KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Eerste kwartaal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Eerste kwartaal - 2015"

Transcriptie

1 KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL Eerste kwartaal

2 Inhoud 1. Introductie De lage olieprijs en het milieu Waarom is dit belangrijk? Vraag en aanbod Het milieu: winnaar of verliezer? Voorbeelden van nieuwe oliebronnen Nieuwe uitsluitingen Engagementoverzicht Engagements Publicaties en evenementen Stemtabel Het Europese Best-in-Class Product Appendix Huidige uitsluitingen (bedrijven) Huidige uitsluitingen (landen)

3 1. Introductie De uitvoering van het verantwoorde beleggingsbeleid is door REAAL uitbesteed aan ACTIAM. In dit rapport doet ACTIAM verslag over het afgelopen kwartaal. Het is een eer het voorwoord in deze uitgave van het ESG-kwartaalbericht van ACTIAM te mogen doen. Zeker in dit soort interessante tijden. Deze uitgave gaat onder andere in op de olie en gas sector. Recent zag ik een video van de bekende milieuactiviste Naomi Klein. Zij zei dat de lage olieprijs een kadootje is in de oorlog tussen het milieu en het kapitalisme. Want dan zijn de oliemaatschappijen minder winstgevend en blijft er meer olie in de grond. Dat klopt, maar ik vraag me toch oprecht af of het milieu er mee gediend is. In de US zie je nu al een toename in de vraag naar benzineslurpende SUV s. Overigens denk ik dat kapitalisme en milieu juist zoveel mogelijk moeten samen gaan. Kapitalisme betekent dat het meeste geld vloeit naar investeringen die het meest opleveren. Bij een hoge olieprijs zijn dat energiebesparende maatregelen en alternatieve energie, zoals wind en zon. Bij de huidige olieprijs komen dat soort initiatieven nauwelijks van de grond. Intussen spreken wij als beleggers de bedrijven aan op hun verantwoordelijkheid. ACTIAM is een van de grotere vermogensbeheerders in Nederland die haar stem laat horen. Bovendien hebben we een flink zichtbaar profiel in de media. Beide factoren zorgen ervoor dat wij gezien worden als een serieuze, maar kritische aandeelhouder. Met name in Nederland spreken wij dan ook de bedrijven op het hoogste niveau aan. Recentelijk zaten we rond de tafel met de CFO van Shell. Naast veel financiële informatie over de gevolgen van de lagere olieprijs en Shell s acties daarop, hebben wij ook de issue artic oil op tafel gelegd. Een hot item en een hekel onderwerp. Zelf zegt Shell zich bijzonder bewust te zijn van de gevoeligheid van het gebied voor eventuele rampen. En dat ze daarom veel veiligheidsmaatregelen nemen. Toch blijven wij kritisch. We voeren gesprekken met Shell en andere oliebedrijven en onderzoeken welke activiteiten ze precies ondernemen. Als de risico s voor het milieu te groot zijn, nemen we maatregelen. Het is goed om in deze heikele discussie beide kanten van het onderwerp te horen en ons niet laten meeslepen in discussies die inspelen op de emotie met plaatjes van huilende ijsberen. Binnen de afdelingen ESG en portefeuille management worden deze standpunten dan ook uitgewisseld. Een prachtig voorbeeld van ware integratie tussen deze twee afdelingen. Nadenkende over de uitspraken van mevrouw Klein en de gesprekken met Shell, kijk ik intussen op de verbruiksmeter van mijn auto. Een blij gevoel maakt mij meester als ik een nieuw laagterecord heb bereikt. Zo erg zelfs dat ik er een foto van heb gemaakt. Of de olieprijs nu laag is of niet: dit is altijd winst voor het milieu. Ik wens u veel leesplezier in deze nieuwe uitgave van het ESG-kwartaalrapport. Corné van Zeijl Portfoliomanager Nederlandse aandelen 2

4 2. De lage olieprijs en het milieu 2.1 Waarom is dit belangrijk? Onze welvaart is de afgelopen eeuw in een ongekend tempo gegroeid. In het Nederland van vandaag betekent dit dat er weinig mensen zijn zonder mobiele telefoon, computer, tv en andere producten waarvoor veel grondstoffen nodig zijn. Daarnaast reizen we vaker en verder. Voor al deze producten halen we grondstoffen uit onze aarde die niet onbeperkt beschikbaar zijn. Hoewel de grotere welvaart ons veel goeds heeft gegeven, zetten we ook meer druk op de aarde. Als we de groeiende wereldbevolking willen blijven voeden en in een prettige omgeving willen blijven wonen, zullen we dat op een verantwoorde manier moeten doen. ACTIAM en haar partners, zoals ASN, Zwitserleven, SNS Bank en Reaal, willen bijdragen aan de ontwikkeling van een duurzame wereld. Voor ons als beleggers betekent dit dat we een langetermijnvisie moeten hebben. Olie, bijvoorbeeld, is op de korte termijn onmisbaar. Maar op de lange termijn is er niet genoeg van. We zullen daarom, ondanks de lage olieprijs, blijven werken aan de ontwikkeling van schone energie. Met het uiteindelijke doel: het realiseren van een koolstofarme economie. 2.2 Vraag en aanbod De lage olieprijs was in het eerste kwartaal van 2015 een groot thema voor beleggers. Binnen een half jaar halveerde de olieprijs, om in januari op het laagste niveau in bijna zes jaar te komen. Inmiddels is de prijs weer een paar dollar gestegen, maar nog lang niet terug op het oude niveau. Er zijn veel zaken van invloed op de olieprijs. Bijvoorbeeld politieke ontwikkelingen, zoals het akkoord over het atoomprogramma in Iran of de onrust in het Midden-Oosten. Ook de stand van de wereldeconomie en het weer, zoals natuurrampen, kunnen de prijs beïnvloeden. Daarnaast is de prijs natuurlijk afhankelijk van hoeveel olie er beschikbaar is (het aanbod). Dat aanbod is er op dit moment meer dan genoeg. OPEC, de organisatie van olie-exporterende landen, kondigde vorig jaar aan dat het haar productie niet zou verlagen. In de OPEC zitten landen zoals Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. Als deze landen minder olie gaan produceren, gaat de prijs weer omhoog. Maar zij willen niet alleen die verantwoordelijkheid dragen. Andere landen, zoals Canada, Noorwegen en de Verenigde Staten produceren namelijk ook heel veel olie. Als alleen de landen in OPEC de productie verlagen, verliezen zij marktaandeel. De andere landen leveren dan niets in. Het gevolg is dat al deze landen op volle kracht blijven produceren. Naast het aanbod is ook de vraag naar olie belangrijk. Over het algemeen groeit die vraag, bijvoorbeeld door de groei van de wereldbevolking. Maar veel landen hebben door de crisis nog weinig economische groei. Hun vraag naar olie is daardoor ook laag. Deze situatie leidt tot overproductie: landen produceren meer olie dan er gevraagd wordt. Met als gevolg dat de prijs laag is. En volgens veel experts voorlopig ook laag blijft. 3

5 2.3 Het milieu: winnaar of verliezer? Blijft ACTIAM ondanks de lage olieprijs investeren in schone energie? Ja, want ACTIAM wil de opmars van duurzame energie en energiebesparing ondersteunen. Wij nemen in ons beleid een langetermijnvisie aan en geloven dat duurzame energie nodig is. We selecteren in onze aandelenportefeuille heel bewust bedrijven die deze visie ondersteunen. Daarnaast investeren we door middel van groene obligaties veel in hernieuwbare energie. Bijvoorbeeld de climate awareness bond van de Europese Investeringsbank (EIB). Het grootste deel van deze obligaties wordt besteed aan hernieuwbare energie. Ook projecten voor energieefficiëntie en duurzaam transport worden ermee gefinancierd. Ten slotte speelt energieverbruik en het gebruik van schone energie een grote rol in de engagementgesprekken die wij voeren met bedrijven. De lage olieprijs heeft winnaars en verliezers. Winnaars zijn bijvoorbeeld consumenten, die goedkoper olie kunnen kopen. Ook een groot deel van het bedrijfsleven profiteert. Bedrijven kunnen hun producten goedkoper in elkaar zetten en maken daardoor meer winst. Consumenten en bedrijven kunnen hierdoor meer geld uitgeven, wat weer goed is voor de economie. Verliezers zijn er ook genoeg. Bijvoorbeeld de landen die olie produceren en bedrijven in de oliesector. Zij maken minder winst als de olieprijs laag is. Dit heeft een effect op de hele sector, dus ook de bedrijven die vaak opdrachten doen voor grote namen als BP en Shell. Een belangrijke speler in dit verhaal is het milieu. Is dat een winnaar of een verliezer? In eerste instantie lijkt het milieu een verliezer te zijn. Omdat de olie nu goedkoop is, zullen consumenten andere keuzes maken. Bijvoorbeeld iemand die de auto neemt in plaats van de trein, omdat de benzine goedkoper is dan een treinkaartje. En als een reis naar Bali ineens een stuk betaalbaarder is, zullen meer mensen die reis gaan boeken. Ook bedrijven maken andere keuzes. Als de olie duur is, is het aantrekkelijk voor bedrijven om andere vormen van energie te onderzoeken. Bijvoorbeeld zonne- of windenergie, of elektrische auto s. Bij een lage olieprijs hebben ze die prikkel minder. Als de prijs lang laag blijft, blijven we dus langer afhankelijk van olie. Maar er is ook een andere kant van het verhaal. Lange tijd waren oliebronnen relatief makkelijk te bereiken. Die makkelijke plekken raken nu op. Bedrijven moeten dus op zoek naar nieuwe bronnen. Deze nieuwe bronnen zijn vaak moeilijker te bereiken. Of het is technisch gezien moeilijk om de olie uit de grond te halen. De risico s voor het milieu zijn dan meestal groter dan bij de oude oliebronnen. Dit alles zorgt ervoor dat het duur is om olie uit die bronnen te halen. Als de olieprijs lang laagt blijft, worden dit soort projecten te duur om mee door te gaan. Dat is dan weer winst voor het milieu. Het zou dus het beste zijn als de olieprijs zo laag is dat die nieuwe projecten niet worden doorgezet, maar zo hoog dat genoeg bedrijven schone energie kiezen. Volgens sommige economen zou de olieprijs dan tussen de $60 en $80 per vat moeten liggen. In het eerste kwartaal van 2015 is de olieprijs nog niet boven die $60 gekomen. 4

6 2.4 Voorbeelden van nieuwe oliebronnen Schaliegas en olie Schalie-olie (of gas) zit vast in gesteente onder de grond. Dit soort olie kan niet simpelweg naar boven gepompt worden. Om deze olie uit de grond te krijgen gebruiken bedrijven een speciale techniek: fracken. Dit betekent dat er onder hoge druk vloeistof in de bodem gepompt wordt. Er komen dan kleine scheurtjes in het gesteente, waardoor de olie loskomt. Ook in Nederland wordt deze techniek gebruikt, namelijk bij gasboringen door de NAM. Informatie die voor ons belangrijk is, is bijvoorbeeld het gebied waarin bedrijven fracken, de chemicaliën die ze daarbij gebruiken en hoe ze hun risico s beheersen. En de lange termijn gevolgen voor de omgeving. Olie uit teerzanden Teerzand bestaat uit klei, water, zand en zogenaamde bitumen. Bitumen is een zware, dikke soort olie. Ook deze olie kan niet gelijk uit de grond gepompt worden. Het teerzand wordt door mijnbouw uit de grond gehaald, of het wordt eerst gesmolten met stoom en dan alsnog naar boven gepompt. Het winnen van olie uit teerzanden is controversieel door de risico s op milieuvervuiling. Daarnaast komen er veel broeikasgassen vrij en is er veel water nodig. Bij onderzoek naar bedrijven die olie uit teerzanden halen, kijken we bijvoorbeeld naar het gebied waarin ze dat doen, of ze zuinig omgaan met water en of ze een goed milieubeleid hebben. Olie uit het Arctisch gebied Veel oliebedrijven zien het Arctisch gebied als de volgende stap in oliewinning. Door de extreme omstandigheden die in dit gebied kunnen voorkomen is het uitdagend om er te boren. Denk daarbij aan kou en ijs, veel donkere dagen en de grote afstand tot de kust. Hierdoor is het moeilijk om te reageren als er iets misgaat, of olie op te ruimen als er een lek is. Door de lage olieprijs hebben veel bedrijven projecten in het Arctisch gebied uitgesteld. Relevante informatie bij dit soort projecten is de locatie (lokale weersomstandigheden), samenwerkingen met andere bedrijven, risicomanagement ( operationele excellentie ) en transparantie over olielekkages. Ons beleid ACTIAM voorziet op de lange termijn een stijging van de energieprijzen. Door de groei van de wereldbevolking en welvaart groeit de vraag naar energie, terwijl er steeds minder fossiele brandstoffen beschikbaar zullen zijn. Om ons milieu te beschermen en ook in de toekomst genoeg energie te hebben is een energietransitie noodzakelijk. Dit betekent dat we overgaan naar meer duurzame vormen van energie. Bijvoorbeeld wind- of zonne-energie. Om deze transitie te bevorderen heeft ACTIAM een energietransitiebeleid opgesteld. Op dit moment is de wereld nog afhankelijk van olie. We stoppen daarom niet meteen met het beleggen in oliebedrijven. Wel houden we alle bedrijven goed in de gaten en zijn we extra kritisch als het gaat om risicovolle vormen zoals fracking, teerzanden of Arctische olie. We beleggen alleen in die bedrijven als ze aan strenge criteria voldoen. Als een bedrijf onverantwoorde risico s dreigt te nemen, gaan we het gesprek aan. Als het bedrijf geen verbetering laat zien, sluiten we het uit. We willen niet beleggen in bedrijven die onvoldoende bijdragen aan de energietransitie. Om die reden hebben wij bijvoorbeeld vier Amerikaanse bedrijven uitgesloten: DTE Energy, MDU Resources en Integrys Energy Group. Deze bedrijven hadden geen geloofwaardig programma om hun CO 2 -uitstoot naar beneden te brengen. Daarnaast stimuleren we de groei van hernieuwbare energie. Dit doen we door in de bedrijven te investeren die hierin voorop lopen, maar ook door deze informatie mee te nemen in onze engagements en bij het stemmen op aandeelhoudersvergaderingen. 5

7 1 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2015

8 2.5 Nieuwe uitsluitingen Alle organisaties waarin we beleggen worden onderzocht op milieu-, sociaal en bestuurlijk gebied. De beoordelingscriteria voor deze onderwerpen staan in onze Fundamentele Beleggingsbeginselen. Deze hebben betrekking op mensenrechten, fundamentele arbeidsrechten, corruptie, milieuvervuiling, wapens en productintegriteit. De Fundamentele Beleggingsbeginselen komen voort uit internationale verdragen, overeenkomsten en best practices en zijn te vinden op onze website. Figuur 1 op de volgende pagina geeft een overzicht weer van de huidige uitsluitingen per onderwerp. Het onderzoeken van bedrijven heeft in het eerste kwartaal drie nieuwe uitsluitingen opgeleverd: G4S PLC Bij G4S vonden de afgelopen jaren meerdere controverses met betrekking tot mensenrechtenschendingen plaats. We zijn met het bedrijf in gesprek gegaan. Er werden verbeteringen doorgevoerd in het beleid. Toch ontbrak er nog een aantal zaken, zoals opleidingen voor het personeel op dit gebied en goede rapportage. Op dit moment kan het bedrijf ons niet voldoende zekerheid geven dat dergelijke controverses niet opnieuw zullen voorkomen. Er lopen daarnaast officiële onderzoeken naar het bedrijf. We wachten het resultaat van deze onderzoeken af en blijven monitoren hoe het bedrijf omgaat met mensenrechten. Petróleos Mexicanos (PEMEX) We zijn met dit Mexicaanse bedrijf in gesprek gegaan omdat er relatief veel dodelijke ongelukken gebeuren. Ook in verhouding tot vergelijkbare grote oliebedrijven. Het bedrijf gaf aan verbeteringen in het beleid te hebben doorgevoerd, maar dit verminderde het aantal ongelukken niet. We houden in de gaten of er verbeteringen optreden. Dassault Aviation We sloten Dassault uit omdat het een aandeel van bijna 26% heeft in Thales. Thales is door ACTIAM uitgesloten in verband met betrokkenheid bij de bouw van kernwapens. In het eerste kwartaal van 2015 werd één bedrijf ingesloten: Computer Sciences Corporation Dit bedrijf was eerder uitgesloten in verband met betrokkenheid bij controversiële wapens via een joint venture. Computer Sciences Corporation is niet meer bij deze joint venture betrokken en overtreedt daarmee niet langer onze Fundamentele Beleggingsbeginselen. 2

9 Huidige uitsluitingen Voor een volledig overzicht van de bedrijven die per 31 maart uitgesloten zijn van het beleggingsuniversum verwijzen we u naar Sectie 3.1 van de Appendix. Figuur 1: uitsluitingen gesorteerd naar onderwerp. Sommige bedrijven zijn om meerdere redenen uitgesloten, daarom is het totaal van deze tabel hoger dan het totaal aantal uitgesloten bedrijven. Aantal uitgesloten bedrijven per Klant- en productintegriteit 1 Fundamentele arbeidsrechten 3 Mensenrechten 5 Milieuvervuiling 11 Controversiële wapens 34 3

10 2.6 Engagementoverzicht De gesprekken die wij voeren met bedrijven vormen een belangrijk onderdeel van het verantwoord beleggingsbeleid. Door middel van deze gesprekken, ook wel engagement genoemd, stimuleren we bedrijven om duurzamer te werk te gaan. Op die manier kunnen we risico s voor het milieu en de samenleving beperken. Als er al een voorval is geweest, gaan we de dialoog aan om te achterhalen wat de oorzaak was. En wat het bedrijf doet om nieuwe voorvallen te voorkomen. We kijken tijdens zo een dialoog kritisch naar het beleid en het gedrag van het bedrijf, maar nog belangrijker is dat we verbeterpunten onder de aandacht brengen. Figuur 2 en 3 geven weer hoe onze engagement-activiteiten verdeeld zijn, naar regio en sector. Figuur 2 en 3 Regio's Sectoren 17% (4) 8% (2) 13% (3) 21% (5) 8% (2) 29% (7) 75% (18) Europa 29% (7) Mijnbouw Olie & gas Noord- Amerika Diversen Voeding Azië / Pacific Kapitaalgoeder Natuurlijk kijken we naar het verloop van die dialoog. We beoordelen het succes van onze inspanningen op twee onderdelen. Onder de kwaliteit in het algemeen valt de relatie met het bedrijf: stelt het zich voldoende open op en is het bereid om in gesprek te gaan met de aandeelhouders? Het onderdeel voortgang gaat over het werkelijke aantal stappen dat door het bedrijf zijn gezet tussen het bespreekbaar maken van onze zorgen en het maken van concrete verbeteringen in beleid en gedrag. Figuur 4 en 5 (op de volgende pagina) geven de kwaliteit van de engagements weer. 4

11 Figuur 4: verdeling engagements naar algemene kwaliteit 70% 60% % 40% 8 30% 7 20% 10% 3 2 0% Goed Gemiddeld Slecht Figuur 5: verdeling engagements naar voortgang Mijlpaal 1 Mijlpaal 2 Mijlpaal 3 Mijlpaal 4 Mijlpaal

12 2.7 Engagements Met olie- en gasbedrijven voeren wij veel en langlopende dialogen. Er zijn namelijk onderwerpen die altijd relevant zijn. Denk daarbij aan veiligheid van de medewerkers of risico s voor het milieu. Daarnaast zijn er geregeld thema s die onze aandacht trekken. Deze thema s onderzoeken we verder. Als het nodig is, gaan we nieuwe gesprekken aan. Een van die thema s op dit moment is het boren naar olie in Arctisch gebied. We vinden het belangrijk om goed onderzoek te doen. Op die manier kunnen we per bedrijf beslissen of het voldoet aan onze eisen. Op het thema Arctische olie werken wij samen met een groep andere beleggers. Dit gebeurt via de Principles for Responsible Investment (PRI). Met deze groep beleggers spreken we elf olie- en gasbedrijven aan.* De elf bedrijven die we aanspreken zijn allemaal actief in de noordpoolcirkel (Arctisch gebied). Deze dialoog is in 2014 begonnen. Daarbij verzamelden we eerst informatie. We keken bijvoorbeeld op welke plekken de bedrijven precies naar olie (willen) boren. We vragen ze welke veiligheidsmaatregelen ze nemen. En hoe ze risico s beperken. Deze fase is in het eerste kwartaal van 2015 afgerond. De plek waar een bedrijf boort is belangrijk, omdat er veel verschillen zijn binnen het Arctisch gebied. Niet overal ligt bijvoorbeeld even veel ijs: in sommige gebieden zelfs niets. Daarnaast verschilt het per plek hoelang het donker is en wat de afstand is tot de kust. De kou, hoeveelheid donkere dagen en afstand tot de kust hebben allemaal invloed op de risico s die een bedrijf loopt. Van de elf bedrijven die we spraken, weten we nu waar ze actief zijn. En welke maatregelen ze nemen om het risico op milieuvervuiling te beheersen. We vroegen ze ook wat hun plannen zijn de komende tijd. ACTIAM sluit bedrijven niet gelijk uit als ze boren in de noordpoolcirkel. Omdat het vaak effectiever is om een gesprek aan te gaan. Maar ook omdat de risico s voor het milieu dus niet overal even groot zijn. Het wordt voor ons wel een probleem als bedrijven in dit gebied off-shore naar olie boren, zonder dat ze hier de kennis of goede technieken voor hebben. Ook het niet rapporteren over olielekkages is voor ons een reden om niet te beleggen. Op basis van de informatie die de bedrijven ons gaven, onderzoeken we op dit moment wat zij kunnen verbeteren. We willen bijvoorbeeld dat sommige van deze bedrijven transparanter worden over de samenwerkingen met andere olie- en gasbedrijven. Als een goed bedrijf samenwerkt met een bedrijf dat niet aan onze eisen voldoet, willen we dat natuurlijk wel weten. Ook nu de olieprijs laag is en veel bedrijven deze projecten pauzeren, blijven we onderzoek doen en gesprekken voeren. *ENI, Repsol, Exxon, Shell, BP, Statoil, Chevron, ConocoPhilips, Tullow Oil, Lundin en OMV. 6

13 2.8 Publicaties en evenementen Publicaties ACTIAM heeft in het eerste kwartaal van 2015 de onderstaande artikelen op ESG-gebied gepubliceerd: Maand Auteur Medium Titel (link) Januari Manuel Adamini IEX.nl Apple: noblesse oblige Februari Geïnterviewden: Dennis van der Putten en Florus van Meijl Advance Magazine How investors implement ESG Geïnterviewden: Dennis van der Putten en Florus van Meijl RTLnieuws.nl Hoe beleggers omgaan met ESG Maart Manuel Adamini PensioenPro 03/2015 Hoe beleggers kunnen helpen Manuel Adamini, Bas Wetzelaer IEX.nl Duurzaamheid is geen keuze meer Manuel Adamini, Maxime Molenaar IEX.nl Het kán verantwoord Publieke optredens ACTIAM heeft in het eerste kwartaal van 2015 in een actieve rol aan de onderstaande evenementen op ESG-gebied deelgenomen: Maand Deelnemer Organisatie Evenement & locatie (link) Maart Johan Idema Green Bond Green Bond Principles Principles: first AGM, door Annual General International Meeting & Capital Conference Markets Association Manuel Adamini Bank of America Merrill Lynch 2015 EMEA DCM and Treasury conference 2015 Vorm Panellid Panellid Onderwerp Green bonds Green bonds 7

14 2.9 Stemtabel Stemoverzicht Q Q1 Q2 Q3 Q4 YTD Aantal vergaderingen waar is gestemd 20 Stemmen VOOR het bestuur 9 Stemmen TEGEN het bestuur 11 Totaal aantal voorstellen 259 Stemmen VOOR 226 Stemmen TEGEN 33 Stemonthoudingen 0 Totaal aantal bestuursvoorstellen 253 Stemmen VOOR 226 Stemmen TEGEN 27 Stemonthoudingen 0 Totaal aantal aandeelhoudersvoorstellen 6 Stemmen VOOR 0 Stemmen TEGEN 6 Stemonthoudingen 0 8

15 2.10 Het Europese Best-in-Class Product Voor het Europese Best-in-Class product wordt elk bedrijf langs onze duurzame meetlat gelegd. Daarbij selecteren wij alleen de meest toonaangevende bedrijven op milieu-, sociaal- en bestuursvlak ( Best-in-Class ). Dit doen we met sectoronderzoeken: we maken per sector een rangorde van de bedrijven. Alleen de beste 40% van de in Europa genoteerde bedrijven in die sector keuren we goed als mogelijke belegging. Best-In-Class wordt door REAAL in haar beleggingsverzekeringen gehanteerd voor alle actief beheerde Europese aandelen. Deze rangorde komt tot stand door meer dan 100 indicatoren voor duurzaam ondernemerschap te wegen. Zo onderzoeken we of bedrijven transparant zijn over de hoogte en de voorwaarden van beloning van topbestuurders. Verder worden de milieuprestaties van bedrijven beoordeeld, onder andere op het gebied van energie-efficiëntie. Specifiek achterhalen we of bedrijven zichzelf verifieerbare doelstellingen voor energie-efficiëntie opleggen. Op sociaal terrein gaat onze aandacht onder andere uit naar personeelsverloop en hoe bedrijven diversiteit op de werkvloer bevorderen. Daarnaast geeft het onderzoek ons inzicht in ketenverduurzaming. Hierbij kijken we of bedrijven efficiëntere en schonere processen aanjagen en stimuleren via haar leveranciers of klanten. Bijvoorbeeld het inzamelen van gebruikt frituurvet van huishoudens voor biodieselproductie door bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie. Het onderzoek geeft bovendien inzicht in doorbraaktechnologieën om CO 2 -reductie te behalen. Zo kunnen we binnen elke sector de innovatieve koplopers onderscheiden van de conservatieve achterblijvers. Een sector onderzoeken we een keer in de twee jaar. Maar tussentijdse afkeuring of goedkeuring van bedrijven is mogelijk. Zo is in dit kwartaal Fiat Chrysler Automobiles (FCA) verwijderd uit het Best-in-Class product. Na de fusie tussen Fiat en Chrysler is de gemiddelde CO 2 -uitstoot van FCA gestegen. Daarnaast heeft FCA, vergeleken met andere producenten, een historisch laag onderzoeksbudget voor het ontwikkelen van doorbraaktechnologieën om het brandstofverbruik verder te verlagen. In de loop van het eerste kwartaal van 2015 onderzochten we alle Europese bedrijven in de volgende drie sectoren: Olie en gas Financiële instellingen Bouwmaterialen 9

16 De analyse van deze sectoren leidde afgelopen kwartaal tot de volgende wijzigingen: SECTOR AANDEEL VORIGE STATUS NU Olie en gas OMV Goedgekeurd Verwijderd Huishoudelijke producten en persoonlijke verzorging Consumptiegoederen en kleding L Oreal Goedgekeurd Verwijderd Svenska Cellulosa Aktiebolaget Goedgekeurd (positieve selectie) Goedgekeurd (Best-in-Class) Puma Goedgekeurd Verwijderd Husqvarna Afgekeurd Toegelaten Hugo Boss Afgekeurd Toegelaten Zorgproducten en dienstverlening Getinge Goedgekeurd Verwijderd Sonova Afgekeurd Toegelaten Olie en gas verantwoord omgaan met risico s Elke maand voert ACTIAM een sectoronderzoek uit. We onderzoeken dan per sector welke bedrijven tot de koplopers behoren en welke niet. Een van de onderzochte sectoren in het eerste kwartaal van 2015 was de olie- en gassector. Wie de olie- en gassector naar activiteiten indeelt komt tot grofweg vier categorieën: 1. De winning van aardolie en aardgas. Deze bedrijven zijn actief in de directe omgeving van mens en natuur en moeten daarom voldoen aan allerlei wetten en regels. Zoals in paragraaf 2.2 beschreven blijkt dat de winning van olie steeds moeilijker wordt. De bronnen waaruit de olie letterlijk omhoog spuit zijn uitgeput. Er is daardoor steeds meer energie nodig om de olie uit de grond te pompen en dat kost geld. Bedrijven moeten dus zuinig met energie omgaan om winstgevend en concurrerend te zijn. Een van de zaken waar we naar keken in het onderzoek, is wat bedrijven hebben gedaan om energie te besparen. Ook onderzochten we of bedrijven zuinig omgaan met water en hoe ze vervuiling door lekkages voorkomen. Daarnaast zijn veiligheid en mensenrechten belangrijke onderwerpen in deze sector. Bedrijven kunnen de veiligheid verbeteren door middel van veiligheidstrainingen en het oefenen van crisissituaties. 2. Het verwerken van de olie door raffinaderijen. Dit deel van de sector heeft te maken met een afnemende vraag door vooral Europese raffinaderijen. Er is in Europa minder benzine nodig, bijvoorbeeld omdat benzinemotoren zuiniger zijn geworden. De ESGaandachtspunten voor deze sub-sector zijn voor een groot deel hetzelfde als die van de subsector winning van olie en gas. 10

17 3. De handel in en opslag (inclusief transport) van olie- en gasproducten. Het meest relevante risico voor deze sub-sector is het risico van olielekkages bij tankopslag en pijpleidingen. En de mogelijke impact hiervan op de lokale bevolking en omgeving. 4. De toeleveranciers. Deze groep boort zelf niet naar olie, maar is wel actief in de sector. Bijvoorbeeld met advies geven, installeren van pijpleidingen, onderhoud en levering van materiaal (zoals boorplatforms), enzovoorts. Een voorbeeld hiervan is het Nederlandse SBM Offshore. Deze toeleveranciers hebben we apart onderzocht in het vierde kwartaal van Risicomanagement Bedrijven moeten vaker olie halen uit kwetsbare en afgelegen gebieden, zoals de Noordpool. Dit brengt risico s met zich mee. Door deze grotere complexiteit krijgt de sector vaker te maken met bestuurlijke-, milieu- en mensenrechtenproblemen. Ook is het toezicht in een land niet altijd goed. De bevolking kan daar onder lijden. Een bekend voorbeeld is Nigeria. In dat land tappen criminelen vaak olieleidingen af. Met veiligheidsrisico s als gevolg. Door de lage olieprijs staan in sommige landen ook de arbeidsverhoudingen onder druk. Werknemers van Chevron, Exxon en Shell in Amerika staakten kort geleden bijvoorbeeld. Er kon geen akkoord bereikt worden over een nieuwe CAO. Andere voorbeelden van risico s zijn ongelukken, cyberaanvallen, publieke weerstand en lastige vergunningsprocedures. Dit zijn niet alleen risico s voor de toekomst van bedrijven. De risico s kunnen ook gevolgen hebben voor mens en milieu. Het is daarom belangrijk dat bedrijven goede risicomanagementsystemen hebben. Zo kunnen ze de risico s voorkomen, of de gevolgen ervan goed aanpakken. Onderzoek In totaal onderzochten we 13 bedrijven in de olie- en gassector. De meeste bedrijven, bijvoorbeeld Shell, BP, Total en Statoil, zijn actief in alle vier van de bovengenoemde sub-sectoren. Bedrijven als Tullow Oil en Lundin Petroleum richten zich alleen op de winning van olie en gas. Royal Vopak is actief in de opslag. Neste Oil is een raffinage- en handelsbedrijf. Het Europese Best-in-Class product belegt alleen in olie- en gasbedrijven die op de kwaliteit van risicomanagement bovengemiddeld scoren én verbeteringen laten zien op terreinen als energieefficiëntie, water-efficiëntie, procesveiligheid en bescherming van de mensenrechten. De volgende bedrijven behoren tot de topselectie: Repsol, Statoil, BG Group, Neste Oil en Tullow Oil. Geen gemakkelijk onderzoek, aangezien de sector door bovengenoemde voorbeelden niet als duurzaam wordt beschouwd. Veel bedrijven zijn betrokken bij controverses. Het Europese Best-in-Class product belegt daarom alleen in olie- en gasbedrijven die op de kwaliteit van risicomanagement bovengemiddeld scoren én verbeteringen laten zien op terreinen als energie-efficiëntie, water-efficiëntie, procesveiligheid en bescherming van de mensenrechten. Repsol is bijvoorbeeld een positieve uitzondering bij het integreren van mensenrechten in haar 11

18 risicomanagement systeem. Het bedrijf is daarbij helder over de voorzorgsmaatregelen om risico s op mensenrechtenschendingen te voorkomen, inclusief doelstellingen en tijdslijnen. Hiermee draagt het bedrijf duidelijk zelf de verantwoordelijkheid voor de handhaving van mensenrechten en verschuilt het zich niet achter overheden. Shell is niet geselecteerd, mede vanwege het besluit om nog dit jaar te boren in de Arctische Oceaan. Hoewel het bedrijf veel voorzorgsmaatregelen heeft genomen om veilig in dit gebied te kunnen boren, is het toch een negatieve uitzondering nu de meeste bedrijven hun proefboringen in het ongerepte poolgebied Arctisch gebied hebben opgeschort. ACTIAM blijft met het bedrijf in dialoog om te kunnen beoordelen of deze beslissing acceptabel is vanuit milieu-oogpunt en risicomanagement perspectief. Na het uitvoeren van het sectoronderzoek werd bekend dat Shell een overnamebod op BG Group heeft gedaan. Mocht deze overname doorgaan, dan onderzoekt ACTIAM opnieuw welke bedrijven in de topselectie behoren. Positieve selectie Positieve selectie heeft betrekking op bedrijven die weliswaar buiten de top 40%-selectie vallen, maar toch in positieve zin opvallen. Voor opname in deze categorie moeten bedrijven koploper zijn op thema s als hernieuwbare energie, gezond en vitaal ouder worden en slimmer grondstoffengebruik. Met deze bedrijven willen we graag in gesprek om de duurzaamheidsprestaties te verbeteren. Zo kunnen ze alsnog in de top 40% komen. In de olie- en gassector hebben we geen bedrijven gekozen voor positieve selectie. Wel in andere sectoren die we in het eerste kwartaal onderzochten. Een mooi voorbeeld is Svenska Cellulosa Aktiebolaget (SCA). Dit Zweedse bedrijf valt onder de sector Huishoudelijke producten en persoonlijke verzorging. Het bedrijf is een wereldspeler op het gebied van uiteenlopende papierproducten zoals toiletpapier, tissues en persoonlijke hygiëneproducten. Merknamen zijn Tempo, Libresse, Tena en Tork. SCA is de grootste particuliere bosbezitter in Europa en daarmee één van de grootste leveranciers in Forest Stewardship Council (FSC)-gecertificeerde producten. SCA bevordert daarbij de ketenverantwoordelijkheid in de papiersector. FSC stelt als keurmerk namelijk strenge eisen aan duurzaam en sociaal bosbeheer, gesteund door overheden, bedrijven en milieuorganisaties. In het productieproces hanteert SCA daarnaast een langetermijnvisie. Het bedrijf weet precies wanneer het milieu nadelig kan worden beïnvloed door haar producten. Zo kunnen ze het beste inzoomen en de slimste oplossingen toepassen op het gebied van energieverbruik, afvalreductie en het gebruik van gerecycled papier. In 2013 viel SCA buiten de topselectie van de sector Huishoudelijke producten en persoonlijke verzorging. Hoewel SCA goed bleek te scoren op milieugebied door bovenstaande aanpak, gaf het bedrijf onder andere minder informatie over de implementatie van dierenwelzijn en productkwaliteit in managementsystemen dan andere bedrijven in de sector. Dankzij positieve selectie is SCA echter wel in ons beleggingsuniversum gebleven. Meteen na dit sectoronderzoek is contact gelegd met de duurzaamheidsafdeling van SCA om vooral de ethische en sociale score van het bedrijf te verbeteren. Het viertal gesprekken dat volgde heeft allereerst bijgedragen aan een toezegging om dierenproeven tot een minimum te beperken. Daarnaast is er meer openheid gegeven over verantwoorde marketing richting kinderen. Een ander voorbeeld is dat de kwaliteitszorg is verbeterd doordat meer papierfabrieken beschikken over gecertificeerde kwaliteitsmanagementsystemen dan 2 jaar terug. Binnen de sector kent SCA nu ook de strengste kwaliteitseisen voor haar leveranciers. In het eerste kwartaal van 2015 bleek dat mede door deze resultaten SCA doorschuift naar de top 40%. 12

19 3 Appendix 3.1 Huidige uitsluitingen (bedrijven) Bedrijf Sector Regio Reden Aeroteh SA* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Airbus Group N.V. (EADS) Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Alliant Techsystems Inc* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Alpha Natural Resources Inc* Energie Amerika Milieuvervuiling Arch Coal Inc* Energie Amerika Milieuvervuiling Aryt Industries Ltd* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Ashot Ashkelon Industries Ltd* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Babcock & Wilcox Co/The* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Babcock International Group PLC Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens BAE Systems PLC Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Barrick Gold Corp Materials Amerika Milieuvervuiling Boeing Co/The Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Bridgestone Corp Autoproducenten Pacific Fundamentele arbeidsrechten CONSOL Energy Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Dassault Aviation SA* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens DTE Energy Co Energie Amerika Milieuvervuiling Exelis Inc* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Finmeccanica SpA Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Fluor Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Freeport-McMoRan Copper & Gold Inc Mijnbouw Amerika Milieuvervuiling, mensenrechten G4S PLC Commerciële en professionele diensten Europa Mensenrechten GenCorp Inc* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens General Dynamics Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Hanwha Corp* Mijnbouw Pacific Controversiële wapens Honeywell International Inc Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Integrys Enegry Group Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Jacobs Engineering Group Inc Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Larsen & Toubro Ltd* Kapitaalgoederen Pacific Controversiële wapens Lockheed Martin Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens MDU Resources Group Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Motovilikha Plants JSC* Kapitaalgoederen Rusland Controversiële wapens NiSource Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Norinco International Cooperation Ltd* Kapitaalgoederen Pacific Controversiële wapens Northrop Grumman Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Petróleos Mexicanos Olie en gas Amerika Fundamentele arbeidsrechten Poongsan Corp* Mijnbouw Pacific Controversiële wapens 13

20 Bedrijf Sector Regio Reden Raytheon Co Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Rheinmetall AG* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Rio Tinto PLC Mijnbouw Europa Controversiële wapens Rolls-Royce Group PLC Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Safran SA Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Zakelijke Serco Group PLC dienstverlening Europa Controversiële wapens Splav SRPA* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens ST Engineering (Singapore Technologies) Kapitaalgoederen Pacific Controversiële wapens TEPCO (Tokyo Electric Power Co Inc) Elektriciteit, water en gas Pacific Mensenrechten Textron Inc Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Thales SA Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Vedanta Resources PLC Mijnbouw Europa Mensenrechten, milieuvervuiling Fundamentele arbeidsrechten, Wal-Mart Stores Inc Detailhandel Amerika wapens * Hoewel dit bedrijf op dit moment niet in ons beleggingsuniversum voorkomt, hebben wij het onderzocht naar aanleiding van signalen van omstreden activiteiten. Als resultaat van dit onderzoek is besloten het bedrijf preventief uit te sluiten van investeringen. 3.2 Huidige uitsluitingen (landen) Land China Finland Griekenland Mexico Polen Zuid Korea Turkije Verenigde Staten Overtreden principe Controversiële wapens Controversiële wapens Controversiële wapens Mensenrechten Controversiële wapens Controversiële wapens Controversiële wapens Controversiële wapens 14

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage eerste kwartaal 2015 Disclaimer Deze Disclaimer is van toepassing op de in deze presentatie en/of dit document opgenomen commerciële informatie (hierna: de Informatie) die

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 4 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid... 4 2.2. ESG-criteria...

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2014

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2014 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2014 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 4 2.1. Uitsluitingen Update... 4 2.2. Engagement Overzicht... 6 2.3. Stemmen...10 2.4.

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen...3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...3 2.2. ESG-criteria...3

Nadere informatie

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL Q3-2014 Inhoud 1. Introductie... 2 2. ESG-activiteiten en case studies... 3 2.1 Green bonds: leningen met een missie... 3 2.2 Uitsluitingen update... 7 2.3 Engagementoverzicht...

Nadere informatie

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage derde kwartaal 2015 Inhoud 1 Voorwoord door Jan-Willem Dreteler 3 2 Water, van levensbelang 4 3 Uitsluitingen en engagement 7 3.1 Nieuwe uitsluitingen 7 3.2 Engagementoverzicht

Nadere informatie

Kwartaalrapport verantwoord beleggen

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Kwartaalrapport verantwoord beleggen Tweede kwartaal - 2015 Inhoud 1. Voorwoord door FSC Nederland... 2 2. Klimaat en ontbossing... 3 3. Uitsluitingen en engagement... 5 3.1 Nieuwe uitsluitingen... 5 3.2

Nadere informatie

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Vierde kwartaal - 2014

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Vierde kwartaal - 2014 KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL Vierde kwartaal - 2014 Inhoud 1. Introductie... 2 2. ESG-activiteiten en case studies... 4 2.1 Duurzame ketens... 4 2.2 Nieuwe uitsluitingen... 5 2.3 Engagementoverzicht...

Nadere informatie

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Kwartaalrapport verantwoord beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Derde kwartaal - 2015 Inhoud 1. Voorwoord door Jan-Willem Dreteler... 2 2. Water, van levensbelang... 3 3. Uitsluitingen

Nadere informatie

Kwartaalrapport verantwoord beleggen

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Kwartaalrapport verantwoord beleggen Q3-2014 Inhoud 1 Introductie 3 2 ESG-activiteiten en case studies 4 2.1 Green bonds: leningen met een missie 4 2.2 Uitsluitingen update 6 2.3 Engagementoverzicht 6

Nadere informatie

Reaal ESG-rapportage eerste kwartaal 2016

Reaal ESG-rapportage eerste kwartaal 2016 Reaal ESG-rapportage eerste kwartaal 2016 Inhoud 1. Introductie... 3 2. De wereld in 2030... 4 3. Uitsluitingen en engagement... 7 3.1 Nieuwe uitsluitingen... 7 3.2 Engagementoverzicht... 8 3.3 Engagements:

Nadere informatie

Uitsluitingenlijst eind 2014. Company Country Reden. AECOM Technology Corp Verenigde Staten Controversiële wapens Aerospace Industries

Uitsluitingenlijst eind 2014. Company Country Reden. AECOM Technology Corp Verenigde Staten Controversiële wapens Aerospace Industries Uitsluitingenlijst eind 2014 Company Country Reden AECOM Technology Corp e Staten Aerospace Industries Iran Organization (AIO) Aerospace Long-March China International Trade Co., Ltd Aeroteh SA Roemenië

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q2 2014

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q2 2014 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q2 2014 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 3 2. ESG-ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 5 2.1. UITSLUITINGEN UPDATE... 5 2.2. ENGAGEMENT OVERZICHT... 6 2.3. STEMMEN... 8 2.4.

Nadere informatie

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage tweede kwartaal 2015 Inhoud 1 Voorwoord door FSC Nederland 3 2 Klimaat en ontbossing 4 3 Uitsluitingen en engagement 6 3.1 Nieuwe uitsluitingen 6 3.2 Engagementoverzicht

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage vierde kwartaal 2014 Disclaimer Deze Disclaimer is van toepassing op de in deze presentatie en/of dit document opgenomen commerciële informatie (hierna: de Informatie) die

Nadere informatie

ESG Retail Report Environment, Social, Governance

ESG Retail Report Environment, Social, Governance ESG Retail Report Environment, Social, Governance RAPPORTAGE VIERDE KWARTAAL 2013 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V. Q4 2013 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. SNS Asset Management Q2 2014

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. SNS Asset Management Q2 2014 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen SNS Asset Management Q2 2014 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 3 2. ESG-ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 4 2.1. UITSLUITINGEN UPDATE... 4 2.2. ENGAGEMENT OVERZICHT... 5

Nadere informatie

Halfjaarbericht 2015

Halfjaarbericht 2015 Halfjaarbericht 2015 PERSONALIA DIRECTIE SNS BELEGGINGSFONDSEN N.V. ACTIAM N.V. Postbus 8444 3503 RK Utrecht Website actiam.nl/fondsbeheer DIRECTIE ACTIAM N.V. J. de Wit, voorzitter E.J. van Bergen, directielid

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk april 2016 Welkom! Wij heten u van harte welkom 2 Programma 19.00 uur - Ontvangst 19.30 uur - Opening 19.40 uur - Impact lage olieprijs 20.00 uur - Pauze 20.10

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand

Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand Campagne tegen Wapenhandel - mei 2008 Conclusies: veel pensioenfondsen hebben inmiddels een opgesteld zo'n beleid beperkt zich vaak tot enkele

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Q2 2013

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Q2 2013 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Q2 2013 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 4 2.1. Uitsluitingen Update... 4

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

JAARVERSLAG. Stichting Depositofonds C.V. De Volharding

JAARVERSLAG. Stichting Depositofonds C.V. De Volharding JAARVERSLAG Stichting Depositofonds C.V. De Volharding Inhoud Inleiding 3 Jaarverslag Stichting Depositofonds 4 C.V. De Volharding UA Toelichting jaarverslag Stichting Depositofonds 5 C.V. De Volharding

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Maart 2012

BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Maart 2012 Kantoor Amsterdam Anna Spenglerstraat 71 1054 NH Amsterdam tel/fax 020 6164684 Kantoor Groningen Postbus 7007 9701 JA Groningen tel 050 3133247 info@stopwapenhandel.org bank 39.04.07.380 www.stopwapenhandel.org

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Campagne tegen Wapenhandel maart 2012

BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Campagne tegen Wapenhandel maart 2012 BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Campagne tegen Wapenhandel maart 2012 Kernwapens als uitsluitingsgrond Hieronder volgt een overzicht van belangrijke kernwapengerelateerde bedrijven 1, met een

Nadere informatie

Inhoud JAARVERSLAG 2013 SNS BELEGGINGSFONDSEN N.V. 2

Inhoud JAARVERSLAG 2013 SNS BELEGGINGSFONDSEN N.V. 2 Jaarverslag 2013 Inhoud 1 Profielschets SNS Beleggingsfondsen 5 1.1 Inleiding 6 1.2 Onze beleggingsfilosofie in het kort 6 1.3 Maatschappelijk bewust vermogensbeheer 7 1.4 Risicomanagement 7 1.5 Juridische

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Zwitserleven Beleggingsfondsen. Halfjaarbericht

Zwitserleven Beleggingsfondsen. Halfjaarbericht Zwitserleven Beleggingsfondsen Halfjaarbericht Algemene informatie Beheerder ACTIAM N.V. Postbus 8444 3503 RK Utrecht website actiam.nl/fondsbeheer DIRECTIE ACTIAM N.V. J. de Wit, voorzitter E.J. van Bergen,

Nadere informatie

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY EUROPE

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY EUROPE Jaarverslag 2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY EUROPE SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY EUROPE (Fiscale Beleggingsinstelling) BEHEERDER SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V. Croeselaan 1 3521 BJ Utrecht

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Ontwikkeling van uw beleggingen

Ontwikkeling van uw beleggingen Ontwikkeling van uw beleggingen Ontwikkeling van uw beleggingen SNS Profiel Beleggen Paars 4e 3e kwartaal 2012 2011 Inhoud Inhoudsopgave Samenvatting Samenvatting pagina 3 SNS Profiel Beleggen Paars pagina

Nadere informatie

Beleggingen in controversiële bedrijven van enkele goede doelen

Beleggingen in controversiële bedrijven van enkele goede doelen Beleggingen in controversiële bedrijven van enkele goede doelen Een quick scan voor Zembla 9 juni 2007 Jan Willem van Gelder Profundo Van Duurenlaan 9 1901 KX Castricum Tel: 0251-658385 Fax: 0251-658386

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA - A

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA - A Jaarverslag 2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA - A SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA - A (Fonds voor gemene rekening) BEHEERDER SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V. Croeselaan

Nadere informatie

NEVIR IR AWARDS 2016. Omschrijving onderzoeksmethodiek Dutch IR Awards

NEVIR IR AWARDS 2016. Omschrijving onderzoeksmethodiek Dutch IR Awards NEVIR IR AWARDS 2016 Omschrijving onderzoeksmethodiek Dutch IR Awards De NEVIR Nederlandse Vereniging voor Investor Relations heeft in november 2015 een onderzoek laten doen door Citigate First Financial

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

ESG Retail Report Environment, Social, Governance

ESG Retail Report Environment, Social, Governance ESG Retail Report Environment, Social, Governance RAPPORTAGE TWEEDE KWARTAAL 2013 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V Q2 2013 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Maatschappelijk Verantwoord Beleggen PMT

Kwartaalrapportage Maatschappelijk Verantwoord Beleggen PMT Kwartaalrapportage Maatschappelijk Verantwoord Beleggen PMT 1 Inleiding PMT kiest voor een beleid van verantwoord beleggen en is ondertekenaar van de UN Principles for Responsible Investment. De zes principes

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA Jaarverslag 2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY NORTH AMERICA (Fiscale Beleggingsinstelling) BEHEERDER SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V. Croeselaan

Nadere informatie

Verantwoord beleggen in Groene obligaties

Verantwoord beleggen in Groene obligaties Verantwoord beleggen in Groene obligaties Maart 2016 Inhoud 1 Groene obligaties 3 2 Beleggen in thema s 4 3 Wat definieert ACTIAM als groene obligatie en wat niet? 5 4 Tot slot 7 Bijlage 1: CBI Standaarden

Nadere informatie

BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Oktober 2012

BELEGGINGEN PENSIOENFONDSEN IN KERNWAPENS Oktober 2012 Kantoor Amsterdam Anna Spenglerstraat 71 1054 NH Amsterdam tel/fax 020 6164684 Kantoor Groningen Postbus 7007 9701 JA Groningen tel 050 3133247 info@stopwapenhandel.org bank 39.04.07.380 www.stopwapenhandel.org

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2012 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2012 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2012 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY PACIFIC

2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY PACIFIC Jaarverslag 2013 SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY PACIFIC SNS RESPONSIBLE INDEX FUND - EQUITY PACIFIC (Fonds voor gemene rekening) BEHEERDER SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V. Croeselaan 1 3521 BJ Utrecht

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie