Profielwerkstuk. Daniëlle Suurlant, v6a St. Willibrordcollege Goes. De animatie- en stripwereld in Japan

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Profielwerkstuk. Daniëlle Suurlant, v6a St. Willibrordcollege Goes. De animatie- en stripwereld in Japan"

Transcriptie

1 Profielwerkstuk Daniëlle Suurlant, v6a St. Willibrordcollege Goes De animatie- en stripwereld in Japan

2 Inhoudsopgave Voorwoord en Inleiding 3 Deelvraag 1 - Hoe en wanneer kwamen de eerste strips in Japan tot stand? Deelvraag 2 - Hoe ontwikkelde het striptekenen zich daarna tot de stijl nu typerend voor Japanse strips? Deelvraag 3 - Wat zijn de kenmerken van de Japanse teken- en animatiestijl? Deelvraag 4 - Hoe vindt de ontwikkeling plaats van strips naar animatie? Deelvraag 5 - Hoe heeft de animatie- en stripwereld in Japan zich in de jaren 80 verder ontwikkeld? Deelvraag 6 - Hoe heeft de animatie- en stripwereld in Japan zich in de jaren 90 verder ontwikkeld? Deelvraag 7 - Wat zijn vandaag de dag de verschillende genres van de animatie- en stripwereld in Japan? Deelvraag 8 - Wat is de invloed van de animatie- en stripwereld op de huidige maatschappij in Japan? Conclusie 35 Begrippenlijst 37 Bronnenlijst 40 2

3 Voorwoord en inleiding In Japan maken manga (strips) en anime (animatiefilms) een belangrijk deel uit van de cultuur. De afgelopen tien jaar is het langzaam aan steeds populairder geworden in de landen buiten Japan, en afgelopen drie jaar is de bekendheid ervan in Nederland alleen al erg toegenomen. Maar manga wordt nog steeds vaak geassocieerd met seks en geweld, terwijl het een veel groter en rijker medium is met veel meer onderwerpen. Ikzelf ben al ongeveer vier jaar lang fan van dit aspect van de Japanse cultuur. Door middel van dit profielwerkstuk wil ik mijn eigen kennis over het onderwerp verbreden en er ook anderen mee kennis laten maken. Ik wil meer te weten komen over hoe manga en anime zijn ontstaan en hoe ze zich ontwikkeld hebben. Ook wil ik onderzoeken wat voor invloed anime en manga hebben op de huidige Japanse maatschappij. Mijn hoofdvraag is: Hoe heeft de wereld rond animatie en strips in Japan zich ontwikkeld vanaf zijn begin tot nu ontwikkeld en wat is de invloed daarvan op de huidige Japanse maatschappij? Deze vraag heb ik onderverdeeld in de volgende deelvragen: 1. Hoe en wanneer kwamen de eerste strips in Japan tot stand? 2. Hoe ontwikkelde het striptekenen zich daarna tot de stijl nu typerend voor Japanse strips? 3. Wat zijn de kenmerken van de Japanse teken- en animatiestijl? 4. Hoe vindt de ontwikkeling plaats van strips naar animatie? 5. Hoe heeft de animatie- en stripwereld in Japan zich in de jaren 80 verder ontwikkeld? 6. Hoe heeft de animatie- en stripwereld in Japan zich in de jaren 90 verder ontwikkeld? 7. Wat zijn vandaag de dag de verschillende genres van de animatie- en stripwereld in Japan? 8. Wat is de invloed van de animatie- en stripwereld op de huidige maatschappij in Japan? Ik heb ook een begrippenlijst toegevoegd aan het einde van het werkstuk. In de hoofdstukken zal je woorden tegenkomen die in het blauw zijn afgedrukt; deze woorden staan verklaard in de begrippenlijst. Daarna volgt een lijst van alle bronnen die ik heb gebruikt, zowel schriftelijk (artikelen) als visueel (afbeeldingen). Als laatste is er het logboek dat weergeeft hoe en wanneer ik aan het werkstuk heb gewerkt. Ik hoop door middel van dit werkstuk meer mensen bekend te maken met het fenomeen anime en manga binnen de Japanse cultuur. ~Daniëlle Suurlant 3

4 Deelvraag 1 Hoe en wanneer kwamen de eerste strips in Japan tot stand? Strips in Japan worden manga genoemd. Man betekent zoveel als eigenaardig, op een humoristische manier. Ga betekent afbeelding. De term manga werd voor het eerst gebruikt in de 17 e eeuw. Maar de Japanners maakten al veel eerder illustraties en afbeeldingen die grappig, maar vooral satirisch bedoeld waren. In de 6 e en 7 e eeuw was er een bekende serie illustraties genaamd de Choujuugiga, wat ongeveer boekrol over dieren betekent. Het waren dan ook afbeeldingen, gemaakt op boekrollen, van dieren die zich als mensen gedroegen. Hierop zien we verschillende dieren, zoals een kikker, een geit en een leeuw, die menselijk gedrag vertonen en dergelijke kleren dragen. Deze rollen waren bedoeld als een satire op de Boeddhistische monniken. Gek genoeg bespotten ze dus zichzelf. Begin 13 e eeuw werden er steeds meer afbeeldingen op tempelmuren geschilderd, die dieren en het leven na de dood voorstelden. De afbeeldingen waren vaak grof en erg overdreven weergegeven. Dit ging honderden jaren lang door, met steeds meer variërende onderwerpen. Begin 1600 werden de plaatjes voor het eerst gezien als amuserend op zich, en niet slechts illustratie op een muur. Ze werden nu vaak geschilderd op houten blokken en stonden bekend als de Edo. De onderwerpen waren minder religieus en meer populair van aard, vaak zelfs erotisch. Humor en satire maakten er nog steeds een belangrijk deel van uit. Het is tegen deze tijd dat het woord manga voor het eerst opduikt om deze tekenstijl aan te duiden. De plaatjes waren monochroom en de lijnen waren simpel; er werden kleurvlakken gebruikt om de schaduw aan te geven. Het weergeven van het onderwerp was belangrijker dan de manier waarop. In 1702 bracht de artiest Shumboko Ono een boek uit met illustraties in de manga-stijl, elke afbeelding met commentaar voorzien. Er was nog geen sprake van een verhaallijn. Deze methode ontwikkelde zichzelf verder gedurende de honderd jaar daarna. Verhalen werden steeds vaker van de illustraties voorzien dan andersom. Er bevonden zich tekstvlakken in de afbeelding die het verhaal vertelden terwijl de plaatjes het weergaven. Deze eerste echte vorm van stripboeken werd Toba-e genoemd. De Toba-e groeide in populariteit en 4

5 ontwikkelde zich, zodat een enige tijd later het de geaccepteerde vorm van Japanse literatuur was. Zoals je ziet hebben in Japan afbeeldingen dus altijd al een grote rol gespeeld bij schriftelijke verhalen. De populairste Toba-e werden Ukiyo-e genoemd, portretten van de zwevende wereld. Dit waren vaak afbeeldingen van de rosse buurten: gevechten en prostituees. Ook werden populaire dingen zoals mode erin weergegeven. Een gevecht in de rosse buurt. Links zie je prostituees die door een man met een paard overrompeld worden. Rechts staan twee samurai op het punt te vechten met een derde man, terwijl twee vrouwen in kimono s toekijken. 5

6 Een vrouw, waarschijnlijk een prostituee of van lichte zeden, wast zichzelf. Op het rechterblad kijkt een andere vrouw toe. In 1815 werd de term manga gebruikt door de artiest Hokusai om delen van zijn werk aan te geven. Hokusai leefde van 1760 tot 1849 en heeft meer dan 30,000 toba-e gemaakt. Zijn bekendste en populairste werk op hout was De Grote Golf (zie afbeelding hieronder). Toen Japan half 19 e eeuw open werd gesteld voor het buitenland, kreeg de zich ontwikkelende manga-stijl invloed van Europese artiesten. De Japanse tekenaars leerden over schaduwwerking, perspectief en woord-ballonnetjes. Nieuwe druktechnieken werden geïntroduceerd die veel efficiënter waren dan de houtafdrukken. Ook door de invloed van Europa kwamen in Japan de eerste humoristische tijdschriften uit. Toen in 1868 de media zoals kranten en tijdschriften zich ontwikkelden in het moderne Japan kwamen er ook steeds meer illustraties in voor. Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde de manga zich van hoofdzakelijk satirische en humoristische illustraties tot de vorm van beeldverhalen met een kenmerkende stijl. Eenzelfde ontwikkeling deed zich voor in het Westen, maar er zijn tot vandaag de dag nog steeds grote verschillen tussen de twee op zowel commercieel en artistiek gebied. 6

7 De grondlegger van de moderne basisvorm van manga, afgezien van alle vertakkingen, is Osamu Tezuka. In 1947 publiceerde hij een manga in boekvorm, New Treasure Island, gebaseerd op het boek Treasure Island van Robert Louis Stevenson. Ondanks de barre omstandigheden in Japan na de oorlog werd het boek een bestseller en verkocht meer dan exemplaren. Osamu Tezuka heeft tot zijn dood in 1989 manga gemaakt, waaronder de populaire Astro Boy. Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal manga en mangaka (=manga tekenaars) enorm toe. Toch werd manga nog steeds gezien als een medium voor kinderen. Maar juist de kinderen die in die tijd opgroeiden bleven op latere leeftijd manga leuk vinden, zodat er een markt ontstond voor manga gericht op een ouder publiek. In de jaren 60 waren de meeste van de kinderen die opgegroeid waren met manga, nu studenten. Er ontstond vraag naar manga gericht op serieuzere onderwerpen zoals politiek en kunst, maar ook andere dingen die de studenten bezighielden, zoals entertainment en relaties. 7

8 Deelvraag 2 Hoe ontwikkelde het striptekenen zich daarna tot de stijl nu typerend voor Japanse strips? Onder invloed van de veranderende markt in de jaren 60 en 70 ontwikkelden zich verschillende teken- en verhaalstijlen in manga. Deze stijlen ontwikkelden zich daarna steeds verder en vertakten zich weer, zodat er vandaag de dag een grote diversiteit is aan manga. In de jaren 80 verschenen er steeds meer verschillende soorten manga over talloze onderwerpen. De teken-, druk- en inkt-technieken die komen kijken bij het maken van manga verfijnden en manga-tijdschriften zorgden ervoor dat de verschillende manga bij het juiste publiek terecht kwam. Osamu Tezuka s New Treasure Island heeft nog steeds veel invloed op de manier waarop manga vandaag de dag getekend wordt. Zijn boek begon met een scène van iemand die zijn auto in het havengebied parkeert en zijn boot probeert te halen. Deze scène beslaat acht pagina s en elk detail is op een filmische manier uitgewerkt. Tezuka maakt gebruik van close-ups en zoom-in technieken zodat de plaatjes na elkaar verlopen als een film en vloeiend in elkaar over gaan. In de jaren zestig ontstond er een nieuw genre in manga, genoemd geki-ga. Dit genre ontstond toen men manga ging produceren eind jaren vijftig voor de toen populaire leenbibliotheken. De geki-ga namen Osamu Tezuka s werk als uitgangspunt, maar ontwikkelden zich verder naar een eigen stijl. De geki-ga artiesten gingen zich richten op de realiteit van hun leeftijdsgenoten, de adolescenten van de eerste, na-oorlogse manga-generatie. De onderwerpen hadden vaak betrekking op de wreedheid van de maatschappij en het leven. De auteurs maakten schokkende beelden om de realiteit duidelijk naar voren te brengen. Soms werd daarom de publicatie van de manga geweigerd. Zo kwam het dat ze in leen-bibliotheken terecht kwamen. Eind jaren vijftig waren er ongeveer 300,000 leen-bibliotheken actief in Japan. De grote meerderheid van de boeken waren manga. Er werd in de bibliotheken vaak goedkoop snoep gekocht en daarom vond men het geen geschikte plaats voor rijke kinderen. De nieuwe auteurs zagen de leen-bibliotheken als een nieuwe manier om hun creativiteit tot uitdrukking te brengen. Ze noemden hun werk geki-ga om zich af te zetten tegen de vroegere soort manga zoals het werk van Tezuka. Zoals man-ga ongeveer komische afbeelding betekent, duidde geki-ga op dramatische/actievolle afbeelding. Begin jaren 60 begon de eerste mangageneratie zich richting universiteiten en hogescholen te bewegen, en hun interesses veranderden. De geki-ga-artiesten speelden hier op in door de onderwerpen van hun werk meer te laten aansluiten op de nieuwe interesses. Ook werden ze wel gedwongen om nieuwe wegen te zoeken doordat de leen-bibliotheken verdwenen als gevolg van de opkomst van de televisie. Ze begonnen onderwerpen te behandelen zoals liefde, actualiteiten, werk, en sociale problemen. Het werk van de geki-ga artiesten was vaak dramatisch en sensationalistisch, om de studenten te prikkelen. Vandaag de dag is de grens tussen manga en geki-ga nauwelijks aanwezig, al zijn er nog steeds merkbare verschillen in techniek en detail die een geoefend oog wel opvallen. Daarnaast vond ook de ontwikkeling van de historische manga plaats. Voor de oorlog waren historische verhalen al populair in Japan. Ze vonden meestal plaats rond de 16 e eeuw in Japan, aan het einde van de Edo periode. Sommige verhalen waren fictief, andere gebaseerd op waargebeurde verhalen. Tijdens en enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog kwamen er geen verhalen of manga uit over historische verhalen en oorlogsverhalen uit de geschiedenis van Japan, omdat dit door de Amerikaanse autoriteiten daar verboden was. Dit 8

9 verbod moest ervoor zorgen dat er geen nieuwe nationalistische gevoelens ontstonden die tot opstand konden leiden. Het vredesakkoord in 1952 hief het verbod op. Begin jaren 50 was ook de tijd van de eerste boom in moderne manga. Historische verhalen over bijvoorbeeld legendarische zwaardmeesters waren in mangavorm erg populair onder de kinderen. Omdat de doelgroep van een jonge leeftijd was bevatten de historische manga vooral veel humor en een moraal. Dit veranderde in de jaren 60 toen de doelgroep inmiddels ouder was. Onder de historische manga bevonden zich ook manga over ninja s, die toen razend populair werden. In de jaren 70 werden manga over grote mechanische robots populair, en in de jaren 80 het ruimtereizen. Het grote aantal verschillende mangastijlen en genres ontstond door de verscheidene doelgroepen van kinderen tot volwassenen en bepalen nu nog steeds het beeld van moderne manga. 9

10 Deelvraag 3 Wat zijn de kenmerken van Japanse teken- en animatiestijl? Als je puur naar de tekenstijl kijkt, valt veel mensen die onbekend met manga zijn dat de characters grote ogen hebben in verhouding tot het hoofd, en een kleine neus en mond. Verder is het hoofd meestal ook groter dan gewoonlijk en zijn de lichamelijke proporties sterk geïdealiseerd of overdreven. Dit is het standaardbeeld dat de meeste mensen van manga hebben wanneer ze net kennismaken met het fenomeen. Dit beeld is misschien waar voor een groot deel van alle manga en anime, maar soms gaat het ook niet op. De tekenstijl verschilt per genre per artiest, net zoals bij Westerse strips, films en kunst in het algemeen. Dit is Kamui uit X, een manga/anime van CLAMP. Inderdaad grote ogen, een scherpe neus en een kleine mond. Hier zien we nog een ander kenmerk: de puntige kin. Daarnaast valt in dit plaatje bijvoorbeeld op dat als materiaal inkt en aquarelverf zijn gebruikt. Aquarel, oftewel waterverf, wordt heel vaak gebruikt bij manga-illustraties. Het is pas sinds een aantal jaren dat computerprogramma s zoals Photoshop worden gebruikt om te illustreren. Illustraties zoals deze zijn afkomstig uit een artbook ; een boek met grote, gedetailleerde speciale afbeeldingen van characters en meer uit een bepaalde manga- of anime-serie. Haarstijl in manga en anime De term anime wordt gebruikt om de animatiefilms aan te duiden. Buiten Japan wordt met anime specifiek de Japanse animatiefilms bedoeld; in Japan is het een term om alle animatiefilms aan te duiden in zowel Japan als erbuiten. Wat verder nog opvalt, is de blauwe haarkleur. Tegenwoordig verven natuurlijk veel mensen hun haar maar in anime en manga komen vaak alle kleuren van de regenboog in het haar terug. Groen, roze, oranje, blauw, paars, enzovoort. Dit is natuurlijk niet zo voor alle manga en anime. 10

11 Omdat in Japan bijna iedereen zwart of donker haar heeft zou dat betekenen dat in het tekenen van manga veel inkt ging zitten. Het haar van de characters moest tenslotte helemaal zwart gemaakt worden. Daarom lieten de mangaka s de haarkleur wit zodat de lezers het zelf konden invullen. Het werd natuurlijk aangenomen dat alle personages Japans waren, tenzij het specifiek werd aangegeven. Zelfs als het haar krullend werd getekend, ging men ervan uit dat het Japanse personen waren. Door de populariteit van de westerse cultuur in Japan werden en worden talloze characters die Japans zijn van naam en familie gewoon met blond krullend haar en blauwe ogen getekend, of lang rood haar en groene ogen, et cetera. Dit geldt voor de manga. Haarkleuren in anime hebben een heel andere rol. De stereotypen voor haarkleur zijn als volgt: Rechts is een afbeelding van Excel uit Excel Saga. Haar haar is oranje/rood. Dit reflecteert haar energieke, vurige persoonlijkheid. Links: Nene uit Bubblegum Crisis Haar blonde haar sluit aan bij haar vrolijke, luchthartige aard. Zwart: een neutrale kleur. De meeste mensen in Japan hebben zwart haar. Blond: deze kleur kan twee verschillende karaktertypen voorstellen. Het ene type is intelligent, berekenend en gericht op macht en persoonlijke winst. Het andere type is het compleet tegenovergestelde; vrolijk, luchthartig en optimistisch, een tikkeltje onvolwassen. Bruin: Normaal, soms saai of gewoontjes. Bruin is net zoals zwart nog een normale haarkleur in Japan. Rood: Bij vrouwen een driftige en vurige persoonlijkheid, en zelfvertrouwen; het kan ook een demon aanduiden. Bij mannen duidt het rode haar op stil en kalm gedrag, maar goede vechtkunst. Het kan ook betekenen dat de character speciale krachten heeft. Roze: speels, lief, meisjesachtig. Blauw: mysterieus, intelligent, soms verlegen, of naar binnen toe gekeerd. Paars: Onvoorspelbaar, wild of vreemd. Groen: vreemd, weinig sociale vaardigheden, onhandig Zilver/Wit: Bij oudere characters natuurlijk gewoon ouderdom, maar bij jonge characters staat het voor status, intelligentie, macht, en vaak evil (een slechterik). Deze stereotypen gaan soms nog wel op, maar vaak ook niet. Touga uit Revolutionary Girl Utena heeft rood haar, maar is juist kil en berekenend. Lum uit Urusei Yatsura heeft groen haar maar is niet onhandig. Tegenwoordig geven de mangaka s hun characters de haarkleur die ze bij hen vinden passen. 11

12 Naast de haarkleur is ook de haarstijl in manga verschillend. Soms valt het natuurlijk, maar sommige kapsels hebben totaal geen weet van de wet van zwaartekracht, zoals het haar van Junta Momonari uit DNA^2 die linksonder is afgebeeld. Een ander duidelijk voorbeeld van de anti-zwaartekracht haarstijl zijn een aantal personages uit Dragonball Z (zie de afbeelding rechtsonder). Over het algemeen is de haardracht in anime en manga creatief en kleurig; hierbij vormen serieuze en informatieve manga een uitzondering. Junta Momonari uit DNA^2: meer dan sterke hairgel Junta s ontwerp is trouwens geïnspireerd op dat van Goku uit Dragonball Z! Van boven naar onderen: Goku, Trunks en Vegeta uit Dragonball Z. 12

13 13

14 Hiervoor is een pagina uit de manga GUNNM: Last Order van Yukito Kishiro. Dit voorbeeld laat duidelijk nog een belangrijk kenmerk van manga zien: de dynamiek. Er wordt een vechtscène afgebeeld. Merk op: bij sommige manga, zoals deze, moet je van linksboven naar rechtsonder lezen. In het eerste frame is te zien hoe er een schop met twee voeten wordt gemaakt. De vele lijnen suggereren beweging en je kunt zien hoe de aangevallene wegduikt doordat haar hoofd drie keer is afgebeeld met verschillende lijnrichtingen die beweging suggereren. Wat op dit voorbeeld ook duidelijk is, is de cinematische opbouw van een mangapagina; frames met verschillende grootte geven steeds stukjes actie weer. Zo zie je eerst een schop, dan een zwaai met een zwaard van dichtbij, vervolgens een schuin perspectief op het zwaard dat op haar afsnelt en in het laatste frame een close-up van de hand die het zwaard blokkeert. De frames zijn veel dynamischer opgebouwd zodat ze de juiste dynamiek opwekken. Op deze pagina is daarnaast nog een aspect van manga te zien: de soundeffects, ook wel onomatopoeia genoemd. Dit woord lijkt Japans maar is in feite afgeleid van het Griekse onomatopoios. Het betekent het gebruik van woorden zoals bzzz en sssshh om geluid aan te geven. Hiernaast zie je een voorbeeld onomatopoeia. Enkele voorbeelden van onomatopoeia in manga: bata bata het flapperen van iets in de wind pika pika het glinsteren en schitteren van iets bisho bisho iemand die doorweekt is (bijv. door regen) niko niko vrolijk lachen go ro ro ro ro onweer of sterke wind do do do do het watergeruis van een waterval guu guu guu snurken, slapen chin chin het ping ping van tegen een glas tikken Onomatopoeia voor iiii chiii : een hoog en schril geluid Voor iemand die geen Japans kan lezen zijn de onomatopoeia nauwelijks te volgen. De onomatopoeia zijn vergelijkbaar met de WHAM en CRASH uit westerse strips, alleen door het Japanse schrift passen de tekens veel beter in de achtergrond. Het gevolg hiervan is dat het filmische effect van manga versterkt wordt. Puchiko van Digi Charat: grote ogen = superschattig Gezichtsuitdrukkingen Een ander kenmerk van manga is de gezichtsuitdrukkingen. Niet alle manga hebben personages met grote ogen, maar over het algemeen zijn de ogen wel groter dan normaal. Omdat in scènes met veel actie en beweging de gezichtsuitdrukkingen moeilijker te lezen waren, tekenden de vroege mangaka s hun characters met grotere hoofden en vooral grotere ogen. Zo kon beter gezien worden welke emoties er door het personage heen gingen. Tegenwoordig geeft de grootte van de ogen ook de aard van een manga aan; kleinere ogen worden vaak gebruikt bij serieuzere en realistischere manga. Grote ogen worden gebruikt bij komische en niet-serieuze manga. Vaak worden grote ogen ook aan characters gegeven die schattig of lief over moeten komen. 14

15 Op het onderste plaatje van de vorige pagina zie je een pagina uit de Digi Charat manga: Puchiko, een van de characters, met enorm grote ogen, geen neus te zien, en een stipje als mond. Puchiko is duidelijk kawaii : superschattig. Er is nog iets bijzonders aan de hand wat betreft manga en gezichtsuitdrukkingen. Er zijn bepaalde, typische situaties of emoties die een vaste, grappige uitdrukking hebben. De enorme zweetdruppel op het voorhoofd drukt verrassing of verbazing uit. Soms ook vernedering of ongemak. Wanneer er iets gebeurt dat bijvoorbeeld wel grappig is, maar eerder een beetje beschamend of waarvan je niet weet wat je er van moet denken dat is het moment waarop de zweetdruppel in anime en manga verschijnt. Dan zijn er de neusbloedingen. Deze komen voornamelijk voor bij mannelijke personen en meestal als ze plotselinge perverse gedachten over het andere geslacht hebben. Het blozen is een vrij normale uitdrukking en wordt aangegeven met een rode vlek of rode streepjes onder de ogen, op de wangen, meestal boven of door de neus. Op de tweede van de bovenstaande afbeeldingen is een blos te zien. Het tegengestelde van de blos is een blauwe vlek of blauwe/zwarte streepjes. Blozen geeft verlegenheid aan of een licht gevoel van schaamte, maar een blauwe blos geeft duidelijk diepe schaamte of vernedering aan. Vaak worden deze lijntjes ook verticaal langs het voorhoofd getekend. Dan is er nog het huilen. Sommige characters huilen zo dat er alleen tranen in hun ogen verschijnen die vervolgens uit hun wimpers vliegen; anderen huilen met een enorme stroom aan water die uit hun ogen vloeit en vervolgens bij hun wang stopt. Op sentimentele momenten wanneer een character nog net niet huilt, worden de ogen meestal groter weergegeven met meer lichtvlekjes erin. Deze worden ook wel tareme-eyes genoemd; de character moet er dan vooral onschuldig en lief uitzien. Uitpuilende bloedvaten zijn een uitdrukking van woede. Meestal worden de ogen groter en de pupillen kleiner. De mond kan ook veel groter worden wanneer er geschreeuwd wordt. Dan zijn er de draaiende ogen: deze verschijnen als de character knock-out wordt geslagen, helemaal door de war is of duizelig. Als laatste zijn er de lach-ogen: de ogen zijn dicht en alleen de wimpers zijn zichtbaar, en zijn gebogen in een n -vorm. Deze uitdrukking drukt vrolijkheid uit, glimlachen, of vriendelijkheid. 15

16 Naast de gezichtsuitdrukkingen zijn de anatomische verhoudingen in anime en manga anders. De benen zijn over het algemeen lang en nemen meer dan de helft van de lengte van het lichaam op. Natuurlijk verschilt dit gegeven ook weer per genre. Over het algemeen zijn de characters idealistisch en esthetisch afgebeeld vanuit de Japanse opvatting hierover. Mannen worden bijvoorbeeld mooier gevonden wanneer ze lang, slank en enigszins vrouwelijk overkomen; de vrouwen worden heel dunne tailles en lange benen gegeven, en soms grotere borsten. In sommige gevallen tartten de borsten, net als het haar, de wet van zwaartekracht. Hiernaast is een afbeelding van Asuka Sohryu Langley, uit Neon Genesis Evangelion. Haar dunne taille is niet bepaald natuurlijk en haar benen nemen meer dan de helft van haar lengte op. De meeste vrouwelijke characters zijn niet zo extreem dun; Asuka moet 14 jaar voorstellen, vandaar dat ze nog geen vol figuur heeft. Algemene vrouwelijke characters lijken nog het meest weg te hebben van een barbiepop. Maar per genre en per artiest verschillen de stijlen veel; vooral het werk van Studio Ghibli is natuurlijker, zowel in anatomie als haarkleur en gezichtsuitdrukkingen. Daarnaast is er nog SD, een afkorting van super-deformed; ook wel chibi genoemd. Hierbij is de anatomie van een character zodanig vervormd dat er meestal geen vingers of tenen te zien zijn, en het hoofd is ongeveer half zo groot als de rest van het lichaam. Meestal wordt SD gebruikt in komische of speciale situaties en doet de character schattig en kinderlijk lijken. Asuka Sohryu Langley; lange benen en erg slank Op de volgende pagina staan nog enkele afbeeldingen om dit te illustreren. 16

17 Faye Valentine uit Cowboy Bebop: een dunne taille en een antizwaartekracht boezem. Een chibi ( mini ) Misato uit Neon Genesis Evangelion Kira Sakuya uit Angel Sanctuary (links): een lange bishounen met lange slanke armen en benen. 17

18 Een ander, belangrijk onderdeel van de Japanse manga-industrie zijn de doujinshi. Dit zijn manga gemaakt door fans, gedrukt door fans en door fans op de markt gebracht. De grote bijeenkomst Comiket in Japan is een beurs waar duizenden fans hun doujinshi laten zien en verkopen. Doujinshi zijn manga met characters van andere, bekende manga of anime, met een ander verhaal. Dat kunnen allerlei soorten verhalen zijn; vaak geven ze een andere of originele draai aan het verhaal van de originele manga of anime. Als men hier een boek zou schrijven met een ander verhaal maar met bijvoorbeeld geen originele personages bijvoorbeeld Harry Potter, dan wordt dat beschouwd als een breuk van auteursrechten. In Japan is dit totaal niet het geval. Manga- en animetekenaars hebben natuurlijk wel wat te zeggen over de reproductie van hun werk, maar over het algemeen wordt dit goedgekeurd. De doujinshi geven de fans een manier om hun fantasieën te uiten. Soms zijn dit normale, alternatieve verhalen, omdat men geen genoeg kan krijgen van de personages uit een bepaalde serie. Maar er is ook een groot aantal hentai-doujinshi, oftewel erotisch werk. Dit varieert van romantisch tot porno. Ik wil wel benadrukken dat een groot deel van de doujinshi goed en fatsoenlijk werk is en dat het niet louter bestaat uit de perverse gedachten van fans. De doujinshi-artiesten organiseren zichzelf vaak in groepjes, circles, die zich samen wijden aan een doujinshi. Ze slagen er soms in om de stijl van de originele mangaka perfect over te nemen. Het is ook vrij normaal om doujinshi aan te treffen waarbij characters ineens van seksuele geaardheid veranderd zijn. Homoseksualiteit is in Japan al erg lang geaccepteerd, en sommige fans zien hun favoriete mannelijke of vrouwelijke characters liever met elkaar dan met een character van het andere geslacht. Natuurlijk is buiten de doujinshi homoseksualiteit in manga en anime niet vreemd. Hier kom ik in een later hoofdstuk op terug. 18

19 Deelvraag 4 Hoe vindt de ontwikkeling plaats van manga naar animatie? Rond 1914 begonnen in Japan de eerste experimenten met animatie. De eerste echte animaties ontstonden in 1917 door een groepje hobbyisten en bestond uit niet meer dan kleine stukjes van minder dan vijf minuten. Sommige van deze filmpjes waren geïnspireerd op Amerikaanse tekenfilms van die tijd, maar hoofdzakelijk waren het filmpjes over Japanse volksverhalen. De eerste enigszins succesvolle anime was Peach Boy van Kitayamo Seitaro uit In de jaren 30 groeide de belangstelling voor anime met een militaristische inslag. Eind jaren 30 werden de animaties vooral aangewend voor propagandistische doeleinden. Onder druk van de regering kwam in 1945 de eerste lange animatiefilm uit: Momotaro, Divine Sea Warrior. Deze liet zien hoe de Japanse marine heldhaftig Indonesië en Maleisië bevrijdde van de slechte, met horentjes afgebeelde westerse onderdrukker. Te laat, want in 1945 was de oorlog afgelopen. Na de Tweede Wereldoorlog is het slecht gesteld met de economie van Japan. De animatieproductie komt half jaren 50 pas weer op gang, en leider van deze ontwikkeling is Toei. In 1958 komt Toei met de eerste animatiefilm in kleur: Hakujaden (Legend of the White Snake). Deze film geeft werkelijk het startschot voor de animatieindustrie in Japan. Hayao Miyazaki, nu de Walt Disney van Japan, was toen 17 jaar. Deze film werd opgevolgd door The Mischievous Prince Slays the Giant Serpent (1963), The Adventure of Horus, Prince of the Sun (1966), en Puss in Boots (1967). Puss in Boots bevat het eerste werk van de toekomstige grootheden in anime, Isao Takahata en Hayao Miyazaki. De andere grote naam die al de standaard had gezet voor de huidige vorm van manga, ging zich ook bezighouden met animatie: Osamu Tezuka. In 1961 zette hij zijn productiestudio Mushi op. Zijn tv-debuut, Tetsuwan Atom (Astro Boy), verscheen op nieuwjaarsdag 1963 op de Japanse televisie net enkele maanden te laat om de eerste anime op Japanse televisie te zijn. Deze titel werd drie maanden eerder behaald door Otogi met Manga Calendar, een historisch-informatieve animeserie. Astro Boy was wel de eerste met een vaste cast van characters. Astro Boy was gebaseerd op Tezuka s eerdere manga. Na Astro Boy ontwikkelde Tezuka nog een anime gebaseerd op zijn manga: Jungle Taitei Osamu Tezuka (Kimba the Lion) en daarna het vervolg, Jungle Taitei Susume Leo! (Leo the Lion). In 1969 produceerde Tezuka Ribon no Kishi, die de basis vormde voor shoujo-anime: anime speciaal gericht op meisjes. Kort daarna ging Mushi failliet. Tezuka ging als vanouds door met het maken van manga en liet de productie van animatie gebaseerd op zijn werk aan anderen over. Ribon no Kishi In 1963 werd ook Tetsujin 28-go (Iron Man 28, Gigantor) geproduceerd. Deze bestond uit 83 afleveringen en zorgde voor de populariteit van het robot-genre. In 1966 kwam Mahoutsukai Sally op de televisie, en was daarmee de eerste magical girl (mahou shoujo) anime. Deze was geïnspireerd op de bij Japanse meisjes populaire Amerikaanse serie Bewitched. De eerste afleveringen waren zwart-wit. Het was pas bij Ribon no Kishi dat dit genre werkelijk doorbrak. Net zoals bij manga was in de jaren 60 de anime vooral gericht op kinderen. Maar in de jaren 70 was de manga- en anime-generatie ouder geworden, en complexere verhalen en thema s werden populairder. Tot de jaren 70 bestonden de anime en manga vooral uit klassieke goed versus slecht -verhalen. 19

20 De komst van Lupin Sansei door Monkey Punch veranderde dit. De hoofdpersoon Lupin was een dief en verzekerde de kijkers van veel slapstick humor en volwassen grapjes. De jaren 70 werden ook gekenmerkt door de enorme populariteit van Giant Robot anime, oftewel anime waar vooral gigantische robots in voorkwamen. De belangstelling voor science-fiction en ruimtevaart nam toe. De anime Mazinger bracht een nieuwe impuls in het Giant Robot genre omdat voor het eerst de robots uit losse onderdelen bestonden die in elkaar konden worden gezet, en dat de robot een voertuig was in plaats van een persoon. Mazinger kwam in 1972 uit en werd geproduceerd door Toei. Andere belangrijke science-fiction anime waren Kagaku Ninja-Tai Gatchaman (Battle of the Planets/G-Force), Great Mazinger (het vervolg op Mazinger), Uchu no Kishi Tekkaman, en Uchu Senkan Yamato (Space Battleship Yamato). In de laatste vocht het ruimteschip Yamato tegen aliens om de aarde te beschermen. De serie is geproduceerd door Leji Matsumoto een andere grote Space Battleship Yamato naam in de geschiedenis van anime en manga. Leji Matsumoto produceerde later Space Pirate Captain Harlock, Galaxy Express 999 en The Queen of 1,000 Years. Twee belangrijke anime die in deze tijd gemaakt zijn, zijn Mobile Suit Gundam en Chojiju Yasai Macross. Beide series hebben tot vandaag de dag nog steeds vervolgen. Na Mobile Suit Gundam kwam jaren later Mobile Suit Gundam Wing (die nu op de Nederlandse televisie te zien is), Gundam Wing Endless Waltz, Universal Century en G- Saviour. Na Chojiju Yasai Macross (in Amerika bekend als Robotech) volgen Macross: Do You Remember Love?, Macross II, Macross II: The Movie, Macross 7 en Macross Plus. De nieuwste productie in the Macross serie is Macross Plus: The Movie. De laatste stamt uit 1997, en er zijn geruchten dat er weer een nieuwe Macross serie komt. Macross wordt geproduceerd door Gainax, nu een van de grootste producenten in de anime- en mangaindustrie in Japan. De Macross serie combineert met succes de elementen van science-fiction en liefdesverhalen. 20

Filmtitels: Ontwikkelingen in de afgelopen 60 jaar.

Filmtitels: Ontwikkelingen in de afgelopen 60 jaar. Filmtitels: Ontwikkelingen in de afgelopen 60 jaar. Amanda de Rijk, 1562243 Docent: Dick Swart Specialisatie: Visual Seminar - 2014-B Trefwoorden: Typografie, film, ontwikkelingen, vergelijking, titels,

Nadere informatie

Art/Media & Me Inspiratie in ontwerp

Art/Media & Me Inspiratie in ontwerp Art/Media & Me Inspiratie in ontwerp Yannick Seyeux GameDesign - G&I1D Docenten: Saskia Freeke & Sonja van Vuure 16-10-2015 Wat is Darkstalkers? Darkstalkers is een 2D fighting-game franchise gemaakt en

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Striptekenen deel 1. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Striptekenen deel 1. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Striptekenen deel 1 wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Suske en Wiske: 65! De eerste Suske en Wiske. Rikki en Wiske in de krant. Stijn Dekelver. Wiske. Na het eerste verhaal wordt hij

Suske en Wiske: 65! De eerste Suske en Wiske. Rikki en Wiske in de krant. Stijn Dekelver. Wiske. Na het eerste verhaal wordt hij Suske en Wiske: 65! Stijn Dekelver Wiske. Na het eerste verhaal wordt hij vervangen door Suske. Het verhaal Suske en Wiske worden 65 jaar. Niet echt natuurlijk, want dan zouden ze in de strips al opa en

Nadere informatie

HOE MAAK JE EEN STRIPTEKENING VOOR HET OMSLAG VAN EEN BOEK? door Petra Cremers

HOE MAAK JE EEN STRIPTEKENING VOOR HET OMSLAG VAN EEN BOEK? door Petra Cremers HOE MAAK JE EEN STRIPTEKENING VOOR HET OMSLAG VAN EEN BOEK? door Petra Cremers Alex van Koten is striptekenaar van beroep. Daarom staat er geen foto van hem bij dit interview maar wel een tekening, uiteraard

Nadere informatie

Met toeters en bellen

Met toeters en bellen Carnaval Met toeters en bellen Spreken Wat gebeurt er allemaal op deze afbeelding? Heb jij je wel eens verkleed voor carnaval? Werd je toen herkend? Hoe hebben de mensen op deze foto zich verkleed? Heeft

Nadere informatie

Enquête resultaten uitgebreid website

Enquête resultaten uitgebreid website Enquête resultaten uitgebreid website Vanaf mei tot en met september 2013 hebben 4000 mensen de Lumière enquête ingevuld. Uit alle respons kwam erg waardevolle informatie die we u niet willen onthouden.

Nadere informatie

Esther Rozendaal (Radboud Universiteit Nijmegen)

Esther Rozendaal (Radboud Universiteit Nijmegen) Media? Gewoon opvoeden! Esther Rozendaal (Radboud Universiteit Nijmegen) De mediaconsument Ontwikkeling tot mediaconsument: 0 19 jaar Esther Rozendaal Radboud Universiteit Nijmegen 24 juni 2015 NJI Mini-congres

Nadere informatie

Inspiratie in Ontwerp

Inspiratie in Ontwerp Victor ter Horst G&I 1B Inspiratie in Ontwerp 14-10-2015 Art Media and Me Saskia Freeke, Sonja van Vuure Page 1 Onderwerp Als onderwerp voor de opdracht heb ik gekozen de game Metal Gear solid, ik zal

Nadere informatie

Lesbrief. Mongens en Jeisjes

Lesbrief. Mongens en Jeisjes Lesbrief Mongens en Jeisjes Blauw of roze, vanaf de geboorte wordt het onderscheid tussen jongens en meisjes benadrukt. Maar wat als de baby zelf geen kleur bekent? Zes dansers, drie mannen en drie vrouwen,

Nadere informatie

Game Design Document. Jurian Boots 2040735. 2011-2012 Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Game Design Document. Jurian Boots 2040735. 2011-2012 Avans Hogeschool s-hertogenbosch Game Design Document Jurian Boots 2040735 2011-2012 Avans Hogeschool s-hertogenbosch Inhoud Overzicht 3 Doelgroep, platform, marketing 4 Gameplay Mechanic 5 Character Design 6 Wereld Design 7 Level Design

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kleuren Inleiding Hallo allemaal. Ik hou mijn spreekbeurt over kleuren omdat ik het een leuk en interessant onderwerp vind en ook omdat kinderen er niet zo snel op komen denk ik. Ik heb mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Onderzoek Dunne modellen?

Onderzoek Dunne modellen? Onderzoek Dunne modellen? 27 juli 2015 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 1 juli tot 16 juli 2015, deden 1.472 jongeren mee die uitgaan. De uitslag is na weging representatief voor

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Inspiratie in ontwerp: FARCRY4

Inspiratie in ontwerp: FARCRY4 Inspiratie in ontwerp: FARCRY4 Naam: Thomas Meiborg Klas: 1C Module: Art, Media & Me - inspiratie in ontwerp Docenten: Saskia Freeke, Sonjae van Vuure Datum: 16/10/2015 Inhoud: 1- Farcry 4 2- Inspiratiepunt

Nadere informatie

Gegevens van het boek

Gegevens van het boek Gegevens van het boek Titel: Het gouden ei Schrijver: Tim Krabbé Gelezen: 33e druk. 1e druk, 1984, Amsterdam, uitgeverij Bakker (nu Prometheus). Er staat geen motto in het boek. In het boek staan geen

Nadere informatie

Ivo Manus maakt high art

Ivo Manus maakt high art Ivo Manus maakt high art Door Robbert Bloemendaal Kunsthistoricus Als kunsthistoricus en kunstverzamelaar heb ik er tientallen jaren van beeltenis- kijken op zitten. De verbeelding door mensen vanaf de

Nadere informatie

Concept art, les 2 - Anatomie Yannis Bolman, GAR 2e jaar

Concept art, les 2 - Anatomie Yannis Bolman, GAR 2e jaar Concept art, les 2 - Anatomie Yannis Bolman, GAR 2e jaar Het lichaam is meest geavanceerde biologisch organisme. Er is niets vergelijkbaars qua complexiteit en stelt ons in staat alles te doen wat we om

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

braille Anna Guitjens april 2014

braille Anna Guitjens april 2014 braille Anna Guitjens april 2014 Inleiding Ik heb het onderwerp Braille gekozen omdat ik er nog meer over wil weten. Ik heb namelijk mijn spreekbeurt in groep 7 ook over braille gehouden. Over braille

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

Groep 5/6 - Joris en de draak

Groep 5/6 - Joris en de draak Groep 5/6 - Joris en de draak Inleiding Introductie "Joris en de draak" Techniek: Tijdsduur: Beginopstelling: Benodigdheden: Bewegingsspel 5 minuten Kring Verhaal "Joris en de draak" (download) Een bekend

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

Schrijven opdracht 3 Kyra Willekes & Joanna Siccama - GAR1-D 22-03-2015

Schrijven opdracht 3 Kyra Willekes & Joanna Siccama - GAR1-D 22-03-2015 Schrijven opdracht 3 Kyra Willekes & Joanna Siccama - GAR1-D 22-03-2015 Gameplay in het kort (zie ook opdracht 2): - puzzel platformer runner atmosferisch fantasy - 2 delen: in nacht (tutorial) -> zoeken

Nadere informatie

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx x x x x xx x xx xx x xx xxx xx xx xx xxx x xx x xxxx x EEN KNOTSGEKKE xxx x xxxx HICHAM BENOHOUD xxx xxxxx xxxx xxxxx xx Salle de Classe, série 2 KLASFOTO! xxxx xxxxxx xx xxxxx xx xxxxxx x xxxxx xx x xxxxxx

Nadere informatie

Jaap Bierman G&I klas 1A. Auto-biotic self-portrait Art, Media & Me Docenten: Saskia Freeke Sonja van Vuure Martin Lacet John Hennequin

Jaap Bierman G&I klas 1A. Auto-biotic self-portrait Art, Media & Me Docenten: Saskia Freeke Sonja van Vuure Martin Lacet John Hennequin G&I klas 1A Auto-biotic self-portrait Art, Media & Me Docenten: Saskia Freeke Sonja van Vuure Martin Lacet John Hennequin Mijn Artefact: Personaliteam Van links naar rechts: Luther, Luna, Lucina, Lucas

Nadere informatie

In 2016 In dit jaar van de oorlog, ik zit in Motala, de kleine stad die niet TV wordt uitgezonden geluid van de salon, zou ik Znntha helemaal leeg,

In 2016 In dit jaar van de oorlog, ik zit in Motala, de kleine stad die niet TV wordt uitgezonden geluid van de salon, zou ik Znntha helemaal leeg, Dat is de vraag We zijn nu in 2016 De Chinezen noemde het jaar de namen van dieren, het Jaar van de Draak, Jaar van de Rat, Jaar van de Os, in python, in het paard... En riep de Syriërs laatste vijf Oawamanm

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

Voorwoord Adam Somlai-Fischer 10 Gepreziliteerd 12 Segito de zebra 14. Hoofdstuk 1: Wat is een Prezi? 16

Voorwoord Adam Somlai-Fischer 10 Gepreziliteerd 12 Segito de zebra 14. Hoofdstuk 1: Wat is een Prezi? 16 Inhoud Voorwoord Adam Somlai-Fischer 10 Gepreziliteerd 12 Segito de zebra 14 Hoofdstuk 1: Wat is een Prezi? 16 We hebben iets nieuws 17 Canvas 17 Zoemen? Zoomen! 18 Liever geen lijntjes 20 Waar gebruik

Nadere informatie

Inspiratie Art, Media & Me Saskia Freeke & Sonja van Vuure

Inspiratie Art, Media & Me Saskia Freeke & Sonja van Vuure Inspiratie Art, Media & Me Saskia Freeke & Sonja van Vuure 15-10-2015 Alice Steneker, 1D De game Okami is enorm geïnspireerd op de Japanse mythologie, en Sumi-e schilderkunst. Deze zie je het meest overduidelijke

Nadere informatie

Onweerstaanbare wijsneus Kik en Joep Lesbrief

Onweerstaanbare wijsneus Kik en Joep Lesbrief Onweerstaanbare wijsneus Kik en Joep Lesbrief April 2015 Lesbrief Kik en Joep / Bibliotheek Hengelo / lesbrief 1 Kik en Joep Kik en Joep zijn al bekend uit de kindertijdschriften Maan Roos Vis en Roetsj!

Nadere informatie

Commercial Nintendo WII

Commercial Nintendo WII Commercial Nintendo WII NINTENDO WAT ZEGGEN ZE Lea Lea toegepast op Nintendo Naam Leeftijd Doelgroep Trefwoorden Roel 25-30 Ja Energiek, Innovatief, Kids Paul 16-20 Ja Familiegericht, Uniek, Design Jeffrey

Nadere informatie

Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Witte en rode rozen Eerste druk, 2014 2014 Lieve De Coninck Corrector: Raf De Coninck Fotograaf: Jeff Thielemans Omslagontwerp: Roger Thielemans Portretfoto: Brigitte Buelens isbn: 9789048432905 nur: 749

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Wie ben jij? Ik ben... Introductie. HAVO/VWO bovenbouw

Wie ben jij? Ik ben... Introductie. HAVO/VWO bovenbouw HAVO/VWO bovenbouw Introductie Wie jij bent is niet in één zin te beantwoorden. Of je man of vrouw bent. Uit welk land je komt. Wanneer je geboren bent. Welke dingen (muziek, kleding, sport etc.) je leuk

Nadere informatie

MOVING: workshop filmmaken

MOVING: workshop filmmaken Dit werkblad is van: klas: MOVING: workshop filmmaken Neem zelf bewegend beeld op en maak er een videoclip, korte film of reportage van door er geluid, effecten en titels aan toe te voegen... Clips op

Nadere informatie

Breng diepte in je foto

Breng diepte in je foto Gewoon 10 tips Fotograferen is het vertalen van wat je ziet naar een afbeelding. Je kunt gewoon richten en klikken maar je kunt er ook net iets verder over nadenken. Foto's worden dan al een heel stuk

Nadere informatie

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Bijbel voor Kinderen presenteert DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible for

Nadere informatie

Welke meningen over reclame staan tegenover elkaar? Teken een verbindingslijn tussen de 2 zinnen die bij elkaar horen:

Welke meningen over reclame staan tegenover elkaar? Teken een verbindingslijn tussen de 2 zinnen die bij elkaar horen: Welke meningen over reclame staan tegenover elkaar? Teken een verbindingslijn tussen de 2 zinnen die bij elkaar horen: Reclame is cool en gaaf! Reclame geeft nuttige informatie Reclame laat zien hoe het

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

STILL: workshop fotobewerking

STILL: workshop fotobewerking Dit werkblad is van: klas: STILL: workshop fotobewerking Ontwerp en maak je eigen digitale flyer, poster of fotocollage met zelfgemaakt foto s! Je kent ze wel: coole flyers voor een feest, bewerkte foto

Nadere informatie

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman Design Psychology Opdracht 3 - Stijl en tijdperk Joyce Karreman 0793350 Stijl en tijdperk - Onderzoek Kunstenaar: Roy Lichtenstein Stijl: Pop-art Biografie Roy Lichtenstein is een Amerikaanse Pop-art kunstenaar.

Nadere informatie

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Samenvatting Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Deze samenvatting gaat over hoofdstuk 4; eerst publiceren dan filteren,

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Beeld en opmaak vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Beeld en opmaak vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 19 April 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/74544 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

2 Jouw mening. Het probleem van de hoofdpersoon. De andere personen; kort beschrijven. Vooral in hun relatie tot de hoofdpersoon.

2 Jouw mening. Het probleem van de hoofdpersoon. De andere personen; kort beschrijven. Vooral in hun relatie tot de hoofdpersoon. Formulier leesverslag Nederlands. Jouw naam Datum Klas Leraar/ lerares paraaf beoordeling A Het boek Titel van het boek Naam schrijver/ schrijfster Naam van de uitgever en jaar van verschijnen. Gebruikte

Nadere informatie

make things ETA by Boudewijn Naaijkens

make things ETA by Boudewijn Naaijkens ET S make things ETA by Boudewijn Naaijkens VISUAL IDENTITY Student Boudewijn Naaijkens 2060969 Avans Hogeschool 42CM04 (O) Vakcoördinator Brenda Renssen Avans Hogeschool Overige betrokken docent(en) Marcel

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Dick Bruna en de post

Dick Bruna en de post Dick Bruna en de post Als eenvoud het kenmerk is van het ware, zoals het spreekwoord luidt, dan is het werk van de Nederlandse grafisch ontwerper Dick Bruna bijzonder "waar". Er zijn weinig andere kunstenaars

Nadere informatie

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen En zei: vandaag word mevr. Catharina 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Geven. Ja maar wat zei Tom. Umm wacht ik Weet het zei Cato een herinnering.

Nadere informatie

FOTO- OPDRACHT 3. NatGeoFoto

FOTO- OPDRACHT 3. NatGeoFoto NatGeoFoto GEZICHTEN VAN DE WERELD FOTO- OPDRACHT 3 GEZICHTEN VAN DE WERELD In de tijdschriften van National Geographic verschijnen talloze portretten, van zowel mens als dier. Toch is portretfotografie

Nadere informatie

Binnenstebuiten - DOCENTEN

Binnenstebuiten - DOCENTEN Doelgroep: groep 6, 7 en 8 van het primair onderwijs Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan uw leerlingen de animatiefilm

Nadere informatie

De logo s heb ik zelf gemaakt.

De logo s heb ik zelf gemaakt. Voorwoord: Mijn tijdschrift gaat vooral over YouTube, want dat is een van mijn grootste hobby s. Ook zit er veel van mijn persoonlijkheid in. Voor deze opdracht heb ik vooral naar mezelf gekeken en het

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

Meisjes van nu Linda Duits

Meisjes van nu Linda Duits Meisjes van nu Linda Duits Wat is promoveren Nadat je afgestudeerd bent, kan je aan de universiteit nog verder komen. Je gaat dan een lang onderzoek doen waarover je een boek schrijft. Zo n boek heet een

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

Werkstuk van Suzanne groep 7a

Werkstuk van Suzanne groep 7a Werkstuk van Suzanne groep 7a Inhoud: Waarom doe ik mijn werkstuk over Escher? 3 Wie is Escher 3 Het leven van Escher 4 De jeugd van Escher Reizen Geldzorgen Houtsnede en litho s 6 Houdsneden Litho s Optische

Nadere informatie

Onmogelijke figuren. Geschreven door Judith Floor en Vivike Lapoutre. Herzien door Dieuwke van Wijk en Amarins van de Voorde

Onmogelijke figuren. Geschreven door Judith Floor en Vivike Lapoutre. Herzien door Dieuwke van Wijk en Amarins van de Voorde Onmogelijke figuren Geschreven door Judith Floor en Vivike Lapoutre Herzien door Dieuwke van Wijk en Amarins van de Voorde Vierkant voor Wiskunde Zomerkamp A 2010 Voorwoord Je hebt vast wel eens een stripboek

Nadere informatie

Het afzien van 2008 verschijnt: 27 november 2008

Het afzien van 2008 verschijnt: 27 november 2008 Het afzien van 2008 verschijnt: 27 november 2008 voorlopige cover Uitgeverij Catullus, ISBN 9789078753209 paperback 14,5 X 20 CM, 112 pagina s 8,95 Fokke & Sukke - Het afzien van 2008 Reid, Geleijnse &

Nadere informatie

De Cues Filtered Out Theorie

De Cues Filtered Out Theorie De Cues Filtered Out Theorie Sommige mensen zien Computer mediated communication als een mindere vorm van communicatie, ook volgens de Cues Filtered Out theorie ontbreekt er veel aan deze communicatievorm.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Jeugdschrijfster Floortje Zwigtman in Brugge

Jeugdschrijfster Floortje Zwigtman in Brugge Jeugdschrijfster Floortje Zwigtman in Brugge Jeugdauteurs uit Vlaanderen en Nederland komen vertellen voor het Out! holebi film- en literatuurfestival van Jong & HiB, over hun eigen werk en dat van anderen.

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 2. De verschijningsvormen van audio MM-02-08-01

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 2. De verschijningsvormen van audio MM-02-08-01 OPDRACHTKAART MM-02-08-01 De verschijningsvormen van audio Voorkennis: Je hebt multimedia-opdrachten 1 tot en met 3 en audio-opdracht 1 (MM-02-03 t/m MM-02-07) afgerond. Intro: In deze opdracht wordt beschreven

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

HTC you Campaign Propositie Htc belooft een telefoon die bij jou past en voldoet aan jou persoonlijke behoeftes.

HTC you Campaign Propositie Htc belooft een telefoon die bij jou past en voldoet aan jou persoonlijke behoeftes. Feedback 12 januari HTC you Campaign Propositie Htc belooft een telefoon die bij jou past en voldoet aan jou persoonlijke behoeftes. Propostie nieuwe concept HTC belooft nieuwste top of the line smartphones(de

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79 Verlatingsangst - Pagina 57 1 Ik ben vaak bang dat de mensen die me dierbaar zijn me zullen verlaten 2 Ik klamp me aan mensen vast omdat ik bang ben om in de steek gelaten te worden 3 Er zijn te weinig

Nadere informatie

CHRISTINE OTTEN, Tussen Country en Westen

CHRISTINE OTTEN, Tussen Country en Westen CHRISTINE OTTEN, Tussen Country en Westen Haar autobiografische roman Om adem te kunnen halen is onlangs verschenen en speelt zich grotendeels af in Deventer, waar zij tot haar 18de woonde. Vanaf maart

Nadere informatie

MOMOTARO. Beste, Barbara Beel en Sarah Beel www.casablancavzw.be

MOMOTARO. Beste, Barbara Beel en Sarah Beel www.casablancavzw.be Beste, Momotaro is een eeuwenoud Japans verhaal. Het vertelt over een kleine perzikjongen en over groot geluk, over vrienden en vijanden en over hoe je samen sterk, moedig en wijs kan zijn. Het verhaal

Nadere informatie

De Dans van de Kraanvogel

De Dans van de Kraanvogel Lang geleden in China De Dans van de Kraanvogel Lesbrief Primair Onderwijs 1 Beste leerkracht, De kinderen gaan naar de voorstelling De Dans van de Kraanvogel, een prachtig sprookje uit China. Wang, een

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

KLANTONDERZOEK. Meest risicovolle aanname Consument wil interactief nieuws tot zich nemen

KLANTONDERZOEK. Meest risicovolle aanname Consument wil interactief nieuws tot zich nemen KLANTONDERZOEK Meest risicovolle aanname Consument wil interactief nieuws tot zich nemen Meerdere testvormen 1. Een heel specifiek doelgroeponderzoek. We beperken onze doelgroep tot tussen de 20 en 25-jarige

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

HDR- FOTOGRAFIE. Inleiding. Het digitale beeld - Bijlage

HDR- FOTOGRAFIE. Inleiding. Het digitale beeld - Bijlage HDR- FOTOGRAFIE Inleiding Wanneer je door de zoeker van je al dan niet spiegelreflex camera kijkt en een prachtige scène hebt waargenomen en vastgelegd, dan is er naderhand soms enige teleurstelling wanneer

Nadere informatie

Sindbad. De Vier Windstreken

Sindbad. De Vier Windstreken Nieuwsgierig naar de wereld achter de horizon, vertrekt Sindbad op een schip naar Oost-Indië. Hij bevaart alle zeeën en oceanen waar de zon op schijnt en beleeft de meest fantastische avonturen. Hongerige

Nadere informatie

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant KaartjesspeL voorkant Kaartjesspel achterkant Wat betekent LHBT? Ben je in de war als je bi bent? Hoe word je homo? Wat is coming out? Op welke leeftijd ontdek je dat je homo of lesbisch bent? Op welke

Nadere informatie

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ SAMEN TIJD VOOR ELKAAR Willem en Marian de Vink Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander. Romantiek in een liefdesbrief ROMANTIEK in een liefdesbrief Schrijf

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Clowns Inhoud 1. Inleiding 2. Wat zijn clowns? 3. De geschiedenis van clowns 4. CliniClowns 5. Quiz Inleiding Ik hou mijn spreekbeurt over clowns. Ik hou mijn spreekbeurt over clowns omdat mijn moeder

Nadere informatie

Rozen bij de thee. wolk in de plantenbakken aan het balkon. De hortensia s fleurden de muur op met

Rozen bij de thee. wolk in de plantenbakken aan het balkon. De hortensia s fleurden de muur op met Rozen bij de thee Het was een van die warme lenteochtenden. Ik gaf de planten op mijn balkonnetje water, terwijl ik ondertussen van het zonnetje genoot. Ik vond het geweldig om de planten zo weelderig

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12 EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12 1. GESCHIEDENIS Vandaag is het een onbeduidend stadje in de Italiaanse regio Campania, maar in de 3de en de 4de eeuw v. Chr was het de rijkste stad van Campania en

Nadere informatie

klas 3 beeldende vormgeving buitentekenen

klas 3 beeldende vormgeving buitentekenen ZOEKEN Weet jij wat een zoeker is? Hierboven is er een getekend. Hij wordt gebruikt bij het zoeken naar een geschikt gedeelte om te tekenen. Zo n zoeker heeft brede randen en geeft je als het ware een

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Concept 3. Brainstorm/ Research 4. Onderzoek 6. Interview vragen 7. Artikelen 9. Samenvatting artikelen 13. Doel van de documentaire 14.

Concept 3. Brainstorm/ Research 4. Onderzoek 6. Interview vragen 7. Artikelen 9. Samenvatting artikelen 13. Doel van de documentaire 14. 1 Inhoud Concept 3 Brainstorm/ Research 4 Onderzoek 6 Interview vragen 7 Artikelen 9 Samenvatting artikelen 13 Doel van de documentaire 14 Storyboard 15 Contact informatie 17 Itemopzet 18 2 Concept Wij

Nadere informatie

Hij, Zij of Anders Gender in de Beeldende Kunst. Inleiding Relevantie Colofon

Hij, Zij of Anders Gender in de Beeldende Kunst. Inleiding Relevantie Colofon Hij, Zij of Anders Gender in de Beeldende Kunst Inleiding Relevantie Colofon Hij, Zij of Anders Gender in de beeldende kunst INLEIDING Gender in de beeldende kunst!, via deze lessenserie vormt de leerling

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE

SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE Wat is Kenpo Karate? Kenpo Karate is een sport voor het leren van zelfverdedigingstechnieken. We leren allemaal oefeningen om een lastige situatie of een groep te herkennen

Nadere informatie

Kleur. Kleurencirkel. De kleurencirkel wordt besproken in de klas. De kleurencirkel bestaat uit: primaire kleuren secundaire kleuren tertiaire kleuren

Kleur. Kleurencirkel. De kleurencirkel wordt besproken in de klas. De kleurencirkel bestaat uit: primaire kleuren secundaire kleuren tertiaire kleuren Klas 2 periode 2 Naam: Voor de toets van periode 2 leer je de volgende begrippen. Al deze begrippen staan op wiki.roncalli.nu Bekijk de plaatjes op de wiki in kleur en print hem uit!!! Kleur Kleurencirkel

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

in de klas Opzet lesbrief

in de klas Opzet lesbrief in de klas lesbrief Opzet lesbrief De lesbrief Alleen op de wereld sluit aan bij de voorstelling van Maas theater en dans en nummer #92 van het BoekieBoekietijdschrift. Alle lessen zijn ook geschikt voor

Nadere informatie

Vragenlijst Kinder- en jeugdboeken

Vragenlijst Kinder- en jeugdboeken Vragenlijst Kinder- en jeugdboeken Recensent Kenmerken mediaproduct Titel Auteur Illustrator (indien van toepassing) Uitgever Aantal pagina s Jaar van uitgave ISBN Zet een x in juiste hokje 1. Soort boek

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie