepaalde plaats geheel met een zachte laag vlees en bloed bedekt was en zodoende aldaar veel van

13 h o o f d s t u k De beschrijving heeft veel weg van een middeleeuws martelwerktuig. Het doet mij denken aan het folterwerktuig uit Franz Kafka s novelle In der Strafkolonie. In dat verhaal is het ook een machine dat de executie uitvoert. De foltermachine van Kafka in het kort: de machine zal het vonnis op het lichaam van de veroordeelde inschrijven, waarbij hij na zes uur het bewustzijn zal verliezen en waaraan hij na twaalf uur zal overlijden. De veroordeelde raakt tijdens de executie langzaam in extase. Hij raakt in extase omdat hij gaandeweg de executie het vonnis begrijpt. Dit begrip van het vonnis is maximaal, omdat het een materieel begrip is: de veroordeelde begrijpt het vonnis pas ten volle wanneer zijn geest eraan bezwijkt nog voordat zijn lichaam het begeeft. Bij Franz Kafka s machine is de aandrijving onduidelijk en misschien wel onbelangrijk terwijl de machine in De God Denkbaar Denkbaar De God min of meer aangedreven wordt door de verdachten zelf. In beide gevallen zullen de machines niet draaien als er geen veroordeelden zijn. Ook beschrijft Hermans in De God Denkbaar Denkbaar De God een fabriekje dat werkbankjes produceert: In razende fabrieken fabriceren grote ploegen goedgeschoolde arbeiders kleine werkbanken voor de bazar: zagen het ondeugdelijke hout op maat, hameren de onderdelen in elkaar met goedkope spijkers... Tot uiteindelijk het gebruik en vergaan van de werkbankjes: Dertig onbruikbare werkbanken worden afgeleverd in twintig minuten. Pas als er oorlog is en de steenkool schaars wordt, slaat de praktische kleine knutselaar zijn werkbank aan stukken en stookt er de kachel mee. [11] Op twee bladzijden kun je van begin tot eind het lopende bandwerk volgen. Uiteindelijk is het een robot in een etalage dat het akelige onbruikbare werkbankje aan moet prijzen, met in zijn mechanische hand een reklamebordje. Op bladzijde 22 wordt de half ontblootte politievrouw zeer nauwkeurig getatoeëerd met een elektrisch tatoeëerapparaat. Geheime boodschappen worden met deze moderne schrijfmachine op haar lichaam gezet. In hoofdstuk 4 moet Denkbaar zijn straf uitzitten in een dierenasiel. Als straf moet hij honden zonder halsbanden afmaken in een gaskamer. Dit proces krijgt een machinale uitstraling omdat er zoveel honden worden binnengebracht. De gaskamer leek op een ijzeren oven met een dikke schoorsteen er op. Het toestel stond aan het einde van een stel rails die door de betonnen ruimte lagen en doodliepen in de gaskamer als in een kopstation. Een wagentje met een kooi van ijzergaas erop, kon rijden over deze rails. Hij moest het wagentje vullen met honden. [12] De foltermachine uit het verhaal van Kafka, In de strafkolonie, Model voor de tentoonstelling gemaakt door de firma Loeb AG te Bern. Waarschijnlijk ben ik niet de enige die aan het vernietigingskamp Auswitz-Birkenau moet denken. In beide processen gaat het erom hoe er in korte tijd zoveel mogelijk mensen of dieren vernietigd kunnen worden. Het machinale proces staat hierbij op nummer één.

14 h o o f d s t u k De God Denkbaar en het Grote Glas Naast deze moordmachines, schrijfmachines en fabrieken komt er ook een koffiemachine in het boek voor. Hierover schrijft Hermans: De koffiemachine werkte op stoom. Toch, ik weet het, er zijn in Italië ook koffiemachines die zonder stoom espresso maken. Infuso idrocompresso di caffé. Espresso zonder stoom gemaakt is beter; dit wordt beweerd door de fabrikanten van koffiemachines die werken zonder stoom. In het spiegelglas achter de machine viel sneeuw. [13] Het is Freddy de Vree die in zijn beschouwing hier de link legt met Marcel Duchamps schilderij het Grote Glas. Na deze link gelegd te hebben, blijken er veel meer overeenkomsten met dit belangrijke werk van Duchamp te zijn. In eerste instantie is er een algemene overeenkomst te noemen. Het boek De God Denkbaar Denkbaar De God is in veel opzichten even mysterieus als het Grote Glas van Duchamp. Eerder vertelde ik al dat er naar mijn mening nog nooit een goede interpretatie geschreven is van het boek. Nu is dit juist ook het geval bij het Grote Glas. Marcel Duchamp werkte hier acht jaar aan, van 1915 tot De volledige titel luidt: La Mariée mise à nu par ses célibataires, même, dit kun je vertalen naar: de bruid ontbloot door haar vrijgezellen, zelfs. En het lijkt dan ook geen toeval dat nou juist W.F. Hermans de machine opneemt in zijn artikel Ongetrouwde machines zijn Monogaam in Museumjournaal. Hierin beschreef hij duidelijk het Grote Glas: De onderste helft is genaamd La machine célibataire - de ongetrouwde machine, wat mij een betere vertaling lijkt dan de vrijgezellenmachine: misschien is de machine wel gescheiden of een weduwe. Van links naar rechts kunnen in Duchamps voorstelling van de ongetrouwde machine drie groepen worden onderscheiden. Een raamwerk dat een watermolentje bevat, wordt bekroond door het kerkhof van uniformen en livreien, negen opgeblazen vormen die min of meer aan menselijke figuren doen denken en respectievelijk zijn een priester, een loopjongen van een warenhuis, een gendarme, een kurassier, een politieagent, een aanspreker, een speculant, een piccolo en een stationschef. Een stelsel van capillaire buizen, een schaar en een reeks kegelvormige zeven vormt de verbinding van dit alles met het middengedeelte, zijnde de chocolademolen die als voetstuk een Louis XV salontafeltje heeft. Deze chocolademolen bestaat ook als afzonderlijk schilderij en lijkt inderdaad op een echte chocolademolen. Rechts hiervan bevinden zich dan nog een aantal door Duchamp nauwkeurig beschreven dingen (te veel om hier op te sommen) die bekroond worden door het gebied van het Wilson-Lincoln effect. De gehele machinerie (het is welhaast een fabriek!) diende om twee stampers ertoe te bewegen de kleren van de bruid op te lichten en los te maken en aldus haar ontbloting te bewerkstelligen. [14] La Mariée mise à nu par ses célibataires, même van Marcel Duchamp, Het werk is door het glas ontzettend kwetsbaar. In 1926 raakt het uiteindelijk toch beschadigd tijdens een verhuizing voor een tentoonstelling in Brooklyn; op het transport terug naar de eigenares gingen beide glasplaten alsnog kapot. Duchamp repareerde het werk zelf, waarbij hij tijdens het repareren steeds meer waardering kreeg voor de door toeval ontstane breuken in de vorm van bogen die zijn voorstellingen doorkruisten. Hij had al zoveel afstand van het Grote Glas genomen dat hij geen moeite meer deed het af te maken. Veel ideeën zijn dan ook niet uitgewerkt en bestaan dan ook alleen op papier. Notities en schilderij vormen samen één werk. Op een aantal plekken in De God Denkbaar Denkbaar De God zijn net als in het Grote Glas breuken aan te wijzen. Alleen zijn deze niet per toeval ontstaan. De breuken in het boek zijn bijvoorbeeld zinnen die nog voor hun hoogte punt niet afgemaakt worden: Toen ging ik naar Focaly s bed en legde mij naast haar neer. Er was niet veel meer van onze lichamen te zien. Wij waren heel diep in het zwanendons gezakt,

15 h o o f d s t u k of het dons was over ons heen gekropen. Daardoor was haar lichaam zo droog en glad en... Deze breuk wordt in het volgende hoofdstuk wel verklaard:...en Denkbaar had geen tijd meer verder te lezen, want zijn macht breidde zich voortdurend uit en overwinning stapelde zich op overwinning. [15] Bij het lezen van De God Denkbaar Denkbaar De God vielen mij ook de vele woordspelingen op. Woorden krijgen een dubbele betekenis. Ook Marcel Duchamp maakt hier graag gebruik van. Titels van zijn werk zijn vaak op verschillende manieren op te vatten. Neem als voorbeeld alleen al La Mariée mise à nu par ses célibataires, même. Dit werk berust op die taalspelen. Je kunt de titel van het Grote Glas: La Mariée mise à nu par ses célibataires, même De Bruid, ontkleed door haar vrijgezellen, zelve, ook lezen als La Mariée... m aime; De Bruid, ontkleed door haar vrijgezellen, is mijn geliefde. Bert Jansen wijst me erop dat als je van de woorden Mariée en Célibataires de eerste drie letters neemt, je het woord Marcel kunt vormen. Op die manier raak je nooit uitgespeeld. De volgende machine uit het boek toont ook veel overeenkomsten met het Grote Glas. Op bladzijde 56: Op de hoek van de straat waar hij zijn moest, stonden van een benedenhuis alle ramen open. Dunne lichtgroene nevel krinkelde er langzaam uit. Argwanend bleef Denkbaar staan voor een van de ramen en keek naar binnen. Twee oude vrouwen lagen geknield voor een ingewikkelde, maar niet zeer grote machine, een raderwerk niet groter dan een menselijk torso. In het binnenste van een thermosfles (het metalen omhulsel zat er niet meer omheen) kookte een vloeibaar gemaakt, groenachtig gas en de damp die zich vrijmaakte uit het vat omwolkte de machine. En later op bladzijde 57: Nu gebeurde het zonder aanwijsbare oorzaak, dat het geelkoperen rad zich in beweging zette en een speelkaart, schoppen negen, kwam langzaam uit de machine omhoog. Daarop geraakte de groene damp tot stilstand en bleef als een dik matras tegen de zoldering van het vertrek hangen. De linker vrouw kreeg het gezicht van de rechter vrouw, zonder dat zij van plaats verwisselden en de rechter vrouw nam de speelkaart en legde deze op de linker vrouw en zei: -Afgetroefd! Zij stond op en bleef een ogenblik voor Denkbaar staan, de handen over elkaar geslagen, haar zwarte japon van boven tot de hals gesloten, maar van onderen open tot haar middel en weggeslagen van haar linkerbeen dat er uitzag als een stootkussen van teertouw. Eerder in het boek lijkt Hermans ontblotingsmachine van de bruid wel succes te hebben: Haar benen, geheel van rokken bevrijd, liet zij langzaam open gaan en zij trok haar hemd op tot boven haar navel met van inspanning vertrokken mond, of zij roeispanen van lood naar zich toehaalde. Verder komen in het boek nog tal van schrijfmachines, telmachines, dynamo s, ventilatoren, automaten en klokken voor. Het zijn er te veel om nu te beschrijven. In ieder geval lijkt het me nu wel duidelijk dat het boek vol staat met machines. En daarom wil ik als onderwerp machines gebruiken. Antwoord op deelvraag 3: Als onderwerp voor mijn animatie met als thema cirkelbeweging gebruik ik de machine. Bij de modelstoommachine van mijn opa zijn de cirkelbewegingen goed zichtbaar. Deze machine herhaald de vastgelegde bewegingen keer op keer.

16 h o o f d s t u k Van Boek tot Machine De machines die in het boek voorkomen en de vele cirkelbewegingen hebben mij geïnspireerd tot het maken van een eigen machine. In dit hoofdstuk schrijf ik over het tot stand komen en de uitstraling van de machine. Zo beantwoord ik ook de laatste deelvraag. Deelvraag 4: Hoe geef ik vorm aan dit thema en onderwerp? De machine krijgt als basis het boek De God Denkbaar Denkbaar De God. De vaste lichamen, zoals professor Reuleaux dat zegt, bestaan uit verschillende situaties uit het boek. Deze lichamen zijn voor een deel de machines die ik eerder al heb beschreven, maar zal vooral bestaan uit de cirkelbewegingen die ik gevonden heb. Naast het boek heb ik mij ook laten inspireren door een groot aantal andere machines. En dan vooral de machines die geen nuttige arbeid kunnen verrichten maar vooral mooi zijn. Met veel plezier blader ik door de stapel boeken die ik over de kunstenaar Jean Tinguely heb kunnen vinden. Hij wordt gezien als een vertegenwoordiger van de kinetische kunst en werd vooral beïnvloed door het dadaïsme. Van oude materialen weet hij metaalsculpturen te maken die worden aangedreven door elektromotoren. De onderdelen van de metaalsculpturen draaien rond of slingeren heen en weer. Van al zijn machines boeien de tekenmachines mij in het bijzonder. Deze machines bestaan uit een blank vlak waarover een machinaal aangedreven pen willekeurige bewegingen maakt. Met deze Métamatic parodieert Tinquely op de abstract expressionisten. Over het algemeen zijn het alleen de schetsen op papier van Tinguely s machines die ik mooi vind. In de vele schetsen die hij vooraf maakt, wordt de suggestie van beweging ontzettend mooi weergegeven. Een aantal machines van Tinguely heb ik in het echt gezien. Waaronder kortgeleden op de Place Igor Stravinsky, die zich naast het Centre Pompidou bevindt, de eerste moderne fontein van Parijs. Dit ontwerp maakte hij samen met Niki de Saint Phalle. Ook hiervoor geldt dat ik de schetsen van deze machine mooier vind dan de uitwerking. Schetsen bij Chaos van Jean Tinguely. Mijn machine zal in de praktijk niet kunnen werken, aangezien een aantal bewegingen alleen op papier mogelijk zijn. Door verdraaiing van perspectief lukt het om twee lichamen, die normaal gesproken niet koppelbaar zijn, toch met elkaar te verbinden. Verder wil ik de machine niet in praktijk brengen, omdat ik nu juist de eindeloze cirkelbewegingen wil benadrukken. Deze zijn natuurlijk alleen mogelijk als er geen slijtage optreedt. Jean Tinguely heeft hier een andere mening over: Alles beweegt, alles moet bewegen, maar omdat het beweegt, slijt het ook. Uiteindelijk vernietigt de beweging zichzelf; toch is beweging beter dan stilstand. [16]

17 h o o f d s t u k Mijn machine vindt zijn bestaan alleen in tekeningen. In iedere tekening vindt een kleine verschuiving plaats en deze worden achter elkaar afgespeeld. Door de beelden kort achter elkaar te laten zien, lijkt de voorstelling te bewegen. Ik zorg ervoor dat het afspelen van deze tekeningen steeds zal herhalen. Zo ontstaat er dus een cirkelbeweging. Als de machine loopt zou je kunnen zeggen dat het nonstop zou kunnen draaien zonder dat er slijtage op zal treden binnen de machine. Het ligt in ieder geval nooit aan de machine als het tot stilstand komt. Hier wil ik kort op door gaan met als voorbeeld de perpetuum mobile. Deze machine blijft niet alleen eeuwig draaien, maar kan bovendien niet slijten. Dat wil zeggen, de machine is onsterfelijk, anders zou het niet eeuwig kunnen blijven functioneren. Volgens Hermans is het perpetuum mobile God of de Eeuwigheid zelf. En deze eeuwigheid wil ik graag meegeven aan mijn machine. En of mijn machine God zal voorstellen? Dat laat ik graag denkbaar. Antwoord op deelvraag 4 Mijn machine zal alleen bestaan uit tekeningen die ik achter elkaar afspeel. Door dit te herhalen, creëer ik hiermee een cirkelbeweging. De onderdelen waar mijn machine uit zal bestaan zijn situaties uit het boek. Deze situaties kunnen zowel de eerder genoemde machines, als de cirkelbewegingen uit het boek zijn. Perpetuum mobile.

18 c o n c l u s i e 1 7 Conclusie Na het beantwoorden van de vier deelvragen in de vorige hoofdstukken kan ik antwoord geven op de hoofdvraag. Vraagstelling: Hoe zou mijn uitwerking van de roman De God Denkbaar Denkbaar de God er uit moeten zien? Na het lezen van de beschouwingen en het maken van een persoonlijke samenvatting van het boek De God Denkbaar Denkbaar De God van W.F. Hermans kon ik tot een eigen interpretatie komen. Deze interpretatie heeft er uiteindelijk toe geleid wat voor vorm mijn werk, geïnspireerd op het boek, zou moeten krijgen. De vergelijking van W.F. Hermans tussen zijn boek en een tekenfilm brachten mij op het medium animatie. Dit medium vind ik goed bij het boek passen. Het thema cirkelbeweging dat in het boek voorkomt geeft antwoord op de vraag hoelang deze animatie dan moet gaan duren. Door de animatie in fasen te herhalen, zal hij zichzelf continu in de eeuwigheid herhalen. Als onderwerp voor mijn animatie met als thema cirkelbeweging, gebruik ik de machine. Mijn machine zal alleen bestaan uit tekeningen die ik achter elkaar afspeel. Door dit continu te herhalen, creëer ik hiermee een cirkelbeweging. De onderdelen waar mijn machine uit zal bestaan zijn situaties uit het boek. Deze situaties kunnen zowel de eerder genoemde machines, als de cirkelbewegingen uit het boek zijn. In het kort: de tekenfilmvergelijking, de cirkelbewegingen en de machines brachten mij op het idee om een animatie te maken van een machine met als basis het boek De God Denkbaar Denkbaar de God. De God Denkbaar Denkbaar De God Tiende druk, 2002.

19 n o t e n 1 8 Noten [1] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina 39 [2] Oversteege, J.J., Chinese wijsheid, Een exegese [3] Oversteege, J.J., Chinese wijsheid, Een exegese [4] Zie bronnen voor de beschouwingen die ik voor mijn onderzoek gebruikt heb [5] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina 150 [6] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina 91 [7] Hermans, W.F., Ongetrouwde machines zijn monogaam, Museumjournaal, 1976, serie 21, pagina s 224 tot en met 228 [8] nettime-nl: De oorsprong en ontwikkeling van de nieuwe mediakunst [9] Hermans, W.F., Ongetrouwde machines zijn monogaam, Museumjournaal, 1976, serie 21, pagina s 224 tot en met 228 [10] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina 130 [11] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina s 12 en 13 [12] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina 44 [13] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina 9 [14] Hermans, W.F., Ongetrouwde machines zijn monogaam, Museumjournaal, 1976, serie 21, pagina s 224 tot en met 228 [15] Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A van Oorschot, eerste druk 1956, pagina s 72 en73 [16] Hulten, P., Tinguely, Musée National d Art moderne, 1998

20 b r o n v e r m e l d i n g 1 9 Bronvermelding De God Denkbaar Denkbaar De God Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A. van Oorschot, eerste druk 1956 Hermans, W.F., De God Denkbaar Denkbaar De God, Uitgeverij G.A. van Oorschot, tiende druk 2000 Beschouwingen Oversteege, J.J., Chinese wijsheid, Een exegese, van Paardekooper-Van Buuren, H., Wat stond er op de stempel van de boomvaren? Vree, Freddy de, De God Denkbaar Denkbaar De God, van Ruiter, F., Postmodernistische tatoeëerkunt, Hernieuwde poging tot ontcijfering van De God Denkbaar Denkbaar De God, van Vree, Freddy de, De God Denkbaar Denkbaar De God, van Zuiderent, Ad, De berg, de olifant en de muis, Een nieuw schema voor De God Denkbaar Denkbaar De God, van Artikelen over machines Hermans, W.F., Ongetrouwde machines zijn monogaam, Museumjournaal, 1976, serie 21, p Jansen, B., Marcel Duchamp: De schoonheid van indifferentie, Jong Holland, 2005, serie 2, p Smulders, W., Succesvolle mislukkingsmachines, Het thema machine in het werk van W.F. Hermans, van Jong, K. de, De Vrijgezellenmachine, Vitrine, 2002, serie 1, pagina 4 Literatuur Mink, J., Marcel Duchamp, Kunst als anti-kunst, Uitgeverij Taschen GmbH, 2001 Monnier, J.M., De Bruid gestript door haar vrijgezellen, zelfs (De groene doos) & In de onbepaalde wijs (De witte doos), Quirido s Uitgeverij, 1998 Hulten, P., Tinguely, Musée National d Art moderne, 1998 Stumm, R., Jean Tinguely, Wyss, 1985

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2007 1 tijdvak 1 woensdag 30 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Gedichten werkboekje. Naam: Groep:

Gedichten werkboekje. Naam: Groep: Gedichten werkboekje Naam: Groep: Gedichten lezen 1. Wat valt je als eerste op bij dit gedicht? Bang Bang, dat ik het nooit vergeten zal. Ik zal het nooit vergeten. Ik zag hem daar voor het laatst in de

Nadere informatie

Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 1. Brieven aan bijna niemand anders

Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 1. Brieven aan bijna niemand anders Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 1 Brieven aan bijna niemand anders Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 2 ander werk van toon tellegen Theo Thijssenprijs 1997 Hendrik de Vriesprijs 2006

Nadere informatie

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag De probleemstelling is eigenlijk het centrum waar het werkstuk om draait. Het is een precieze formulering van het onderwerp dat je onderzoekt. Omdat de probleemstelling

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Op de foto is een bord te zien van een doner kebab tent bij het station van hoofddorp. Op dit bord hebben ze geprobeerd te communiceren met de

Op de foto is een bord te zien van een doner kebab tent bij het station van hoofddorp. Op dit bord hebben ze geprobeerd te communiceren met de Op de foto is een bord te zien van een doner kebab tent bij het station van hoofddorp. Op dit bord hebben ze geprobeerd te communiceren met de mensen, maar naar mijn mening komt dit niet goed over bij

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Durf je de confrontatie met jezelf aan?

Durf je de confrontatie met jezelf aan? Durf je de confrontatie met jezelf aan? Niets is toeval het valt je toe yogalerares Voor mijn dochters: Katy Perry Firework 1 Je bent Vuurwerk! Laat alle Kracht, Licht en Liefde eruit komen! Wanneer je

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Researchverslag: rituelen Joanna Siccama GAR1-B 11-10-2014 leraar: Harald Warmelink

Researchverslag: rituelen Joanna Siccama GAR1-B 11-10-2014 leraar: Harald Warmelink Researchverslag: rituelen Joanna Siccama GAR1-B 11-10-2014 leraar: Harald Warmelink Inleiding Om onderzoek te doen naar rituelen is het in eerste plaats belangrijk om te definiëren wat een ritueel is.

Nadere informatie

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen En zei: vandaag word mevr. Catharina 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Geven. Ja maar wat zei Tom. Umm wacht ik Weet het zei Cato een herinnering.

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Het materiaal Doel van het spel Verloop van het spel Slaan en atari Zelfmoord Ko Oog Twee ogen Einde van het spel Puzzels

Inhoud. Voorwoord. Het materiaal Doel van het spel Verloop van het spel Slaan en atari Zelfmoord Ko Oog Twee ogen Einde van het spel Puzzels GO spelregels Inhoud Voorwoord 3 碁 Het materiaal Doel van het spel Verloop van het spel Slaan en atari Zelfmoord Ko Oog Twee ogen Einde van het spel Puzzels 4 5 6 7 9 0 3 4 Varianten 5 Voorwoord l vierduizend

Nadere informatie

The die is cast. Bertus Jansen G&I1C Dobbelstenen

The die is cast. Bertus Jansen G&I1C Dobbelstenen The die is cast Bertus Jansen G&I1C Dobbelstenen 1 Inhoud Fascinatie... 3 Relatie met games & interactie... 3 Logboek... 4 Logboek (met verhaal)... 5 De expositie... 10 Problemen... 11 2 Fascinatie Ik

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Als Johannes vertelt over het laatste Pesachfeest van Jezus, het laatste Avondmaal, dan geeft hij een bijzondere invulling aan de betekenis van dit

Nadere informatie

De zolder van opa Groepen 3-4-5

De zolder van opa Groepen 3-4-5 De zolder van opa Groepen 3-4-53 Inhoud 1 Kinderboekenweek 3 2 Op de zolder 4 3 De stoof 5 4 Het leesplankje 6 5 De Keulse pot 7 6 De tol 8 7 De foto 9 8 De koffiemolen 10 9 De schaatsen 11 10 Nog een

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Heeft u m al gezien? Misschien al een stukje in gelezen? Dit jaar is er een bijzonder boek uitgekomen, en het haalde gelijk grote verkoopcijfers. Ik

Nadere informatie

Gemeente van Christus, mensen van God,

Gemeente van Christus, mensen van God, Gemeente van Christus, mensen van God, Het lijkt vanmorgen over kloven te gaan, kloven tussen mensen. Mensen die niet meer bij elkaar kunnen komen, die elkaar niet meer kunnen bereiken. Geen weg meer terug,

Nadere informatie

Liefdesgedichten schrijven

Liefdesgedichten schrijven Deze les hoort bij het boek Wil jij... met mij? geschreven door Rian Visser met tekeningen van Annet Schaap en gepubliceerd door uitgeverij Moon. Doel: leerlingen zelf gedichten laten schrijven Leeftijd:

Nadere informatie

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 2: SEQUENTIES I LES 2: SEQUENTIES I WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 2: SEQUENTIES I LES 2: SEQUENTIES I WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE WELKOM BIJ BOMBERBOT! Bij onze lessen horen ook nog een online game, waarin de leerlingen de concepten die ze geleerd krijgen direct moeten toepassen, en een online platform, waarin u de voortgang van

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Nieuwe mandalakleurcreaties

Nieuwe mandalakleurcreaties Greetje Molenaar Nieuwe mandalakleurcreaties Kleuren en intekenen Zenstructuren Tekentaal en oersymboliek Mandalaverhalen Inhoud Voorwoord en dankwoord 7 Beginnen met nieuwe mandalacreaties 9 Zes mandalawerkwijzen

Nadere informatie

De Techniek en de praktijk

De Techniek en de praktijk De Techniek en de praktijk De inhoud van dit werkboek komt LETTERLIJK van de geweldige site: http://www.ballonfigurensite.nl/ (Op die site staan nog tientallen andere voorbeelden! Neem maar eens een kijkje.)

Nadere informatie

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken?

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken? Werkblad Ω Een halve eeuw vooruitgang Werkblad Ω Les : Kinderarbeid Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 874 is dat anders. Kinderen Kinderarbeid moeten hun ouders helpen om geld te verdienen.

Nadere informatie

Verhalen uit een ander rijk

Verhalen uit een ander rijk Verhalen uit een ander rijk Ana-Magdalena Zainea www.anderssamen.nl www.ana-magdalena.nl Titel: Verhalen uit een ander rijk Auteur: Ana-Magdalena Zainea Correctie: Bart Renaer en Dorien Ruben Illustraties

Nadere informatie

Preek Jezus volgen 10 april 2016

Preek Jezus volgen 10 april 2016 Lieve gemeente, Met Pasen hebben we gezien hoe we de verhalen over de opstanding kunnen lezen en begrijpen en vooral wat ze voor ons zouden kunnen betekenen. Dat we die verhalen niet letterlijk hoeven

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Hoofdopdrachten Materialen;

Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Hoofdopdrachten Materialen; Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over burgers en stoommachines. De lesonderdelen

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

Aan het werk! Kijkwijzer voor het VMBO bij de tentoonstelling Mens en Werk

Aan het werk! Kijkwijzer voor het VMBO bij de tentoonstelling Mens en Werk Aan het werk! Kijkwijzer voor het VMBO bij de tentoonstelling Mens en Werk Aan het werk! Als je straks klaar bent met school ga je waarschijnlijk werken. Misschien wil je wel automonteur of metaalbewerker

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 1 dinsdag 17 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 63 punten

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

OBSERVATIE. Hoe kom je in een creatieve mindset? De observatie van een kunstenaar en hoe hij aan zijn creativiteit komt. Robbert Kooiman G&I 1-C

OBSERVATIE. Hoe kom je in een creatieve mindset? De observatie van een kunstenaar en hoe hij aan zijn creativiteit komt. Robbert Kooiman G&I 1-C OBSERVATIE Hoe kom je in een creatieve mindset? De observatie van een kunstenaar en hoe hij aan zijn creativiteit komt Robbert Kooiman G&I 1-C Contents Inleiding... 2 Covert of Overt... 2 Analyse... 3

Nadere informatie

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Design Document If This Then That HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Concept Iedereen ervaart wel eens stress of een drukke ruimte die ze even teveel wordt waar ze even weg van moeten gaan om tot

Nadere informatie

WORKSHOP CREATIEF SCHRIJVEN: POËZIE

WORKSHOP CREATIEF SCHRIJVEN: POËZIE WORKSHOP CREATIEF SCHRIJVEN: POËZIE TIMING DOELEN STRATEGIE LEERSTOF - LEERINHOUD MEDIA 5 I. SFEERSCHEPPING: een vel en een vel. 1 Opdracht: neem een vel papier. De leerkracht legt uit dat het de volgende

Nadere informatie

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h Het verhaal van Victor Visch V i c t o r V i s c h e n h e t g e h e i m v a n M i l l i n g e n H et is al meer dan een kwart eeuw geleden dat de Haarlemse kunstschilder Victor Visch werd uitgenodigd

Nadere informatie

Liturgie voor de viering op 24 april 2016 om 10.00 uur in de Lichtkring met de Catechesegroep Gehandicapten Hoofddorp

Liturgie voor de viering op 24 april 2016 om 10.00 uur in de Lichtkring met de Catechesegroep Gehandicapten Hoofddorp Liturgie voor de viering op 24 april 2016 om 10.00 uur in de Lichtkring met de Catechesegroep Gehandicapten Hoofddorp Ouderling van dienst is Burg Anker Diaken is Alma van Hengel De piano wordt bespeeld

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Het brein. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Het brein. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Het brein Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Het brein Hersenen zijn ontzettend

Nadere informatie

Windmolen. Notities voor de leerkracht

Windmolen. Notities voor de leerkracht Notities voor de leerkracht Windmolen Wetenschap Krachten en beweging Duurzame energie Gewicht meten Tijd meten Kracht Oppervlakte Eerlijk testen Invangen, opslaan en gebruiken van energie Wetenschappelijk

Nadere informatie

Debuut van dyslectische schrijfster Sinterklaas is natuurlijk nog in Spanje, want het is zomer, maar we hebben hem gemaild in verband met dit nieuwe Sinterklaasboek dat binnenkort verschijnt in de hoop

Nadere informatie

START WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2007 Je hebt 60 minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 600.

START WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2007 Je hebt 60 minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 600. START WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2007 Je hebt 60 minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 600. Estafette-opgave 1 (20 punten, rest 580 punten) Vier bij vier. In een schema van vier maal

Nadere informatie

taalkaart 1 Ik ga op reis en Ik ga op reis en Wat ga je doen? Je leert wat een reisverhaal is. Je schrijft er zelf een.

taalkaart 1 Ik ga op reis en Ik ga op reis en Wat ga je doen? Je leert wat een reisverhaal is. Je schrijft er zelf een. Ik ga op reis en Wat ga je doen? Je leert wat een reisverhaal is. Je schrijft er zelf een. Op verkenning tk taalkaart Ik ga op reis en Lees het verhaal van Aymen. 8 augustus 007 - In het vliegtuig Wat

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. temperatuur is er min twintig. De harde wind maakt het nog kouder. Daardoor voelt het als min vijftig.

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. temperatuur is er min twintig. De harde wind maakt het nog kouder. Daardoor voelt het als min vijftig. PrO -weekkrant Week 02 januari 2014 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 6-12 januari 2014 Eenvoudig Communiceren Winterweer in Amerika Foto: Shutterstock Foto: Shutterstock In grote delen van Amerika

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Annelie David. Machandel. gedichten

Annelie David. Machandel. gedichten Annelie David Machandel gedichten Annelie David MACHANDEL Gedichten Muitgeverij m armer Mmarmer Mmarmer M voor Maralina inhoud jacht 14 ik heb meer armen dan nodig 15 konijn 16 woud 18 droom 19 in de middagzon

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

In het begin. Schepping versus Evolutie voor groep 7. Inhoud. 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte

In het begin. Schepping versus Evolutie voor groep 7. Inhoud. 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte In het begin Schepping versus Evolutie voor groep 7 Inhoud 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte 3. Wat gebeurde er in het verleden? 4. Waar komt het leven vandaan? 5. Hoe oud?

Nadere informatie

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ SAMEN TIJD VOOR ELKAAR Willem en Marian de Vink Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander. Romantiek in een liefdesbrief ROMANTIEK in een liefdesbrief Schrijf

Nadere informatie

Gegevens van het boek

Gegevens van het boek Gegevens van het boek Titel: Het gouden ei Schrijver: Tim Krabbé Gelezen: 33e druk. 1e druk, 1984, Amsterdam, uitgeverij Bakker (nu Prometheus). Er staat geen motto in het boek. In het boek staan geen

Nadere informatie

DaDaKaKa Tuning People

DaDaKaKa Tuning People DaDaKaKa Tuning People Beste leerkracht, Binnenkort gaan jullie met de klas kijken naar de voorstelling DaDaKaKa. In deze bundel vind je achtergrondinformatie over deze voorstelling en inspiratie om ermee

Nadere informatie

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2 Bladzijde negen, Bladzijde tien, Krijg ik het wel ooit te zien? Ander hoofdstuk, Nieuw begin.. Maar niets, Weer dicht, Het heeft geen zin. Dan probeer ik achterin dat dikke boek. Dat ik daar niet vaker

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Materiaal: - boekje: De ridder die bang was in het donker. Organisatie: De kleuters zitten in een hoefijzer in de onthaal hoek.

Materiaal: - boekje: De ridder die bang was in het donker. Organisatie: De kleuters zitten in een hoefijzer in de onthaal hoek. Naam: Christens Leen Klas: 2ilko IAJ Leidster: Paulette Datum: 12.11.2003 Onderwerp: Vertellen van een boek: De ridder die bang was in het donker Leeftijd: 4jaar Thema: Prinsen en prinsessen Beginsituatie:

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties Preek Gemeente van Christus, Het staat er een beetje verdwaald in dit hoofdstuk De opmerking dat ook Jezus doopte en leerlingen maakte. Het is een soort zwerfkei, je leest er ook snel overheen. Want daarna

Nadere informatie

Vragen voor Sint. met werkblad, puzzels en filmpjes. groep 5/6

Vragen voor Sint. met werkblad, puzzels en filmpjes. groep 5/6 Vragen voor Sint met werkblad, puzzels en filmpjes groep 5/6 inhoud Inleiding 3 1. Zeven vragen voor Sint 4 2. Werkblad 12 3. Zoek de 10 verschillen 13 4. Sintpuzzel 14 5. Superwoordzoeker 15 inleiding

Nadere informatie

De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen

De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen Kijkwijzer voor taal De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen Evaluatie van (begrijpende)leesvaardigheden van kinderen is zo moeilijk omdat de prestaties

Nadere informatie

Praktische Opdracht (p.o.) brugklassen 2015-16. De Romeinen! NAAM: KLAS: ONDERWERP: 01-02-2016 p.o. inleveren!

Praktische Opdracht (p.o.) brugklassen 2015-16. De Romeinen! NAAM: KLAS: ONDERWERP: 01-02-2016 p.o. inleveren! Praktische Opdracht (p.o.) brugklassen 2015-16 NAAM: KLAS: ONDERWERP: 01-02-2016 p.o. inleveren! De Romeinen! Inhoudsopgave Hoe gaan jullie te werk? Blz. 2 Hoofd- en deelvragen bedenken Blz. 3 Inleiding

Nadere informatie

Taal en schaal van ruimtelijke kwaliteit

Taal en schaal van ruimtelijke kwaliteit Workshop Taal en schaal van ruimtelijke kwaliteit Storyboard Peter Dauvellier Landschapsmanifest Workshop 20/22 juni t Woldhuis / Apeldoorn Doel Werken met de werkbankmethode en kijken of 1. De werkbank

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

62 cm 60 cm 58 cm 56 cm 54 cm 52 cm 50 cm 48 cm 46 cm 44 cm 42 cm 40 cm 38 cm 36 cm 34 cm 32 cm 30 cm 28 cm 26 cm 24 cm 22 cm 20 cm 18 cm 16 cm 14 cm 12 cm 10 cm 8 cm 6 cm 4 cm 2 cm 0 cm Bloei-dagboek

Nadere informatie

Dat akelige rekenen. Mario M. Montessori. Een herdruk uit AMI Communications AMI 1960 Gepubliceerd met toestemming; als eerbetoon aan Kit Steenberghe

Dat akelige rekenen. Mario M. Montessori. Een herdruk uit AMI Communications AMI 1960 Gepubliceerd met toestemming; als eerbetoon aan Kit Steenberghe Dat akelige rekenen Mario M. Montessori Een herdruk uit AMI Communications AMI 1960 Gepubliceerd met toestemming; als eerbetoon aan Kit Steenberghe Is rekenen eigenlijk wel zo akelig? Lees dit eens. Het

Nadere informatie

Het Picasso Mysterie

Het Picasso Mysterie Het Picasso Mysterie Manon Berns Ik schilder dingen zoals ik ze denk, niet zoals ik ze zie. Pablo Picasso NUR 283/GGP051501 Uitgeverij Kluitman Alkmaar B.V. MMXV Tekst: Manon Berns Vormgever omslag: Marlies

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag Practicum algemeen 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag 1 Diagrammen maken Onafhankelijke grootheid en afhankelijke grootheid In veel experimenten wordt

Nadere informatie

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden,

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden, September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst Hallo mede dierenvrienden, Na mijn indrukwekkende reis naar India, is mij gevraagd om een kort verhaaltje

Nadere informatie

Les 3 Vragenstellen Leestekst: De inbreker. 1. "Vandaag gaan we voor de derde keer een tekst lezen en daarbij vragen maken."

Les 3 Vragenstellen Leestekst: De inbreker. 1. Vandaag gaan we voor de derde keer een tekst lezen en daarbij vragen maken. Les 3 Vragenstellen Leestekst: De inbreker "Welkom:... " Introductiefase: 1. "Vandaag gaan we voor de derde keer een tekst lezen en daarbij vragen maken." 2. Vraag: "Welke vraag hebben we daarbij nodig?"

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De volgende onderdelen moeten in het verslag worden verwerkt:

De volgende onderdelen moeten in het verslag worden verwerkt: Het maken van een leesverslag in klas 3 en 4 VMBO Basis Voor het examenonderdeel fictie moet je een aantal boeken lezen. Gebruik bij het maken van het leesverslag het schema hieronder. Werk het schema

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie