Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding. ONTWERP VAN RELATIONELE DATABANKEN Basisprogramma. Opleidingen informatica

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding. ONTWERP VAN RELATIONELE DATABANKEN Basisprogramma. Opleidingen informatica"

Transcriptie

1 Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding ONTWERP VAN RELATIONELE DATABANKEN Basisprogramma Opleidingen informatica

2 Deze cursus is eigendom van de VDAB 2/70 Inhoudsopgave 1.1 Gegevens en informatie Wat is een gegevensverzameling? BESTANDEN Bestanden, records en velden Bestandsorganisatie Een sequentiële bestandsorganisatie Een directe bestandsorganisatie Een index sequentiële bestandsorganisatie Keuze van een organisatievorm Bewerkingen op de gegevens Bewerkingen op records Bewerkingen op de bestanden in hun geheel Oefeningen DATABASES EN DATABASE MANAGEMENT SYSTEMEN Redundantie en inconsistentie Data abstractie Het conceptuele schema Het fysieke schema Het externe schema Data abstractie DE VERSCHILLENDE STAPPEN BIJ HET ONTWERPEN VAN EEN DATABASE Stap 1: Analyse van de informatiebehoeften Stap 2: Conceptueel database ontwerp Stap 3: Logisch database ontwerp Stap 4: Verdere verfijning van het schema Stap 5: Fysiek database ontwerp Stap 6: Ontwerp van de beveiliging Opmerkingen DE INFORMATIEBEHOEFTEN Hoe bepaal je de informatiebehoeften Oefeningen...17

3 3/ Een autoverhuurbedrijf Opleidingen bureautica HET ENTITY RELATIONSHIP MODEL Entiteiten Entiteittype Attributen Atomaire attributen Meerwaardige attributen of repeterende attributen Samengestelde attributen Procesattributen Het domein van een attribuut Primaire sleutel (primary key) Associaties Kardinaliteit en optionaliteit van een associatie Recursieve associaties Attributen van een associatie De voorbeelden samengevat Beschrijving Entiteiten Associaties zoeken Een eerste E/R diagram De cardinaliteiten bepalen Attributen Zwakke entiteittypes Hiërarchieën van entiteiten Een entiteit of een attribuut? Oefeningen Een factuur Associaties, kardinaliteit en optionaliteit Hiërarchische structuren Recursieve associatie Ziekenhuis Domein LOGISCH DATABASEONTWERP Het hiërarchische gegevensmodel...35

4 4/ Het netwerk gegevensmodel Het relationeel gegevensmodel De omzetting van entiteiten en attributen De omzetting van een 1:n associatie De omzetting van een m:n associatie De omzetting van een associatie met eigen attributen Integriteit van de gegevens Oefeningen Film Bibliotheek VERDERE VERFIJNING VAN HET SCHEMA: NORMALISATIE Problemen met redundantie en inconsistentie Een illustratie Problemen Gevolgen De normalisatieprocedure Voorbereiding tot normalisatie Eerste normalisatiestap Tweede normalisatiestap Derde normalisatiestap Een tweede voorbeeld, een offerte Na de eerste normalisatiestap Na de tweede normalisatiestap Na de derde normalisatiestap Integratie van genormaliseerde gegevensgroepen Homoniemen en synoniemen Samenvoegen van entiteiten uit de verschillende informatiebehoeften Definitieve naamgeving en samenstelling Bepalen van de relaties Oefeningen Projectbeheer Ziekenfonds Bestellingen en pickinglist Distributiebedrijf van kantoorbenodigheden Overboekingen en rekeningoverzichten...57

5 5/70 9 HET FYSIEKE SCHEMA Toegangspaden Indexen Wat is een index? Welke relaties krijgen een index? Welke attributen krijgen een index? Oefeningen DE ROL VAN SQL Wat is SQL? Onderdelen van SQL De data definition language (DDL) De data manipulation language (DML) Embedded en dynamische SQL Triggers Opdrachten die met beveiliging te maken hebben Opdrachten i.v.m. transaction management Opdrachten rond een client server architectuur AANDACHTSPUNTEN BIJ HET GEBRUIK VAN EEN DBMS Beveiliging DAC MAC Gelijktijdige benadering van gegevens Transactiebeheer Wat is een transactie ACID Technieken om ACID te ondersteunen EVOLUTIES Web databases De architectuur XML Tekstdocumenten Object database systemen COLOFON INLEIDING

6 1.1 Gegevens en informatie Wil een bedrijf op een behoorlijke manier functioneren, dan moet het over de nodige informatie kunnen beschikken. Aan communicatiemiddelen om aan gegevens te geraken is er vandaag de dag geen gebrek, maar de kunst bestaat erin binnen die gegevens op tijd correcte informatie te vinden. Om gegevens om te zetten in informatie is een interpretatie nodig. Dit creëert een behoefte aan hulpmiddelen om gegevens op te slaan en te beheren en om op een snelle en efficiënte manier nuttige informatie uit die gegevens te destilleren. In de praktijk bestaat er een groot verschil tussen de manier waarop een werknemer in een bedrijf de gegevens waarneemt en de manier waarop ze uiteindelijk opgeslagen worden in het informatiesysteem. Deze cursus licht toe hoe gegevens, zoals we die waarnemen in de werkelijke wereld, kunnen omgezet worden in gegevens die opgeslagen kunnen worden in een computer en hoe die op een efficiënte manier kunnen geraadpleegd worden. 1.2 Wat is een gegevensverzameling? Een gegevensverzameling bevat een aantal items (getallen, tekst, codes, tekeningen ) die logisch gezien bij elkaar horen. Een manager van een groot bedrijf moet veel vergaderen, regelmatig op zakenreis, enz. Om de afspraken bij te houden noteert hij die in een agenda. De agenda is een gegevensverzameling. De secretaris van een vereniging moet naar aanleiding van elke activiteit uitnodigingen versturen naar de verschillende leden van de vereniging. De lijst met de adresgegevens van alle leden is een gegevensverzameling. Een kruidenier houdt zijn kosten en inkomsten bij in een kasboek. Het kasboek is een gegevensverzameling. 6/70

7 7/70 2 BESTANDEN 2.1 Bestanden, records en velden Oorspronkelijk werd een gegevensverzameling opgeslagen in een computer, in de vorm van een bestand. De gegevens over de klanten van een firma komen dan b.v. in een bestand klanten. Per klant zijn daarin de naam, de voornaam, het adres, de postcode en de woonplaats terug te vinden. Men noemt in deze context elke klant een record en elk stukje informatie over een klant zoals b.v. zijn woonplaats een veld. Elk record van één bestand is opgebouwd uit dezelfde velden. Elk veld heeft een vaste lengte, zo kunnen er b.v. in elk record van het bestand klanten 50 karakters voorzien zijn voor de naam van de klant, 4 karakters voor de postcode, enz. Hoe gegevens over een bepaalde klant kunnen opgevraagd worden, hangt samen met de bestandsorganisatie. 2.2 Bestandsorganisatie Een sequentiële bestandsorganisatie In een sequentiële bestandsorganisatie zijn alle records na elkaar opgeslagen en kunnen alleen opgevraagd worden in de volgorde waarin ze opgeslagen zijn. Concreet betekent dit dat om een record te vinden, het bestand record per record moet doorlopen worden tot aan het gewenste record. Onderhoud van de data gebeurt als volgt: Nieuwe records komen altijd achteraan Verwijderde records veroorzaken een gat in het bestand. Een record wijzigen kan alleen door het bestand over te schrijven naar een nieuw bestand tot aan het te wijzigen record, dan de bijgewerkte gegevens voor het te wijzigen record toe te voegen aan het nieuwe bestand en daarna het vervolg van het oorspronkelijke bestand verder over te schrijven naar het nieuwe bestand. Ten slotte krijgt het nieuwe bestand de naam van het oorspronkelijke bestand Een directe bestandsorganisatie Bij een directe bestandsorganisatie bestaat er een direct verband tussen de plaats van een record op het opslagmedium en één van de velden van het record. Dit veld moet het record uniek kunnen identificeren en wordt de sleutel van het record genoemd. Een directe bestandsorganisatie is alleen te realiseren op een adresseerbaar geheugenmedium zoals een magneetschijf. Het verband tussen de sleutel en de fysieke plaats van het record wordt berekend op basis van een hashfunctie. Als twee verschillende sleutels eenzelfde resultaat voor die hashfunctie opleveren wordt een collisionfunctie gebruikt om een nieuwe locatie te bepalen. Een record wordt onmiddellijk teruggevonden op basis van zijn sleutelwaarde

8 Op het gebied van onderhoud betekent dit: Een nieuw record wordt geplaatst op basis van de waarde van zijn sleutel De plaats van een gewist record wordt onmiddellijk vrijgegeven. 8/ Een index sequentiële bestandsorganisatie Een index sequentieel bestand combineert de mogelijkheden van een sequentieel en van een direct bestand. Het bestand kan sequentieel doorlopen worden, records kunnen ook rechtstreeks teruggevonden worden op basis van een sleutelwaarde. Deze bestandsorganisatie biedt ook de mogelijkheid een record op te sporen op basis van een bepaalde sleutel en daarna het bestand verder sequentieel te doorlopen Keuze van een organisatievorm De keuze van de organisatievorm wordt mee bepaald door De omvang van de gegevensverzameling Het gebruik van de gegevensverzameling (invoerbestand, uitvoerbestand, invoer/uitvoerbestand, procesbestand) Het opslagmedium (tape, schijf) 2.3 Bewerkingen op de gegevens De gegevens moeten niet alleen opgeslagen worden in de computer. Er zal ook de nodige programmatuur nodig zijn om met de gegevens te werken. Deze programmatuur wordt zuiver in functie van het bestand in kwestie geschreven. Het programma benadert het bestand als een opeenvolgende reeks tekens en brengt zelf structuur in deze tekens. Dit maakt dat gegevensbestand en programma onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn Bewerkingen op records Toevoegen Gegevens moeten ingevoerd en opgeslagen worden Raadplegen Bepaalde gegevens moeten opgezocht en getoond worden Onderhouden De gegevens moeten up to date en betrouwbaar gehouden worden. Nieuwe gegevens moeten ingevoerd worden Bestaande gegevens moeten aangepast worden Verouderde gegevens moeten verwijderd worden

9 2.3.2 Bewerkingen op de bestanden in hun geheel 9/ Tonen De volledige inhoud van het bestand tonen op een gebruikersvriendelijke manier Sorteren De volledige inhoud van het bestand tonen in een bepaalde volgorde: b.v. een bestand met gegevens over klanten, alfabetisch op naam van de klant of een bestand met gegevens over personeelsleden in volgorde van indiensttreding, enz Samenvoegen Soms moeten de gegevens uit twee bestanden samengevoegd worden. Dit kan door de bestanden gewoon na elkaar te plaatsen. Men spreekt van concatenatie. De volgorde van de records in het samengevoegde bestand kan ook bepaald worden op basis van de inhoud van een bepaald veld. Men spreekt van mergen Kopiëren Dit gebeurt vooral in het kader van het maken van reservebestanden uit veiligheidsoverwegingen Reorganiseren Afhankelijk van de bestandsorganisatie kunnen er nadat een aantal toevoegingen en verwijderingen van records gebeurd zijn, gaten ontstaan in het bestand. Al die gaten nemen extra opslagruimte in beslag. Het bestand wordt bij een reorganisatie herschreven op een ander opslagmedium en eventueel teruggeplaatst. Op die manier wordt het bestand terug een geheel Verwijderen Bestanden die niet meer nodig zijn verwijderen om geheugenruimte te winnen. 2.4 Oefeningen 1. Noem enkele gegevensverzamelingen die je zou kunnen tegenkomen in een autoverhuurbedrijf. 2. Een bestand wordt opgeslagen op tape. Welke bestandsorganisaties komt hiervoor in aanmerking. 3. In een bibliotheek wordt een lijst bijgehouden van de aangekochte boeken. Geef een voorbeeld van een record dat in die lijst zou kunnen voorkomen. Bedenk ook geschikte veldnamen. 4. Inschrijvingen voor opleidingen i.v.m. office pakketten moeten geregistreerd worden. Hoe zou een record er kunnen uitzien? Bedenk geschikte veldnamen.

10 3 DATABASES EN DATABASE MANAGEMENT SYSTEMEN 10/70 Een andere manier om een gegevensverzameling op te slaan in een computer is in de vorm van een database. Een database is een verzameling gegevens die je op een gestructureerde manier kunt benaderen. Denk aan een grote archiefkast waarin alles netjes is opgeborgen, zodat je een bepaald dossier gemakkelijk kunt vinden. Belangrijk is dat de gegevens in een database zodanig zijn opgeslagen dat deze gegevens optimaal doorzoekbaar zijn. Een database management systeem of DBMS is software die het mogelijk maakt de gegevens in een database te onderhouden (invoeren van nieuwe gegevens, verwijderen van verouderde gegevens, wijzigen van bestaande gegevens) en de gewenste informatie op een efficiënte en snelle manier op te vragen. 3.1 Redundantie en inconsistentie Een belangrijk kenmerk van een database is dat een database geïntegreerd is. Dit betekent dat de gegevens in een database door meerdere programma s kunnen gebruikt worden. Dit staat in contrast met het opslaan van gegevens in bestanden. Bij een klassieke verwerking van gegevens via bestanden wordt per toepassing een aangepast gegevensbestand gedefinieerd. Een voorbeeld: Het secretariaat in een opleidingscentrum moet een overzicht kunnen maken van cursisten en hun behaalde resultaten. Een bestand wordt aangemaakt met deze gegevens evenals bijbehorende software om een overzicht van de resultaten af te drukken en nieuwe cursisten en resultaten toe te voegen. Bij de keuze van de bestandsorganisatie wordt rekening gehouden met de manier waarop het bestand zal gebruikt worden. De boekhouding van het centrum die het betalen van de inschrijvingsgelden opvolgt heeft dan weer een bestand nodig met daarin de gegevens van de cursisten, hoeveel het inschrijvingsgeld bedraagt en of het al betaald is. De boekhouding wil overzichten kunnen maken van het bedrag dat de cursisten moeten betalen en welke cursisten nog moeten betalen. Ook hier wordt een aangepaste bestandsorganisatie gekozen en aangepaste programmatuur geschreven. Zowel het secretariaat als de boekhouding slaan data i.v.m. cursisten op. Allebei hebben ze enerzijds informatie nodig over de cursisten die de andere afdeling ook nodig heeft (naam en adresgegevens) en anderzijds informatie die de andere afdeling niet nodig heeft (secretariaat: resultaten, boekhouding: te betalen bedragen). Als deze gegevens in een database worden opgeslagen, wordt elk gegeven slechts één keer opgeslagen. De naam en adresgegevens zullen dus slechts één keer opgeslagen worden. De software haalt voor de verschillende gebruikers aangepaste informatie op. Dit voorkomt dat gegevens dubbel opgeslagen worden of anders gezegd, dit voorkomt redundantie.

11 11/70 Redundantie veroorzaakt extra werk, vraagt meer geheugenruimte, en geeft bovendien aanleiding tot fouten. Immers, als gegevens veranderen moeten de wijzigingen niet op één plaats doorgevoerd worden, maar op elke locatie waar diezelfde gegevens opgeslagen zijn. Zo moet een adreswijziging van een cursist in de hierboven beschreven situatie met bestanden, niet alleen doorgevoerd worden in het bestand van het secretariaat, maar ook nog eens in het bestand van de boekhouding. Als een aanpassing niet doorgegeven of vergeten wordt op één van beide afdelingen, geeft dat aanleiding tot tegenstrijdige of inconsistente gegevens. Databases brengen dan weer andere problemen mee. Omdat de gegevens slechts één keer opgeslagen zijn, krijgt elke gebruiker te maken met dezelfde gegevensstructuur. Elke gebruiker wordt er bijvoorbeeld mee geconfronteerd dat het afleveradres van klanten genoteerd wordt, ook die afdelingen die geen boodschap hebben aan het afleveradres. Om dit te vermijden, krijgen gebruikers geen directe toegang tot de gegevens in een database. Zij kunnen de gegevens alleen benaderen via een database management systeem. Het DBMS moet ervoor zorgen dat elke gebruiker de opgeslagen gegevens op een voor hem nuttige en efficiënte manier kan bekijken. 3.2 Data abstractie Data abstractie heeft te maken met een strikte scheiding tussen de programmatuur en het opslaan van de gegevens. Bij het opslaan van gegevens in bestanden wordt de structuur van de bestanden ingebed in het programma. Dit betekent dat een wijziging aan de structuur van een gegevensbestand meteen ook een aanpassing van de bijbehorende programmatuur vraagt. De structuur van een database is echter opgeslagen in de database zelf en bijgevolg volledig gescheiden van de software die de toegang tot de gegevens verzorgt. We zeggen dat de data en de programmatuur onafhankelijk zijn. Om die onafhankelijkheid tussen programmatuur en data te bereiken worden de gegevens in een DBMS op drie verschillende niveaus van abstractie beschreven: het conceptuele, het fysieke en het externe schema.

12 12/70 extern schema extern schema extern schema Conceptueel schema Fysiek schema Het externe en het conceptuele schema worden gedefinieerd via een DDL (data definition language) Het conceptuele schema Het conceptuele schema, ook wel het logische schema genoemd, beschrijft de gegevens in functie van het datamodel (zie ook Hoofdstuk 7: Logisch databaseontwerp). Het bepaalt welke gegevens voor de hele organisatie opgeslagen worden en hoe ze gestructureerd worden. In een relationeel model zou dit er voor cursisten die zich inschrijven voor bepaalde opleidingen als volgt kunnen uitzien: Cursist(cursistid:string, naam:string, geboortedatum:datum) Opleiding(opleidingid:string, naam:string, aantal uur: integer) Inschrijving(cursistid:string, opleidingid:string) Het fysieke schema Het fysieke schema beschrijft hoe de relaties beschreven in het conceptuele schema effectief opgeslagen zullen worden. Welke toegangspaden moeten gevolgd worden om tot de gewenste informatie te komen? Welke indexen kunnen de verwerking van een bevraging bevorderen? Kan het clusteren van gegevens (het fysiek bij elkaar opslaan van gegevens uit gerelateerde tabellen) de prestaties verbeteren? Het externe schema Dank zij de externe schema s wordt de toegang tot de data aangepast aan de individuele gebruikers. Elke database heeft maar één conceptueel schema en één fysiek schema, maar meerdere externe schema s. Elk extern schema is aangepast aan een bepaalde groep gebruikers.

13 13/70 Een extern schema zal uit een aantal views en relaties bestaan gebaseerd op het conceptuele schema, maar de records in de views worden niet opgeslagen. Alleen de definitie van een view wordt opgeslagen, het resultaat wordt telkens opnieuw bepaald. Dit voorkomt redundantie en de bijbehorende mogelijke inconsistenties en zorgt er ook voor dat wijzigingen aan gegevens meteen merkbaar zijn in de resultaten van een view Data abstractie De verschillende hierboven beschreven schema s schermen de programmatuur af van wijzigingen in de structuur van de gegevens en de manier waarop ze opgeslagen worden. De externe schema s kunnen wijzigingen in het conceptuele schema opvangen. Men spreekt van logische data onafhankelijkheid. Het conceptuele schema kan dan weer wijzigingen in het fysieke schema opvangen. Men spreekt van fysieke data onafhankelijkheid. Gezien de voordelen van het gebruik van databases t.o.v. het werken met bestanden, zal in het vervolg van de cursus vooral bekeken worden hoe gegevens gestructureerd worden om ze op te slaan in een database. Dit is trouwens ook de opslagvorm die tegenwoordig het meest gebruikt wordt.

14 4 DE VERSCHILLENDE STAPPEN BIJ HET ONTWERPEN VAN EEN DATABASE Welke verschillende stappen worden doorlopen om gegevens zoals ze waargenomen worden in het dagelijkse leven om te zetten naar gegevens die kunnen opgeslagen worden in een database en die kunnen beheerd worden met een DBMS? 4.1 Stap 1: Analyse van de informatiebehoeften 14/70 Een eerste stap bij het ontwerpen van een database bestaat erin na te gaan wat een gebruiker verwacht van de database. De gebruiker beschrijft op een informele manier welke informatie hij via de database wil kunnen verkrijgen. Een vertrekpunt kan de huidige situatie zijn met daaraan gekoppeld welke veranderingen (verbeteringen) verwacht worden en welke nieuwe elementen moeten toegevoegd worden. Ook overzichten en formulieren die de gebruiker hanteert kunnen bijdragen tot een bepaling van de informatiebehoeften. Hieruit leidt de ontwerper af welke gegevens zullen opgeslagen worden, waar die gegevens vandaan kunnen komen en welke toepassingen moeten ontwikkeld worden om de gewenste informatie op te vragen. Er wordt ook al nagegaan welk type operatie het meest van toepassing zal zijn in de database (gegevens aanpassen, informatie opvragen, ) en welke prestaties er verwacht worden (om welke hoeveelheden data gaat het?, binnen welke tijdspanne moet de informatie ter beschikking zijn?) 4.2 Stap 2: Conceptueel database ontwerp De informatie, verzameld in de vorige stap wordt omgezet in een meer formele beschrijving van de gegevens: welke gegevens zullen opgeslagen worden, aan welke voorwaarden moeten die gegevens voldoen, Een manier van voorstellen die hierbij dikwijls gebruikt wordt, is het ER model (entity relationship model). 4.3 Stap 3: Logisch database ontwerp Er wordt een DBMS gekozen om het ontwerp te implementeren. Het conceptuele model wordt vertaald in een database schema dat past in het datamodel van het gekozen DBMS. Momenteel is een relationeel database model erg populair en daar wordt in deze cursus dan ook het meest uitgebreid op in gegaan. Andere modellen die in het verleden nogal gebruikt werden zijn het hiërarchische model en het netwerkmodel. Tegenwoordig komen aansluitend bij de evolutie naar programmeren in object georiënteerde talen ook meer en meer object georiënteerde databases en object relationele database systemen in gebruik. 4.4 Stap 4: Verdere verfijning van het schema In deze verdere verfijning worden de relaties in het schema bepaald en wordt ook nagegaan of het schema geen problemen kan opleveren zoals redundantie, inconsistenties Daar waar de vorige stappen eerder op een intuïtieve basis

15 werden uitgevoerd, bestaat voor deze stap een vaste techniek, normaliseren genoemd. 15/ Stap 5: Fysiek database ontwerp In deze stap worden nog verdere wijzigingen doorgevoerd zoals het aanmaken van indexen, eventueel het samenvoegen van tabellen, om de belasting van het systeem te minimaliseren en de prestaties te maximaliseren. 4.6 Stap 6: Ontwerp van de beveiliging Ten slotte worden verschillende types gebruikers gedefinieerd op basis van wat ze zullen doen met de database. Per type gebruiker wordt bepaald tot welk deel van de database het toegang moet krijgen en tot welk deel van de database het geen toegang mag hebben. 4.7 Opmerkingen In de praktijk zal bij het ontwerp van een database dikwijls wel gestart worden met het uitvoeren van deze zes stappen. Het resultaat zal echter telkens opnieuw moeten getoetst worden aan de eisen van de gebruikers en aan de realiteit. Dit kan betekenen dat een aantal stappen opnieuw moeten bekeken worden. Ook het ontwikkelen van de applicaties in het DBMS kan aanleiding geven tot het opnieuw uitvoeren van een aantal stappen. In dit hoofdstuk werd een algemeen overzicht van de verschillende stappen gegeven. In de volgende hoofdstukken komen deze stappen wat uitgebreider aan bod.

16 16/70 5 DE INFORMATIEBEHOEFTEN 5.1 Hoe bepaal je de informatiebehoeften De informatiebehoeften bepalen gebeurt grotendeels op basis van gesprekken met de klant. Daaruit moet blijken welke gegevens er ter beschikking zijn en hoe die gegevens bekomen worden en ook welke overzichten, rapporten op basis van die gegevens moeten opgemaakt worden. Bij het bepalen van de informatiebehoeften gaan we uit van de formulieren, rapporten en lijsten die binnen het bedrijf gebruikt worden. Een voorbeeld In een bedrijf worden de bestellingen van klanten geregistreerd op een bestelbon. Bestelbonnummer: 165 Datum: 24/04/1997 Klantnummer: Klantnaam: Piet Pieters Adres: Pieperseweg Bommerskonte Tel.: 09/ Leveringsdatum: 04/05/1997 Artikelnr Omschrijving Aantal Eenheidsprijs 735 Keizerskroon - rood Klimroos - Swan Lake Dahlia's 30 5 Op basis van die bestelbonnen worden voor het magazijn pickinglists gemaakt. De magazijnier gebruikt die pickinglists om de bestellingen van de klanten klaar te maken.

17 17/70 Pickinglistnummer : 165 Leveringsdatum : 04/05/1997 Klantgegevens Artikelgegevens Nr. Naam Nr. Omschrijving Aantal Piet Pieters 735 Keizerskroon - rood Klimroos - Swan Lake Dahlia's 30 TOTAAL Jans Janssen 530 Krokussen - gemengd Tulpen - botanische Keizerskroon - geel Dahlia's Gladiolen 50 TOTAAL 190 Uit deze beschrijving komen twee informatiebehoeften naar voren: Bestelbonnen Picking lists 5.2 Oefeningen Een autoverhuurbedrijf Een autoverhuurbedrijf met verschillende filialen verspreid over heel België, wil overgaan tot automatisering van zijn gegevens. Naar aanleiding van elke verhuring wordt een huurovereenkomst afgesloten. Elke huurovereenkomst krijgt een uniek nummer. Uit de huurovereenkomst blijkt o.a. in welk filiaal de auto gehuurd werd, welke auto er juist gehuurd werd, wie de auto huurt en over welk rijbewijs die persoon beschikt, op welke datum de reservatie gebeurde, gedurende welke periode de huurovereenkomst geldig is, in welk filiaal de auto terug binnen gebracht wordt en wanneer.

18 AUTOVERHUUR HUUROVEREENKOMST Datum reservering: Filiaal ID: 56 Filiaalgegevens: J. Janssens Dorpsstraat Borgerhout Klantnummer: 0078 Klantnaam: Peeters Adres: Steenstraat 5, 2018 Antwerpen Telefoon: Nummer rijbewijs: K Categorie: ABE Model: Opel Corsa Kenteken: AAA123 Te huren van: tot en met: Afhaaltijd na uur Terugbrengtijd voor uur Te betalen: 225,- Terugbrengstatus: op tijd Terugbrengen in filiaal: 53 Tankinhoud: Vol Kilometerstand: /70 Bij een reservatie wordt nagegaan aan de hand van een vlootlijst welke auto s er ter beschikking zijn en hoeveel de huurprijs bedraagt. AUTOVERHUUR VLOOTOVERZICHT FILIAAL: 56 Leenautonr Model Kenteken Onderhoud Verhuur Dagtarief 1 Opel Astra ABC Uitgeleend 75 7 Renault 88 DEF Op Voorraad Ford Kia GHI789 0 In onderhoud Ford Kia ABC234 0 Op voorraad 90 Op regelmatige basis organiseert het bedrijf een reclamecampagne en stuurt dan een reclamefolder naar al zijn klanten met een overzicht van de promoties en de periode waarin ze van toepassing zijn. Bepaal de informatiebehoeften van dit autoverhuurbedrijf Opleidingen bureautica Bepaal de informatiebehoeften voor de hieronder beschreven situatie: De VDAB heeft een opleidingsdienst voor eigen personeel. Elk jaar krijgen alle personeelsleden een brochure waarin de opleidingen Bureautica staan die zij kunnen volgen. De personeelsleden krijgen ook een inschrijvingsformulier waarop zij de opleidingen kunnen noteren die ze wensen te volgen. Zij moeten daarop naast hun persoonsgegevens, de inschrijvingsdatum, de afdeling waarop ze werken en de locatie waar ze werken opgeven voor welke opleidingen zij zich inschrijven. Hieronder een voorbeeld van dergelijk inschrijvingsformulier.

19 19/70 Inschrijvingsformulier Bureautica opleidingen voor VDAB personeel Persoonsgegevens: Naam: Coppens Inschrijvingsdatum: Voornaam: Robin 15/2/2006 Adres: Dorp 6 Postcode: 1745 Gemeente: Opwijk Vestigingsgegevens: Afdeling: Administratie Training & Opleiding Bouw Verantwoordelijke: De Paepe Adres: Meulebroekstraat 52 Postcode: 9220 Gemeente: Hamme (O.-Vl.) Ik wens mij in te schrijven voor volgende opleidingen: Opleidingscode: Opleidingsnaam: 5 Inleiding Word 8 Vervolmaking Word 9 PowerPoint Het inschrijvingsformulier bezorgen ze aan de opleidingsdienst. De opleidingsdienst stelt een planning samen op basis van de binnengekomen inschrijvingsformulieren. Uit deze planning blijkt waar en wanneer een bepaalde opleiding kan doorgaan, wie er ingeschreven is voor de opleiding en of die kandidaten al uitgenodigd zijn, al bevestigd of geannuleerd hebben of gevraagd hebben de inschrijving te verplaatsen naar een latere datum.

20 Opleidingscode: 5 Opleidingsnaam: Inleiding Word Sessie: 1 Planning opleidingen voor VDAB personeel Datums: 13/10/ /10/ /10/2003 Deze opleiding gaat door te: Training & Opleiding Bureautica/Informatica F.Rooseveltplaats Antwerpen Uitgenodigd (U) - Bevestigd (B) - Annulatie (A) Later(L) 20/70 Pnr. Naam Adres PN Gemeente U B A L 6 Boelens Danny Gravenstraat Zele X 17 Coppens Robin Dorp Opwijk X X 58 Daelmans Karolien Hoge Akker Dendermon X X 32 De Ridder Francine St Janstraat Merchtem X X 50 Delens Marc Populierenlaan 9200 Dendermon X X 29 Lissens Anne Kerkstraat Dendermon X X 76 Meert Piet Oosthoek Zele X X X 91 Plasmans Erwin Binneweg Buggenhout X X 83 Van Der Straeten Zeedijk Koksijde X 81 Verhaeghen An Straat Dendermon X X De personeelsleden krijgen vervolgens een uitnodiging voor de opleiding. In deze brief wordt de inschrijving bevestigd en gemeld op welke dagen en op welke locatie de opleiding doorgaat. Onderaan de brief zit een antwoordstrookje waarmee ze hun deelname kunnen bevestigen of annuleren. Op de laatste dag van de opleiding krijgen de personeelsleden ook nog een evaluatieblad waarop zij een beoordeling over de opleiding geven. De brochure die de personeelsleden krijgen en de inschrijvingsformulieren wil de opdrachtgever behouden. Het is niet de bedoeling dat de personeelsleden inschrijven voor een opleiding via Internet. Niet alle personeelsleden hebben immers een PC. Het opzet is hier dat je de inschrijvingsformulieren invoert in de PC. Het plannen van opleidingen, de uitnodigingen, aanwezigheidslijsten en evaluatieformulieren zou dan geautomatiseerd kunnen gebeuren.

Opleiding SQL / Systeemanalyse IBK ERD. Hogeschool Rotterdam

Opleiding SQL / Systeemanalyse IBK ERD. Hogeschool Rotterdam Opleiding SQL / Systeemanalyse IBK ERD Hogeschool Rotterdam ERD ERD = Entity Relationship diagram is een model of diagram voor het inzichtelijk te maken van een conceptueel datamodel. Het is een visuele

Nadere informatie

Les S-01: De basisbeginselen van SQL

Les S-01: De basisbeginselen van SQL Les S-01: De basisbeginselen van SQL 1.0 Relationele databases en SQL Een database is een bestand waarin gegevens worden opgeslagen in de vorm van tabellen. Zo kan een huisarts met behulp van een database

Nadere informatie

9 Werken met meer tabellen (zie ook query s)

9 Werken met meer tabellen (zie ook query s) 9 Werken met meer tabellen (zie ook query s) 9.1 Inleiding werkwijze je moet begrijpen waarom in de praktijk een databank meestal opgebouwd wordt met verschillende tabellen die aan elkaar gekoppeld worden.

Nadere informatie

Workshop 3x. Normaliseren. Normaliseren. Hiëarchische database ODBMS. Relationele database. Workshop 14 oktober 2010. A. Snippe ICT Lyceum 1

Workshop 3x. Normaliseren. Normaliseren. Hiëarchische database ODBMS. Relationele database. Workshop 14 oktober 2010. A. Snippe ICT Lyceum 1 Workshop 3x Analytisch vermogen Huiswerk Lestijden 10:00 12:30 Pauze 10:15 10:30 Deze les: Hiëarchische database Relationele database ODBMS Normaliseer stappen Hiëarchische database Elk record in een database

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Les 10 : Aanmaken van een database (deel2).

Les 10 : Aanmaken van een database (deel2). Les 10 : Aanmaken van een database (deel2). Wat is een database? Een centrale opslagruimte voor gegevens. Alle informatie wordt centraal opgeslagen en kan door iedereen geraadpleegd worden. Voordelen van

Nadere informatie

Handleiding kasten Extern documentenbeheer

Handleiding kasten Extern documentenbeheer Handleiding kasten 1. Inleiding... 3 2. Voorbereiding en organisatie... 4 2.1. Fysieke locatie van de kast(en) bepalen... 4 2.1.1. Ftp of http-server instellingen... 4 2.1.2. Locatie op je eigen boekhoudserver

Nadere informatie

Als er besloten is een database op te stellen dient men een analyse van de informatiegegevens te volbrengen.

Als er besloten is een database op te stellen dient men een analyse van de informatiegegevens te volbrengen. Normaliseren Een van de voornaamste rollen in een informatie systeem is het bewaren van gegevens en liefst over een lange tijd. Meestal doen we dat door middel van een gegevensbank of databank. Deze gestructureerde,

Nadere informatie

Informatie Systeem Ontwikkeling ISO 2R290

Informatie Systeem Ontwikkeling ISO 2R290 Informatie Systeem Ontwikkeling ISO 2R290 docent: Prof. dr. Paul De Bra Gebaseerd op: Database System Concepts, 5th Ed. doel van dit vak kennis van en inzicht in basisbegrippen over informatiesystemen

Nadere informatie

DATAMODEL SQL. Middelbare School. Versie 1.0 Datum 30 oktober 2010 Auteur Mark Nuyens, studentnummer: 500625333 Groep TDI 1

DATAMODEL SQL. Middelbare School. Versie 1.0 Datum 30 oktober 2010 Auteur Mark Nuyens, studentnummer: 500625333 Groep TDI 1 DATAMODEL SQL Middelbare School Versie 1.0 Datum 30 oktober 2010 Auteur Mark Nuyens, studentnummer: 500625333 Groep TDI 1 INHOUDSOPGAVE 1. Informatiedomein 3 1.1 Informatiedomein 3 1.2 Toepassingen 3 2.

Nadere informatie

Databases en SQL Foundation (DBSQLF.NL)

Databases en SQL Foundation (DBSQLF.NL) Databases en SQL Foundation (DBSQLF.NL) EXIN Hét exameninstituut voor ICT ers Janssoenborch - Hoog Catharijne Godebaldkwartier 365 3511 DT Utrecht Postbus 19147 3501 DC Utrecht Nederland T +31 30 234 48

Nadere informatie

Databanken: Inleidende begrippen, normalisatie en ERD

Databanken: Inleidende begrippen, normalisatie en ERD Databanken: Inleidende begrippen, normalisatie en ERD Inhoud 1 Gegevens en betrouwbaarheid 3 1.1 Gegevens en informatie 3 1.2 Integriteit 3 1.3 Gegevensgerelateerde begrippen 4 1.4 Opslaggerelateerde begrippen

Nadere informatie

Systeemontwikkeling, Hoofdstuk 4, Tabellen maken in MS Access 2010

Systeemontwikkeling, Hoofdstuk 4, Tabellen maken in MS Access 2010 4 Tabellen maken in MS Access In dit hoofdstuk starten we met de bouw van ons informatiesysteem met de belangrijkste bouwstenen: de tabellen. 4.1 Starten met MS Access Als je het programma Microsoft Access

Nadere informatie

Info-books. Toegepaste Informatica. Handleiding. Deel 40c : Gegevensbeheer en algoritmen in Access. HA40c. Jos Gils Erik Goossens

Info-books. Toegepaste Informatica. Handleiding. Deel 40c : Gegevensbeheer en algoritmen in Access. HA40c. Jos Gils Erik Goossens Info-books HA40c Toegepaste Informatica Handleiding Deel 40c : Gegevensbeheer en algoritmen in Access Jos Gils Erik Goossens Veldlengte Het maximale aantal tekens dat in een veld kan ingevoerd worden.

Nadere informatie

Databases - Inleiding

Databases - Inleiding Databases Databases - Inleiding Een database is een verzameling van een aantal gegevens over een bepaald onderwerp: een ledenbestand van een vereniging, een forum, login gegevens. In een database worden

Nadere informatie

DATABASE ONTWERP. Casus: Bouwonderneming. Relationeel model: Is winstgevendheid af te leiden? Waar blijven geleverde hoeveelheden?

DATABASE ONTWERP. Casus: Bouwonderneming. Relationeel model: Is winstgevendheid af te leiden? Waar blijven geleverde hoeveelheden? Casus: Bouwonderneming Een bouwonderneming heeft een database met gegevens over projecten, materialen en leveranciers. Projecten worden van elkaar onderscheiden door hun naam; materialen en leveranciers

Nadere informatie

Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate. Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans

Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate. Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans Abstract Modelleren op basis van de open standard ArchiMate is een goed uitgangspunt voor

Nadere informatie

het bank voorbeeld ISO Datamodelleren modelleren met het E-R R model een database ontwerpen verzamelingen van relaties (verbanden)

het bank voorbeeld ISO Datamodelleren modelleren met het E-R R model een database ontwerpen verzamelingen van relaties (verbanden) het bank voorbeeld ISO Datamodelleren Prof. dr. Paul De Bra waarom zijn er drie tabellen om klanten en rekeningen voor te stellen? customer (customer_name, customer_street, customer_city) account (account_number,

Nadere informatie

SQL is opgebouwd rond een basisinstructie waaraan één of meerdere componenten worden toegevoegd.

SQL is opgebouwd rond een basisinstructie waaraan één of meerdere componenten worden toegevoegd. BASISINSTRUCTIES SQL SQL : Structured Query Language is een taal gericht op het ondervragen van een relationele database en die aan veel klassieke databasemanagementsystemen kan worden gekoppeld. SQL is

Nadere informatie

Handleiding puntenboek-module

Handleiding puntenboek-module Handleiding puntenboek-module Inleiding Het puntenboek is een tool dat u toelaat om opdrachten (score-elementen) te definiëren, deze omschrijven informatie op de ELO die gescoord kan worden. Dit kan veel

Nadere informatie

1 Download de database 'bieren.mdb' en bewaar het bestand in c:\werkmap van je computer.

1 Download de database 'bieren.mdb' en bewaar het bestand in c:\werkmap van je computer. DataBase Management & Databasetechnologie We gaan nu aan de slag met het databasemanagementprogramma Access. Zo'n set programma's waarmee je databases kunt maken, beheren en bevragen noemt men ook wel

Nadere informatie

6. Het maken van een database

6. Het maken van een database 6. Het maken van een database 6.1. Inleiding In hoofdstuk 5 heb je de oefendatabase gemaakt doormiddel van een script. In dit hoofdstuk ga je zelf een database maken en deze vullen met tabellen. Hiervoor

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE BEHEERDERS HANDLEIDING

INHOUDSOPGAVE BEHEERDERS HANDLEIDING INHOUDSOPGAVE BEHEERDERS HANDLEIDING Login...2 Gebruikte symbolen...3 Bewerken diensten...5 Bewerken evenementen...6 Bewerken ledensoort...7 Bewerken tijden...8 Schema soort...9 Schema schema tijden...10

Nadere informatie

PlanCare Dossier V11.4 Carrouselkaarten. Inhoudsopgave

PlanCare Dossier V11.4 Carrouselkaarten. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inleiding... 2 maken... 2 Matrixkaart... 3 Open vragen kaart... 5 wijzigen... 6 verwijderen... 7 gebruiken... 7 Handelingen met huidige selectie... 8 PlanCare Dossier V11.4 - Pagina 1 van

Nadere informatie

Opleiding Technische Informatica 2007-2008 Ontwerp Gericht Onderwijs 1.1 (2IO50) Technische documentatie

Opleiding Technische Informatica 2007-2008 Ontwerp Gericht Onderwijs 1.1 (2IO50) Technische documentatie Opleiding Technische Informatica 2007-2008 Ontwerp Gericht Onderwijs 1.1 (2IO50) Technische documentatie Eindhoven, 24 augustus 2007 Gemaakt door: Meulemans, W. Dinkla, K. Coördinator: Sidorova, dr. N.

Nadere informatie

2.4.4 LibreOffice Werkblad Mac

2.4.4 LibreOffice Werkblad Mac 2.4.4 LibreOffice Werkblad Mac Deze cursus bestaat uit 4 delen. 1. Werkblad gebruiken voor berekeningen 2. Werkblad gebruiken voor het maken van lijsten 3. Werkblad gebruiken voor een (eenvoudige) boekhouding

Nadere informatie

Uitleg Eigenaren & Eigenarenafrekening

Uitleg Eigenaren & Eigenarenafrekening Uitleg Eigenaren & Eigenarenafrekening Eigenaar (Gebruiker ) Huis 1 (Object) Huis 2 (Object) Reservering voor n Object, met n gekoppelde Reserveringsoort Reserveringsoort(en) bevat voorwaarden voor de

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Handleiding. TAM Pandjeshuis Software. Documentnaam : TAM Handleiding Datum : 12-05-2014 Versie : V0.02 Opgesteld door : TAMSOFT Software Engineering

Handleiding. TAM Pandjeshuis Software. Documentnaam : TAM Handleiding Datum : 12-05-2014 Versie : V0.02 Opgesteld door : TAMSOFT Software Engineering Handleiding Documentnaam : TAM Handleiding Datum : 12-05-2014 Versie : V0.02 Opgesteld door : TAMSOFT Software Engineering Inhoud 1 Software installatie... 2 2 Programma starten en instellen... 2 2.1 Opnieuw

Nadere informatie

EUROPEES COMPUTER RIJBEWIJS / INTERNATIONAAL COMPUTER RIJBEWIJS ADVANCED DATABASE

EUROPEES COMPUTER RIJBEWIJS / INTERNATIONAAL COMPUTER RIJBEWIJS ADVANCED DATABASE EUROPEES COMPUTER RIJBEWIJS / INTERNATIONAAL COMPUTER RIJBEWIJS ADVANCED DATABASE The European Computer Driving Licence Foundation Ltd. Portview House Thorncastle Street Dublin 4 Ierland Tel: + 353 1 630

Nadere informatie

Inform BVBA. Scarabee Handleiding Agenda

Inform BVBA. Scarabee Handleiding Agenda Inform BVBA Scarabee Handleiding Agenda Steven De Ryck Juni 2009 Inhoudsopgave Inleiding...3 1 Overzicht agenda s...4 2 Detailfiche agenda...5 2.1 Velden...5 2.2 Subforms...5 2.2.1 Alleen lezen...5 2.2.2

Nadere informatie

Functioneel ontwerp. Omgevingsloket online. Koppeling met BAG

Functioneel ontwerp. Omgevingsloket online. Koppeling met BAG Functioneel ontwerp Omgevingsloket online Koppeling met BAG Juli 2014 Release 2.10 Pagina 1 van 14 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Identificatie 3 1.2 Doel van dit document 3 1.3 Randvoorwaarden, uitgangspunten

Nadere informatie

AFO 241 - Leveranciers

AFO 241 - Leveranciers AFO 241 - Leveranciers 241.1 Inleiding[//] Het systeem hanteert een authority bestand voor leveranciers waarin alle leveranciers opgenomen worden. Bij het invoeren van een bestelling wordt een leverancier

Nadere informatie

Handleiding ONLI. Inhoudstafel

Handleiding ONLI. Inhoudstafel Handleiding ONLI Versiebeheer: Versie Datum wijzigingen 1.0 19/01/2015 Eerste versie 1.1 30/01/2015 Blz. 9 : antwoorden op een bericht in je mailbox die verstuurd werd uit ONLI. Inhoudstafel Inleiding...

Nadere informatie

Login. Login pagina Bardiensten On-Line. Alvorens men met het bardiensten on-line programma kan werken dient men eerst in te loggen.

Login. Login pagina Bardiensten On-Line. Alvorens men met het bardiensten on-line programma kan werken dient men eerst in te loggen. INHOUDSOPGAVE Login... 2 Gebruikte symbolen... 3 Bewerken diensten... 5 Bewerken evenementen... 6 Bewerken ledensoort... 7 Bewerken tijden... 8 Schema soort... 9 Schema schema tijden... 10 Bewerken Verenigings

Nadere informatie

https://pvo-idbeheer.vlaanderen.be

https://pvo-idbeheer.vlaanderen.be HANDLEIDING Gebruikersbeheer voor intergemeentelijke entiteiten april 2015 De toegang tot het online rapporteringsinstrument van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) verloopt via het gebruikersbeheerplatform

Nadere informatie

Handleiding 103: Collecte Database (CDB) voor Wijkhoofden

Handleiding 103: Collecte Database (CDB) voor Wijkhoofden Handleiding 103: Collecte Database (CDB) voor Wijkhoofden Gebruik handleiding 103: Deze handleiding is bestemd voor wijkhoofden en Vrienden die gegevens gaan verwerken en bewerken in een wijk binnen een

Nadere informatie

Praktijkinstructie Tekstverwerking 1 (CSE12.1/CREBO:53139)

Praktijkinstructie Tekstverwerking 1 (CSE12.1/CREBO:53139) instructie Tekstverwerking 1 (CSE12.1/CREBO:53139) pi.cse12.1.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd

Nadere informatie

DataBase Manager KIWANIS BELGIUM LUXEMBOURG. Commissie Communicatie juni 2013 Rudy Broucke

DataBase Manager KIWANIS BELGIUM LUXEMBOURG. Commissie Communicatie juni 2013 Rudy Broucke DataBase Manager KIWANIS BELGIUM LUXEMBOURG Commissie Communicatie juni 2013 Rudy Broucke INHOUD Synthese van de rol van de DBM Bijzonder toegang binnen www.kiwanis.be Directory OnLine Beheer clubs Ledenstatistiek

Nadere informatie

AFO 142 Titel Aanwinsten Geschiedenis

AFO 142 Titel Aanwinsten Geschiedenis AFO 142 Titel Aanwinsten Geschiedenis 142.1 Inleiding Titel Aanwinsten Geschiedenis wordt gebruikt om toevoegingen en verwijderingen van bepaalde locaties door te geven aan een centrale catalogus instantie.

Nadere informatie

MODULEBESCHRIJVING Databases DBS1

MODULEBESCHRIJVING Databases DBS1 MODULEBESCHRIJVING Databases DBS1 Samensteller(s): Richard van den Ham Datum: 30-08-2012 Versie: 1.0 Module: Databases Identificatie Progresscode: DBS1 Semester: 1 Omvang: 140 SBUs/ 5 ECTS-punten Lestijd:

Nadere informatie

HUISREGELS COMPUTERGEBRUIK

HUISREGELS COMPUTERGEBRUIK Informatiebeveiliging NEN 7510 HUISREGELS COMPUTERGEBRUIK 2010 03-08-2010 Hoorn Inleiding In dit document wordt aangegeven welke huisregels binnen het gelden voor het gebruik van informatiesystemen, computers

Nadere informatie

Objecttype Reactie Actie EGEM

Objecttype Reactie Actie EGEM 1 Overzicht ontvangen commentaar op het Referentiemodel Gemeentelijke Basisgegeven Zaken v0.9 (Herkomst van de reacties is bij EGEM bekend) 1 2.2 / 13 Besluit Een twijfelgeval is nog BESLUIT, goed beschouwd

Nadere informatie

Deel V. Cursusbeheer. Handleiding CVOSoft en CVOSoft.NET. Handleiding CVOSoft Deel V Cursussen 1/11

Deel V. Cursusbeheer. Handleiding CVOSoft en CVOSoft.NET. Handleiding CVOSoft Deel V Cursussen 1/11 Handleiding CVOSoft Deel V Cursussen 1/11 Handleiding CVOSoft en CVOSoft.NET Deel V Cursusbeheer Handleiding CVOSoft Deel V Cursussen 2/11 1 Cursussen 1.1 Inleiding Beheer van cursussen omvat 4 onderdelen:

Nadere informatie

INSTALLATIEHANDLEIDING

INSTALLATIEHANDLEIDING INSTALLATIEHANDLEIDING Update van uw Mamut programma EEN GEDETAILLEERDE STAP-VOOR-STAP BESCHRIJVING VAN HOE U EEN UPDATE KUNT MAKEN VAN UW MAMUT BUSINESS SOFTWARE PROGRAMMA (VAN VERSIE 9.0 OF NIEUWER).

Nadere informatie

8. Adresetiketten maken

8. Adresetiketten maken 8. Adresetiketten maken In deze module leert u: - Hoe u een adressenbestand kunt maken; - Hoe u een adressenbestand kunt koppelen aan Writer; - Hoe u adresetiketten van dat adressenbestand kunt maken;

Nadere informatie

AFO 231 Registratie facturen

AFO 231 Registratie facturen AFO 231 Registratie facturen 231.1 Inleiding De factuurregistratie hangt nauw samen met de manier waarop het budgetbeheer uitgevoerd wordt. Wij raden dan ook aan de paragraaf over AFO 243 ( Budgetbeheer

Nadere informatie

INSTRUCT Samenvatting Praktijk Access 2010, H2 SAMENVATTING HOOFDSTUK 2

INSTRUCT Samenvatting Praktijk Access 2010, H2 SAMENVATTING HOOFDSTUK 2 SAMENVATTING HOOFDSTUK 2 Sorteren en filteren in een tabel Sorteren kun je met de knoppen (Oplopend) en (Aflopend). Hiermee zet je records in alfabetische of numerieke volgorde. Er wordt gesorteerd op

Nadere informatie

Het belang van. Data Modellering. GEMINIT Training. Data Modellering. Frédéric BARBIER

Het belang van. Data Modellering. GEMINIT Training. Data Modellering. Frédéric BARBIER Het belang van Data Modellering Studiedag Informatiemanagement Politeia, 22 februari 2013, Gent Open data en de cloud: een revolutie in de informatiehuishouding van de overheid Training Data Modellering

Nadere informatie

Doelstellingen: module 3 formulieren. 3.1 Doel. Tip: maximaliseer steeds je venster voordat je gegevens invoert.

Doelstellingen: module 3 formulieren. 3.1 Doel. Tip: maximaliseer steeds je venster voordat je gegevens invoert. Doelstellingen: module 3 formulieren De functie van een formulier kunnen toelichten. Een nieuw formulier ontwerpen aan de hand van de wizard. Een bestaand formulier gebruiken als databank interface. Besturingselementen

Nadere informatie

AFO 139 Automatische export

AFO 139 Automatische export AFO 139 Automatische export 139.1 Inleiding Vubis Smart beschikt over de mogelijkheid om volledig automatisch beschrijvingen te exporteren naar bestanden op de server. Andere bibliotheken (ongeacht of

Nadere informatie

Het omzetten van een ER-diagram naar SQL

Het omzetten van een ER-diagram naar SQL Het omzetten van een ER-diagram naar SQL Huub de Beer Eindhoven, 4 juni 2011 Omzetting ER-diagram naar SQL in twee stappen 1: ER-Diagram relationeel model Onderwerp van hoofdstuk 3 Entiteittype relatie,

Nadere informatie

Miniles gegevensbanken bevragen met SQL

Miniles gegevensbanken bevragen met SQL Miniles gegevensbanken bevragen met SQL In deze miniles gaat het over gegevensbanken of databases. Dit zijn bestanden waarin gegevens kunnen worden opgeslagen. Het is dan van belang dat je op een eenvoudige

Nadere informatie

Koppeling met een database

Koppeling met een database PHP en MySQL Koppeling met een database 11.1 Inleiding In PHP is het eenvoudig om een koppeling te maken met een database. Een database kan diverse gegevens bewaren die met PHP aangeroepen en/of bewerkt

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 9 Nieuwsbrief 9 Introductie Visual Steps 10 Wat heeft u nodig? 11 Hoe werkt u met dit boek?

Inhoudsopgave Voorwoord 9 Nieuwsbrief 9 Introductie Visual Steps 10 Wat heeft u nodig? 11 Hoe werkt u met dit boek? Inhoudsopgave Voorwoord... 9 Nieuwsbrief... 9 Introductie Visual Steps... 10 Wat heeft u nodig?... 11 Hoe werkt u met dit boek?... 12 Uw voorkennis... 13 De volgorde van lezen... 14 De schermafbeeldingen...

Nadere informatie

MS Access. Module 0. MS Access, versie 2000 (NL) Nummer: 256 (11062002) The Courseware Company

MS Access. Module 0. MS Access, versie 2000 (NL) Nummer: 256 (11062002) The Courseware Company MS Access Module 0 MS Access, versie 2000 (NL) Nummer: 256 (11062002) The Courseware Company Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I WOSI Ruud Jungbacker en Michael de Vries - Technisch ontwerp Website Document historie Versie(s) Versie Datum Status Omschrijving / wijzigingen 0.1 20 nov 2008 Concept

Nadere informatie

Portfolio Handleiding / faq

Portfolio Handleiding / faq Portfolio Handleiding / faq Wat is een portfolio? Waar vind ik het portfolio? Wat vind ik allemaal op mijn portfoliopagina? Hoe pas ik mijn introductietekst aan? Wat zijn portfoliomappen en portfolio-items?

Nadere informatie

INLEIDING... 1 AFSPRAKEN... 2 INHOUDSOPGAVE...

INLEIDING... 1 AFSPRAKEN... 2 INHOUDSOPGAVE... Inhoudsopgave INLEIDING... 1 AFSPRAKEN... 2 INHOUDSOPGAVE... 3 1 DE DATABASE CURSUSSEN... 9 1.1 Inleiding... 9 1.2 Het voorbeeld... 9 1.2.1 Probleemomschrijving... 9 1.2.2 Concretisering en vragen naar

Nadere informatie

BIJLAGE BIJ DE HANDLEIDING NAVISION INCADEA DOSSIERBEHEER SALES REVIEW & TOOLS

BIJLAGE BIJ DE HANDLEIDING NAVISION INCADEA DOSSIERBEHEER SALES REVIEW & TOOLS Copyright BMW GROUP Belux / Revisie 0 BIJLAGE BIJ DE HANDLEIDING NAVISION INCADEA DOSSIERBEHEER SALES REVIEW & TOOLS Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

Projecten Applicatie Ontwikkeling

Projecten Applicatie Ontwikkeling Projecten Applicatie Ontwikkeling Standaarden Normaliseren ROC Flevoland Werner Pauchli Versie 1.0 Almere, 15 januari 2004 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inhoudsopgave 3 1. Documentbeheer 4 2. Inleiding

Nadere informatie

Office LibreOffice Werkblad gebruiken

Office LibreOffice Werkblad gebruiken office_lo_werkblad_gebruiken/05-03-15/pag 1/6 Office LibreOffice Werkblad gebruiken Deze les bestaat uit 4 delen. 1. Werkblad gebruiken voor berekeningen 2. Werkblad gebruiken voor het maken van lijsten

Nadere informatie

Opdrachten databaseontwikkeling. Niveau 3/4

Opdrachten databaseontwikkeling. Niveau 3/4 Opdrachten databaseontwikkeling. Bij: databaseontwikkeling Access 2000/2002 Niveau 3/4 Opdracht 01. In de bijlage van deze opdrachten wordt stap voor stap aangegeven welke stappen je moet volgen om tot

Nadere informatie

Export/Import van Straten

Export/Import van Straten Technische nota AbiFire v5.4/v6.1 Export/Import van Straten Laatste revisie: 4 juli 2012 Inhoudopgave 1 Inleiding... 1 2 Overzicht van de gegevens in de import/export... 2 3 Export gegevens van de straten...

Nadere informatie

Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming 1 september 2007 STUDIEGEBIED ICT. Modulaire opleiding Informatica: Programmeren AO IC 002

Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming 1 september 2007 STUDIEGEBIED ICT. Modulaire opleiding Informatica: Programmeren AO IC 002 STUDIEGEBIED ICT Modulaire opleiding Informatica: AO IC 002 Versie 2.0 BVR Pagina 1 van 21 Inhoud 1 Deel 1 Opleiding... 4 1.1 Korte beschrijving... 4 1.1.1 Inhoud... 4 1.1.2 Modules... 4 1.1.3 Niveau en

Nadere informatie

Hoofdstuk 13: Sorteren & Filteren* 2010

Hoofdstuk 13: Sorteren & Filteren* 2010 Hoofdstuk 13: Sorteren & Filteren* 2010 13.0 Inleiding Spreadsheets bieden meer grip op gegevens. De twee beste manieren om meer grip te krijgen, is door de gegevens te sorteren of door bepaalde waarden

Nadere informatie

Boek.be Adresgids. Beknopte handleiding Frank Salliau 12 mei 2009

Boek.be Adresgids. Beknopte handleiding Frank Salliau 12 mei 2009 Boek.be Adresgids Beknopte handleiding Frank Salliau 12 mei 2009 Wat is de adresgids? De adresgids is een website waarop je de adressen en contactgegevens van de leden van het Huis van het Boek kunt raadplegen.

Nadere informatie

Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen

Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen DOCENTEN HANDLEIDING Oktober 2009 E-mail: bedrijfsopleidingen@lumc.nl 2009 Alle rechten voorbehouden LUMC-Bedrijfsopleidingen Behoudens de in of krachtens

Nadere informatie

Beginnen met de Agenda & planning module

Beginnen met de Agenda & planning module Auteur : Reint Endendijk Versie : 1.0 Datum : 22 juni 2010 2 Minimale stappen om te beginnen Introductie Hieronder wordt het minimum aantal stappen om te beginnen met de module Agenda & Planning kort beschreven.

Nadere informatie

Tools voor canonieke datamodellering Bert Dingemans

Tools voor canonieke datamodellering Bert Dingemans Tools voor canonieke datamodellering Tools voor canonieke datamodellering Bert Dingemans Abstract Canonieke modellen worden al snel omvangrijk en complex te beheren. Dit whitepaper beschrijft een werkwijze

Nadere informatie

Internet Quotations: Handleiding voor Fleet Managers

Internet Quotations: Handleiding voor Fleet Managers Internet Quotations: Handleiding voor Fleet Managers Version: 3.1.1 1. Inloggen op leaseplan.be 3 2. Aanmelden op My LeasePlan en Internet Quotations 4 3. Een bestuurdersprofiel aanmaken en beheren 4 3.1

Nadere informatie

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer Auteur: Niels Bons Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie 2014, Provincie Fryslân Uitgegeven in eigen beheer (mail@infofryslan.nl) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Rapporten. Labels en Rapporten in Atlantis 1. Atlantis heeft twee manieren om output te genereren: 1. labels 2. rapporten (reports)

Rapporten. Labels en Rapporten in Atlantis 1. Atlantis heeft twee manieren om output te genereren: 1. labels 2. rapporten (reports) Labels en Rapporten in Atlantis 1 Atlantis heeft twee manieren om output te genereren: 1. labels 2. rapporten (reports) Rapporten Een rapport is eigenlijk altijd een tekst bestand, die vorm wordt gegeven

Nadere informatie

Update PlusPort Academy januari 2013

Update PlusPort Academy januari 2013 Update PlusPort Academy januari 2013 In dit document beschrijven we de verbeteringen die zijn doorgevoerd in de update van 14 februari 2013 Inhoud 1. 5 workshops... 3 2. Events... 4 2.1. Event toevoegen...

Nadere informatie

Handleiding. Documentbeheer. PlanCare 2. elektronisch cliënten dossier. G2 Paramedici het EPD voor paramedici. Handleiding. Declareren. Versie 3.0.0.

Handleiding. Documentbeheer. PlanCare 2. elektronisch cliënten dossier. G2 Paramedici het EPD voor paramedici. Handleiding. Declareren. Versie 3.0.0. Handleiding Documentbeheer Handleiding Declareren Versie 3.0.0.3 PlanCare 2 elektronisch cliënten dossier G2 Paramedici het EPD voor paramedici INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 2 2 Gebruik van de module...

Nadere informatie

Handboek ZooEasy Online Contacten

Handboek ZooEasy Online Contacten Handboek ZooEasy Online Contacten Datum: juni 2012 Versie: 1.04 Inhoudsopgave 1. ONDERHOUD CONTACTEN... 3 1.1. INLEIDING... 3 1.1.1. KOPPELING BASISTABELLEN... 3 1.1.2. KOPPELING ROLLEN EN AUTORISATIES...

Nadere informatie

Briljant Prospectenbeheer

Briljant Prospectenbeheer Briljant Prospectenbeheer Inhoud 1. Prospecten 1 Prospecten aanmaken 1 De stamgegevens 2 Het tabblad Algemeen 3 Het tabblad Contactpersonen 4 Het tabblad Interesses 5 Het tabblad Memo 6 Het tabblad Offertes

Nadere informatie

Info-books. Toegepaste Informatica. Deel1c : Systeemsoftware (Win XP), netwerken en hardware. BI1c. Jos Gils Erik Goossens

Info-books. Toegepaste Informatica. Deel1c : Systeemsoftware (Win XP), netwerken en hardware. BI1c. Jos Gils Erik Goossens Info-books BI1c Toegepaste Informatica Deel1c : Systeemsoftware (Win XP), netwerken en hardware Jos Gils Erik Goossens Hoofdstuk 5 Met diskettes en harde schijven werken 5.1 Probleemstelling Gegevens worden

Nadere informatie

Module Scoda. Handleiding oktober 2012. 1 Module Scoda - Handleiding Inform BVBA

Module Scoda. Handleiding oktober 2012. 1 Module Scoda - Handleiding Inform BVBA Module Scoda Handleiding oktober 2012 1 Module Scoda - Handleiding Inform BVBA Inhoud 1. Doel van de module Scoda... 3 2. Schematisch Overzicht... 4 3. Het verkrijgen van CODA-bestanden... 5 4. Het downloaden

Nadere informatie

IMAP-handleiding Bookinto

IMAP-handleiding Bookinto IMAP-handleiding Bookinto Olivier Nuyts 2Ti6 Ewout Spitaels 2Ti6 Departement Handelswetenschappen en Bedrijfskunde Bachelor Toegepaste Informatica 2 de jaar Academiejaar 2010-2011 Overzicht Inleiding Bookinto

Nadere informatie

COMMUNICATIE. 2005 WisseQ/WoWie

COMMUNICATIE. 2005 WisseQ/WoWie COMMUNICATIE I Communicatie Inhoudsopgave Voorwoord 0 1 Part I Introductie 1 Inleiding... 2 5 Part II Uitwisseling en samenvoegen 1 Hoofdkantoor... 6 2 Bijkantoor... 7 8 Part III Bijkantoor naar hoofdkantoor

Nadere informatie

23. Standaardbrieven (MailMerge)

23. Standaardbrieven (MailMerge) 23. Standaardbrieven (MailMerge) In deze module leert u: 1. Wat een standaardbrief is. 2. Hoe u een standaardbrief maakt. 3. Hoe u een adressenbestand kunt koppelen aan een standaardbrief. 4. Hoe u een

Nadere informatie

MS Publisher. Module 0. tccbk00228. MS Publisher, versie 2000 (NL) Nummer: 228 (11062002) The Courseware Company

MS Publisher. Module 0. tccbk00228. MS Publisher, versie 2000 (NL) Nummer: 228 (11062002) The Courseware Company MS Publisher Module 0 tccbk00228 MS Publisher, versie 2000 (NL) Nummer: 228 (11062002) The Courseware Company Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar worden gemaakt door middel

Nadere informatie

SQL & Datamodelleren

SQL & Datamodelleren SQL & Datamodelleren HVA-CMD-V1-datamodelleren Algemene handleiding bij het lesprogramma 2012-2013 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Leerdoelen:... 3 Plaats in het leerplan:... 3 Werkwijze:... 3 Lesstof:...

Nadere informatie

Handleiding Web viewer Huisartsen Antwerpse Regionale Hub

Handleiding Web viewer Huisartsen Antwerpse Regionale Hub Handleiding Web viewer Huisartsen Antwerpse Regionale Hub Versie 1.0 Antwerpse regionale hub Handleiding Web viewer Huisartsen 1 INHOUD Algemene informatie rond de HUB... 2 Voorwaarden... 3 Hoe de hub

Nadere informatie

MYMERODE Gebruikershandleiding Versie: 1.0

MYMERODE Gebruikershandleiding Versie: 1.0 1 MYMERODE Gebruikershandleiding Versie: 1.0 hcmerode@gmail.be www.hcmerode.be Inhoudstafel Wat is ONLI MYMERODE?... 2 Mijn account... 2 Hoe een login aanvragen?... 2 Foto s... 3 Persoonlijke foto... 3

Nadere informatie

GEBRUIKERSHANDLEIDING MAAKJETRAINING.NL 1

GEBRUIKERSHANDLEIDING MAAKJETRAINING.NL 1 GEBRUIKERSHANDLEIDING MAAKJETRAINING.NL 1 INHOUD 1 Inleiding 3 1.1 De drie categorieën 3 2 Inloggen op MaakJeTraining 4 2.1 Registreren op MaakJeTraining 4 2.2 Inloggen met account 5 2.3 Veranderingen

Nadere informatie

Application interface. service. Application function / interaction

Application interface. service. Application function / interaction Les 5 Het belangrijkste structurele concept in de applicatielaag is de applicatiecomponent. Dit concept wordt gebruikt om elke structurele entiteit in de applicatielaag te modelleren: softwarecomponenten

Nadere informatie

Waarom Access. In de onderstaande afbeelding ziet u een begin van de lijst met cliëntgegevens van de diëtiste.

Waarom Access. In de onderstaande afbeelding ziet u een begin van de lijst met cliëntgegevens van de diëtiste. Waarom Access Voor velen is het verschijnsel van de relationele database een brug te ver. Voor het opslaan en analyseren van gegevens neemt men zijn toevlucht tot Excel. Excel heeft inderdaad een uitgebreid

Nadere informatie

Handleiding TWYSK Risicotool. Online webapplicatie voor het vastleggen en beheren van risico-informatie

Handleiding TWYSK Risicotool. Online webapplicatie voor het vastleggen en beheren van risico-informatie Handleiding TWYSK Risicotool Online webapplicatie voor het vastleggen en beheren van risico-informatie Handleiding Twysk risicotool De Twysk risicotool is in opdracht van Twynstra Gudde ontwikkeld als

Nadere informatie

DMD-2011 Introductie. Introductie. Opzet van de cursus. Werkwijze per week. Datamodelleren en databases 2011. Twee hoorcolleges in totaal

DMD-2011 Introductie. Introductie. Opzet van de cursus. Werkwijze per week. Datamodelleren en databases 2011. Twee hoorcolleges in totaal Datamodelleren en databases 2011 Introductie Leen Breure 1/33 Opzet van de cursus Twee hoorcolleges in totaal week 1 en week 8 (14 juni) Wekelijks practicum: ca. 2 * 1 uur 1 uur: ontwikkeling van eigen

Nadere informatie

1. Milieuklacht... 2 1.1 Handleiding opladen XML in mkros... 2 2. Werken met Refertes... 5

1. Milieuklacht... 2 1.1 Handleiding opladen XML in mkros... 2 2. Werken met Refertes... 5 1. Milieuklacht............................................................................................. 2 1.1 Handleiding opladen XML in mkros......................................................................

Nadere informatie

Normaliseren van tabellen

Normaliseren van tabellen Normaliseren van tabellen Inleiding Uit het voorgaande blijkt duidelijk dat de grote hoeveelheid informatie die verzameld worden in een database verspreid zitten over verschillenden tabellen. Dit is een

Nadere informatie

Aan de slag met AdminView

Aan de slag met AdminView Aan de slag met AdminView uitgebreide handleiding S for Software B.V. Gildeweg 6 3771 NB Barneveld tel 0342 820 996 fax 0342 820 997 e-mail info@sforsoftware.nl web www.sforsoftware.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

De teamleider is een coördinator van de lotenverkoop binnen uw vereniging, hij of zij heeft een aantal lotenverkopers onder zich.

De teamleider is een coördinator van de lotenverkoop binnen uw vereniging, hij of zij heeft een aantal lotenverkopers onder zich. 1. Inleiding Hieronder vindt u uitgebreide informatie over het invoeren van lotenkopers. U vindt hier alles over het gebruik van de knoppen en achterliggende invoer- en beheerschermen. 2. Het gemak van

Nadere informatie

Van een ER-diagram naar een database specificatie in SQL

Van een ER-diagram naar een database specificatie in SQL Van een ER-diagram naar een database specificatie in SQL Huub de Beer Eindhoven, 4 juni 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Van een ER-diagram naar het relationele model 1 3 Van relationeel model naar SQL

Nadere informatie

Technische nota AbiFire5 Rapporten maken via ODBC

Technische nota AbiFire5 Rapporten maken via ODBC Technische nota AbiFire5 Rapporten maken via ODBC Laatste revisie: 29 juli 2009 Inhoudsopgave Inleiding... 2 1 Installatie ODBC driver... 2 2 Systeeminstellingen in AbiFire5... 3 2.1 Aanmaken extern profiel...

Nadere informatie

Infomobiel v.a. versie 12.00

Infomobiel v.a. versie 12.00 Infomobiel v.a. versie 12.00 Cursus klanten administratie Infomotive International B.V. Nijverheidsweg 6 5061 KL Oisterwijk http://www.infomotive.nl (C) Infomotive International B.V. 1 Klanten administratie

Nadere informatie

Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Aanbeveling 1/99

Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Aanbeveling 1/99 5093/98/NL/def. WP 17 Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens Aanbeveling 1/99 inzake de onzichtbare en automatische verwerking van persoonsgegevens op

Nadere informatie

Het twee of meer planningssysteem ziet er als volgt uit wanneer de gebruiker is ingelogged.

Het twee of meer planningssysteem ziet er als volgt uit wanneer de gebruiker is ingelogged. Twee of meer planningssysteem Het twee of meer planningssysteem ziet er als volgt uit wanneer de gebruiker is ingelogged. Inloggen Het systeem is gebaseerd op user verificatie. Hiervoor kan elke gebruiker

Nadere informatie