Plattelandsontwikkeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Plattelandsontwikkeling"

Transcriptie

1 Plattelandsontwikkeling Overzicht van methoden voor versterking van actief burgerschap versterken Auteur(s) Kitty van den Hoek Jannie Schonewille Michaëla Merkus Datum MOVISIE Utrecht, december 2012

2 MOVISIE Kennis en aanpak van sociale vraagstukken MOVISIE is hét landelijke kennisinstituut en adviesbureau voor toepasbare kennis, adviezen en oplossingen bij de aanpak van sociale vraagstukken op het terrein van welzijn, participatie, sociale zorg en sociale veiligheid. Wij investeren in de kracht en de onderlinge verbinding van burgers. We doen dit door maatschappelijke organisaties, overheden, maatschappelijk betrokken bedrijven en burgerinitiatieven te ondersteunen, te adviseren én met hen samen te werken. Lokaal of landelijk, toegesneden op het vraagstuk en de organisatie. Zo kunnen deze organisaties en hun professionals hun werk voor de samenleving zo goed mogelijk doen. Kijk voor meer informatie op COLOFON Auteur(s): Kitty van den Hoek, Jannie Schonewille, Michaëla Merkus December 2012 MOVISIE Bestellen: Deze publicatie komt uit in het kader van het VWS-programma Beter in Meedoen. Dit meerjarige programma is gericht op de vernieuwing en kwaliteitsverbetering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Meer informatie over dit programma kunt u vinden op de website:

3 Voorwoord De sociale sector besteedt veel tijd en energie aan het leveren van een positieve bijdrage aan de maatschappij. Sommige beroepen uit de sociale sector bestaan al meer dan honderd jaar. Maar wat zijn nu eigenlijk de resultaten van dit werk? Welke werkwijzen zijn het meest succesvol? Hierover is nog weinig bekend, terwijl er vanuit de overheid een groeiende behoefte is aan meer inzicht op dit gebied. Vandaar dat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in het kader van haar programma Beter in meedoen middelen vrijmaakt voor het project Effectieve sociale interventies. Effectieve sociale interventies is een onderdeel van het VWS-programma Beter in Meedoen. Sinds de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is het zaak om vooruit te kijken en te bezien welke inspanningen nodig zijn om van de Wmo een echte participatiewet te maken. Beter in meedoen richt zich op de vernieuwing en kwaliteitsverbetering van de wet, die sinds januari 2007 van kracht is. Het programma ondersteunt gemeenten, uitvoerende instellingen, professionals, burgers en cliënten bij de innovatie van het beleid en bij een kwalitatief betere uitvoering van de Wmo. In het project Effectieve sociale interventies richt MOVISIE zich op de vraag: welke methoden zijn er in de sociale sector en wat is er bekend over de effectiviteit? Dit heeft geleid tot de lancering, op 3 juni 2010, van een openbaar toegankelijke databank waarin vele methodebeschrijvingen zijn opgenomen. Verkenningen In 2008 is MOVISIE haar zoektocht naar methoden gestart met een aantal verkenningen. Daartoe is een deel van de sociale sector afgebakend en is samen met experts bekeken welke methoden mogelijk in de databank opgenomen zouden kunnen worden. Om te worden opgenomen in de databank moet de methode voldoen aan de volgende criteria. - Het moet om een methode gaan, dat wil zeggen: een systematische manier van handelen om een doel te bereiken. - De methode is overdraagbaar, dus zodanig in een handboek uitgewerkt dat een geïnteresseerde professional ermee aan de slag kan. - De methode is tenminste twee jaar bij meer dan één instelling in de praktijk toegepast. Tot nu toe zijn verkenningen gedaan op de volgende terreinen en deelterreinen. Thema 1: Mantelzorg en vrijwilligerswerk - Respijtzorg (tijdelijke opvang van mensen die normaal mantelzorg krijgen). - Diversifiëren van het vrijwilligersbestand binnen vrijwilligersorganisaties. - Het ondersteunen van lokaal vrijwilligerswerk. Thema 2: Sociale samenhang - Stimuleren van overbruggende contacten (klassen, etniciteit en generaties). - Stimuleren van buurtgebonden actief burgerschap. - Stimuleren van maatschappelijke binding van jongeren (ter voorkoming van moslimradicalisme, links- en rechts-extremisme). Thema 3: Wonen met zorg en welzijn - Voorzieningen dichtbij. - Versterken van maatschappelijke participatie van oudere migranten. - Bevorderen van maatschappelijke inzet door vitale ouderen. Thema 4: Activering, ofwel de samenhang tussen de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Wet werk en bijstand (Wwb) en de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) - Individuele ondersteuning of activering gericht op maatschappelijke participatie. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 1

4 - Groepsgerichte activiteiten gericht op maatschappelijke participatie. - Toegankelijk maken van algemene voorzieningen gericht op maatschappelijke participatie van kwetsbare mensen. Thema 5: Eenzaamheid - Eenzaamheid. Thema 6: Geweld in afhankelijkheidsrelaties. - Huiselijk geweld. - Seksueel geweld. - Daderaanpak. Thema 7: Actief burgerschap - Actief burgerschap (algemeen). - Plattelandsontwikkeling: overzicht van methoden voor versterking van actief burgerschap. Deze verkenningen 1 kunt u vinden in de themadossiers op Representatief beeld De verkenningen resulteren in werkdocumenten die de zoektocht naar methoden weergeven. Het document bevat een groslijst van methoden, die op basis van systematische websearch en in samenspraak met de experts is opgesteld. De verkenning vormt de basis voor ons verdere onderzoek, dat zich richt op een beredeneerde keuze van methoden uit de groslijst. Daarbij maken we veelal ook gebruik van een enquête onder organisaties en instellingen die actief zijn op het onderzochte terrein. Door middel van een enquête krijgen we een indicatie hoe vaak geselecteerde methoden in de praktijk worden toegepast. De geselecteerde methoden worden nader beschreven en opgenomen in de databank Effectieve sociale interventies. We doen dit natuurlijk in overleg met direct betrokkenen, zoals de ontwikkelaars. Mochten er nog methoden ontbreken op de groslijst, dan kunnen we deze in het vervolgonderzoek meenemen. De onderzochte thema s dekken niet het gehele veld van de sociale sector en de Wmo. In het vervolgonderzoek gaan we verder op zoek naar methoden die binnen de grenzen van ons onderzoeksterrein, maar buiten de grenzen van de onderzochte subthema s vallen. Zo bouwen we onze kennis langzaam op, tot een representatief beeld van het veld ontstaat. Met Effectieve sociale interventies heeft MOVISIE nadrukkelijk een groeimodel voor ogen. De methoden die we in de databank opnemen, hoeven nog niet op effectiviteit te zijn onderzocht. De criteria hebben veeleer betrekking op de mate waarin de methode beproefd en overdraagbaar is. Door de methode te beschrijven, kunnen we lacunes in de ontwikkeling zichtbaar maken en aanvullen. Het project Effectieve sociale interventies kan daar ondersteuning bij bieden. Tot het project Effectieve sociale interventies behoort ook een onderzoeksprogramma. In dat programma bekijken we in samenwerking met universiteiten, hogescholen en kennisinstituten met welke vormen van onderzoek het effect van methoden in de sociale sector zichtbaar kan worden gemaakt. MOVISIE is zich ervan bewust dat de invalshoek van methoden nooit een volledig beeld van het werk in de sociale sector te zien geeft. Om een goed beeld te krijgen van wat wel of niet werkt binnen de sociale sector is het dus zaak om de methoden te zien binnen de context van praktijk, onderzoek en beleid. 1 Met uitzondering van de verkenning Respijtzorg Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 2

5 Voor meer informatie en de contactgegevens van het projectteam Effectieve sociale interventies kunt u terecht op onze website. Wij willen tot slot iedereen bedanken die aan de totstandkoming van deze en andere verkenningen heeft meegewerkt. In het bijzonder de experts die ons ruimhartig van informatie hebben voorzien. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 3

6 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Afbakening thema Onderzoeksopzet Achtergrond: het organiserend vermogen van dorpen, toen en nu Van autonoom dorp naar woondorp Plattelandsvernieuwing, LEADER en Netwerk Platteland Dorpsbelangenorganisaties anno 2012: breed betrokken en concreet actief Nieuwe vraagstukken en nieuwe partners Burgerparticipatie 3.0: zelfsturing in Peel en Maas Professionals en interventies binnen plattelandsontwikkeling Welzijnsprofessionals, woonconsulenten en wijkmanagers Methoden ingedeeld naar initiatiefnemer Onderdelen per beschreven methode Methoden Burgers als initiatiefnemers PALED-methode Dorpsagenda met Dorpswaardering (ook genoemd: Dorpsblik) Integraal Dorpsontwikkelingsplan (variant Opsterland) Het Ondernemende Dorp Dorpsomgevingsplan (BOKD) Vijf Sterren Dorpen Dorpsonderzoeken Hanzehogeschool Gemeente of professionals als kartrekker Integraal Dorps Ontwikkelings Programma (regio Eindhoven) Dorpsspiegel Landschap in Zicht (of Ecovast Methode) LENS-methode De Smederijen van Hoogeveen Emmen Revisited: Erkende Overleg Partners (EOP s) Kern met pit EnergiePlusDorp (voorheen: Duurzame Dorpen) De Werkplaatsmethode Mobieltje voor je mening PlattelandsParlement KeetKeur Bevindingen Van de jaren 50 naar nu: bewoners centraal Het spectrum van activering: raadpleging, debat, community organisation? Belang van de procesbegeleider Overheidsprogramma s als methode De inbreng van de jeugd Actief burgerschap in krimpgebieden Tot slot: de waarde van een dorpsbelangenorganisatie Geraadpleegde literatuur Deelnemers expertmeeting Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 4

7 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Bewoners van het Nederlandse platteland zijn over het algemeen heel tevreden met hun leefomgeving. Het hedendaagse platteland biedt hen het beste van twee werelden: de betrokkenheid van een dorpssamenleving en de vrijheid van een stedelijke samenleving (Simon et al. 2007). Dorpsbewoners roemen de rust, ruimte en natuur in hun leefomgeving. Hoewel gedacht wordt dat er sprake is van een algemene verschraling van voorzieningen op het platteland, is de werkelijkheid zowel genuanceerder als rooskleuriger: het CBS berekende dat het voorzieningenniveau 2 op het platteland in de periode harder steeg dan die in stedelijk gebied. Het verschil tussen het (hogere) voorzieningenniveau van de stad en dat van het platteland wordt steeds kleiner (Beunen 2010). Het is over het algemeen dus prima wonen op het Nederlandse platteland. Achterstanden in krimpregio s De verschillen tussen plattelandsgebieden zijn echter groot. Zo kennen de krimpregio s een specifieke problematiek: niet alleen vergrijst, ontgroent en krimpt de bevolking daar, waardoor voorzieningen als dorpshuis, sportclub en supermarkt verdwijnen. Ook in sociaaleconomisch opzicht is er sprake van een leegloop. Minder draagkrachtige bewoners hebben geen mogelijkheden om te verhuizen naar een grotere kern met meer voorzieningen en/of dichterbij (de woonplaats van) de kinderen, zodat (de mogelijkheid van) mantelzorg nabij is. Bewoners met een lagere sociaaleconomische positie blijven dus achter in een dorp dat steeds verder op achterstand komt te staan. Ondernemende burgers: dorpskracht Daarnaast zijn er ook dorpen waar weliswaar sprake is van vergrijzing en ontgroening, maar ook van ontwikkeling en ondernemerschap dankzij een aantal actieve bewoners. Om hen moverende redenen besluiten zij te blijven en de handen uit de mouwen te steken. Door zichzelf te organiseren, al dan niet met hulp van de lokale overheid of sociale professionals, weten zij bijvoorbeeld de supermarkt weer terug te brengen in het dorp. In een rendabele, dus aangepaste vorm: deels gerund door mensen met een beperking of door oudere vrijwilligers uit het dorp zelf. Ook het dorpshuis annex dorpscafé kent nieuwe verschijningsvormen, in multifunctionele accommodaties en Kulturhusen waar tevens de bibliotheek, de kapper en de huisarts te vinden zijn. Bewoners trekken niet alleen samen op om bestaande voorzieningen te behouden, ze vernieuwen en creëren ook: de restauratie van een gezichtsbepalend monument, het uitzetten van een speel- en wandelroute in het buitengebied, het opzetten van een systeem om zelfvoorzienend te worden in energie en het organiseren van een voedselfestival waar burgers uit het dorp kennismaken met boerenproducten uit hun streek. Deze sociaal vitale dorpen hebben de juiste mix van dorpskracht in zich, die leidt tot verbetering van de leefomgeving. Dat gebeurt niet overal vanzelf. Overheden en sociaal professionals kunnen daar een uitnodigende en ondersteunende rol in spelen. 2 Dit zijn de (bedrijfs)vestigingen in de detailhandel, reparatie, dienstverlening, horeca, cultuur en sport. In de detailhandel gaat het vooral om winkels. Bij dienstverlening zijn dit onder andere banken, videotheken, wasserijen, kappers en schoonheidssalons. De horeca omvat restaurants, cafés en discotheken. Bij cultuur gaat het over bioscopen, bibliotheken en theaters. Bij sportvoorzieningen gaat het om sportvelden, zwembaden, sporthallen en jachthavens (Beunen 2010). Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 5

8 Nadruk op eigen verantwoordelijkheid Het aanmoedigen en mogelijk maken van deze vormen van actief burgerschap sluit aan bij de paradigmawisseling die gaande is in politiek-bestuurlijk Nederland. De Nederlandse verzorgingsstaat ontwikkelt zich naar een participatiesamenleving (Van Houten & Winsemius, 2010), waarin de eigen verantwoordelijkheid en eigen kracht van burgers het uitgangspunt vormen. Binnen het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) hebben burgers geen onvoorwaardelijk recht meer op een voorziening, maar op compensatie van een beperking. Wie om een voorziening vraagt, krijgt een wedervraag: wat kunt u zelf (nog) organiseren? De bezuinigingen hebben deze kanteling versneld, zeker in kleinere, minder draagkrachtige gemeenten die relatief vaak een plattelandskarakter hebben. Overheden en sociaal professionals zijn dan ook op zoek naar methoden om actief burgerschap te stimuleren en te ondersteunen. Wat vraagt het platteland van methoden? Die inzet vraagt op het platteland soms iets anders dan in een stedelijke omgeving. De werkzaamheid van een methode is mede afhankelijk van de context waarin deze gehanteerd wordt. Een methode die veel online componenten bevat, werkt in een bevindelijk gereformeerd dorp misschien niet zo goed als intensief persoonlijk contact en kerkelijke meelevendheid. Of denk aan methoden waarin woningcorporaties een belangrijke rol spelen: in veel kleine kernen hebben zij een beperkt bezit en dus een ander belang bij interventies dan in stadswijken. Ook heeft het begrip diversiteit in plattelandsgemeenten een andere connotatie dan in stedelijke gebieden: afkomst heeft er eerder betrekking op het onderscheid tussen gevestigden ( inwijkelingen ) en import, dan op de vraag of iemand in Nederland geboren is. Er is een veelheid aan methoden in omloop en sommige hiervan zijn nadrukkelijk ontwikkeld voor toepassing in een grootstedelijke context. In deze verkenning willen we die methoden voor het voetlicht brengen, waarvan we verwachten of weten dat ze in een plattelandscontext werkzaam kunnen zijn. 1.2 Afbakening thema Deze verkenning is opgezet rond de term plattelandsontwikkeling, de gezochte methoden richten zich in essentie op het ondersteunen en versterken van actief burgerschap op het Nederlandse platteland. Bewoners van het platteland en hun betrokkenheid bij de leefomgeving staan immers centraal in de gezochte interventies en niet bijvoorbeeld het aandeel van bedrijven of natuurorganisaties in plattelandsontwikkeling. De laatsten zijn uiteraard ook actor, maar ze zijn niet de primaire doelgroep van sociale professionals en vrijwilligers, voor wie deze verkenning en de daaruit voortvloeiende lijst van methoden bedoeld is. Definitie platteland Onder het platteland verstaan we die gebieden in Nederland, waar de bevolkingsdichtheid weinig tot niet-stedelijk is volgens de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Ook het Sociaal en Cultureel Planbureau hanteert deze definitie van het platteland in haar onderzoeksprogramma Sociale Staat van het Platteland. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 6

9 Definitie actief burgerschap Sociale wetenschappers maken onderscheid in vier dimensies van burgerschap: juridische status (paspoort), rechten (recht op voorzieningen), culturele identiteit (gevoel erbij te horen) en participatie (politiek, sociaal) (Bloemraad 2000). In deze laatste dimensie zijn we geïnteresseerd bij het zoeken naar methoden. De definitie van actief burgerschap van bijzonder hoogleraar Actief Burgerschap prof. Evelien Tonkens heeft betrekking op die participatiedimensie: Actief burgerschap behelst het (leren) deelnemen aan en verantwoordelijkheid dragen voor de publieke zaak. (http://tinyurl.com/actiefburgerschap, geraadpleegd op 22 februari 2012). Deze opvatting is voor onze verkenning nog te breed: de publieke zaak heeft niet per se een regionaal karakter en kan ook gaan over politieke participatie. We versmallen het begrip door als voorwaarde toe te voegen dat gezochte methoden betrekking hebben op het stimuleren en ondersteunen van actief burgerschap gericht op de eigen leefomgeving. Wat niet? Methoden die zich richten op verbetering van de leefomgeving, zonder bewonersbetrokkenheid als voorwaarde te hanteren, maken ook geen onderdeel uit van onze scope. Denk bijvoorbeeld aan de Buurtsuper Speciaal, die in een aantal kleine kernen in Nederland de oude dorpssuper succesvol heeft vervangen. Hoewel de Buurtsuper Speciaal een interessante formule is voor het verbeteren van het voorzieningenniveau op het platteland, zijn participatie en actief burgerschap van plattelandsbewoners geen kernpunten in het concept. Cliënten die meewerken in de winkel kunnen toevallig woonachtig zijn in de regio, maar daar wordt in deze methode niet per se op gestuurd. Daarom nemen we een dergelijke methode niet op. 1.3 Onderzoeksopzet Er zijn veel verschillende methoden in omloop die worden ingezet om in meer of mindere mate bij te dragen aan plattelandsontwikkeling. Onze focus ligt in deze verkenning op methoden die worden gebruikt om participatie te stimuleren rondom dorpsontwikkeling. We hebben gezocht naar methoden die gemeenten inzetten om bewoners deelgenoot te maken van processen rondom dorpsontwikkeling óf die bewoners gebruiken om invloed uit te oefenen op bestuurlijke processen. In beide situaties kunnen sociale professionals een belangrijke, ondersteunende rol spelen. De centrale vraag die wij in deze verkenning beantwoord proberen te krijgen, luidt: Welke methoden hanteren sociale professionals en vrijwilligers om actief burgerschap in Nederlandse plattelandsgebieden te stimuleren en te ondersteunen? Wij hanteren als definitie van het begrip methode: 'Een systematische manier van handelen om een doel te bereiken'. Met sociale professionals bedoelen we betaalde medewerkers van maatschappelijke organisaties en overheden, die werken met sociale interventies. De zoektocht naar interventies is in databases uitgevoerd aan de hand van gerichte zoektermen. Wij hebben gezocht in meerdere Nederlandse databanken: catalogus MOVISIE, Projectenbank Zorg en Welzijn, website Vilans, website Trimbos-instituut, Google Scholar, Google, HBO Kennisbank, Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 7

10 NARCIS, I-database (Loket gezond leven), PiCarta en de websites van de Centra voor Maatschappelijke Ontwikkeling (CMO). Wij hanteerden de volgende criteria bij het samenstellen van de lijst met methoden. 1. De methode is beschreven en weldoordacht. 2. De methode is tenminste twee jaar in de praktijk toegepast. De brede inventarisatie heeft een groslijst van methoden opgeleverd. Wanneer er twijfel bestond of de methode aan de definitie en eisen voldeed, hebben we de methode vooralsnog wel opgenomen. Vervolgonderzoek zal moeten uitwijzen of de gevonden methoden voldoen aan de criteria voor uitgebreide beschrijving en opname in de databank Effectieve Sociale Interventies. We grijpen deze verkenning aan om de methoden die in omloop zijn met elkaar te vergelijken. Allereerst om te zien welke methoden er zijn, maar ook om te onderzoeken wat er bekend is over de effectiviteit van deze methoden. Uiteindelijk komt een selectie van methoden terecht in de databank Effectieve Sociale Interventies. Om een goede afweging te kunnen maken, is inzicht nodig in de verschillen tussen de gevonden methoden. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 8

11 2 Achtergrond: het organiserend vermogen van dorpen, toen en nu 2.1 Van autonoom dorp naar woondorp Vanaf de 19 e eeuw begint het platteland aan een opmars. Ingrijpende veranderingen vinden plaats door schaalvergroting in de landbouw, mondialisering, verstedelijking, individualisering en emancipatie. Vanaf de jaren 50 van de 20 ste eeuw gaat het hard en veel autonome dorpen veranderen in een tijdsbestek van dertig jaar in woondorpen (Thissen 1998). Het dorp is niet langer de plek voor álles, maar primair voor het wonen. De sociale netwerken van dorpsbewoners zijn niet langer gebonden aan de woonplaats. Het dorp is steeds minder een gemeenschap waarin onderlinge (economische) afhankelijkheid bepalend is voor de omgang met elkaar. De betekenis van de landbouw slinkt aanzienlijk. De keuzevrijheid neemt op alle fronten toe, ook sociaal. Banden tussen dorpsbewoners, ook die tussen boer en burger, worden minder innig. De Derde Nota Ruimtelijke Ordening Ondertussen stijgt het gemiddelde opleidingsniveau en worden mensen mondiger. Bewoners zoeken elkaar op om hun gezamenlijke belangen bij de overheid te articuleren en te behartigen. Daar is wel aanleiding toe: in de jaren 70 confronteert het Rijk de kleine dorpen met de Derde Nota Ruimtelijke Ordening, waarin de ongebreidelde groei van kleine kernen aan banden wordt gelegd. Steden en centrumdorpen mogen groeien; de kleinere dorpen niet. De bewoners van kleine kernen komen in opstand: ze verwachten dat het beleid desastreus gaat uitpakken voor de kleine dorpen. Er mag geen woning meer bijgebouwd worden, waardoor scholen en andere voorzieningen op termijn verloren kunnen gaan. Met als ultiem gevolg: de ontvolking van kleine kernen. Protesterende dorpsbewoners en dorpen verenigen zich in lokale actiegroepen, die uitgroeien tot dorpsbelangenorganisaties met verschillende benamingen: van dorpsraad tot Plaatselijk Belang. De burgerlijke belangenbehartiging groeit uit tot een formele structuur van lokale en regionale dorpsbelangenorganisaties. Later ontstaan daaruit weer de provinciale Verenigingen van Kleine Kernen, het Friese Doarpswurk en de BOKD Drenthe en ook de Landelijke Vereniging van Kleine Kernen. 2.2 Plattelandsvernieuwing, LEADER en Netwerk Platteland In de jaren 80 en 90 vindt er een kentering plaats in het denken van dorpsbelangenorganisaties: de aandacht verschuift van aanwezigheid naar bereikbaarheid van voorzieningen. Daarmee komt er meer oog voor leefbaarheid als regionaal belang, voor het voorzieningenniveau van clusters van dorpen, in plaats van een focus op dat ene belang van het eigen dorp. De gemeentelijke herindelingen hebben hier ook zo hun invloed op. De beteugeling van het platteland door het Rijk maakt plaats voor ontwikkeling ervan: plattelandsvernieuwing wordt een speerpunt van landelijk overheidsbeleid. Zo brengt het ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij (later: Voedselkwaliteit) meerjarenprogramma s Vitaal Platteland uit. Daarin wordt expliciet gesteld dat verantwoordelijkheid en zeggenschap van burgers en samenleving versterkt dient te worden. Op Europees niveau wordt het programma LEADER 3 gelanceerd, bedoeld om sociaaleconomische impulsen te geven aan het landelijk gebied. Inmiddels loopt het derde LEADER-programma van zes jaar. LEADER-gelden worden toegewezen door LEADER-commissies, bestaande uit (vertegenwoordigers van) lokale (agrarische) ondernemers, lokale bestuurders en 3 De afkorting staat voor Liaison Entre Actions de Développement de l'economie Rurale. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 9

12 bewoners. De LEADER-commissies worden ondersteund door de provincies en het Netwerk Platteland. Opgericht in 2007, heeft dit netwerk tot doel om mensen en organisaties die zich inzetten voor een sterk en aantrekkelijk platteland met elkaar te verbinden en zo het leren van elkaar te ondersteunen. 2.3 Dorpsbelangenorganisaties anno 2012: breed betrokken en concreet actief Anno 2012 zijn de opstandige dorpsbelangenorganisaties uitgegroeid tot vaste overlegpartners van gemeente en provincie. Daarnaast blijven zij vooral ook veel doen: van het organiseren van culturele evenementen tot het opzetten van vrijwillige buurthulpdiensten. In de publicatie Dorpsplannen anno 2012 van de Gelderse Vereniging voor Kleine Kernen (VKKG 2012) staat het volgende scala aan activiteiten, projecten en thema s waar dorpsbelangenorganisaties zich voor inspannen. Goedkope huurwoningen Locaties woningbouw Raming woningbehoefte Seniorenwoningen Starterswoningen Woon/werk combinaties Woon/zorgcomplex Jeugdactiviteiten Jeugdhonk Kinderboerderij Speeltuin opknappen Sport en cultuur stimuleren Sportveldjes Bescherming agrarisch landschap Beeldkwaliteitplan Beplanting bij de weg Betere inpassing camping Bewegwijzering toeristische activiteiten Cultuurhistorische beplanting Fietsroutes Hermeanderen rivier Historische panden Kerktoren verlichten Landgoed openstellen Natuur behouden Nieuwe landgoederen voorkomen Onderhoud openbaar groen Plan beheer buitengebied Ruiterpaden Toeristisch Overstap Punt Wandelroutes Wegbermen maaien Zwembad Agrarische bedrijven beschermen Buurtsuper starten Horeca behouden/uitbreiden Kleine bedrijven stimuleren Minicampings weren Museum Nieuwe bedrijfslocaties onderzoeken Overnachten mogelijk maken Vrijkomende agrarische gebouwen benutten Activiteiten ouderen Steun- bezoekgroep ouderen Meer culturele evenementen Behoud verenigingsgebouw Clusteren gemeenschappelijke functies Onderhoud dorpshuis Kermis revitaliseren Eenzaamheidsbestrijding Sport- en recreatieplan Sportfaciliteiten Onderhoud sportvelden Onderzoek aanleg snelweg Bewegwijzering verbeteren Conditie wegen inventariseren Doorgaand verkeer weren uit kern Fietspaden veiliger maken Geluidsoverlast bestrijden Binnenwegen verbreden Grens bebouwde kom opschuiven Kliko s zichtbaar maken Kruispunten veiliger maken Onderhoud wegen Ontsluiten wegen Openbaar vervoer Oversteekplaatsen Parkeergelegenheid Rondweg aanleggen Rotonde aanleggen Snelheidsbeperkende maatregelen Straatverlichting Verkeersspiegel plaatsen Verkeersveiligheid bij school verbeteren Verkeersplan ontwikkelen Voetpaden Wildrooster aanleggen Bibliotheek Digitale bereikbaarheid Geldopnamepunt realiseren Onderwijslocatie Peuterspeelzaal behouden Samenwerking onderwijsinstellingen School behouden AED plaatsen Medische verzorging en welzijnswerk uitbreiden Meldpunt ouderenzorg Ondersteuning mantelzorg Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 10

13 Zorgboerderij opzetten Afval Afwatering Bestemming stortplaats Dorpsplein Hondenlosloopzone Uitbreiding golfbaan Post Tankstation verplaatsen Et cetera. 2.4 Nieuwe vraagstukken en nieuwe partners Dorpsbelangenorganisaties zijn gegroeid in hun rol en hebben nu te maken met allerlei nieuwe uitdagingen in plattelandsontwikkeling: bevolkingskrimp en leegstand, vergrijzing en veranderend zorgaanbod, meepraten over bovenlokale ruimtelijke ontwikkelingen. Deze vraagstukken hangen deels samen met de decentralisatie van overheidstaken, waardoor gemeenten en provincies er meer verantwoordelijkheden bij krijgen. Zo hebben gemeenten nu te maken met de Wet maatschappelijke ondersteuning en de voormalige AWBZ-taken die daarin terugkomen. Ook de Wet ruimtelijke ordening geeft meer verantwoordelijkheden aan gemeenten dan zij voorheen hadden. Provincies worden verantwoordelijk voor de inrichting van het landelijk gebied, de bereikbaarheid van hun regio en het regionale economisch beleid. Met het opkopen van voormalige landbouwgronden komen oude en nieuwe terreinbeheerders, zoals natuur- en landschapsorganisaties, Staatsbosbeheer, recreatieondernemers en waterleidingbedrijven, letterlijk dichter bij het dorp te staan. Dorpsbelangenorganisaties zijn goed in staat met al deze partijen over nieuwe ontwikkelingen te praten en mee te denken. Zodoende vervullen zij een brugfunctie tussen dorpsbewoners, instanties en overheden. 2.5 Burgerparticipatie 3.0: zelfsturing in Peel en Maas Het is duidelijk dat dorpsbelangenorganisaties iets toevoegen aan het democratische en sociale kapitaal van een plattelandsgemeente. In sommige gemeenten wil men een stap verder gaan en deze burgerorganisaties de facto (niet de jure) meer bevoegdheden en taken geven, bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van ruimtelijke plannen en het inkopen van diensten. Zo wordt in sommige gemeenten ondersteuning gegeven aan de oprichting van coöperaties voor de inkoop van zorg of levensmiddelen. Een oude organisatievorm in een nieuwe, niet-agrarische context. Een ander voorbeeld van nieuw democratisch en sociaal kapitaal is te vinden in de plattelandsgemeente Peel en Maas: daar is sinds 2000 het principe van zelfsturing leidend. Bewoners nemen initiatieven, de gemeente en maatschappelijke organisaties spelen een faciliterende en regisserende rol. Er is een centraal dorpsoverleg geformeerd, dat probeert bewoners te stimuleren om projecten en klussen op zich te nemen. Het dorpsoverleg is niet langer een vertegenwoordiger van de bewoners bij de overheid, maar een katalysator voor vrijwilligerswerk en actief burgerschap in de dorpen van Peel en Maas (Vermeij & Steenbekkers 2011). Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 11

14 3 Professionals en interventies binnen plattelandsontwikkeling 3.1 Welzijnsprofessionals, woonconsulenten en wijkmanagers Het is inmiddels behoorlijk druk in het gebiedsgericht werken, waar het ondersteunen van bewonersinitiatieven deel van uitmaakt. Ketensamenwerking en integrale aanpak zijn gevleugelde begrippen geworden (Van de Maat en Veldhuysen 2011). Sociale professionals moeten opereren in een complexere context, met meer partijen aan tafel die allemaal zo hun belangen hebben. Strategisch inzicht, conflicthantering, verwachtingenmanagement, het zijn enkele voorbeelden van vaardigheden die een sociale professional vandaag de dag in huis moet hebben. Ook de komst van de Wmo, de Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl vragen om andere, of meer ontwikkelde, competenties. Het stimuleren en coachen van burgers om zelf verantwoordelijkheid te nemen, gebruik te maken van eigen kracht, is een belangrijk onderdeel daarvan. Voor de opbouwwerker of welzijnswerker is het versterken van eigen kracht van actieve bewoners een kerntaak. Maar het ondersteunen van bewonersinitiatieven en -raden is al lang niet meer het domein van de welzijnsorganisatie alleen. Ook de woningcorporatie en de gemeente zetten een eigen sociale professional in om burgerkracht te ondersteunen en aan te moedigen. De Verenigingen van Kleine Kernen hebben als burgerorganisaties een bijzondere positie in het veld. De woningcorporatie heeft een groter aandeel gekregen in het sociaal beheer van wijken. De woonmaatschappelijk werker is in die beweging in een modern jasje teruggekeerd onder de noemer woonconsulent. Deze heeft bij sommige corporaties niet alleen de taak individuele huishoudens te ondersteunen bij (problemen bij) het wonen, maar houdt zich ook bezig met het aanmoedigen of mede organiseren van leefbaarheidsinitiatieven. Daarbij maakt de woonconsulent gebruik van instrumenten en vaardigheden uit het opbouwwerk, zoals het werven en coachen van vrijwilligers, het onderzoeken van buurtkwaliteiten en -opvattingen en het opbouwen van een deur-tot-deurnetwerk in de wijk. Hetzelfde geldt voor de gemeentelijke wijkmanager of coördinator dorpsgericht werken. Dit is een ambtelijke functie gericht op het maken en uitvoeren van dorpsplannen in samenwerking met actieve bewoners. Daarbij is de wijkambtenaar de spin in het web van verschillende gemeentelijke afdelingen, maar ook van de uiteenlopende organisaties (zorg, cultuur, recreatie, religie, commercie) die actief zijn in het dorp. Hoewel de wijkmanager in sommige gevallen feitelijk een opbouwwerker is, geldt altijd dat hij of zij opereert vanuit de gemeente en dus met de kracht én de zwaktes van die positie moet jongleren in zijn relatie met actieve bewoners. De Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen is een vereniging met elf leden: de Provinciale Verenigingen voor Kleine Kernen. Zij ondersteunen de plaatselijke groeperingen van bewonersinitiatieven, de dorpsbelangenorganisaties en dorpsraden. Eerder lag het accent op ondersteuning bij ruimtelijke ontwikkelingsplannen; sinds enkele jaren krijgt het domein van zorg en welzijn meer aandacht. Sommige van deze provinciale verenigingen worden op hun beurt ondersteund door een professional van een CMO (Centrum voor Maatschappelijke Ontwikkeling). 3.2 Methoden ingedeeld naar initiatiefnemer Analoog aan de indeling in het methodenoverzicht Actief Burgerschap (Van de Maat & Veldhuysen 2011) kiezen we voor een indeling in twee typen methoden: enerzijds methoden die gericht zijn op het faciliteren en ondersteunen van actief burgerschap, anderzijds methoden die gericht zijn op het Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 12

15 uitnodigen van burgers tot het mede initiatief nemen. De mate waarin burgers een actieve rol hebben, varieert gradueel van methode tot methode en is ook afhankelijk van de fase waarin een project of proces zich bevindt. Bewonersbetrokkenheid is een continuüm op een x-as waarin de daadwerkelijke bijdrage van bewoners varieert van plaatsen van een forumcommentaar of het verspreiden van een flyer tot het organiseren van een groot evenement en het schrijven van een doorwrocht projectplan. Op de y-as staat de initiatiefnemer: burgers aan de ene kant, overheid / professionele organisaties aan de andere. Dat markeert het onderscheid dat wij hebben gebruikt om methoden te ordenen. 3.3 Onderdelen per beschreven methode Elke methodebeschrijving kent de volgende onderdelen. Korte omschrijving Een samenvatting van de sleutelelementen van de methode. Aanpak Welke stappen en fasen kent de methode? Doel/resultaat Wat wordt beoogd en wat is de uitkomst van de methode? Met daarbij als belangrijk kenmerk: heeft de methode tot doel om burgerschap te versterken, bewoners te empoweren, het democratisch proces een impuls te geven? Of beperkt de methode zich in doelstelling tot een eindproduct sec zoals een analyse, rapport of plan? Overigens kan een dergelijke methode toch waardevol zijn, bijvoorbeeld wanneer empowerment als (ongepland) neveneffect optreedt. Schaal: dorp of regio Soms richten methoden zich op een hoger schaalniveau dan het dorp en zijn directe omgeving, bijvoorbeeld het gemeentelijk grondgebied waar meerdere kleine kernen voorzieningen delen, of een streek/regio waar meerdere dorpen en/of gemeenten toe behoren. Regie: bewoners, gemeente Wie is initiatiefnemer en eindverantwoordelijk? Deze kan het proces zelf leiden of daarvoor een (professioneel of vrijwillig) procesbegeleider inschakelen. Ontwikkelaar Wie heeft de methode oorspronkelijk ontwikkeld? Hoe is de ontwikkelaar te bereiken? Materiaal Zijn er handboeken, methodische instrumenten, werkvormen en andere materialen beschikbaar die men nodig heeft om de methode uit te voeren? Onderzoek Is er evaluatief onderzoek gedaan naar de methode? Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 13

16 4 Methoden 4.1 Burgers als initiatiefnemers PALED-methode Korte omschrijving Met de PALED-methode (Plan van Actuele Leefbaarheidsdoelen) wordt het huidige en het gewenste leefbaarheidsniveau van een dorp in beeld gebracht. Tegelijkertijd oefenen betrokkenen om op een nieuwe manier met elkaar om te gaan. In enkele goed voorbereide bijeenkomsten worden de wensen, ideeën en prioriteiten van bewoners en verenigingen geïnventariseerd, vervolgens besproken met gemeente en instanties en tenslotte vertaald in een dorpsplan. Aanpak Een dorpsorganisatie neemt het initiatief tot het uitvoeren van PALED. Een vrijwillig begeleider of een sociaal professional (bijvoorbeeld van een Vereniging voor Kleine Kernen) begeleidt het proces. Verenigingen en individuele bewoners worden een aantal malen uitgenodigd om hun ideeën te spuien en prioriteiten aan te geven. In een later stadium wordt een tussenrapportage aan de gemeente voorgelegd om het bestuurlijk en ambtelijk draagvlak voor de wensen van bewoners te peilen. Dit is richtinggevend, maar niet bepalend. Hierna wordt een dorpsplan opgesteld en aan de gemeente aangeboden. Dorpsorganisatie, werkgroepen en individuele bewoners gaan ermee aan de slag. Het proces is kort: twee à drie maanden. In het dorpsplan staat concreet beschreven wat er op een aantal punten aan de huidige situatie veranderd moet worden. De PALED-methode is niet bedoeld om een dorpsvisie voor de langere termijn op te stellen. De methode kent de volgende zeven fasen. 1. Voorbereiding Een lokale partij neemt het initiatief, een procesbegeleider wordt aangesteld. 2. Inventarisatie van bestaand beleid De procesbegeleider inventariseert bestaand beleid dat van invloed is op het dorp en reeds bekende knelpunten en vat deze samen in een korte startnotitie. Deze wordt besproken met de dorpsbelangenorganisatie. 3. Inventarisatie leefbaarheidspunten In twee bijeenkomsten geven individuele bewoners hun ideeën, suggesties en opmerkingen mee aan de dorpsbelangenorganisatie. 4. Verwerken van gegevens Er wordt een tussenrapportage gemaakt met aandachtspunten en voorstellen voor maatregelen. 5. Interactie met gemeente en instanties Gemeente en instanties worden door de dorpsorganisatie op de hoogte gesteld van de inhoud van de tussenrapportage en gaan hierover met elkaar in gesprek. 6. Opstellen van het dorpsplan Startnotitie, tussenrapportage en uitkomsten van tussentijds overleg worden samengevoegd tot het dorpsplan. 7. Vervolg De gemeente, maar ook de dorpsbelangenorganisatie gaat samen met dorpsbewoners en werkgroepen aan de slag met de leefbaarheidsdoelen uit het dorpsplan. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 14

17 Doel/resultaat De PALED-methode wordt niet alleen gebruikt om tot een dorpsplan te komen, maar vooral ook om voor dit dorpsplan draagvlak te kweken onder dorpsbewoners én bij het gemeentelijk bestuur en de ambtenaren. Het dorpsplan bevat ontwikkelpunten voor de korte en middellange termijn. Schaal Dorp en directe omgeving. Regie De dorpsorganisatie neemt het initiatief en het besluit tot het uitvoeren van de PALED-methode. De procesbegeleiding ligt in handen van een sociale professional. De belangstelling van dorpsbewoners om bij te dragen aan het dorpsplan, is afhankelijk van de inzet van de dorpsbelangenorganisatie. In die zin vervult deze een beslissende rol. Ontwikkelaar De PALED-methode is begin jaren negentig ontwikkeld door Mart Schouten Advies (in opdracht van de toenmalige Vereniging van Kleine Kernen Achterhoek / De Liemers). Zie De PALED-methode ligt aan de basis van de methodische begeleiding zoals de VKK Gelderland die vandaag de dag nog inzet bij dorpsplanontwikkeling. Materiaal De processtappen staan beschreven in: M. Schouten (2005) PALED-methode. In: E. Engbersen, M. Uyterlinde, S. van Arum & A. van der Kooij (2005) Dorpsbewoners maken het dorp. Toolkit bewonersparticipatie Platteland. Utrecht: MOVISIE, pp De standaard structuur van de dorpsplannen staat beschreven in: R. van den Boogaard (2000) PALED-methode geeft kleine kernen meer kleur! Evaluatie van een interactieve planvormingsmethode toegepast op dorpsniveau. Wageningen: Wetenschapswinkel Universiteit van Wageningen. Onderzoek De methode is onderzocht door R. van den Boogaard, verbonden aan de Universiteit van Wageningen. Hij heeft de methode tevens vergeleken met twee andere methoden voor dorpsplanvorming, te weten de LENS-methode en BuitenGewoonLeefbaar. R. van den Boogaard (2000) PALED-methode geeft kleine kernen meer kleur! Evaluatie van een interactieve planvormingsmethode toegepast op dorpsniveau. Wageningen: Wetenschapswinkel Universiteit van Wageningen Dorpsagenda met Dorpswaardering (ook genoemd: Dorpsblik) Korte omschrijving Dorpsagenda met Dorpswaardering (soms ook Dorpsblik genoemd) is een methode waarmee een dorpsraad of bewonersgroep zelfstandig onderzoek kan doen naar de leefbaarheid van een dorp. De methode bestaat uit een softwareprogramma en een handboek, waarin stappen beschreven worden om te komen tot een actieplan ter versterking van de leefbaarheid. Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 15

18 Aanpak Met het softwareprogramma kan een vragenlijst worden samengesteld binnen 24 thema s. Deze vragenlijst wordt huis aan huis verspreid en door alle dorpsbewoners vanaf 12 jaar ingevuld. Het softwareprogramma Dorpswaardering analyseert de gegevens en op basis van die analyse wordt een project-/actieplan opgesteld. Fases: 1. Initiatieffase 2. Startfase 3. Onderzoeksfase 4. Analysefase 5. Terugkoppelingsfase 6. Actiefase 7. Implementatiefase 8. Evaluatiefase Doel/resultaat Het doel van de methode is de kwaliteit van het gemeentelijk beleid te vergroten en daarmee de kwaliteit van leven in het dorp. De methode is agendavormend en beleidsvormend en kan een aanzet zijn voor een dorpsplan. Schaal Dorp. Regie De regie ligt bij een lokale groep dorpsbewoners. Ontwikkelaar De methode is ontwikkeld in Groot-Brittannië onder de naam Village Appraisals door de Countryside and Community Research Unit (CCRU) van het Cheltenham en Gloucester College. De methode is naar Nederland gehaald door het voormalig Landelijk Centrum Opbouwwerk (LCO) en de Universiteit van Amsterdam. Materiaal LCO, Handboek Dorpswaardering. Zwolle: LCO, J. Schonewille, R. de Graaf-Huits & L. Hardus (2006) Dorpsagenda met dorpswaardering: Procesbeschrijving en handleiding. Assen: STAMM Centrum voor Maatschappelijke Ontwikkeling Drenthe. Dorpsblik, het rapport; rapportage Dorpsblik bewoners gemeente Sluis, april Dorpsblik Sluiskil; enquête eindrapport Dorpsblik Sluiskil, Projectplan Village Appraisal Zeeuws-Vlaanderen, Middelburg: Scoop, D. van der Wouw (2004) Burgerwensen en overheidsbeleid, zoeken naar draagvlak voor lokale politiek. Paper voor 11 e Sociologendagen Amsterdam. Middelburg: Scoop. Een cd-rom met het softwareprogramma Dorpswaardering. Een handleiding Dorpswaardering (bestaande uit methodische aanwijzingen en een technische handleiding). Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 16

19 Onderzoek E. Derijcke, B. van Mierlo, T. Monné & F. Thissen (2004) Dorpswaardering gewaardeerd. Een evaluatie van de methode Dorpswaardering. Amsterdam: IVAM & AME. M. Rigter & L. de Graaf (2007) Dorpskracht. Een procesevaluatie van dorpsplannen in Drenthe. Buitenpost: Rigter Research Integraal Dorpsontwikkelingsplan (variant Opsterland) Korte omschrijving Het IDOP (variant Opsterland) is een toekomstplan van een dorp zelf, opgesteld door een projectgroep van bewoners, gemeente en instellingen. Het IDOP beschrijft hoe het dorp er over vier jaar uit moet zien om er prettig te kunnen wonen, werken en recreëren. Daarbij kijkt de projectgroep naar zowel fysieke als sociale en economische aspecten. Het IDOP beschrijft vervolgens de concrete stappen die moeten worden gezet om de plannen te realiseren. Nb: Het Friese IDOP moet niet verward worden met het idop dat in de regio Eindhoven is ontwikkeld (zie verderop in deze publicatie). Aanpak Om tot een integraal dorpsontwikkelingsplan te komen moeten de volgende zes stappen worden doorlopen. 1. Benoeming van thema s die binnen het dorp aandacht verdienen. 2. Verdieping van thema s met zogenaamde focusgroepen van bewoners. Hieruit komen uitspraken die input leveren voor stap Vertaling van thema s in een toekomstplan. In twee plenaire dorpsbijeenkomsten koppelt de projectgroep de uitspraken terug en scherpt ze aan tot kernuitspraken. 4. Uitwerking van thema s in deelplannen. Werkgroepen betrekken deskundigen vanuit de gemeente en relevante organisaties, verenigingen en instellingen, die de benodigde kennis en expertise inbrengen. Dit leidt tot haalbare plannen en draagvlak. 5. Presentatie van de plannen: in een dorpsbijeenkomst worden de plannen voorgelegd aan andere bewoners en het gemeentebestuur. 6. Afspraken over het vervolg met alle betrokken partijen. Doel/resultaat Het vergroten van de participatie van burgers en het vergroten van de sociale samenhang in een dorp. Schaal Dorp. Regie Bewoners. Ontwikkelaar Timpaan Welzijn ontwikkelde het IDOP, met ondersteuning van het toenmalige LCO, in opdracht van gemeente Opsterland. Het eerste IDOP werd in 2006 opgesteld in Wijnjewoude (Schonewille en Van Xanten 2011). Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 17

20 Materiaal Het is niet bekend of er een handboek beschikbaar is voor de uitvoering van het IDOP. Wel is er een korte procesomschrijving gemaakt: J. Schonewille & H. van Xanten (2011) Het verhaal van Opsterland. Burgerparticipatie in de praktijk. Utrecht: MOVISIE. Onderzoek Onbekend Het Ondernemende Dorp Korte omschrijving Het Ondernemende Dorp is een methode waarmee dorpsbewoners zelf hun voorzieningen opzetten. Uitgangspunten zijn dat de kracht van dorpen ligt in het samen opzetten van voorzieningen en dat gebruik gemaakt wordt van de kennis en ervaring van senioren. Deelnemende senioren brengen de wensen in het dorp in kaart, stellen vervolgens een plan op om een gewenste voorziening te realiseren en voeren dat ten slotte uit. Aanpak Met behulp van de methode Het Ondernemende Dorp kunnen inwoners stap voor stap problemen en wensen in het dorp in kaart brengen en op basis daarvan een goed doortimmerd plan maken. Dat plan helpt hen vervolgens om de gewenste voorziening daadwerkelijk te realiseren. De methode is opgebouwd in de volgende zes stappen. 1. Uitvoeren van een dorpsonderzoek. 2. Selecteren van een voorziening. 3. Bepalen van de haalbaarheid van de voorziening. 4. Opzetten van de voorziening. 5. Samenstellen van een groep inwoners. 6. Nazorg. Doel/resultaat Het doel van Het Ondernemende Dorp is het verbeteren van de leefbaarheid, door gebruik te maken van de kennis en ervaring van oudere dorpsbewoners. Schaal Dorp. Regie Oudere dorpsbewoners. Ontwikkelaar Jan Klumper, onder de vlag van het Nederlands Platform Ouderen en Europa (NPOE), dat inmiddels is opgeheven. Jan Klumper is te bereiken via zijn bureau: Bureau Jan Klumper Paalgrens GN Huissen Utrecht, december 2012 * Plattelandsontwikkeling 18

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

Menselijke maat in het landelijk gebied

Menselijke maat in het landelijk gebied Menselijke maat in het landelijk gebied Menselijke maat in het landelijk gebied Mensen maken het landelijk gebied. Het zijn juist de trotse en betrokken bewoners die zorgen voor een landelijk gebied dat

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Bevindingen monitoring uitvoering dorpsplannen

Bevindingen monitoring uitvoering dorpsplannen Bevindingen monitoring uitvoering dorpsplannen Een studie naar de effecten van een dorpsplan en de ervaringen van dorpsbelangenorganisaties met de uitwerking ervan in 16 kleine kernen September 2009 Bevindingen

Nadere informatie

Bewoners gaan het doen...

Bewoners gaan het doen... De complexiteit van de eenvoud De beproefde Vijf Sterrenmethode, gebaseerd op vijf stappen en bijbehorende werktechnieken, inspelend op toeval, emotie en overmacht van het werken aan de sociale ontwikkeling

Nadere informatie

Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar!

Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar! Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar! Waarom Goed voor Elkaar? In de Wmo (Wet Maatschappelijke Ontwikkeling) is in prestatieveld 4 vastgelegd dat u als gemeente verantwoordelijk bent voor de ondersteuning

Nadere informatie

Voorliggend stuk is een verkorte versie van het op 7 januari 2010 vastgesteld dorpsplan Nieuwveen 1april 2016 Initiatiefgroep Dorpsraad Nieuwveen

Voorliggend stuk is een verkorte versie van het op 7 januari 2010 vastgesteld dorpsplan Nieuwveen 1april 2016 Initiatiefgroep Dorpsraad Nieuwveen Inleiding Op 7 januari 2010 is het Dorpsplan Nieuwveen door de gemeente vastgesteld. Nieuwveen was het eerste dorp in de gemeente Nieuwkoop waar de gemeente dorpsgericht wilde werken met een dorpsraad.

Nadere informatie

Meerjarenplan. Vereniging Plaatselijk Belang Hoonhorst 2013-2016

Meerjarenplan. Vereniging Plaatselijk Belang Hoonhorst 2013-2016 Meerjarenplan Vereniging Plaatselijk Belang Hoonhorst 2013-2016 Inleiding Dit meerjarenplan is het vervolg op het meerjarenplan 2009 2012. Veel uit het vorige plan is gerealiseerd, maar er zijn ook projecten

Nadere informatie

Geef inhoud aan gemeentelijk beleid

Geef inhoud aan gemeentelijk beleid Geef inhoud aan gemeentelijk beleid met kennis, advies en trainingen van MOVISIE Decentralisatie van de jeugdzorg, de overheveling van de functie- begeleiding uit de AWBZ, de komst van de Wet Werken naar

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Onderwerp: Vrijwillige inzet in Velsen

Raadsvoorstel. Onderwerp: Vrijwillige inzet in Velsen Raadsvoorstel Onderwerp: Vrijwillige inzet in Velsen 2014-2017 Datum raadsvergadering 06-02-2014 Portefeuillehouder(s) R.G. te Beest W.E. Westerman Registratienummer Rs13.00783 Ambtenaar K. Bruijns Datum

Nadere informatie

Stellingen Provinciale Staten

Stellingen Provinciale Staten Stellingen Provinciale Staten Thema s en onderwerpen Toelichting... 2 Algemene informatie... 3 Thema: Economie... 3 1.1 Samenwerking Duitsland *... 3 2.1 Landbouw... 3 3.1 Recreatie en toerisme... 4 Thema

Nadere informatie

Leefbaarheid is mensenwerk. Leeuwarden, 21 maart 2013 Roosje van Leer, STAMM

Leefbaarheid is mensenwerk. Leeuwarden, 21 maart 2013 Roosje van Leer, STAMM Leefbaarheid is mensenwerk Leeuwarden, 21 maart 2013 Roosje van Leer, STAMM Programma Wat is leefbaarheid? Krimp en leefbaarheid Ontwikkelingen op het platteland Hoe meet je leefbaarheid? Wat is van invloed

Nadere informatie

Naar een dorpsvisie Inhoudsopgave 1. Dorpsvisies 2. Doel 3. Werkwijze 4. Tijd & kosten 5. Communicatie 6. Aandachtspunten 7.

Naar een dorpsvisie Inhoudsopgave 1. Dorpsvisies 2. Doel 3. Werkwijze 4. Tijd & kosten 5. Communicatie 6. Aandachtspunten 7. Naar een dorpsvisie Als dorpen - meer dan nu - invloed willen uitoefenen op ontwikkeling van hun dorp, dan is het van belang dat zij goed beslagen ten ijs komen. Planvorming was altijd voornamelijk een

Nadere informatie

LEADER Kempenland. Samen investeren in een leefbaar platteland

LEADER Kempenland. Samen investeren in een leefbaar platteland LEADER Kempenland Samen investeren in een leefbaar platteland Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling; Europa investeert in zijn platteland Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling;

Nadere informatie

IDOP Nederwetten: Sociale cohesie en Toekomstbestendigheid

IDOP Nederwetten: Sociale cohesie en Toekomstbestendigheid IDOP Nederwetten: Sociale cohesie en Toekomstbestendigheid Resultaten onderzoek en vervolg Januari 2013, Leonie Schijven & Albert Aalvanger Inhoud van de presentatie IDOP (kader) Uitvoering IDOP Nederwetten

Nadere informatie

PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015

PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015 PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID In maart 2015 zijn er provinciale verkiezingen. In de provinciale verkiezingsprogramma s mogen de speerpunten

Nadere informatie

Methodebeschrijving Dorpsagenda met dorpswaardering. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Dorpsagenda met dorpswaardering. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Dorpsagenda met dorpswaardering Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Christine Fountain-Hardick en Renske van der Zwet MOVISIE r.vanderzwet@movisie.nl

Nadere informatie

Jaarplan 2015 VKK-FDG

Jaarplan 2015 VKK-FDG Jaarplan 2015 VKK-FDG De activiteiten van de stichting Werkorganisatie VKK-FDG zijn ondergebracht in de volgende vier thema s: 1. Communicatie en informatie 2. Programmering leefbaarheid en voorzieningen

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030 Projectvoorstel Projectopdracht / -voorstel Datum: 8 juli 2010 Versie: definitief t.b.v. definitiefase en ontwerpfase Pagina: 1 / 9 Soort project Extern/Lijn Projectnaam MijnBorne2030 (Herijking Toekomstvisie)

Nadere informatie

Zo is Assen gestart met GIDS

Zo is Assen gestart met GIDS Gezond in... Assen Van links naar rechts: Nicoline Waanders, beleidsregisseur gemeente Assen Gerrit Stolte, beleidsspecialist o.a. sport en gezondheid Gemeente Assen Maria Jongsma, adviseur GIDS, Tinten

Nadere informatie

GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID

GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID In maart 2014 zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen. Politieke partijen schrijven daarvoor hun verkiezingsprogramma

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college

gemeente Eindhoven Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 13R5271 13bst00404 Beslisdatum B&W 12 maart 2013 Dossiernummer 13.11.551 RaadsvoorstelVerbindende kracht - Samen voor elkaar: de ontwikkeling van samenkracht

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Dorpen in verandering de veranderende positie van lokale voorzieningen

Dorpen in verandering de veranderende positie van lokale voorzieningen de veranderende positie van lokale voorzieningen Frans Thissen Afdeling Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies Nisse, een dorp in verandering 1955 Nisse, een dorp in verandering 1979

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Participatiewiel: een andere manier van kijken

Participatiewiel: een andere manier van kijken Participatiewiel: een andere manier van kijken Ideeën voor gebruik door activeerders en hun cliënten Participatiewiel: samenhang in beeld WWB Schuldhulpverlening Wajong / WIA / WW / WIJ AWBZ en zorgverzekeringswet

Nadere informatie

De gemeente (bestuur en organisatie) werkt in het kader van wijkmanagement samen met bewoners, belangenverenigingen en maatschappelijke instanties

De gemeente (bestuur en organisatie) werkt in het kader van wijkmanagement samen met bewoners, belangenverenigingen en maatschappelijke instanties De gemeente (bestuur en organisatie) werkt in het kader van wijkmanagement samen met bewoners, belangenverenigingen en maatschappelijke instanties aan de verbetering van het dorp, de wijk, de buurt Door

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012 Opzet, bevindingen en resultaten Lies Korevaar, lector Rehabilitatie Overzicht Aanleiding Wmo-werkplaatsen Opzet Wmo-werkplaats Groningen- Drenthe Activiteiten

Nadere informatie

Ondernemend werken in welzijnsorganisaties

Ondernemend werken in welzijnsorganisaties Training & Advies Ondernemend werken in welzijnsorganisaties Betere resultaten met nieuwe competenties Ondernemend werken in welzijnsorganisaties De welzijnssector is sterk in beweging, dat weet u als

Nadere informatie

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Auteur(s) Datum MOVISIE Wendy Stubbe, Koos Berkelaar, Hanneke Mateman

Nadere informatie

Almelo, 26 april Geachte leden van Provinciale Staten,

Almelo, 26 april Geachte leden van Provinciale Staten, Almelo, 26 april 2007 Geachte leden van, Graag bieden wij u namens alle bewoners van het Overijsselse platteland deze boodschappenlijst aan. Ze zijn het resultaat van de eerste Overijsselse PlattelandsDialoog

Nadere informatie

update kennisagenda krimp

update kennisagenda krimp update kennisagenda krimp update van de kennisagenda van het KKNN Waarom een update van de kennisagenda? Het KKNN is gebaseerd op drie pijlers, te weten: kennisnetwerk opzetten, kennis delen en kennis

Nadere informatie

Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond

Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond Verenigingen, stichtingen en instellingen barsten doorgaans van de ambities en toekomstplannen. Maar om ze te realiseren heb je financiële middelen

Nadere informatie

Samen Sterk Voor Uw Belang

Samen Sterk Voor Uw Belang Samen Sterk Voor Uw Belang Verkiezingsprogramma GemeenteBelangen 2014 2018 Speerpunten www.gemeentebelangen-aalten.nl Samen sterk voor uw belang Verkiezingsprogramma 2014 2018 GemeenteBelangen werkt actief

Nadere informatie

Dorpsontwikkelingsplan Helvoirt 1e discussiebijeenkomst 8 jan.2008

Dorpsontwikkelingsplan Helvoirt 1e discussiebijeenkomst 8 jan.2008 Dorpsontwikkelingsplan Helvoirt 1e discussiebijeenkomst 8 jan.2008 Agenda Aanvang 20.00 uur Inleiding DOP en resultaten enquête Pauze, koffie/thee Discussie in groepjes Afsluiting uiterlijk 22.30 uur Wat

Nadere informatie

Competentiemanagement in zorg en welzijn Als kwaliteit van medewerkers telt

Competentiemanagement in zorg en welzijn Als kwaliteit van medewerkers telt Competentiemanagement in zorg en welzijn Als kwaliteit van medewerkers telt potaard e Auteur: Annelies Kooiman Eindredactie: Afdeling communicatie Fotografie: istock Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie &

Nadere informatie

Doelen en beoogde resultaten van de plannen van Den Nul-Fortmond-Duur.

Doelen en beoogde resultaten van de plannen van Den Nul-Fortmond-Duur. Bijlage I Doelen en beoogde resultaten van de plannen van Den Nul-Fortmond-Duur. Eenmalige budgetten voor onderwerpen die op korte termijn kunnen starten. De verschillende werkgroepen hebben eenmalig een

Nadere informatie

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet Kwaliteit 1 Inleiding Wat is kwaliteit van zorg en wat willen we als gemeenten samen met onze zorgaanbieders ten aanzien van kwaliteit afspreken? Om deze vraag te beantwoorden vinden twee bijeenkomsten

Nadere informatie

Zorg om het Dorp Mariahout

Zorg om het Dorp Mariahout Zorg om het Dorp Mariahout Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant 2011 Zorg om het Dorp Mariahout Inleiding Bij het uitwerken van het opzetten van een koepel Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant behoort

Nadere informatie

Van Sociale Staat naar Sociaal Beleid

Van Sociale Staat naar Sociaal Beleid Denkt u mee??? Van Sociale Staat naar Sociaal Beleid Wat is er allemaal gebeurd? Uitdaging en thema s Wat is er gebeurd na 14 april? Weet u het nog? Die grote bijeenkomst op 14 april 2010 in Heinkenszand?

Nadere informatie

Zorgsteunpunt Heusden

Zorgsteunpunt Heusden Zorgsteunpunt Heusden Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant 2011 Zorgsteunpunt Heusden Inleiding Bij het opzetten van een Platform Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant behoort de omschrijving van

Nadere informatie

drenthe rapportage september 2016 leefbaarheid

drenthe rapportage september 2016 leefbaarheid kennis. onderzoek. advies drenthe rapportage september 2016 Hoe tevreden is het Drents panel over leven in Drenthe en hoe ervaren zij de gevolgen van bevolkingskrimp op de? vooraf Drenthe heeft te maken

Nadere informatie

Trainershandboek Man actief. Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie

Trainershandboek Man actief. Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Trainershandboek Man actief Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Trainershandboek Man Actief Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Perihan Utlu en Wil Verschoor

Nadere informatie

Aanleiding. vragenlijst Erflanden Pagina 2

Aanleiding. vragenlijst Erflanden Pagina 2 Digitale enquête Aanleiding De Smederijen is een samenwerkingsverband van de gemeente Hoogeveen, verenigingen van Plaatselijk Belang, drie woningstichtingen (Actium, Woonconcept, Domesta), SWW Hoogeveen

Nadere informatie

SPORTIEVE KRACHT IN DE WIJK

SPORTIEVE KRACHT IN DE WIJK SPORTIEVE KRACHT IN DE WIJK Onderwerpen Niels Hermens en Erik Puyt De Buurtsportvereniging Positief opvoed- en opgroeiklimaat Sport en het sociaal domein: Vier beleidsterreinen met wetenschappelijk effect

Nadere informatie

Om te beginnen is een korte schets van het dorp gegeven zodat iedereen van gelijke informatie is voorzien, samengevat:

Om te beginnen is een korte schets van het dorp gegeven zodat iedereen van gelijke informatie is voorzien, samengevat: DORPSONTWIKKELING HOOGE ZWALUWE 1. Inleiding Dinsdag 15 februari is een groep actieve bewoners bij elkaar geweest om in kaart te brengen wat hun zorgen en dromen zijn ten aanzien van het leven in Hooge

Nadere informatie

Karakteristieke gebouwen

Karakteristieke gebouwen Karakteristieke gebouwen Pagina 1 Oud Gebouw, Nieuw Gebruik Brede Overleggroep Kleine Dorpen in Drenthe (BOKD) Steunpunt Dorpshuizen Drenthe (SDD) Kampsweg 4, 9418 PE WIJSTER tel.: 0592 31 51 21 / E. info@bokd.nl

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

Inleiding Wijkmanagement

Inleiding Wijkmanagement Inleiding Wijkmanagement Coalitieprogramma Voortvarend Verder: De gemeente (bestuur en organisatie) werkt in het kader van wijkmanagement samen met bewoners, belangenverenigingen en maatschappelijke instanties

Nadere informatie

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s!

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! ACTIEF VOOR Sportorganisaties Maatschappelijke organisaties Onderwijs Overheden Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! De drie D s Drie transities in het sociale domein:

Nadere informatie

Bijlagen. Bijlage C Selectiecriteria bij de werving van de gespreksdeelnemers... 2 Bijlage E Draaiboek focusgroepen senioren... 4

Bijlagen. Bijlage C Selectiecriteria bij de werving van de gespreksdeelnemers... 2 Bijlage E Draaiboek focusgroepen senioren... 4 Carola Simon, Lotte Vermeij en Anja Steenbekkers, Het beste van twee werelden. Plattelanders over hun leven op het platteland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, oktober 2007. Bijlagen Bijlage

Nadere informatie

Opzet Dorpsontwikkelingsplan Buitengewoon wonen, werken en leven.

Opzet Dorpsontwikkelingsplan Buitengewoon wonen, werken en leven. Opzet Dorpsontwikkelingsplan 2 2012-2017 Buitengewoon wonen, werken en leven. Inleiding is een vervolg op het eerste dorpsplan (2004-2010). Dit nieuwe dorpsplan loopt vanaf 2011 tot 2017. Momenteel zijn

Nadere informatie

De Omgevingsvisie van Steenwijkerland een samenvatting

De Omgevingsvisie van Steenwijkerland een samenvatting De Omgevingsvisie van Steenwijkerland een samenvatting Vooraf Hoe ziet onze leefomgeving er over 15 jaar uit? Of eigenlijk: hoe ervaren we die dan? Als inwoner, ondernemer, bezoeker of toerist. De tijd

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma Demografische ontwikkelingen

Ontwikkelprogramma Demografische ontwikkelingen Ontwikkelprogramma Demografische ontwikkelingen Leefbare en vitale dorpen in Berkelland 5 Doelenboom Wat speelt er? 6 Bewust worden? Veranderingen in Berkelland en de regio Achterhoek door de krimp lijken

Nadere informatie

Bestuursopdracht. Centrumvisie

Bestuursopdracht. Centrumvisie Bestuursopdracht Centrumvisie Bestuursopdracht Centrumvisie Opdrachtgever: Auteur: gemeente Scherpenzeel afdeling Ruimte en Groen W. Hilbink/W.Algra Datum: 2 december 2014 Centrumvisie Scherpenzeel -1-

Nadere informatie

Waardering van voorzieningen, vervoer en werk

Waardering van voorzieningen, vervoer en werk Waardering van voorzieningen, vervoer en werk Burgerpeiling Woon- en Leefbaarheidsmonitor Eemsdelta 2015 Een afname van het inwoneraantal heeft gevolgen voor het voorzieningenniveau. Er zal immers niet

Nadere informatie

Startnotitie onderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling. dd. Januari 2016

Startnotitie onderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling. dd. Januari 2016 Startnotitie onderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling dd. Januari 2016 Startnotitie rekenkameronderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling 1. Aanleiding

Nadere informatie

Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s

Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s Drs. Sj. Cox PON Instituut voor advies, onderzoek en ontwikkeling in Noord-Brabant

Nadere informatie

Sociale kracht in Houten Burgerpeiling 2014

Sociale kracht in Houten Burgerpeiling 2014 in Houten Burgerpeiling 2014 Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Houten Projectnummer 598 / 2015 Samenvatting Goede score voor Sociale Kracht in Houten Houten scoort over het algemeen goed als

Nadere informatie

PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015

PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015 PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015 BEÏNVLOEDING TOEKOMSTIG PROVINCIAAL BELEID In maart 2015 zijn er weer provinciale statenverkiezingen. Het is daarom van belang dat u nu al begint met het uitoefenen van belangenbehartiging

Nadere informatie

Nieuw perspectief voor Westerveld

Nieuw perspectief voor Westerveld Nieuw perspectief voor Westerveld Verkiezingsprogramma voor de gemeenteraad 2014 2018 1 STERK Westerveld is een nieuwe lokale politieke kiesvereniging in de gemeente Westerveld De politieke missie van

Nadere informatie

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 Vastgesteld in de raadsvergadering van 18 juni 2012. Verkorte versie wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 1 Wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 In de wijkvisie

Nadere informatie

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden -

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - 27-9-2012 Vooraf De jaarlijkse inventarisatie van de Koepel van Wmo-raden onder Wmo-raden heeft ook in 2012 een goede respons gekregen. Uitgezet

Nadere informatie

GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014

GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 BEÏNVLOEDING TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID In maart 2014 zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen. Het is daarom van belang dat u nu al begint met het uitoefenen van belangenbehartiging

Nadere informatie

1. Inwoners en ondernemers zijn tevreden over de (publieks)dienstverlening van de gemeente Roosendaal.

1. Inwoners en ondernemers zijn tevreden over de (publieks)dienstverlening van de gemeente Roosendaal. MAATSCHAPPELIJKE EFFECTEN Maatschappelijke effecten kunnen worden gedefinieerd als de beoogde gevolgen van het gemeentelijk beleid voor de samenleving en geven daarmee antwoord op de vraag: Wat willen

Nadere informatie

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling...

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling... Meetinstrumenten De meetinstrumenten zijn ondersteunend aan de projecten van De Sportbank en ontwikkeld met de Erasmus Universiteit. Deze instrumenten helpen om op een gefundeerde manier te kijken naar

Nadere informatie

Iedereen moet kunnen meedoen

Iedereen moet kunnen meedoen Nieuwe wet voor maatschappelijke ondersteuning in uw gemeente Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Inhoud 2 Voorwoord 5 Wat is de Wmo? 5 Waarom is de Wmo belangrijk? 9 Negen taken voor uw

Nadere informatie

VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE ROERMOND

VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE ROERMOND , 8 a ^ gemeente Roermond VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE ROERMOND datum indiening: 19 december 2013 datum/agendapunt B&Wvergadering: 070114/201 afdeling: Kabinet en Communicatie

Nadere informatie

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Bouwstenen voor Burgerkracht Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Even voorstellen: Platform 31 Wie zijn we? Een kennis- en netwerkorganisatie voor stedelijke en regionale

Nadere informatie

Gemeente Houten Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening

Gemeente Houten Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening ** Vastgesteld oktober 2014 Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening Visie verplaatsing nietagrarische bedrijven binnen het buitengebied Status: vastgesteld door de gemeenteraad van Houten d.d.

Nadere informatie

achtergrond hoofdstuk 1 Structuurvisie 2020 keuzes van visie naar uitvoering inbreng samenleving achtergrond ruimtelijk en sociaal kader bijlagen

achtergrond hoofdstuk 1 Structuurvisie 2020 keuzes van visie naar uitvoering inbreng samenleving achtergrond ruimtelijk en sociaal kader bijlagen 28 hoofdstuk 1 achtergrond Structuurvisie 2020 keuzes samenvatting achtergrond ruimtelijk en sociaal kader inbreng samenleving thematisch van visie naar uitvoering bijlagen zones 1 2 3 4 5 6 7 29 1.1 Inleiding

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Nota Leefgebieden 1 Van zes hoofdkernen naar vier leefgebieden

Nota Leefgebieden 1 Van zes hoofdkernen naar vier leefgebieden 8 maart 2012 Nota Leefgebieden 1 Van zes hoofdkernen naar vier leefgebieden Inleiding In deze kaderstellende notitie wordt de overgang van zes hoofdkernen naar vier leefgebieden beschreven. Als eerste

Nadere informatie

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren Notitie versie 1.0 September 2016 Door Frea Haker (Gezond in ) Eveline Koks (Jongeren Op Gezond Gewicht) Anneke Meijer (Coördinatie Gezond Gewicht Fryslân

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met

Nadere informatie

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik Werkplan 2014 Adviesraad Sociaal Domein Lopik 18 februari 2014 Ter introductie De Adviesraad Sociaal Domein Lopik (ASDL) bestaat uit inwoners van Lopik die een actieve verhouding hebben met het sociale

Nadere informatie

SAMEN VERDER BOUWEN AAN EEN LEEFBAAR EN SOCIAAL ROSSUM, LEMSELO EN VOLTHE

SAMEN VERDER BOUWEN AAN EEN LEEFBAAR EN SOCIAAL ROSSUM, LEMSELO EN VOLTHE SAMEN VERDER BOUWEN AAN EEN LEEFBAAR EN SOCIAAL ROSSUM, LEMSELO EN VOLTHE ENQUÊTE DORPSRAAD ROSSUM LEMSELO VOLTHE 2012 1 Nu en in de nabije toekomst: wat leeft er bij u? Januari 2012 Geachte inwoner(s)

Nadere informatie

FORMAT TUSSENRAPPORTAGE CULTUURARRANGEMENT DEEL A: VERANTWOORDING GEMEENTE: Dalfsen JAAR: 2014

FORMAT TUSSENRAPPORTAGE CULTUURARRANGEMENT DEEL A: VERANTWOORDING GEMEENTE: Dalfsen JAAR: 2014 FORMAT TUSSENRAPPORTAGE CULTUURARRANGEMENT 2013-2016 DEEL A: VERANTWOORDING 2014 GEMEENTE: Dalfsen JAAR: 2014 AMATEURKUNST/BUITEN- SCHOOLSE CULTUUREDUCATIE PROJECT DOELSTELLINGEN FINANCIELE VERANTWOORDING

Nadere informatie

Kleine scholen en leefbaarheid

Kleine scholen en leefbaarheid Kleine scholen en leefbaarheid Een samenvatting van de resultaten van een praktijkonderzoek onder scholen en gemeenten in Overijssel over de toekomst van kleine scholen in relatie tot leefbaarheid Inleiding

Nadere informatie

Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen

Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen Budgetaanvraag NIM - Tandem Linda Jansen ZZGzorggroep Els Bremer projectbureau MAAT Opzet van deze workshop Introductie : hoe transformeren Korte aftrap: wat

Nadere informatie

Eindrapport Samen sterk voor leefbaarheid. Onderzoek naar behoeften en bijdragen van inwoners uit Keijenborg en Velswijk

Eindrapport Samen sterk voor leefbaarheid. Onderzoek naar behoeften en bijdragen van inwoners uit Keijenborg en Velswijk Eindrapport Samen sterk voor leefbaarheid Onderzoek naar behoeften en bijdragen van inwoners uit Keijenborg en Velswijk Prestaties: doelstellingen Doel: onderzoek naar vraagpatronen van inwoners Keijenborg/Velswijk

Nadere informatie

Leren en Leven. Wat omvat het programma?

Leren en Leven. Wat omvat het programma? Wat omvat het programma? Het programma "" omvat de beleidsvelden: - Basis- en voortgezet onderwijs; - Lokaal onderwijs (achterstanden) beleid, Wet Oké. - Voorschoolse activiteiten (o.a. harmonisatie peuterspeelzaalwerk-kinderopvang);

Nadere informatie

Dorpsraad Oostrum werkt samen met u aan het derde. Dorps Omgevings Programma (DOP) Enquête DOP 2017

Dorpsraad Oostrum werkt samen met u aan het derde. Dorps Omgevings Programma (DOP) Enquête DOP 2017 Dorpsraad Oostrum werkt samen met u aan het derde Dorps Omgevings Programma (DOP) Enquête DOP 2017 Ter verbetering van de leefbaarheid in Oostrum vragen wij 15 minuten van uw tijd. Deze enquête heeft tot

Nadere informatie

Enquête Nieuwe Dorpsvisie Bantega

Enquête Nieuwe Dorpsvisie Bantega Enquête Nieuwe Dorpsvisie Bantega In het najaar van 2014 heeft het bestuur van Plaatselijk Belang Bantega een werkgroep samengesteld die de opdracht heeft gekregen om een nieuwe Dorpsvisie op te stellen.

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

WMO Raad Duiven Postbus AD Duiven JAARVERSLAG Participeren is gewoon meedoen

WMO Raad Duiven Postbus AD Duiven JAARVERSLAG Participeren is gewoon meedoen JAARVERSLAG 2014 Participeren is gewoon meedoen Duiven, maart 2015 VOORWOORD Grote veranderingen wierpen in 2014 hun schaduw vooruit. De kranten stonden er vol van; de grootste politiek-bestuurlijke verbouwing

Nadere informatie

MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING

MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING P5, 30 januari 2014 TU DELFT - BK - RE&H/UAD Wilson Wong INHOUD - Onderwerp en context - Onderzoeksopzet - Theoretisch

Nadere informatie

Is uw dorp of wijk in de toekomst nog leefbaar?

Is uw dorp of wijk in de toekomst nog leefbaar? Is uw dorp of wijk in de toekomst nog leefbaar? Maken Groningers zich zorgen over de toekomst van hun dorp of wijk? Door allerlei ontwikkelingen staat de leefbaarheid in de provincie Groningen onder druk.

Nadere informatie

Foar en mei elkoar! Lokale agenda sociaal domein gemeente Menameradiel

Foar en mei elkoar! Lokale agenda sociaal domein gemeente Menameradiel Foar en mei elkoar! Lokale agenda sociaal domein gemeente Menameradiel INLEIDING Dit korte en bondige kader geeft inzicht in de uitdagingen op het lokale sociale domein voor de komende 2 jaar. De gemeente

Nadere informatie

Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS

Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS December 2012 1 Draaiboek Gewoon meedoen in je wijk! Aanleiding van dit draaiboek Gewoon Meedoen in je wijk is een pilotproject dat in 2010 en 2011

Nadere informatie

Pamflet 11 Peel en Maas 11 succesfactoren voor opbouwwerk en sociale wijkteams

Pamflet 11 Peel en Maas 11 succesfactoren voor opbouwwerk en sociale wijkteams Pamflet 11 Peel en Maas 11 succesfactoren voor opbouwwerk en sociale wijkteams een uitgave van de werkplaats gemeenschapsontwikkeling Peel en Maas Pamflet 11 Peel en Maas 11 succesfactoren voor opbouwwerk

Nadere informatie

Centrum Management - Plan van Aanpak (2013) 1. Inleiding

Centrum Management - Plan van Aanpak (2013) 1. Inleiding Centrum Management - Plan van Aanpak (2013) 1. Inleiding Deze notitie beschrijft het Plan van Aanpak en stappenplan voor de herinvoering van centrummanagement in Valkenswaard. Achtereenvolgens wordt ingegaan

Nadere informatie

Brabantse Dorpen. Frans Thissen. en de veranderingen van binding en identiteit UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM

Brabantse Dorpen. Frans Thissen. en de veranderingen van binding en identiteit UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM en de veranderingen van binding en identiteit Frans Thissen Afdeling Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies Het verhaal van Brabant Veranderende dorpen Oebele van Zuilen: (over de

Nadere informatie

Aanpak om te komen tot accommodatiebeleid

Aanpak om te komen tot accommodatiebeleid Aanpak om te komen tot accommodatiebeleid De ultieme doelstelling voor Achtkarspelen is dat alle inwoners gelukkig zijn en in veilige en gezonde omstandigheden leven, wonen, opgroeien, leren en werken.

Nadere informatie

Gemeenschapstuinen. RadarGroep. Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie.

Gemeenschapstuinen. RadarGroep. Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie. RadarGroep Gemeenschapstuinen Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie. Bureau voor sociale vraagstukken Wie zaait zal oogsten is een veelgehoord gezegde.

Nadere informatie

Kloosterhaar voor elkaar!

Kloosterhaar voor elkaar! Wat vooraf ging Wat vindt ù belangrijk voor ons dorp? Deze vraag heeft Plaatselijk Belang in 2011 voorgelegd aan alle inwoners van. Van de 590 gezinnen die de enquête kregen voorgelegd heeft bijna de helft

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie