Het internet: wat en hoe? Bertel de Groote

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het internet: wat en hoe? Bertel de Groote"

Transcriptie

1 Het internet: wat en hoe? Bertel de Groote 1

2 HOOFDSTUK I. Inleiding 1. Het onderzoek betreft de invloed van informatietechnologische ontwikkelingen, in het bijzonder van het internet, op de werking van de regels die het voor vorderingen betreffende verbintenissen uit onrechtmatige daad bevoegde gerecht aanduiden. Een heldere omschrijving van het internet is hierbij een must 1. Voor een goed begrip van de problematiek is inzicht in het medium noodzakelijk. Antwoorden op vragen over de juridische gevolgen van het gebruik van het internet geven vaak blijk van een gebrekkige kennis van het medium. Indien informatietechnologische ontwikkelingen zoals de ontwikkeling van het netwerkencomplex nieuwe juridische uitdagingen vormen, mag bij het zoeken naar een antwoord hierop niet aan hun technische en functionele bijzonderheden worden voorbij gegaan 2. ROSENTHAL formuleert het als volgt: Bei eingehender Auseinandersetzung mit der Materie wird rasch deutlich, dass sich auf viele der juristischen Fragen rund um das Netz mit dem bestehenden Recht durchaus vernünftige und befriedigende Antworden finden lassen. Der Schlüssel dazu liegt allerdings weniger im juristischen Wissen, als vielmehr im technischen und praktischen Verständnis für die neue Welt der Datennetze 2. Aangezien het onderzoek de juridische impact van informatietechnologische ontwikkelingen van het internet wil illustreren, moet de technische toelichting niet uitputtend zijn. Juridische vragen staan centraal. Deze bijlage legt bijgevolg de nadruk op die aspecten van de technische onderbouw en op die toepassingen van het internet, aan de hand waarvan de jurist de voor hem relevante lees: problematische eigenschappen van informatietechnologische ontwikkelingen beter kan begrijpen. Er moet niet enkel bij het formuleren van voorstellen rekening mee worden gehouden. Zij helpen ook de voor de verantwoording van het onderzoek essentiële impact van het medium te illustreren. 3. De bespreking van het internet streeft geen volledigheid na. Bovendien is iedere schets, zodra hij is gemaakt reeds verouderd. Van die aard is de snelheid waarmee het internet zich ontwikkelt. Belangrijker dan de accuraatheid van de schets is de mate waarin hij een kader creëert waarbinnen de aard en het (juridisch) belang van technologische en functionele nieuwigheden correct kunnen worden ingeschat. HOOFDSTUK II. Ontleding van het internet Afdeling 1. Technische beschrijving van het internet 1. Ontstaan van het internet 4. Hieronder volgt een omschrijving van het internet, waarin zowel de technische kenmerken als toepassingsmogelijkheden van het internet aan bod komen. Het netwerkencomplex staat in het brandpunt van de informatietechnologische ontwikkelingen en zal hierbij in de toekomst een sleutelrol blijven spelen. De ontstaansgeschiedenis van het internet gaat de beschrijving van de technische werking vooraf. Hier vindt men de verklaring voor een aantal essentiële eigenschappen van het internet 3. Een toelichting bij het ontstaan van het netwerkenconglomeraat verduidelijkt de werking en ontwikkeling ervan. 5. In essentie is het internet een netwerk van onderling verbonden netwerken. Dit uitgangspunt is even eenvoudig als geniaal. De Koude oorlog, en meer in het bijzonder de nasleep van de 2

3 Koreaanse oorlog, bracht het idee om computernetwerken tot stand te brengen in een stroomversnelling 4. Als antwoord op de lancering van de Sovjetsatelliet Sputnik richtte het Amerikaanse Defensieministerie de Advanced Research Projects Agency op 5. LICKLIDER kreeg in 1962 de leiding over de onderzoeksinspanningen van het ARPA. Zij beoogden de optimalisering van het militair gebruik van computertechnologie. Onder zijn impuls groeide de aandacht voor netwerkvorming. Communicatie was volgens LICKLIDER de sleutel tot de beoogde optimalisatie 6. Door computers met elkaar te laten praten zou gedeeld gebruik van hun potentieel (resource sharing) en onderlinge uitwisseling van informatie tot de mogelijkheden behoren 7. De stap van communicatie tussen computers naar de ontwikkeling van netwerken lag vervolgens voor de hand. 6. Het militaire aspect van het ARPA-project heeft de netwerkenverzameling haar robuuste 8, niet-hiërarchische karakter verleend 9. Het, in de context van de Koude Oorlog weinig verrassende, uitgangspunt was immers dat het ARPANET een nucleaire aanval moest kunnen weerstaan 10. Het opzet luidde dat indien een schakel in het netwerk zou uitvallen de berichten via de andere schakels werden verzonden 11. Deze doelstellingen leidden tot de ontwikkeling van een systeem van packet switching 12. Men koos er daarenboven voor de aangesloten computers en/of netwerken een gelijke waarde toe te kennen. In dit decentrale netwerkbeheer, waarbij niet één machine als centrale computer (hoofdcomputer) functioneerde, konden de aangesloten computers en/of netwerken hun autonomie behouden. Hierdoor was het netwerk niet afhankelijk van een kwetsbaar hart. ARPA beoogde evenmin uniformiteit in de fysieke verbindingen en de verbonden computers. Het opteerde integendeel voor de vastlegging van een aantal communicatieafspraken die de aangesloten machines en netwerken moeten volgen. Hierbij werd het gebruik van deze protocollen de belangrijkste toetredingsvoorwaarde tot het netwerk(encomplex). Door de afspraken vrij te geven is een open netwerk kunnen ontstaan. Het uitgangspunt liet toe de gekozen standaarden los te koppelen van het hardwareplatform 13. In het verlengde van deze voorwaarden is TCP/IP 14 ontwikkeld. 7. De basisopties van het ARPA-project zijn niet onbelangrijk. Zij verklaren het bijzondere karakter van het uit het ARPANET gegroeide internet. Het internet is namelijk niet één netwerk. Het is integendeel een open geheel van heterogene, lokaal beheerde, systemen 15, dat voortdurend in beweging is. 8. Het internet is reeds in 1967 geconcipieerd. Het duurde nochtans tot het midden van de jaren tachtig eer het netwerkencomplex aan zijn echte groei begon. Stilaan ontgroeide het internet tegelijk het hoofdzakelijk wetenschappelijk en militair 16 kader waarin het was ontstaan. Oorspronkelijk (1969) verbond het ARPANET, mede ontwikkeld door BBN (Bolt, Beranek en Newman), 4 machines van evenveel onderzoekscentra. Niets wees er toen op dat het ARPANET/internet zou uitgroeien tot een netwerk voor de gewone gebruiker 17. Het oorspronkelijke netwerk omvatte een computer op de universiteiten van Los Angeles, Stanford, Santa Barbara en Utah. In 1981 waren reeds 213 machines aangesloten. 9. De opgang van het netwerkennetwerk ging gepaard met de in de Verenigde Staten groeiende behoefte om lokale netwerken (LAN = Local Area Network), die zich onafhankelijk van het ARPANET hadden ontwikkeld 18, met elkaar te verbinden 19. Het ARPANET deed hierbij dienst als verbindend netwerk of backbone. Door in 1982, via TCP/IP, het CS-Net (Computer Science Research Network) 20 als eerste netwerk met het ARPANET te verbinden, kreeg internetverkeer gestalte. Het was het resultaat van het in 1973, door het inmiddels tot DARPA omgedoopte, aangevatte onderzoeksprogramma Internetting Project. Het had, zoals de naam verraadt, immers tot doel niet louter computers met elkaar te verbinden, maar netwerken 21. Hierbij wou men niet raken aan de eigenheid van de verbonden netwerken. Zij behielden voor het intern verkeer hun specifieke protocollen. Men diende enkel een gemeenschappelijk platform te vinden waarop de netwerken met elkaar konden leren communiceren. 3

4 10. Het ARPANET bleef niet de enige backbone 22. In Europa ontstond EUNet en in de Verenigde Staten zette de National Science Foundation het NSFNet 23 op om supercomputercentra met elkaar te verbinden. Ook rond deze, reeds snel met elkaar gekoppelde backbones, vormden zich netwerkclusters. Met de andere backbones stonden zij in voor de verwerking van het overgroot deel van het gegevensverkeer. Stilaan vervaagde dan ook de grens tussen het oorspronkelijke ARPANET en de daarop aangesloten netwerken. Het internet kreeg door de toenemende integratie uiteindelijk het uitzicht van een eenheid, één geheel. Bijgevolg weet de eindgebruiker niet hij hoeft het trouwens niet te weten om het internet te kunnen gebruiken welke specifieke deelnetwerken de gegevensstroom afwikkelen. 11. De historische schetst illustreert hoe het internet een wereldwijde verzameling van netwerken is geworden. Hierdoor lijkt het een overkoepelend netwerk. In werkelijkheid betreft het een veelheid van aan elkaar geknoopte netwerken. De TCP/IP-techniek verbindt hen 24. Inmiddels zochten ook netwerkverzamelingen die de TCP/IP-protocollen niet gebruiken, aansluiting bij het internet. Dankzij verbindingsmachines die als vertaler fungeren (gateways) kunnen machines uit een internetomgeving communiceren met computers die zijn aangesloten op BITNET, EARN, CompuServe, FidoNet, enz en omgekeerd 25. Het spreekt voor zich dat de rechtsmachtproblematiek ook te maken heeft met de communicatie met deze netwerken 26. De ontstane grotere netwerkenverzameling, waarvan de integratie in het internet steeds duidelijker vorm krijgt, vertoont dezelfde, voor rechtsmachtbepaling problematische, eigenschappen als het internet sensu stricto. 2. Werking van het internet I. Algemeen 12. Voor de aanduiding van het netwerk van onderling verbonden netwerken gebruikt het onderzoek voornamelijk de term internet 27. Metaforen, zoals digitale of elektronische snelweg, zijn minstens even aantrekkelijk. Zij zijn echter minder neutraal 28. Dergelijke termen geven meer informatie over het gevoel dat het gebruik van het internet teweegbrengt. Zij dragen minder bij tot een, vanuit juridisch oogpunt relevant, begrip van het technisch kader van het onderzoek. Bovendien geniet een eerder technische definitie van het internet de voorkeur boven een sterk functionele omschrijving. Verwarring tussen het internet en de toepassingen waarvoor het als platform fungeert, worden zodoende vermeden. De wisselwerking tussen een krachtig platform en gebruiksvriendelijke toepassingen verklaart het succes van het internet. Daarom is het internet vaak vereenzelvigd met een gigantische bron van informatie en een revolutionair communicatiemiddel. Hierbij dreigt men uit het oog te verliezen dat niet in het minst de talrijke internettoepassingen en hun populariteit hebben bijgedragen tot deze perceptie. 13. Het internet is in essentie een mondiale verzameling van heterogene 29 netwerken 30. Strikt genomen betreft het enkel de via de TCP/IP-protocollen verbonden netwerken 31. Het internet moet worden onderscheiden van een LAN. De transmissie in een Local Area Network kan nochtans dezelfde protocollen respecteren. Het gebruik van een LAN situeert zich vaak in de meer beperkte omgeving van, bijvoorbeeld, een kantoor. Men kan hierbij denken aan het netwerk van de boekhoudafdeling van een onderneming. Het internet is evenmin een gesloten netwerk, bijvoorbeeld binnen een universiteit of bedrijf, van met elkaar verbonden lokale netwerken. Het gesloten karakter onderscheidt een Intranet 32 van het internet. Het internet heeft precies een open structuur 33. Het vormt een netwerk van alle, rechtstreeks of onrechtstreeks, met elkaar verbonden computers en netwerken. Een LAN of een Intranet kan dus probleemloos deel uitmaken van het internet. 4

5 II. Internet versus telefoonnet: gelijkenissen ondanks verschillen 14. Een vergelijking met de wijze waarop telefoonverkeer wordt afgehandeld schept duidelijkheid over de manier waarop datatransmissie over het internet verloopt. De werking van het internetverkeer verschilt grondig van het telefoonverkeer 34. Circuit switching staat tegenover packet switching. Beide platformen vertonen desondanks belangrijke gelijkenissen. Zij dragen eveneens bij tot een goed begrip van de werking van het internet. 15. Een vergelijking met het wereldomspannend telefoonnet maakt duidelijk dat het internet geen monoliet is 35. Directe of indirecte onderlinge verbondenheid laat abonnees van telefoonmaatschappij X toe een abonnee aangesloten op net Y te bereiken 36. Analoog aan de opbouw van het netwerk van telefoonnetten valt ook het internet uiteen in een ontelbaar aantal kleinere groepen (clusters) gelinkte computernetwerken Om het netwerk van computers en netwerken zin te geven, is het van belang dat iedere computer die deel uitmaakt van een aangesloten netwerk kan communiceren met eender welke andere computer die deel uitmaakt van een ander tot het systeem behorend netwerk. Het geheel krijgt immers pas zin volle belang indien vervlochten netwerken van de overheid, universiteiten, ondernemingen, verenigingen en particulieren met elkaar kunnen communiceren. Het internet laat computers van de aangesloten netwerken toe onderling boodschappen te versturen, elkaar op afstand taken te laten uitvoeren of informatie te delen. 17. Telefooncentrales staan in voor de verbindingen tussen telefonienetwerken. Met schakelingen brengen zij een verbinding tussen het oproepende toestel en het doeltoestel tot stand. Waar beide toestellen zich geografisch bevinden is niet van essentieel belang 38. Telefooncentrales volgen bij de doorschakeling van het telefoonverkeer technische afspraken. Die bepalen hoe de koppeling van de diverse telefoonnetten moet plaatsvinden. Aan de hand van de afspraken weten de centrales waar beide toestellen zich binnen het complex van telefoonnetten bevinden en langs welke weg tussen beiden een verbinding tot stand kan worden gebracht. Ook het internet maakt gebruik van technische afspraken, protocollen geheten. Zij laten computernetwerken toe met elkaar te communiceren 39. III. De werking van een netwerk 18. Om de werking van het netwerkennetwerk te begrijpen is het nuttig de structuur van één bestanddeel ervan toe te lichten. Zodra een kabel twee computers met elkaar verbindt ontstaat een netwerk. Een diskette is niet langer nodig om de gegevens van de ene computer, waarop bijvoorbeeld een tekst is bewerkt, over te brengen naar het andere toestel dat kan worden gebruikt om de tekst af te drukken 40. Door de kabel zijn de machines immers fysiek verbonden. Het nut van deze verbinding spreekt voor zich. De efficiëntie van het gebruik van schijfjes voor de uitwisseling van data tussen toestellen verkleint naarmate de communicatiefrequentie, de afstand tussen de machines en de omvang van de te transfereren data toenemen. Netwerken vinden hier hun oorsprong. 19. Het succes van lokale netwerken ligt voor de hand. Met slechts een kabel als materiële drager zijn de gegevens op de computer van een collega toegankelijk alsof zij zich op de eigen machine zouden bevinden. Voor communicatie over lange afstanden is een LAN (Local Area Network), zoals de naam laat vermoeden, minder geschikt. Alle in het netwerk opgenomen computers moeten immers fysiek met elkaar worden verbonden. De kostprijs en de praktische moeilijkheden die hiermee gepaard gaan laten zich, vooral bij het naast elkaar ontstaan van transnationale lokale netwerken, raden. Het lijkt efficiënter het verkeer over grote afstanden te bundelen in plaats van het in diverse LANs te laten plaatsvinden. Dergelijke concentratie van 5

6 het lange-afstandsverkeer laat het internet toe. Het is geschikt voor transnationale communicatie. Verbindingen met hoge capaciteit reduceren de kostprijs van het verkeer over grote afstand tussen kleinere netwerken. 20. Voor een goed begrip volstaat het te denken aan de troeven van openbaar vervoer. Door wereldwijd verspreide netwerken, van de meest diverse pluimage, te verbinden, werkt het internet, hoe paradoxaal het ook mag klinken, op zijn beurt als mondiaal Local Area Network. Het internet, met alle erbij aangesloten computers, is zodoende slechts een extensie van de harde schijf van iedere machine die er toegang toe heeft 41. Het is alsof bestanden op andere machines zich op de eigen computer bevinden. Omgekeerd zijn beschikbaar gestelde eigen bestanden wereldwijd toegankelijk. IV. Protocollen zijn onmisbaar 21. Het basispatroon van een netwerk volstaat niet voor een goed begrip van de juridische vragen waartoe het internet aanleiding geeft. Het is een te rudimentaire benadering. Zij doet de onderliggende techniek weinig eer aan. Om een netwerk tot stand de brengen is de materiële verbinding tussen de computers niet toereikend. Kabels en satellietverbindingen zijn noodzakelijk. Zij zijn niet voldoende. 22. Indien twee computers elkaar moeten kunnen begrijpen is het nodig de uit te wisselen informatie te coderen met een voor beiden bekende sleutel. Hetzelfde geldt bij de verbinding van netwerken. Opdat netwerk X (bijvoorbeeld een Novell-netwerk) op nuttige wijze zou kunnen communiceren met netwerk Y (bijvoorbeeld een Appletalk-netwerk) moeten zij dezelfde taal gebruiken. Voor de gegevensuitwisseling dringen zich gemeenschappelijke standaarden op. 23. De netwerken moeten niet identiek zijn. Het volstaat dat zij voor gegevensuitwisseling aan dezelfde standaarden voldoen. De voorwaarde voor een zinvol gesprek tussen twee personen is trouwens ook dat zij voor hun onderlinge conversatie een gemeenschappelijke taal gebruiken. De gemeenschappelijke standaarden zijn ook voor de bestelling van de berichten van belang. Zij zorgen ervoor dat de berichten tussen de machines en netwerken, over de diverse materiële dragers, volgens een gemeenschappelijke methode op de juiste plaats kunnen worden afgeleverd. V. Circuit Switching Packet Switching 24. Het gebruik van protocollen vormt een punt van overeenkomst tussen het internet en de werking van het internationaal telefoonverkeer. Bij internationale telefoonverbindingen doorkruist het gesprek diverse netten. Overeenkomsten tussen de beheerders van de telefoonnetten bepalen de technische organisatie van het transitverkeer. Op analoge wijze bepalen protocollen hoe datapakketten over talrijke verschillende netwerken van de versturende naar de ontvangende machine reizen. 25. Ondanks deze schijnbare gelijkenissen verschilt de werking van het internet sterk van de organisatie van het internationaal telefoonverkeer. De vergelijking is nochtans krachtig in zoverre zij toelaat zich een beeld te vormen van het beginsel van de onderlinge verbondenheid van computernetwerken. Om een volledig inzicht te verwerven in de architectuur van het internet schiet het beeld echter tekort. Een vergelijking met de behandeling van klassieke post biedt, de snelheid buiten beschouwing gelaten, hiervoor de beste uitgangspositie. 6

7 26. Het internet is immers een packet switched network 42. Een telefoonnet daarentegen is een circuit switched network 43. Wie een telefonische verbinding tot stand brengt, krijgt een deel van het telefoonnet, een lijn, toegewezen. Aangezien de lijn is voorbehouden voor het betreffende gesprek duidt men haar aan als een dedicated line 44. Het aaneenschakelen van diverse telefoonlijnen uit diverse subnetten circuits brengt als het ware een rechtstreekse lijn tussen het oproepende toestel en de opgeroepen telefoon tot stand. Anderen kunnen het toegewezen deel van het netwerk voor de duur van het gesprek niet meer gebruiken. Dit draagt bij tot de schaarste en de kostprijs van het goed, of preciezer, van het gebruik van de telefoonlijn. Zodra alle beschikbare lijnen zijn toegewezen, wordt het verkeer geblokkeerd tot één van de lijnen opnieuw vrijkomt. Om zich hiervan een beeld te vormen volstaat het te denken aan de bezettoon als de lijn van de opgeroepen abonnee in gebruik is. Indien hij slechts over één lijn beschikt, is ander inkomend of uitgaand telefoonverkeer uitgesloten voor de duur van het gesprek. 27. Klassieke postbezorging lijdt niet onder dit suboptimaal gebruik van de infrastructuur. Post wordt, zoals datapakketten in het internet, over een packet switched network verdeeld. Indien ik een brief verstuur van plaats X naar plaats Y kan ik de brief niet in het postkantoor van X afgeven aan één postbode, die het transport en de bestelling van deze ene brief in plaats Y voor zijn rekening neemt. Mocht dit wel het geval zijn dan zou postbedeling gebruik maken van dedicated lines. De brief komt daarentegen tussen een hele stapel zendingen terecht. Daarop worden de brieven gesorteerd. Dit gebeurt volgens hun bestemming. In een postzak terechtgekomen wordt de brief, eventueel samen met andere postzakken, op zijn weg naar Y vervoerd naar een ander postkantoor. Zonodig zal de postdienst de inhoud van deze postzak opnieuw sorteren en bundelen met het oog op de bestemming. Op die manier komt de bewuste brief bij iedere tussenschakel die hij doorkruist een stap dichter bij zijn eindbestemming. 28. Bij vergelijking van het postvervoer tussen postkantoren met netwerkverbindingen wordt onmiddellijk duidelijk dat de brief uit het aangehaalde voorbeeld niet over het exclusief gebruik beschikt van de verbindingen die hij doorkruist. Hij reist met een hele groep brieven die dezelfde richting uitmoeten. Zoals datapakketten op het internet deelt hij de netwerkinfrastructuur met andere zendingen. 29. Naar analogie van de regels die sorteermachines gebruiken, geven netwerkprotocollen de data van het ene netwerk door aan het andere tot zij hun bestemming bereikt hebben. Anders dan bij postverkeer worden de te transporteren gegevens door de protocollen in gelijke pakketjes opgedeeld die onafhankelijk van elkaar worden vervoerd. Zij volgen hierbij niet steeds dezelfde weg. Bij telefonie daarentegen wordt door aaneenschakeling van diverse lijnen een spraakkanaal tussen de gesprekspartners tot stand wordt gebracht 45. Hierna wordt toegelicht hoe de netwerkprotocollen de gegevensstroom opdelen en -afhankelijk van de densiteit van het netwerkverkeer, de bestemming, enz.- vervoeren. 30. Circuit-switched en packet-switched networks hebben elke hun eigen troeven en gebreken. Op toegewezen lijnen kan de communicatie weliswaar een hogere snelheid vertonen. Zolang de verbinding open is kunnen anderen het toegewezen kanaal echter niet gebruiken. Aangezien de gegevensstroom tussen oproeper en opgeroepene de lijn niet hoeft te delen met andere data kan de verzending met maximale snelheid plaatsvinden. Het gebruik van de lijn is anderzijds exclusief. Dit kan bij druk verkeer makkelijk tot verzadiging leiden. Anderzijds sluit druk verkeer over alle kanalen de transmissie over het internet niet uit. De protocollen kunnen andere wegen kiezen om in te spelen op de densiteit. Bij verzadigde bandbreedte zal alle communicatie wel trager verlopen. VI. Werking van de internetprotocollen 7

8 A. Netwerkprotocollen: algemeen 31. Het internet draait om afspraken. De afspraken betreffen diverse aspecten van gegevensuitwisseling. Eén van de kenmerkende eigenschappen van het internet is het gebruik van de TCP/IP-protocollen. Een toelichting bij dit resultaat van de onderzoeksinspanning van ARPA dringt zich bijgevolg op. TCP en IP, het Tranport Control Protocol en het Internet Protocol zijn slechts de twee kernprotocollen uit een als de Internet protocol suite 46 omschreven waaier. Als basisprotocollen genieten zij echter zo n bekendheid dat de term TCP/IP kan worden gebruikt om er de hele protocolfamilie mee aan te duiden Voor een optimale beheersbaarheid en overzichtelijkheid van netwerksoftware zijn de netwerkprotocollen uit een aantal lagen opgebouwd. Men heeft het in het Engels dan ook over a layered set of protocols 48. Elk van deze lagen heeft een eigen, specifieke functie 49. TCP/IP is dus een protocol-suite, of protocol-stack, die uit vier functioneel onderscheiden lagen bestaat. Het betreft: een fysieke laag, een netwerklaag, een transportlaag en een applicatielaag. Aan de hand van een beschrijving van de processen die een elektronische brief moet doorlopen 50, worden hierna de verschillende lagen van de protocolstructuur toegelicht. B. Applicatielaag 33. De toepassingsprotocollen bevinden zich bovenaan de protocolstructuur. De applicatieprotocollen vormen de sleutel tot de hierna te bespreken internettoepassingen. De taken die zij vervullen geven het internet een gezicht. De internettoepassingen doen voortdurend een beroep op de functies waarvoor de onderliggende geledingen instaan. Het Transmission Control Protocol en het Internet Protocol ondersteunen de applicatielaag en vormen bijgevolg een platform Applicatieprotocollen vormen de kern van, bijvoorbeeld, een mailprogramma. Het mailprotocol beschrijft de commando s en boodschappen die de ene machine naar een andere kan zenden. Dit is de klassieke taak van een toepassingsprotocol. Bij elektronische post betreft het commando s die bepalen wie de afzender/bestemmeling van het bericht is, commando s die de tekst van het bericht afbakenen, Het File Transfer Protocol (FTP), dat de procedure voor gegevensuitwisseling tussen computers omschrijft, is een ander voorbeeld van een applicatieprotocol. Het laat toe een verbinding tussen client en host te openen, het bepaalt de inlogprocedure, maakt het mogelijk aan te geven welke bestanden de transmissie zal betreffen en controleert de bestandsoverdracht. C. Transportlaag 1. Algemeen 35. Betrouwbare communicatie is essentieel voor netwerktoepassingen. Hiervoor staan de onderliggende lagen van de protocoltoren in 52. Het heeft weinig baat dat de toepassingen elkaar begrijpen indien het doorsturen van gegevens problemen oplevert. Wie gebruikt, schrijft met het mailprogramma een elektronische brief. Het programma bakent het bericht af, markeert wie de afzender en de bestemmeling is, enz. Het transportprotocol is verantwoordelijk voor de verzending van het bericht. Meer in het bijzonder staat het in voor de communicatie tussen de processen 53. Berichten van de mail-client moeten de mail-server bereiken en omgekeerd. Een deel van zijn opdracht besteedt het transportprotocol uit aan de netwerkprotocollen. IP is het 8

9 belangrijkste netwerkprotocol. Het waakt op zijn beurt over de communicatie tussen de machines. Dankzij de netwerklaag reizen de data over de meest uiteenlopende netwerken naar de machine van bestemming, waarop het overeenkomstige proces zich afspeelt. Toepassings- en transportprotocollen moeten zich dus niet inlaten met de problematiek van de netwerkverbinding. 36. De protocollen zijn een verzameling routines. Door hen te doorlopen kunnen zij hun taken tot een goed einde brengen. Voor de uitvoering van zijn opdracht kan een protocol, bijvoorbeeld een protocol, een beroep doen op andere protocollen, waaronder TCP. Het regelt de bezorging van de post en doet hiervoor op zijn beurt een beroep op IP, dat de reisweg van de uit te dragen gegevenspakketjes bepaalt en hen aan de netwerklaag doorgeeft. Deze laatste regelt het concrete transport. Op die manier ontstaat een gelaagde protocoltoren In de transportlaag bevinden zich meerdere protocollen. Naast TCP, dat hier wordt toegelicht, is het User Datagram Protocol (UDP) 55 van groot belang. Door hun verschillende eigenschappen hebben beide protocollen een andere functionaliteit. UDP waarborgt de aflevering van het verstuurde datapakket niet. Het staat tijdens de transmissie trouwens niet in verbinding met de bestemmeling. Het verstuurt gewoon uitgaande datagrammen en ontvangt inkomende datagrammen. Het houdt geen rekening met verlies van gegevens onderweg. De verminderde betrouwbaarheid wordt gecompenseerd door een hogere transmissiesnelheid. TCP moet, in tegenstelling tot UDP, vaak overgaan tot het opnieuw verzenden van gegevens indien die tijdens het transport verloren gingen. Daarenboven staan bij TCP-transmissie client en server gedurende het hele verzendingsproces met elkaar in verbinding. Deze controlemechanismen vergen tijd en bijgevolg ook snelheid. Terwijl TCP geschikt is indien foutcontroles essentieel zijn, dringt UDP zich op bij toepassingen waarvoor snelheid essentieel is, zoals de overdracht van spraak en video Transmission Control Protocol 38. Het elektronisch postbericht waarmee de werking van het applicatieprotocol is geïllustreerd is in beginsel te omvangrijk om als één geheel te worden vervoerd. Men kan de situatie vergelijken met de verzending van een boek indien hierbij alleen gebruik kan worden gemaakt van gewone enveloppen. Er zit desgevallend niets anders op dan de naad van het boek los te maken en de bladen van het boek over verschillende enveloppen te verdelen. De afzender moet de omslagen afzonderlijk op de bus doen In de transportlaag doet TCP precies hetzelfde met de elektronische informatie die men wil versturen. Het hakt het gegevensverkeer in stukjes. Deze worden daarop, samen met gegevens van andere internetgebruikers, langs de meest geschikte weg over het internet verzonden 58. Het Transport Control Protocol zorgt er tevens voor dat alle subpakketten aankomen. Indien gegevens verloren zijn gegaan, volgt een tweede verzending. TCP houdt dus in het oog wat is verzonden, wat is aangekomen en wat niet kon worden besteld. Daarenboven voegt het bij ontvangst alle pakketten opnieuw samen. Door hen in de juiste volgorde aan elkaar te lijmen wordt het oorspronkelijke bericht bij aankomst perfect gereconstrueerd. De taak van TCP kan worden vergeleken met die van de bestemmeling bij de verzending van het boek via de klassieke postdiensten in enveloppen. Hij moet erover waken dat hij alle bladzijden heeft ontvangen, hun volgorde bepalen en er opnieuw een inhoudelijk coherent geheel, een boek, van maken. 40. De reconstructie is essentieel. Het protocol verzendt de diverse pakketjes individueel 59. Er ontstaan dus geen gegevensclusters. Bij het verknippen van de gegevens houden de transportprotocollen geen rekening met eventuele interne verbanden. Het boek wordt als het ware niet gesplitst op de plaats waar een nieuw hoofdstuk begint. Aangezien de datapakketjes 9

10 onafhankelijk van elkaar worden verstuurd, is het niet zeker dat het eerste deel van het bericht vóór het laatste zal aankomen. Het kan verloren gaan, waardoor de verzending ervan moet worden overgedaan, of op de hem door de routers aangewezen weg vertraging hebben opgelopen. Geen van de pakketjes hoeft immers dezelfde weg te volgen. Pas als de verzonden boodschap opnieuw volledig is samengesteld, kan het bij de ontvangende machine in handen komen van het toepassingsprogramma in opdracht waarvan het vanuit de machine van de afzender is verzonden. 41. TCP breekt de gegevensstroom op in beheersbare pakketjes. Zij gaan als het ware in afzonderlijke omslagen. De informatie op deze TCP-enveloppe is de header. De inlichtingen in de header laten TCP toe zijn opdracht uit te voeren. Het poortnummer in de header bepaalt voor welke applicatie de data bestemd zijn. Het maakt gelijktijdige verzending in opdracht van meerdere toepassingen mogelijk zonder dat de controle hierbij verloren hoeft te gaan. Bovendien krijgt ieder datapakket een volgnummer mee. Indien TCP aan de zijde van de ontvanger een bepaald volgnummer terugstuurt naar de verzender betekent dit dat alle pakketten tot en met degene die dat volgnummer dragen zijn aangekomen. Indien dit bericht niet binnen een bepaalde tijd komt, gaat TCP aan de zijde van de verzender er van uit dat berichten verloren gingen. Hierop verzendt het de betreffende gegevens opnieuw. Tenslotte bevat de header een controlegetal. Het laat zich berekenen door een optelling van de gegevens die een pakket bevat. Als de gegevens zijn aangekomen volgt een vergelijking van het door optelling verkregen getal met het initiële controlegetal. Verschillen wijzen op het verlies van gegevens. Het leidt tot vernietiging van het pakket en retransmissie 60. Om de gegevensoverdracht te stroomlijnen zorgt het protocol ervoor dat de communicerende machines elkaar voortdurend op de hoogte houden. Zo geeft de ontvangende machine voortdurend door hoeveel gegevens het kan opnemen. De versturende machine hoeft dus niet te wachten met de verzending van een nieuw gegevenspakket tot het een ontvangstmelding kreeg. D. Netwerklaag 1. Algemeen 42. Van de transportlaag komen de gegevens in de netwerklaag terecht 61. Hier bevindt zich het Internet Protocol. Het brengt het datapakket bij de juiste machine. Dit protocol heeft immers tot taak in het netwerkennetwerk voor de gegevens een, zo efficiënt mogelijke, route te vinden van afzender naar bestemmeling. Het werkt zoals de luchtverkeersleiding die een vliegtuig door het luchtruim gidst. Op de netwerklaag worden gegevenpakketten gegidst naar de machine waarvoor zij zijn bestemd Internet Protocol: werking 43. Het Internet Protocol werkt in het internet op het niveau van de netwerklaag. De netwerklaag ontvangt gegevens van de transportlaag met de opdracht deze ter bestemming te brengen. Bij de machine van ontvangst speelt het Internet Protocol de data op zijn beurt opnieuw door aan het protocol op het niveau van de transportlaag. Dit protocol kan dan ontvangstmelding doen en de gegevens naar de gewenste toepassing doorschuiven. 44. IP bekommert zich niet om de header die TCP aanbracht. Het schuift het van TCP ontvangen pakket daarentegen onmiddellijk in een nieuwe enveloppe 63. Samen met de te verzenden gegevens ontvangt IP van TCP ook het internetadres van de machine waar het de 10

11 gegevens moet afleveren. Deze komt in de nieuwe IP-header en laat toe op de diverse knooppunten in het netwerkencomplex een juiste route voor de gegevens uit te stippelen. Deze gegevens zijn onmisbaar voor het gebruik van een protocol dat bepaalt hoe op de splitsingen tussen verschillende netwerken een juiste routeringsbeslissing moet worden genomen om het pakket dichter bij zijn bestemming te brengen. 45. TCP is niet het enige transportprotocol dat van IP gebruik maakt. Daarom neemt IP in zijn header ook het nummer op van het protocol dat hem de verzendingsopdracht heeft gegeven. Zo kan IP het gegevenspakket bij de ontvangende machine aan het juiste protocol in de transportlaag afleveren 64. Het protocolnummer valt te vergelijken met de vermelding ter attentie van op een enveloppe. 46. De hoofding van het IP-pakket is van cruciaal belang voor de routering. Enkel indien de hoofding of enveloppe tijdens het transport niet beschadigd wordt kan IP er zeker van zijn dat de gegevens naar de juiste machine werden verstuurd. Een controlegetal doet hier dienst als zegel IP beperkt ook de levensduur van de pakketten die het ter bestemming brengt. Het vermijdt dat een boodschap, door een foute routering, in een rondje zou blijven draaien. De levensduur valt af te lezen van een in de tijd afnemend getal. Indien het getal vóór aankomst 0 is mag met het gegevenspakket geen rekening meer worden gehouden 66. Het transportprotocol zal bijgevolg een nieuwe verzendingsopdracht moeten geven Internet Protocol: opdracht 48. Het Internet Protocol staat in voor het ter bestemming brengen van gegevens. IP houdt hierbij rekening met de actuele netwerkstatus. Op basis daarvan kiest het, op het ogenblik van de verzending van het datapakket, de route. Er is bijgevolg sprake van dynamic routing 68. Het internet kan zodoende ook bij gedeeltelijke uitval in de lucht blijven 69. Voor verzending van X naar Y maakt het protocol geen gebruik van een vastgelegde route. Bij uitval een onderdeel zou de route immers onbruikbaar worden. Indien de voorkeurroute niet beschikbaar is, moet het protocol vrij makkelijk een nieuwe weg kunnen vinden naar de vooropgestelde bestemming. Het pad dat datapakketten volgen, is bijgevolg onvoorspelbaar Om het netwerk minder gevoelig te maken voor een gedeeltelijke uitval werkt IP ook niet hiërarchisch. De transmissies passeren geen centrale routingmachine 71. Vanuit de verzendende machine leidt IP het pakket naar het eerstvolgende netwerkknooppunt, waar opnieuw en onafhankelijk over de te volgen weg wordt beslist, enz Voor het uitstippelen van de meest geschikte weg voor een datapakket is het onontbeerlijk het adres van de bestemmeling te kennen. Routing en IP-adressering, onlosmakelijk met elkaar verbonden, worden hier dan ook achtereenvolgens toegelicht. a. Routering 51. Het routen 73 van gegevenspakketten is belangrijk. Een netwerk bestaat zelden uit slechts twee computers. Indien één kabel machine A en B verbindt, is het geen kunst een bericht van A voor B ter bestemming te brengen. De te volgen weg ligt voor de hand en keuzes dringen zich niet op 74. Het verbinden van de computers wordt moeilijker naarmate meer computers deel gaan uitmaken van het netwerk 75. Nog complexer is de koppeling van verscheidene netwerken 76. Rechtstreekse koppelingen tussen machines op de diverse deelnemende netwerken zijn dan 11

12 immers uitgesloten. Desondanks kan er slechts communicatie zijn als computers elkaar kunnen bereiken. Iedere machine moet dus weten hoe dit, rechtstreeks of onrechtstreeks, voor elkaar te krijgen. Het belang van het Internet Protocol bestaat erin datapakketten, door voortdurende bewegwijzering, over diverse netwerken van A naar B te loodsen. 52. Om het routeringsproces toe te lichten, biedt het klassieke postverkeer opnieuw een dankbaar referentiepunt. Het is weinig waarschijnlijk dat voor een brief met bestemming Australië de postdienst een vliegtuig zal inleggen om de brief bij de afzender in Gent op te halen en hem rechtstreeks naar de bestemmeling te vliegen. De luchtbrug tussen afzender en bestemmeling zou veel gelijkenissen vertonen met een rechtstreekse kabel tussen twee machines. 53. Het bestellen van de brief gebeurt door samenwerking van talrijke, nationale, postdiensten. Een postdienst is te vergelijken met een netwerkenverzameling. Het lokale postkantoor verstuurt de brief naar een sorteercentrum. Daar wordt beslist welk het volgende kantoor op zijn weg wordt, tot het postkantoor is bereikt van waaruit een postbode hem kan bestellen. Hetzelfde gebeurt met datapakketten op het internet. 54. Om de brief richting te kunnen geven, is het nodig dat ieder postkantoor weet welke de beschikbare verbindingen zijn en welke stap, op grond van deze informatie, de beste is om de brief dichter bij zijn eindbestemming te brengen 77. Zodra deze beslissing is genomen kan het postkantoor de brieven in vliegtuig, trein of vrachtwagen laten laden. In internetcontext geeft IP de gegevens ná de routeringsbeslissing door aan de overeenkomstige fysieke laag. Zij voert het concrete transport uit. In deze infrastructuurlaag bevinden zich de telefoonlijnen, satellietverbindingen enz., met behulp waarvan in het internet data worden vervoerd. 55. Het Internet Protocol is voornamelijk gecreëerd voor verkeer tussen netwerken. Routen is immers vooral belangrijk indien een toepassing gegevens wenst te versturen naar een machine in een ander netwerk. Het routen gebeurt dus voornamelijk door de computers die bruggen tussen netwerken slaan, de gateways 78. Op deze kruispunten komt het er immers op aan te beslissen wat de volgende stap in de richting van de eindbestemming is. Indien op een gateway de netwerken X, Y en Z samenkomen en enkel Z op zijn beurt verbonden is met netwerk A zal IP de router ertoe aanzetten het bericht voor A naar Z te dirigeren Routers bevatten ingebouwde tabellen 80. Zij vermelden welk netwerk, direct of indirect, naar het netwerk van bestemming voert 81. Om de tabellen up to date te houden staan de routers voortdurend met elkaar in contact. Een protocol zorgt ervoor dat zij elkaar opsporen en elkaar voortdurend op de hoogte houden van de beste weg naar een netwerk. Het protocol waarborgt zodoende een voortdurende aanpassing van de tabellen. b. Adressering 57. Het Internet Protocol bevat afspraken over de wijze waarop gegevenspakketten ter bestemming kunnen komen. Deze zijn waardeloos indien niet tegelijk afspraken over adressering zijn gemaakt. Het is ook voor een postbode uitgesloten een brief te bestellen die niet correct is geadresseerd. Conform het Internet Protocol krijgt iedere op het internet aangesloten computer een adres, het IP-adres. Het vergezelt ieder verzonden datapakket en laat toe de bestemmeling te lokaliseren Internetadressen bestaan uit 32 bits. 4, door punten gescheiden cijfers, tussen 0 en 255 geven het IP-adres weer. De getallen die het adres vormen hebben onderscheiden taken 83. Het IP-adres moet immers toelaten zowel het netwerk als de machine in het netwerk te identificeren. Het nummer van het netwerk is als een postcode of een zonenummer. Het machinenummer 12

13 bevat het abonneenummer of de verdere adresgegevens 84. Het bepaalt de binnen het netwerk aan te spreken machine. Ook hier vertoont het internet gelijkenissen met de gewone postbedeling IP-adressen zijn cijferkettingen. Voor communicerende computers zijn zij zeer geschikt. Een gewone gebruiker kan hen echter moeilijk onthouden. Om dit euvel te verhelpen hebben de meeste host-machines ook een unieke, symbolische naam. Voor communicatie over de netwerken wordt deze geconverteerd 86 in het numerieke IP-adres. 60. Voor het toekennen van de gebruiksvriendelijke machinenamen is een hiërarchisch systeem ontwikkeld, het Domain Name System. Het garandeert het unieke karakter van de toegekende domeinnamen 87. Afspraken bij de naamgeving zorgen er tevens voor dat de namen makkelijker onthouden kunnen worden. De hiërarchische opbouw houdt in dat een machinenaam, zoals een telefoonnummer, uit meerdere niveaus bestaat. Bij het lezen van de adrescomponenten, of domeinen, van rechts naar links zoemt men steeds verder in. Allserv.rug.ac.be laat toe dit te illustreren. be is het domein België 88. Binnen dit domein is ac het domein van de academische instellingen. rug is het domein van de Gentse universiteit binnen deze domeinen. Allserv is de naam van de machine zelf. De domeinnaam is dus het door de machinenaam voorafgegane deel van het adres. 61. Domeinnamen kunnen informatie geven over de geografische lokalisatie van de machine die zij identificeren. Nochtans kunnen zij een correcte traceerbaarheid niet waarborgen. Een domeinnaam moet enkel uniek zijn om te kunnen worden geregistreerd 89. Aangezien domeinnamen een groot commercieel belang vertonen een goed klinkende naam verkleint de drempel tot een site heeft de registratie en het gebruik ervan reeds aanleiding gegeven tot heel wat juridische disputen. E. Fysieke laag 62. De door IP gegidste pakketten reizen over de fysieke laag. Hier vindt het echte transport over het netwerkmedium plaats. Satellietverbindingen, telefoonlijnen, seriële lijnen, enz. vormen de fysieke laag. De verzonden gegevens reizen ook vaak over lokale netwerken. Het betreft vaak Ethernet-netwerken. Een toelichting van de wisselwerking tussen de netwerklaag en de fysieke laag houdt hier rekening mee. 63. Nadat het Internet Protocol heeft bepaald welke de eerstvolgende tussenstap op de weg van het gegevenspakket is, overhandigt het de gegevens aan de fysieke laag. Niet zelden behandelt Ethernet er de data. De moeilijkheid bestaat erin dat IP-adressering verschilt van Ethernetnaamgeving. Ieder Ethernet-component heeft een MAC address als unieke mondiale identificatie. IP-adressen zijn voor het Ethernet vreemd. Om hieraan te verhelpen zijn met het Address Resolution Protocol (ARP) 90 tabellen aangelegd. Daarin laat zich het voor het IP-adres overeenkomstige Ethernet-adres vinden. 64. Onderstel dat IP een datapakket naar het eerstvolgende netwerkknooppunt (gateway) wil sturen. Het fysieke platform zal in de ARP-tabel het betreffende Ethernet-adres opzoeken en tussentijds het pakket opslaan 91. Zodra het Ethernet-adres is gevonden kan het pakket naar het knooppunt worden gestuurd 92. Komt het adres niet voor in de tabel dan roept ARP de Ethernetmachine met het overeenkomstige IP-adres op haar Ethernet-gegevens bekend te maken. Volgt hierop geen reactie dan vindt de verzending naar het betreffende IP-adres niet plaats. 13

14 Afdeling 2. Toepassingen van het internet 1. Situering I. Kader voor de bespreking 65. Het internet krijgt pas gestalte in de toepassingen die van het netwerkencomplex gebruik maken. Bijgevolg wordt de toelichting van de technische grondslagen van het internet aangevuld met de bespreking van een aantal courante toepassingen. De nadruk ligt, anders dan bij de analyse van de protocoltoren, op de gebruiksmogelijkheden van het netwerkencomplex. Niet de toepassingsprotocollen maar de toepassingen komen op de voorgrond. De keuze moet toelaten inzicht te verwerven in de wijze waarop schadeverwekkende handelingen en hun gevolgen in een internetomgeving vorm krijgen. Minder aandacht voor de toepassingsprotocollen brengt de basis voor het onderzoek niet in gevaar. De toepassingsprotocollen bouwen immers allen voort op TCP/IP. Precies deze protocolsuite verleent het netwerkencomplex zijn specifieke kenmerken die de goede werking van de onderzochte rechtsmachtregeling onder druk zou kunnen zetten. 66. De internettoepassingen situeren zich op drie grote terreinen. Zij laten op een eenvoudige manier communicatie tussen internet-gebruikers toe. Dit veronderstelt gebruiksvriendelijke uitwisseling van data tussen de aangesloten computers. Elektronische postbedeling, elektronische babbelboxen en discussiefora, in de vorm van nieuwsgroepen en mailinglijsten, stimuleren een uitwisseling van ideeën. Via het internet kan informatie permanent en goedkoop aan een breed publiek ter beschikking worden gesteld. Het opvragen van deze informatie is daarenboven een koud kunstje. Bijgevolg ervaart de gebruiker het internet als een immense virtuele en interactieve bibliotheek. Zoek- en indexeringssystemen vereenvoudigen daarenboven de consultatie van de beschikbare data. Dankzij het internet is het bovendien mogelijk op afstand te werken met de eigen of een vreemde computer 94. Dergelijk gedeeld gebruik komt de optimalisatie van de beschikbare infrastructuur ten goede. 67. De toelichting betreft slechts de toepassingen die deze functies op de meest duidelijke wijze concretiseren. Door de snelheid waarmee de technologie zich ontwikkelt, dreigt de keuze van deze toepassingen voortdurend te zijn achterhaald. Ook actuele technische finesses zullen ontbreken. Informatici zullen er bijgevolg geen vrede mee kunnen nemen. Sommige hier besproken toepassingen hebben inmiddels aan belang verloren. Zij verklaren echter vaak andere toepassingen waartoe zij de aanloop vormen. De bespreking zal rudimentair zijn. Vooral de beginselen van een aantal internettoepassingen verdienen aandacht. De aanpak laat, niettegenstaande de technologische ontwikkelingen, het behoud van de waarde van de schets toe. Een bespreking van elementaire kenmerken van basistoepassingen vormt een kader waarbinnen de draagwijdte van evoluties zich makkelijk laat begrijpen. Varianten op basistoepassingen of toepassingen die TCP/IP als platform hebben, zullen de juridische gevolgen van het gebruik van het internet niet dramatisch wijzigen. II. Client-Server model 14

15 68. Het client-server softwaremodel kenmerkt alle toepassingen op het internet 95. De begrippen client en server verwijzen hier niet naar machines, maar wel naar processen. Op één machine kunnen dus gelijktijdig meerdere (client- en server)processen actief zijn 96. In het model is de client het programma dat gebruik wil maken van een bepaalde dienst. De browser bijvoorbeeld is een web-client, waarmee bij de web-server een webpagina kan worden opgevraagd. De server is immers het programma dat de door de client gevraagde dienst verleent. 69. Het concept is waardevol in een netwerkenomgeving waar client en server zich niet op dezelfde machine hoeven te bevinden. Vanaf verschillende machines kan de web-browser bijvoorbeeld, als client, de server-software bevragen. Het model laat toe informaticabronnen over computernetwerken gedeeld aan te wenden 97. Hierin schuilt zijn kracht. De geheugenbelasting die uitgaat van een bepaalde toepassing kan immers worden gedeeld tussen de machine waarop de client draait en de computer die de server herbergt 98. Bovendien kunnen meerdere clients de server bevragen. Bij een grote investering op het niveau vaan de client kunnen de kosten als het ware worden uitgesmeerd. Client en server klikken naadloos in elkaar. De gebruiker heeft er dan ook meestal geen weet van welke machine welke opdracht vervult. 2. Overzicht van de toepassingen I. Elektronische post 70. Electronic mail ( ) bestaat sinds de begindagen van het internet 99. Het is nog steeds de meest populaire toepassing van het internet 100. Het is een met de gewone post vergelijkbare vorm van asynchrone 101 communicatie. Het grote verschil zit echter in de snelheid van de elektronische postbedeling. Klassieke post wordt niet voor niets smalend snail mail genoemd. Daarenboven is , voornamelijk bij internationaal berichtenverkeer, beduidend goedkoper Ondanks zijn snelheid biedt geen rechtstreekse online communicatie 103. Het chatten vult deze lacune op. Het vertoont zodoende meer gelijkenissen met het voeren van een telefoongesprek. De bestemmeling leest en beantwoordt zijn elektronische brief pas bij het verwerken van zijn elektronische correspondentie. Hiervoor moet hij zijn mailbox openen. Een mailbox lijkt dus op een brievenbus of op een automatisch antwoordapparaat is minder direct dan een telefoontje. Het heeft daarentegen het voordeel dat het mogelijk is een elektronische brief te versturen bij afwezigheid van de bestemmeling 105. Zoals de bestemmeling kiest wanneer hij de mail raadpleegt, kan de afzender het bericht de klok rond versturen 106. Beide processen staan los van elkaar. Vooral bij communicatie over verschillende tijdzones is dit nuttig. heeft dit met faxverkeer gemeen. Anderzijds moet het ontvangende faxtoestel het bericht afdrukken voordat het kan worden gelezen en opnieuw verwerkt. Elektronische post is daarentegen rechtstreeks integreerbaar in andere toepassingen. Bovendien laat toe allerlei data, bestemd voor andere toepassingen (tekstbestanden, geluidsfragmenten, videobeelden enz.) met de elektronische brief mee te sturen. blijft dus niet noodzakelijk beperkt tot het versturen van tekstboodschappen 107. Bovendien zijn gefaxte documenten meestal reeds een afdruk van een elektronisch document. 73. Elektronische post werkt bijzonder snel. Dit belet niet dat factoren als de hoeveelheid gebruikers op het ogenblik van verzending, de omvang van het bericht en het aantal netwerken die het moet doorkruisen, de communicatiesnelheid negatief kunnen beïnvloeden. Afstand lijkt desondanks een verwaarloosbare factor voor de snelheid van de communicatie 108. Aangezien elektronische post geschikt is voor transnationale communicatie zal het niet verbazen dat 15

16 geschillen die er verband mee houden dikwijls grensoverschrijdende eigenschappen vertonen. heeft bovendien een informeel karakter. Een elektronische brieft nodigt, hoewel geschreven, uit tot spreektaal. Dit kan het ontstaan van geschillen bevorderen. 74. Elektronische briefwisseling is slechts mogelijk indien de machines van de geadresseerde en de afzender toegang hebben tot het internet. Dit is inherent aan internetwerkverkeer. Hetzelfde geldt voor klassiek post- en telefoonverkeer. De bij de communicatie betrokken partijen moeten aangesloten zijn op een telefoonnetwerk of beroep kunnen doen op postdiensten. 75. Klassieke post en elektronische post werken volgens dezelfde principes. Een brief schrijven is analoog aan het intikken van een elektronische boodschap. De mail-client ondersteunt de redactie van de elektronische brief en voorziet hem van een elektronische enveloppe (met de coördinaten van de afzender, geadresseerde, ). Met behulp van de mail-client gaat de boodschap naar de mail-server. Het programma is een elektronisch postkantoor. Het beheert inen uitgaande post. Bij het klaarmaken en verwerken van het bericht respecteren de mailprogramma s het Simple Mail Transfer Protocol. SMTP ondersteunt de verzending van elektronische briefwisseling en doet hiervoor op zijn beurt een beroep op TCP en IP Eindgebruikers kunnen zelden met hun eigen computer post versturen en ontvangen. Zij doen meestal beroep op de mail-server van het netwerksysteem waar zij toegang toe hebben. Zij huren een postbus waarin de mail-server de voor hen bestemde boodschappen aflevert. Meerdere eindgebruikers doen immers beroep op een mail-server op dezelfde machine 110. Om post te verzenden of de brievenbus te controleren zal het mailprogramma (mail-client) van de eindgebruiker, met behulp van communicatiesoftware, contact leggen met de mail-server. Het zal de mail-server de te verzenden berichten afgeven en de inhoud van de postbus nakijken Elektronische post omspant niet enkel het internet. Dit helpt het succes van de toepassing verklaren 112. Tussen TCP/IP-netwerken en andere netwerken bestaan immers overeenkomsten die toelaten elektronische berichten uit te wisselen. Een elektronisch postadres op een parallel netwerk is voor een op het internet aangesloten machine bereikbaar, en omgekeerd 113. Het contact met het parallelle netwerk verloopt via gateways. Zij fungeren als vertaler. TCP zet in het knooppunt de van IP ontvangen pakketjes om in het oorspronkelijk bericht. Vervolgens wordt het in een formaat gegoten waarmee de protocollen van het andere netwerk 114 overweg kunnen en omgekeerd. Tegelijk vertaalt de gateway het IP-adres in een adres dat voor het andere netwerk bruikbaar is Het gebruik van elektronische post op kleinere schaal, binnen lokale netwerken bijvoorbeeld, is evenmin verwaarloosbaar. Tot de aantrekkingskracht van draagt ook bij dat wie geen rechtstreekse toegang heeft tot het internet toch bepaalde Nettoepassingen kan aansturen laat een handig beheer van de briefwisseling toe. Ook deze factor is doorslaggevend voor het succes van de toepassing. Elektronische postmappen maken het gemakkelijk om ontvangen en verzonden post te sorteren. De beantwoording van een bericht gaat moeiteloos, evenals het doorsturen van berichten naar andere personen, na ze eventueel van opmerkingen te hebben voorzien. Het is bovendien eenvoudig een boodschap tegelijk aan een groep personen te richten of een duplicaat ervan aan een derde te bezorgen. 80. Elektronische briefwisseling mag dan een eerder informeel karakter hebben, de naleving van een aantal beleefdheids- of gedragsregels is onontbeerlijk 117. Men duidt deze gedragsregels aan als Netiquette 118. Het belang van de gedragsregels neemt toe naarmate het bericht een grotere verspreiding geniet 119 en de geadresseerde een minder vertrouwelijke band heeft met de afzender. Wie de beleefdheidsregels niet respecteert, begaat niet per se een onrechtmatige handeling. Niettemin is het verantwoord de nood aan Netiquette hier te onderstrepen. In de realiteit noopt het ongeoorloofd gebruik van het internet tot het formuleren van dergelijke 16

17 gedragsregels. Hun belang wordt nog versterkt door de potentiële impact van het internet. Het medium kan de gevolgen van onrechtmatig internetgebruik immers ingrijpender maken dan bij het aanwenden van klassieke communicatietechnieken. Vanuit deze werkelijkheid vormt het bestaan van gedragscodes in het internetverkeer een verantwoording van onderzoek. II. Mailinglijsten 81. Elektronische mailinglijsten 120 en nieuwsgroepen zijn varianten van elektronische post 121. Deze toepassingen hebben een niet te onderschatten belang voor de uitbouw van het internet als communicatiemiddel. Het gebruik van elektronische post hoeft zich niet te beperken tot one-toone communicatie 122. Het is mogelijk berichten, die meerdere personen aanbelangen, naar allen tegelijk te versturen. Het is overbodig aan elk van de geadresseerden afzonderlijk een brief te sturen. Bovendien is het eenvoudiger hun adressen te groeperen. Een bericht aan groep X 123 zal de computer dan automatisch posten in de bussen van al degenen waarvan het mailadres tot de groep behoort. Een gebruiker kan alle personen waarvan hij weet dat berichten over netwerkprotocollen hen boeien, door een mail naar de groep Protocol makkelijk informeren over technologische evoluties. 82. Het gebruik van adresgroepen vergemakkelijkt groepsdiscussies 124. Zonder moeilijkheden creëert het een forum voor geïnteresseerden die elkaars adressen in een elektronische adreslijst hebben opgenomen. Met behulp van elektronische post ontstaat een forum waarop binnen een groep informatie over een bepaald thema kan worden uitgewisseld 125. Naarmate de groep zich uitbreidt, is het moeilijker erop toe te zien dat elke gebruiker het bestand zorgvuldig onderhoudt. Deze taak wordt trouwens moeilijker: leden verlaten de groep, krijgen een nieuw elektronisch adres, 126 Om hieraan te verhelpen zijn afspraken gemaakt die de ontwikkeling van een eenvoudig en onderhoudsvriendelijk systeem voor het opzetten van elektronische groepsdiscussies mogelijk maken. De aanleg van gecentraliseerde adresbestanden of mailinglijsten staat hierbij centraal. De adreslijsten bevinden zich op de mailing-list-computer waarvan de betrokken discussiegroep gebruik maakt. 83. Met iedere mailinglijst komen twee adressen overeen. Eén adres ontvangt alle berichten in verband met de administratie van de lijst. Men meldt zich er bijvoorbeeld aan of af. Het tweede adres ontvangt de berichten bestemd voor de discussiegroep. In tegenstelling tot een mail aan het eerste adres zal de computer de aan het laatste adres gerichte bijdragen automatisch doorsturen naar allen die in de adreslijst werden opgenomen 127. Het laatste adres staat voor de mail-reflector Op sommige lijsten filtert een moderator de bijdragen 129. Er is geen automatische doorzending. Om de toevloed aan berichten en de vervuilingsgraad te beperken controleert hij bijvoorbeeld de relevantie van de gesuggereerde berichten 130. Is de lijst daarentegen niet gemodereerd dan is zij volledig interactief Allerlei softwarepakketten 132 laten toe het beheer van de mailinglijsten verregaand te automatiseren. Dergelijke software biedt vaak nuttige bijkomende mogelijkheden, zoals het archiveren en vervolgens opvraagbaar maken van verstuurde berichten 133. III. Nieuwsgroepen 86. Ook mailinglijsten hebben een schaduwzijde. Alle berichten worden naar de individuele brievenbussen van alle deelnemende eindgebruikers gestuurd 134. Terwijl het belang van de informatie hem ervan weerhoudt het abonnement op te zeggen, is de abonnee vaak bedolven onder een vloedgolf berichten die hij moet verwerken. Bovendien zijn lang niet alle berichten 17

18 even waardevol. Om aan deze inefficiëntie te verhelpen is een nieuw systeem bedacht. Zijn belangrijkste kenmerk bestaat erin de informatie niet naar de abonnees door te sturen. De nieuws-servers, die de eindgebruikers kunnen raadplegen, herbergen de berichten 135. Als her en der verspreide verzamelplaatsen voor in- en uitgaande boodschappen vormen ook nieuwsservers, naar analogie van mailinglijsten, een geschikt raamwerk voor groepsdiscussies. Beide technieken moedigen discussie en uitwisseling van informatie tussen geïnteresseerden in een bepaald onderwerp aan Hun werking maakt duidelijk dat nieuwsgroepen het internet de allures van communicatiemedium en informatiekanaal geven. Zo ontstaan een soort interactieve elektronische kranten. De eindgebruiker kan er zowel berichten raadplegen als posten Nieuwsgroepen in lokale netwerken vormden de kiem voor de ontwikkeling van het Usenetprotocol 138. Voor de aangeslotenen is de nieuwsgroep zowel een elektronisch prikbord als een mededelingenblad of een discussiegroep. Om het informatiepotentieel te vergroten en de ontsluiting van de informatie te vergemakkelijken zijn lokale prikborden gaandeweg met elkaar verbonden. Voor de koppeling is een platform gecreëerd. Het laat toe boodschappen die zich op diverse elektronische prikborden bevinden te klasseren volgens hun onderwerp en uit te wisselen. Op die manier is een wereldomspannend virtueel discussieforum kunnen ontstaan. 89. Het begrip Usenet duidt technische afspraken aan die voormeld concept vorm geven. Het staat tevens voor de verzameling machines die, overeenkomstig dit systeem, onderling verbonden nieuwsgroepen herbergen Usenet maakt gebruik van een hiërarchisch systeem van rubricering. Het vertoont gelijkenissen met de opbouw van domeinnamen 140. Het zoomt immers steeds verder in op het behandelde onderwerp 141. Zo vereenvoudigt het, het zoeken naar de gewenste nieuwsgroep 142. Usenet heeft, anders dan een mailinglijst, niet tot gevolg dat de diverse berichten ongeordend in de ene postbus van de eindgebruiker vallen. De eindgebruiker raadpleegt slechts de berichten die hem, na lectuur van hun hoofding, interessant lijken. 91. Tot de kracht van Usenet draagt tevens bij dat een boodschap, gericht aan een nieuwsgroep op een bepaalde machine, door deze laatste op gezette tijden wordt doorgegeven aan de meest nabije andere machines die de nieuwsgroep herbergen 143. Deze zijn op hun beurt leverancier voor weer andere servers 144. Dit waarborgt een snelle, wereldwijde distributie van nieuwe berichten over alle aangesloten machines 145. Bij het doorgeven van de berichten zullen de elkaar contacterende machines de berichten die zij in bezit hebben vergelijken en elkaar slechts de ontbrekende doorgeven Usenet lijkt op een medelingenblad. Om de leesbaarheid te verhogen brengt de redactie de berichten, die de lezers zelf kunnen aanleveren, onder in diverse rubrieken (bijvoorbeeld: Te koop, Te huur, ) 147. Door de bij de diverse regionale redacties binnengelopen mededelingen te vergelijken, is het mogelijk er alle boodschappen, zonder doublures, in op te nemen. 93. De eindgebruiker krijgt met een news-reader toegang tot een news-server. Het eerste programma laat hem toe boodschappen te selecteren, te lezen, te beantwoorden en te redigeren. Het tweede beheert de nieuwsgroep 148. De server doet, zoals bij , op zijn beurt beroep op een aangepast transportmechanisme. Hiermee gaat het bericht van en naar de eindgebruikers die erom verzoeken en naar de naburige machines waarmee uitwisseling plaatsvindt. Om de beheersbaarheid van de informatie te handhaven roteren de berichten op het elektronisch prikbord voortdurend. De schijfruimte van de news-server bepaalt wanneer een bericht uit de buffer moet om plaats te maken voor nieuwe boodschappen

19 IV. Synchrone communicatie 94. Elektronische post laat geen rechtstreekse communicatie over het internet toe 150. Het is een a-synchroon communicatiemiddel. Om hieraan tegemoet te komen is talk ontwikkeld 151. Dit programma ondersteunt rechtstreekse one-to-one communicatie 152. De interactie vindt hierbij plaats in real time 153. Communiceren met talk lijkt op het voeren van een telefoongesprek 154. Beide partijen moeten bijgevolg toegang hebben tot deze functie en daarenboven tegelijkertijd online zijn 155. Gebruiker X op netwerk Y, die een gesprek wil starten met A op netwerk B zal laatstgenoemde met een eenvoudig commando oproepen. De machine die op netwerk B de oproep voor A ontvangt, verwittigt A met een boodschap op zijn scherm. A kan hierop met een analoog commando het gesprek aannemen. De talk daemon op Y zal X informeren over deze bevestiging. Het gesprek kan daarna op een tussen beiden opgezet communicatiekanaal plaatsvinden 156. Logisch verloopt het gesprek hierbij over een dedicated line. Het gebruik van het internetplatform ondersteunt deze functionele kwalificatie technisch niet. 95. Schriftelijke 157 real time groepscommunicatie gebruikt een ander toepassingsprotocol. Het betreft Internet Relay Chat (IRC). Het creëert een babbelbox 158. De eindgebruiker die aan een chat-sessie wil deelnemen dient, met een IRC-client, contact op te nemen met een IRC-server 159. De client is de interface van de eindgebruiker met de babbelbox-centrale. De server beheert de centrale. Toetreden tot één van de, aan diverse onderwerpen gewijde, IRC-channels gebeurt via de server. De IRC-server brengt de boodschappen naar het gekozen gesprekskanaal. Tevens stuurt hij de inbreng van alle deelnemers aan het betrokken kanaal naar de deelnemende eindgebruikers. Wat de gebruiker, die meeleest wat de andere deelnemers schreven, intikt verschijnt hierdoor vervolgens op het scherm van alle gesprekspartners. Groepsgesprekken kunnen over meerdere IRC-servers worden gevoerd. De IRC-servers zijn immers, zoals bij Usenet, onderling verbonden. 96. Bij IRC is het aantal gesprekskanalen dynamisch. Gebruikers kunnen, zelfs voorbehouden, IRC-channels in het leven roepen. IRC laat dus gesprekken voor een beperkte groep toe. Hierdoor ontstaan elektronische vergaderruimten 160. IRC lijkt dus op een virtueel seminariecentrum, waarbij de afstand tussen degene die er aan de bijeenkomsten deelnemen van geen tel is. Meerdere conferenties vinden er tegelijk plaats 161. Sommige zijn publiek. Andere hebben een privaat karakter. Wie zich voor een conferentie inschrijft kan passief of actief deelnemen aan de debatten. Terwijl de publieke conferenties permanent een zaal ter beschikking kunnen hebben, komt de ruimte voor een private meeting in de zijlijn weer vrij zodra de laatste deelnemer de betreffende zaal heeft verlaten. 97. Chatten hoeft niet beperkt te blijven tot het uitwisselen van tekstberichten. Het digitaliseren van beeld en spraak behoort in beginsel tot de mogelijkheden. Audio- en videoconferenties gaan echter gepaard met hoge capaciteitseisen 162. Bijgevolg konden zij zich vooralsnog niet ontwikkelen tot standaard internettoepassingen. V. Telnet 98. Telnet is het belangrijkste toepassingsprotocol om een verbinding tot stand te brengen met eender welke machine die tot het internet behoort 163. Het protocol bevat de nodige afspraken voor de communicatie en uitwisseling van data tussen de local host en de remote host. Telnet laat iemand toe, middels het computersysteem dat hij gebruikt, tegelijkertijd op en ander systeem te werken. Hierbij is het van geen belang of het laatste systeem, dat gastheer is, zich in een aangrenzende kamer dan wel aan het andere eind van de wereld bevindt 164. Communicatie met andere gebruikers verandert hierbij in Net-communicatie met andere computers

20 99. Telnet bouwt, zonder afstandsbeperking, voort op het principe waarmee, reeds in de beginjaren van de computer, computerterminals inlogden op mainframes. De gebruiker beschikte enkel over een beeldscherm en een toetsenbord. Met andere aangeslotenen deelde hij de rekenkracht van één centrale computer. Volgens dezelfde principes laat Telnet een internetgebruiker toe een beroep te doen op een andere computer, waarvan zijn eigen machine als het ware een terminal is Telnet heeft twee peilers: remote login en terminal-emulatie 167. Remote login betekent dat vanaf een bepaalde computer in het lokale systeem, een verbinding kan worden opgebouwd met een machine in het remote system. Het lokale systeem gedraagt zich alsof het een terminal is van het remote systeem. Dit is terminalemulatie. De eindgebruiker geeft commando s in via het toetsenbord van zijn computer en leest resultaten op zijn scherm. Niettemin bestuurt hij een computer op een ander netwerk. De computer van de eindgebruiker is een doorgeefluik van inen outputs. Aangezien hij opdrachten geeft aan een ander toestel, dat hem na berekening via het internet resultaten bezorgt, kan hij op het eigen systeem niet-beschikbare gegevens en diensten gebruiken Software realiseert de, voor de opening van een Telnet-sessie noodzakelijke, verbinding met een ander systeem. De Telnet-client software op de local host en een Telnet-server op het remote system openen de verbinding en ondersteunen de sessie Met Telnet benadert een internetgebruiker vaak, al dan niet publieke, informatiediensten 170, zoals de online catalogus van een bibliotheek 171. Om de catalogus te kunnen raadplegen moet hij beschikken over het IP-adres van de machine die de catalogus herbergt 172. Aangezien het een internettoepassing betreft, spreekt dit voor zich. Zoniet kan het transportprotocol de gegevens, in opdracht van de client en server, niet ter bestemming brengen. Meestal zal de gebruiker zich ook moeten identificeren met een login-naam. Een wachtwoord moet zijn identiteit staven. Om te vermijden dat aan iedere telnet-sessie een registratie bij het remote system moet voorafgaan, laten veel publiek toegankelijke informatiediensten hun computers benaderen met een afgesproken algemene login-naam (bijvoorbeeld: anonymous). Een wachtwoord is dan niet vereist. Bibliotheken gebruiken dergelijk systeem om hun catalogus voor internetgebruikers te ontsluiten. Anderzijds is het toekennen van een login-naam, ná registratie, ideaal voor het opzetten van een betalende dienst. VI. FTP 103. Telnet laat een computer toe een andere computer op het Net te benaderen. De eerste machine kan er een gegevensbank inkijken of een programma bepaalde opdrachten laten uitvoeren. Telnet biedt daarentegen niet de mogelijkheid gegevens van een computer af te halen en naar de eigen computer te brengen (downloaden) of gegevens uit het lokale systeem naar het remote system te transporteren (uploaden 173 ) 174. Het technisch raamwerk voor de overdracht van gegevens, in eender welk formaat 175, heeft het file transfer protocol (FTP) als uitgangspunt 176. Zoals de naam verraadt, omvat het noodzakelijke afspraken voor de overdracht van bestanden tussen computers via het internet noodzakelijke afspraken 177. FTP is een veelgebruikte toepassing voor het afhalen van software of documenten van publiek toegankelijke file servers, waar deze data zich bevinden Zowel bij Telnet als bij FTP maakt het lokale systeem een verbinding met een remote system. Bij FTP heeft de verbinding uitsluitend de onderlinge uitwisseling van bestanden tot doel. Bij Telnet staat niet het gegevenstransport, maar de verbinding zelf centraal 178. Zij moet van de eigen machine een extensie van de gecontacteerde host maken FTP is een internettoepassing en werkt dus eveneens volgens het client-server model 179. Een FTP-client benadert de FTP-server. De server is een programma op de machine die de 20

Module I - Soorten Netten

Module I - Soorten Netten Module I - Soorten Netten Wanneer we spreken over de verspreiding van informatie via IP netwerken en de bereikbaarheid van deze gegevens, dan kunnen we de netwerken onderverdelen in drie belangrijke soorten.

Nadere informatie

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 1. Inleiding Je kan er vandaag niet meer langs kijken. Het internet bestaat, en dat zal geweten zijn. Je hoort in het nieuws iets over een virus dat

Nadere informatie

Zelftest Internet concepten en technieken

Zelftest Internet concepten en technieken Zelftest Internet concepten en technieken Document: n0832test.fm 10/02/2010 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE ZELFTEST INTERNET CONCEPTEN EN

Nadere informatie

Internet: geschiedenis organisatie werking zoekmachines. Vakdidactiek informatica : praktijkgerichte seminaries

Internet: geschiedenis organisatie werking zoekmachines. Vakdidactiek informatica : praktijkgerichte seminaries Faculteit Psychologische en Pedagogische Wetenschappen ACADEMISCHE INITIËLE LERARENOPLEIDING Academiejaar 2001-2002 Vakdidactiek informatica : praktijkgerichte seminaries Lesgevers : Prof. A. Hoogewijs

Nadere informatie

4IP = Internet Protocol 4Protocol gebruikt op netwerk laag in het internet 4Geen betrouwbaarheid

4IP = Internet Protocol 4Protocol gebruikt op netwerk laag in het internet 4Geen betrouwbaarheid Internet Protocol Telematica Quality Of Service (Netwerk laag) Hoofdstuk 5 4IP = Internet Protocol 4Protocol gebruikt op netwerk laag in het internet 4Geen betrouwbaarheid n Pakketten kunnen verloren raken

Nadere informatie

Revisie geschiedenis. [XXTER & KNX via IP]

Revisie geschiedenis. [XXTER & KNX via IP] Revisie geschiedenis [XXTER & KNX via IP] Auteur: Freddy Van Geel Verbinding maken met xxter via internet met de KNX bus, voor programmeren of visualiseren en sturen. Gemakkelijk, maar niet zo eenvoudig!

Nadere informatie

Het blijvend belang van faxverkeer De functie van een Fax Server Hoe werkt een Fax Server?

Het blijvend belang van faxverkeer De functie van een Fax Server Hoe werkt een Fax Server? DE FAX SERVER ISDN Het blijvend belang van faxverkeer Faxverkeer vervult een belangrijke rol in de zakelijke communicatie. De fax heeft een aantal voordelen boven e-mail. De belangrijkste daarvan zijn

Nadere informatie

LAN, MAN, WAN. Telematica. Schakeltechnieken. Circuitschakeling. 4Wordt vooral gebruikt in het telefoonnetwerk 4Communicatie bestaat uit 3 fasen:

LAN, MAN, WAN. Telematica. Schakeltechnieken. Circuitschakeling. 4Wordt vooral gebruikt in het telefoonnetwerk 4Communicatie bestaat uit 3 fasen: LAN, MAN, WAN Telematica Networking (Netwerk laag) Hoofdstuk 11, 12 Schakeltechnieken 4Circuitschakeling: tussen zender en ontvanger wordt een verbinding gelegd voor de duur van de communicatie 4Pakketschakeling:

Nadere informatie

Computernetwerken Deel 2

Computernetwerken Deel 2 Computernetwerken Deel 2 Beveiliging Firewall: toegang beperken IDS: inbraak detecteren en alarmeren Encryp>e: gegevens verbergen Firewall Waarom? Filteren van pakkeben Wildcard mask: omgekeerd subnetmasker

Nadere informatie

Presentatie TCP/IP voor LPCB Nederland 20 en 28 juni 2011

Presentatie TCP/IP voor LPCB Nederland 20 en 28 juni 2011 Van Dusseldorp Training Presentatie TCP/IP voor LPCB Nederland 20 en 28 juni 2011 Van Dusseldorp Training Programma 1. Activiteiten Van Dusseldorp Training 2. Alarmcommunicatie algemeen 3. LAN-WAN 4. Toegangsnetwerken

Nadere informatie

Les D-02 Datacommunicatie op Ethernet en Wifi netwerken

Les D-02 Datacommunicatie op Ethernet en Wifi netwerken Les D-02 Datacommunicatie op Ethernet en Wifi netwerken In deze les staan we stil bij datacommunicatie op Ethernet netwerken en Wifi netwerken. 2.1 Wat is datacommunicatie? We spreken van datacommunicatie

Nadere informatie

PROTOCOL ELEKTRONISCH BERICHTENVERKEER GEMEENTE HENGELO 2005

PROTOCOL ELEKTRONISCH BERICHTENVERKEER GEMEENTE HENGELO 2005 PROTOCOL ELEKTRONISCH BERICHTENVERKEER GEMEENTE HENGELO 2005 HOOFDSTUK 1. BEGRIPSBEPALING, REIKWIJDTE EN DOELEINDEN Artikel 1. Begripsbepaling In dit protocol wordt verstaan onder: Algemene postbus Elektronische

Nadere informatie

Thema: Multimedia. Het internet

Thema: Multimedia. Het internet Het internet OPDRACHTKAART MM-05-01-01 Voorkennis: Je moet om kunnen gaan met een computer. Je moet kunnen zoeken op het internet. Intro: Het internet is een computernetwerk dat miljoenen computers met

Nadere informatie

Inhoud Het netwerk verkennen 1 2 Confi gureren van het IOS 41

Inhoud Het netwerk verkennen 1 2 Confi gureren van het IOS 41 v Inhoud 1 Het netwerk verkennen 1 1.1 Netwerk-resources 1 1.1.1 Netwerken van verschillende grootten 1 1.1.2 Clients en servers 2 1.1.3 Peer-to-peer 3 1.2 LAN s, WAN s en Internet 4 1.2.1 Netwerkcomponenten

Nadere informatie

Wat is internet? Hüseyin Uçar 3B

Wat is internet? Hüseyin Uçar 3B Wat is internet? Hüseyin Uçar 3B Internet is een netwerk dat bestaat uit computer netwerken over het algemeen alleen beschikbaar binnen een organisatie of gebouw. T r i v i u m c o l l e g e Wat is Internet?

Nadere informatie

Beschrijving webmail Enterprise Hosting

Beschrijving webmail Enterprise Hosting Beschrijving webmail Enterprise Hosting In dit document is beschreven hoe e-mail accounts te beheren zijn via Enterprise Hosting webmail. Webmail is een manier om gebruik te maken van e-mail functionaliteit

Nadere informatie

E-Fax. Gebruikers handleiding

E-Fax. Gebruikers handleiding E-Fax Gebruikers handleiding Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Fax-over-IP (T.38)... 4 2.1 Introductie... 4 2.2 Achterliggende techniek... 4 2.3 Procedures... 5 2.4 Installatie en benodigdheden... 5 2.5 Tarieven...

Nadere informatie

Basis communicatie netwerk

Basis communicatie netwerk Basis communicatie netwerk In het Hypotheken Data Netwerk communiceert een tussenpersoon direct met een maatschappij. De tussenpersoon gebruikt hiervoor het pakket HDN Basic. De maatschappij gebruikt het

Nadere informatie

Plugwise binnen de zakelijke omgeving

Plugwise binnen de zakelijke omgeving Plugwise binnen de zakelijke omgeving Plugwise is een gebruiksvriendelijk energiemanagementsysteem voor de zakelijke markt. Per stopcontact wordt er gemeten hoeveel elektriciteit er verbruikt wordt en

Nadere informatie

Laten we eens beginnen met de mouwen op te stropen en een netwerk te bouwen.

Laten we eens beginnen met de mouwen op te stropen en een netwerk te bouwen. Practicum Filius In deze proefles gaan we jullie kennis laten maken met computernetwerken. Na afloop van dit practicum heb je een goede basis van waar een netwerk uit kan bestaan, hoe je een netwerk bouwt

Nadere informatie

Privé berichten Elektronische berichten die een medewerk(st)er niet uit hoofde van zijn of haar functie ontvangt of

Privé berichten Elektronische berichten die een medewerk(st)er niet uit hoofde van zijn of haar functie ontvangt of CVDR Officiële uitgave van Echt-Susteren. Nr. CVDR70878_1 25 november 2015 E-mail protocol Echt-Susteren 2006 De raad van de gemeente Echt-Susteren, gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van

Nadere informatie

Herleid uw downtime tot het minimum met een multidatacenter. Uniitt www.unitt.com

Herleid uw downtime tot het minimum met een multidatacenter. Uniitt www.unitt.com Herleid uw downtime tot het minimum met een multidatacenter concept Leg uw bedrijfskritische activiteiten in goede handen 2 Als het voor uw omzet cruciaal is dat uw servers continu beschikbaar zijn, dan

Nadere informatie

Veilig e-mailen. Waarom e-mailen via een beveiligde verbinding? U vertrouwt de verbinding met de e-mailserver van InterNLnet niet

Veilig e-mailen. Waarom e-mailen via een beveiligde verbinding? U vertrouwt de verbinding met de e-mailserver van InterNLnet niet Veilig e-mailen E-mail heeft zich inmiddels ruimschoots bewezen als communicatiemiddel. Het is een snelle en goedkope manier om met anderen waar ook ter wereld te communiceren. Als gevolg hiervan vindt

Nadere informatie

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk IP Services De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk Voor wie opgroeit in deze tijd is het de grootste vanzelfsprekendheid. Je zet de computer aan en je kunt mailen, chatten, elkaar spreken

Nadere informatie

Vervolg: Uw Machines integreren in een bestaand netwerk?

Vervolg: Uw Machines integreren in een bestaand netwerk? Vervolg: Uw Machines integreren in een bestaand netwerk? Op 26 maart jl. heb ik tijdens het Industrial Ethernet Event in het Evoluon een presentatie mogen geven over hoe je op een veilige en efficiënte

Nadere informatie

Computernetwerken! E-mail: SMTP Simple Mail Transfer Protocol, POP Post Ofice Procotol

Computernetwerken! E-mail: SMTP Simple Mail Transfer Protocol, POP Post Ofice Procotol Computernetwerken 1. Fundamentals Communicatie vereist regels, deze regels noemt met protocollen. Mensen kunnen met relatief losse regels (protocollen) communiceren, bij computers moet dit strikt vastliggen.

Nadere informatie

Part 17-A INTERNET: basisbegrippen techniek & beveiliging

Part 17-A INTERNET: basisbegrippen techniek & beveiliging Part 17-A INTERNET: basisbegrippen techniek & beveiliging Fridoline van Binsbergen Stierum KPN AUDIT vrije Universiteit amsterdam 7 April 2003 File 17-A Internet techniek & beveiliging 2003 Programma PROGRAMMA

Nadere informatie

1. Proloog webtechno, rauwkost

1. Proloog webtechno, rauwkost 9 1. Proloog webtechno, rauwkost Voor men kan beginnen met het maken het aanpassen van een website is het nuttig om eerst eens een kijkje te nemen naar bestaande sites. Bij deze, mogelijk hernieuwde, kennismaking

Nadere informatie

Aan de slag met DNS Jeroen van Herwaarden, Robbert-Jan van Nugteren en Yannick Geerlings 19-3-2010

Aan de slag met DNS Jeroen van Herwaarden, Robbert-Jan van Nugteren en Yannick Geerlings 19-3-2010 Aan de slag met DNS Jeroen van Herwaarden, Robbert-Jan van Nugteren en Yannick Geerlings 19-3-2010 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 Hoofdstuk 2 Algemene informatie over DNS... 4 Hoofdstuk 3 Verschillende

Nadere informatie

De volgende MTA s installeren in een groepje van 4 studenten: Onderzoek van vorig jaar naar gebruikte mail software evalueren.

De volgende MTA s installeren in een groepje van 4 studenten: Onderzoek van vorig jaar naar gebruikte mail software evalueren. Hoofdstuk 4 Mail Transfer Agents Email is een van de belangrijkste services die je als systeembeheer voor je gebruikers moet verzorgen. Als er geen mail verstuurd of ontvangen kan worden, kunnen de gebruikers

Nadere informatie

Belnet Multipoint-dienst

Belnet Multipoint-dienst Productfiche Interconnectiviteitsdienst - Multipoint Multipoint-dienst Steeds meer onderwijs-, onderzoeks- en overheidsinstellingen wensen hun geografische sites te verbinden. speelt met zijn dienstverlening

Nadere informatie

IC Mail Gateway Gebruikershandleiding

IC Mail Gateway Gebruikershandleiding IC Mail Gateway Gebruikershandleiding Versiebeheer Versie Datum Naam Wijziging 1.0 27 oktober 2008 ICA Initieel document 1.1 18 juni 2010 ICA Document geheel herzien 2.0 30 januari 2013 ICA Aanpassing

Nadere informatie

CBizz Dienstbeschrijving Cogas Footprint

CBizz Dienstbeschrijving Cogas Footprint CBizz Dienstbeschrijving Cogas Footprint Diensten: CBizz Office Versie 1.0 2014 Inhoud 1. Inleiding... 3 1.1 Dienstbeschrijving... 3 1.2 Doelgroep... 3 2. Opbouw van CBizz office... 4 2.1 Toegang tot het

Nadere informatie

Handleiding Suwinet-Mail

Handleiding Suwinet-Mail Handleiding Suwinet-Mail Voor mailserver-/systeembeheerders Datum Versienummer Auteur 22 juni 2015 2.0 Joost Huijbregts Handleiding Suwinet-Mail v2.0 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1. Doel en toepassingsgebied

Nadere informatie

Basis communicatie netwerk

Basis communicatie netwerk Basis communicatie netwerk In het Hypotheken Data Netwerk communiceert een tussenpersoon direct met een maatschappij. De tussenpersoon gebruikt hiervoor het pakket HDN Client. De maatschappij gebruikt

Nadere informatie

Compad Store Automation

Compad Store Automation Compad Store Automation Elektronisch facturering Document beheer Versie Datum Status Auteur(s) Opmerking 1.0 1 november 2012 Definitief Carol Esmeijer 1.1 26 maart 2014 Definitief Carol Esmeijer Technische

Nadere informatie

Toegewezen gebruikersidentificatie(s)

Toegewezen gebruikersidentificatie(s) 1. Te bewaren gegevens Richtlijn Wet Interpretatie overheid Toelichting E-mail om de bron van de te traceren en te identificeren (a): (s) (s) (a 2.i) om de bron van de te traceren en te identificeren (a):

Nadere informatie

Practicum Netwerken CISCO: Deel 1. Philippe Dellaert

Practicum Netwerken CISCO: Deel 1. Philippe Dellaert Practicum Netwerken CISCO: Deel 1 Philippe Dellaert 17-03-2007 Hoofdstuk 1 Inleiding Dit is de oplossing die ik heb samen gesteld voor het eerste practicum van het vak Computernetwerken met de CISCO routers.

Nadere informatie

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers.

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers. Computer Niet eten en/of drinken bij de computers. Trek geen stekkers uit de computer. Laat het beeldscherm en de computer staan, niet verplaatsen. Wijzig geen beeldscherminstellingen. Meld je zelf af

Nadere informatie

Dienstbeschrijving faxdiensten

Dienstbeschrijving faxdiensten Dienstbeschrijving faxdiensten Auteur: Marketing Datum: 01-10-2014 Versie: 2.0 Aantal bladen: 10 Nummer: 1017 2 P a g i n a Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Fax-over-IP (T.38)... 4 2.1 Achterliggende techniek...

Nadere informatie

Les D-03 Internet. 2011, David Lans

Les D-03 Internet. 2011, David Lans Les D-03 Internet In deze les staan we stil bij internet. Het gebruik van internet met al haar mogelijkheden is niet meer weg te denken in ons dagelijks leven. We verzamelen informatie, leren, communiceren

Nadere informatie

Netwerken. 6 januari 2014 David N. Jansen

Netwerken. 6 januari 2014 David N. Jansen Netwerken 6 januari 2014 David N. Jansen Huiswerkopdracht 2 donderdag 9 januari al inleveren! Leerstof voor vandaag. Stallings hoofdst 17 www.williamstallings.com /OS/OS6e.html M17_STAL6329_06_SE_C17.QXD

Nadere informatie

Diensthoofd krijgt geen mail van de aanvragen.

Diensthoofd krijgt geen mail van de aanvragen. Diensthoofd krijgt geen mail van de aanvragen. Er worden geen mails van aanvragen verzonden naar IEDEREEN? Ja Ga naar Punt 4 Nee De aanvragen van 1 bepaalde persoon komen niet aan. Nee Ja De aanvragen

Nadere informatie

15 tips om meer uit uw e-mailcampagnes te halen

15 tips om meer uit uw e-mailcampagnes te halen 15 tips om meer uit uw e-mailcampagnes te halen Volgens de IT-beveiligingsorganisatie Symantec werd in februari 2007 wereldwijd 70% van alle e-mails als SPAM bestempeld en op mailserverniveau tegengehouden.

Nadere informatie

Deel II Introductie Webdesign. Hoorcollege IUW Thema Webdesign 10 november 2014 Christof van Nimwegen

Deel II Introductie Webdesign. Hoorcollege IUW Thema Webdesign 10 november 2014 Christof van Nimwegen Deel II Introductie Webdesign Hoorcollege IUW Thema Webdesign 10 november 2014 Christof van Nimwegen Waarom Webdesign in IUW Het WWW is een schitterend voorbeeld van een platform voor informatie uitwisseling

Nadere informatie

Voorbeeld Praktijkopdracht. Secretaresse niveau 3. Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling

Voorbeeld Praktijkopdracht. Secretaresse niveau 3. Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling Voorbeeld Praktijkopdracht Secretaresse niveau 3 Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling Kwalificatiedossier Secretariële beroepen 2011-2012 Kwalificatie Secretaresse Kerntaak 1 Voert

Nadere informatie

The OSI Reference Model

The OSI Reference Model Telematica Applicatielaag Hoofdstuk 16, 17 Applicatielaag 4Bevat alle toepassingen die van het netwerk gebruik maken n E-mail n Elektronisch nieuws n WWW n EDI (Electronic Data Interchange) n Napster,

Nadere informatie

De 3 bovenstaande worden onderhouden door mensen beheerd Dus meer kwaliteit dan machine

De 3 bovenstaande worden onderhouden door mensen beheerd Dus meer kwaliteit dan machine Internet Sheet 1 Goed zoeken - Wat, waar en hoe je moet zoeken Startpagina's - Verzamel pagina en woord onderhouden door personen. ( Redactueren ) Direcotries - Is een verzamelen pagina met structuur doormiddel

Nadere informatie

Ethernet-verbinding. Klik op een van de volgende onderwerpen voor meer informatie over de ethernet-functie van de printer: Ethernet-lichtjes

Ethernet-verbinding. Klik op een van de volgende onderwerpen voor meer informatie over de ethernet-functie van de printer: Ethernet-lichtjes Ethernet-inhoudsopgave Ethernet-verbinding Met de ingebouwde ethernet-functie van de printer kunt u de printer rechtstreeks aansluiten op een ethernet-netwerk zonder een externe afdrukserver te gebruiken.

Nadere informatie

1. inleiding. Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding NietCommercieel GelijkDelen 3.0 Unported licentie

1. inleiding. Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding NietCommercieel GelijkDelen 3.0 Unported licentie 1. inleiding Misschien zonder het te beseffen, maak je dagelijks gebruik van computernetwerken. Of je nu WhatsApp gebruikt om je vrienden een bericht te sturen of Google Chrome om iets op te zoeken, je

Nadere informatie

Softphone Installatie Handleiding

Softphone Installatie Handleiding Softphone Installatie gids Softphone Installatie Handleiding Specifications subject to change without notice. This manual is based on Softphone version 02.041 and DaVo I en II software version 56.348 or

Nadere informatie

PRIVACY POLICY MENUEZ INTERNATIONAL B.V.

PRIVACY POLICY MENUEZ INTERNATIONAL B.V. PRIVACY POLICY MENUEZ INTERNATIONAL B.V. Privacy policy Artikel 1 Inleiding 1. MENUEZ exploiteert een systeem (het systeem) ten behoeve van orderopvolging voor de creatie van marketing communicatiemiddelen.

Nadere informatie

De toepassing Doorsturen MZG, MPG, FinHostaPortal

De toepassing Doorsturen MZG, MPG, FinHostaPortal De toepassing Doorsturen MZG, MPG, FinHostaPortal Helpdesk: in geval van problemen kan u contact opnemen met onze helpdesk Portahealth op volgend adres: portahealth@gezondheid.belgie.be Voor de goede werking

Nadere informatie

Gigaset pro VLAN configuratie

Gigaset pro VLAN configuratie Gigaset pro VLAN configuratie Hogere betrouwbaarheid door gebruik van VLAN s. De integratie van spraak en data stelt eisen aan de kwaliteit van de klanten infrastructuur. Er zijn allerlei redenen waarom

Nadere informatie

Algemene voorwaarden. Online Verzendservice 2015

Algemene voorwaarden. Online Verzendservice 2015 Algemene voorwaarden Online Verzendservice 2015 Inhoud Algemene voorwaarden Online Verzendservice 3 Geldigheid Leveringsvoorwaarden 4 1. Definities 5 2. Registratie en Bestelling 6 3. Vervoer en Aflevering

Nadere informatie

S u b n e t t e n. t h e t r u e s t o r y 1100 0000. 1010 1000. 0000 0001. 0000 0001 1111 1111. 1111 1111. 1111 1111. 0000 0000.

S u b n e t t e n. t h e t r u e s t o r y 1100 0000. 1010 1000. 0000 0001. 0000 0001 1111 1111. 1111 1111. 1111 1111. 0000 0000. S u b n e t t e n t h e t r u e s t o r y 1100 0000. 1010 1000. 0000 0001. 0000 0001 1111 1111. 1111 1111. 1111 1111. 0000 0000 Part 1 Inhoud Wat is een subnet?... 2 Waarom?... 3 Het begin.... 3 Een voorbeeld...

Nadere informatie

voorbeeldvragen Informatietechnologie Foundation ITF.NL editie april 2011 inhoud inleiding 2 voorbeeldexamen 3 antwoordindicatie 8 evaluatie 19

voorbeeldvragen Informatietechnologie Foundation ITF.NL editie april 2011 inhoud inleiding 2 voorbeeldexamen 3 antwoordindicatie 8 evaluatie 19 voorbeeldvragen Informatietechnologie Foundation ITF.NL editie april 2011 inhoud inleiding 2 voorbeeldexamen 3 antwoordindicatie 8 evaluatie 19 EXIN Hét exameninstituut voor ICT ers Janssoenborch, Hoog

Nadere informatie

Voorbeeld Praktijkopdracht. Directiesecretaresse-management assistent niveau 4. Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling

Voorbeeld Praktijkopdracht. Directiesecretaresse-management assistent niveau 4. Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling Voorbeeld Praktijkopdracht Directiesecretaresse-management assistent niveau 4 Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling Kwalificatiedossier Secretariële beroepen 2011-2012 Kwalificatie

Nadere informatie

Handleiding KPN Secure Mail

Handleiding KPN Secure Mail Handleiding KPN Secure Mail Uw e-mailprogramma instellen Heeft u na het lezen van deze handleiding nog vragen? Neem dan contact op met de telefonische helpdesk van E- Zorg op 020 430 90 33 of per email

Nadere informatie

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis 1 Internet 1.1 Korte geschiedenis Een netwerk bestaat uit twee of meer computers die met elkaar zijn verbonden. Internet is een wereldwijd netwerk van computers. De verbinding tussen die computers is meestal

Nadere informatie

VoIP Netwerking Configuratie Gids. Vox Davo VoIP Netwerking Configuratie Gids

VoIP Netwerking Configuratie Gids. Vox Davo VoIP Netwerking Configuratie Gids VoIP Netwerking Configuratie Gids Vox Davo VoIP Netwerking Configuratie Gids 1 VoIP Netwerking Configuratie gids Specificaties kunnen wijzigen zonder voorgaande. DM-983 NL Draft 2 VoIP Netwerking Configuratie

Nadere informatie

Uw internetaansluiting

Uw internetaansluiting Studio Visual Steps Uw internetaansluiting Een overzicht van de mogelijkheden 1 Voorwoord Beste lezers en lezeressen, In deze gids krijgt u informatie over de verschillende aansluitmogelijkheden waaruit

Nadere informatie

Les A-09 Communicatie

Les A-09 Communicatie Les A-09 Communicatie 9.1 Basisprincipes van communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Daarbij maken we gebruik van het basismodel voor communicatie: figuur 9.1 basismodel voor communicatie

Nadere informatie

Forum IPhone 3020 Installatiehandleiding

Forum IPhone 3020 Installatiehandleiding Forum IPhone 3020 Installatiehandleiding 1. Introductie...3 2. Installatie op het LAN...4 2.1) Verbinding maken...5 Stap 1 Bekabeling...5 Step 2 Het toestel opstarten...5 Stap 3 De installatie wizard...5

Nadere informatie

AFO 241 - Leveranciers

AFO 241 - Leveranciers AFO 241 - Leveranciers 241.1 Inleiding[//] Het systeem hanteert een authority bestand voor leveranciers waarin alle leveranciers opgenomen worden. Bij het invoeren van een bestelling wordt een leverancier

Nadere informatie

Met ISDN2, heeft u twee telefoonlijnen die geschikt zijn voor spraak, data, fax en beeld.

Met ISDN2, heeft u twee telefoonlijnen die geschikt zijn voor spraak, data, fax en beeld. Wat is ISDN2? Met ISDN2, heeft u twee telefoonlijnen die geschikt zijn voor spraak, data, fax en beeld. U kunt uw ISDN2 eenvoudig uitbreiden. Heeft u tot vijf ISDN2-lijnen nodig kies dan voor ISDN2 meervoudig.

Nadere informatie

Schoolmail. Handleiding voor het gebruik van je Snorduffel-adres. Druk deze handleiding NIET af. Ze is 25 pagina s lang en je hebt niet alles nodig.

Schoolmail. Handleiding voor het gebruik van je Snorduffel-adres. Druk deze handleiding NIET af. Ze is 25 pagina s lang en je hebt niet alles nodig. Schoolmail Handleiding voor het gebruik van je Snorduffel-adres. Druk deze handleiding NIET af. Ze is 25 pagina s lang en je hebt niet alles nodig. Wil je meer uitleg of hulp bij het instellen van de juiste

Nadere informatie

Handleiding Faxdiensten

Handleiding Faxdiensten Handleiding Faxdiensten Auteur: Marketing Datum: 01-10-2014 Versie: 2.0 Aantal bladen: 12 Nummer: 1018 2 P a g i n a Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Beheer E-Fax IN- en E-Fax OUT-diensten... 4 3. E-Fax-overzicht...

Nadere informatie

Vlaams Communicatie Assistentie Bureau voor Doven, vzw

Vlaams Communicatie Assistentie Bureau voor Doven, vzw Vlaams Communicatie Assistentie Bureau voor Doven, vzw Dendermondesteenweg 449, 9070 Destelbergen tolkaanvraag@cabvlaanderen.be - www.cabvlaanderen.be -www.tolkaanvraag.be Ondernemingsnummer : 445491009

Nadere informatie

Infrastructuur Samengesteld door Leon Wetzel

Infrastructuur Samengesteld door Leon Wetzel Infrastructuur Samengesteld door Leon Wetzel Protocollen Protocol Netwerkprotocollen Een protocol is een stelsel afspraken waarin het formaat en de volgorde van de berichten wordt gedefinieerd die tussen

Nadere informatie

Uw telefooncentrale in de cloud?

Uw telefooncentrale in de cloud? ? ü Kostenbesparend ü Gebruiksvriendelijk ü Innovatieve mogelijkheden Wat is VoIP? VoIP is de afkorting van Voice over IP. VoIP maakt het mogelijk om via het internet of een ander IP-netwerk spraak te

Nadere informatie

Security voor kantoren, bedrijven en winkels. Bespaar op kosten, niet op veiligheid. Bewaak eigendommen, bewaak het netwerk

Security voor kantoren, bedrijven en winkels. Bespaar op kosten, niet op veiligheid. Bewaak eigendommen, bewaak het netwerk Security voor kantoren, bedrijven en winkels Bespaar op kosten, niet op veiligheid Bewaak eigendommen, bewaak het netwerk Bedrijfsnetwerken van instellingen. Gesloten netwerken. Klantspecifieke systemen.

Nadere informatie

Outlook Express 6. Senioren K.U.Leuven. maart 2008. ICT-Kantoor Dienst Administratieve informatieverwerking (AIV)

Outlook Express 6. Senioren K.U.Leuven. maart 2008. ICT-Kantoor Dienst Administratieve informatieverwerking (AIV) Outlook Express 6 Senioren K.U.Leuven maart 2008 ICT-Kantoor Dienst Administratieve informatieverwerking (AIV) Inhoud: Deel 1 Inleiding Opstellen en verwerken van e-mail Gebruik van een adresboek Gebruik

Nadere informatie

8.2 MESH 8.3 STERNETWERK NETWERK

8.2 MESH 8.3 STERNETWERK NETWERK 8.2 MESH NETWERK Cursus netwerken Een mesh netwerk is geschikt voor telefooncentrales in de 'hogere netvlakken', waar grote telecommunicatie-verkeersstromen uit diverse regio's zijn geaggregeerd en tussen

Nadere informatie

Inhoudstafel INTERNET

Inhoudstafel INTERNET Inhoudstafel 1. Inhoudstafel blz.1 2. Begroeting en inleiding blz.2 3. Hoe is internet begonnen? Blz.3 4. Internet sneller dan de post Blz.4 5. De evolutie blz.5 6. Wat kunnen we doen op internet? blz.6

Nadere informatie

PUBLIC RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 10 juni 2009 (25.08) (OR. en) 10791/09 Interinstitutioneel dossier: 2009/0009 (C S) LIMITE FISC 84

PUBLIC RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 10 juni 2009 (25.08) (OR. en) 10791/09 Interinstitutioneel dossier: 2009/0009 (C S) LIMITE FISC 84 Conseil UE RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 10 juni 2009 (25.08) (OR. en) PUBLIC 10791/09 Interinstitutioneel dossier: 2009/0009 (C S) LIMITE FISC 84 OTA van: aan: Betreft: het aantredende Zweedse voorzitterschap

Nadere informatie

Telephony2Connect. Altijd bereikbaar

Telephony2Connect. Altijd bereikbaar Telephony2Connect Altijd bereikbaar SchoolsConnect is een totaalconcept voor onderwijsinstellingen. Gemakkelijk internet en telefonie is altijd fijn op een school. Ook de veiligheid van eigendommen van

Nadere informatie

Inleiding...2. 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3. 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4

Inleiding...2. 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3. 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4 Manual MyBTN Inhoud Inleiding...2 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4 2.1 De standaard inbox openen...4 2.2 De inbox...5 2.3 Labels

Nadere informatie

Onderliggende infrastructuur: kabel- en etherverbindingen Kabeltelevisienetten Telefoonnetwerk

Onderliggende infrastructuur: kabel- en etherverbindingen Kabeltelevisienetten Telefoonnetwerk TELECOMMUNICATIE Communicatie over grote afstand 5.1 Historisch perspectief *** lezen *** 5.2 Infrastructuren voor telecommunicatie Onderliggende infrastructuur: kabel- en etherverbindingen Kabeltelevisienetten

Nadere informatie

Telephony2Connect. Altijd bereikbaar

Telephony2Connect. Altijd bereikbaar Telephony2Connect Altijd bereikbaar MPLconnect, een totaalconcept voor installatiebedrijven. Een gecertificeerd, beveiligd VPN datanet verbinding. Met een Alarm over IP oplossing (AoIP) verstuurt u veilig

Nadere informatie

Optibel Breedband Telefonie Installatie- en Gebruikershandleiding SPA-2102

Optibel Breedband Telefonie Installatie- en Gebruikershandleiding SPA-2102 Optibel Breedband Telefonie Installatie- en Gebruikershandleiding SPA-2102 Gefeliciteerd met uw keuze voor Optibel telefonie. We hopen dat u tevreden zult zijn met onze service en zien er naar uit de komende

Nadere informatie

handleiding gigaset N300A + C610H

handleiding gigaset N300A + C610H handleiding gigaset N300A + C610H Maak uw gigaset gebruiksklaar met de inloggegevens die u heeft ontvangen van Belcentrale. En ontdek de vele functies die dit toestel biedt. inhoudsopgave / 3 inleiding

Nadere informatie

Privacyverklaring. 1. Algemene aanwijzingen

Privacyverklaring. 1. Algemene aanwijzingen Privacyverklaring Wij zijn verheugd over uw bezoek aan onze website en uw belangstelling in onze onderneming. Wij nemen de bescherming van uw privégegevens zeer serieus en willen dat u zich veilig voelt

Nadere informatie

Handreiking Digipoort X400, SMTP, POP3 en FTP Bedrijven

Handreiking Digipoort X400, SMTP, POP3 en FTP Bedrijven Handreiking Digipoort X400, SMTP, POP3 en FTP Bedrijven Versie 1.01 Datum 16 september 2010 Status Definitief Colofon Projectnaam Digipoort Versienummer 1.01 Organisatie Logius Postbus 96810 2509 JE Den

Nadere informatie

Central Station. Handleiding e-mail configuratie Exchange / Central Station

Central Station. Handleiding e-mail configuratie Exchange / Central Station Central Station Handleiding e-mail configuratie Exchange / Central Station Versie 1.0, september 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Doel van de handleiding... 3 1.2 Afkortingen... 3 1.3 Meer informatie...

Nadere informatie

Taxis Pitane. Transporter. Censys BV Eindhoven

Taxis Pitane. Transporter. Censys BV Eindhoven Taxis Pitane Transporter Censys BV Eindhoven Inhoud Communicatie, ongeacht software pakket dat u gebruikt... 3 Kenmerken van de communicatie software... 3 Ontwikkelomgeving... 4 Installatie van de software...

Nadere informatie

chello academy cursusboek DNS Een handleiding voor de Domain Name Service van het internet

chello academy cursusboek DNS Een handleiding voor de Domain Name Service van het internet chello academy cursusboek DNS Een handleiding voor de Domain Name Service van het internet Voordat je begint DNS De DNS techno chello module maakt deel uit van de cursus internettechnologie van het techno

Nadere informatie

Telephony2Connect. Altijd bereikbaar

Telephony2Connect. Altijd bereikbaar Telephony2Connect Altijd bereikbaar SportsConnect voor uw sportvereniging of sportkantine. Een aangename sfeer creëren met muziek of een sportwedstrijd live uitzenden in uw kantine, telefoneren intern/extern,

Nadere informatie

Handleiding kasten Extern documentenbeheer

Handleiding kasten Extern documentenbeheer Handleiding kasten 1. Inleiding... 3 2. Voorbereiding en organisatie... 4 2.1. Fysieke locatie van de kast(en) bepalen... 4 2.1.1. Ftp of http-server instellingen... 4 2.1.2. Locatie op je eigen boekhoudserver

Nadere informatie

HANDLEIDING voor WEBGEBASEERDE TESTING aan de hand van LIMESURVEY

HANDLEIDING voor WEBGEBASEERDE TESTING aan de hand van LIMESURVEY HANDLEIDING voor WEBGEBASEERDE TESTING aan de hand van LIMESURVEY LimeSurvey is niet-gecommercialiseerde software die zich ertoe leent testen te ontwikkelingen en verwerken. De software wordt beheerd door

Nadere informatie

NIEUW! Transactional Color Printing. Een businessoplossing van Speos, filiaal van De Post

NIEUW! Transactional Color Printing. Een businessoplossing van Speos, filiaal van De Post NIEUW! Transactional Color Printing Een businessoplossing van Speos, filiaal van De Post De laatste jaren is de relatie tussen bedrijven en hun klanten geëvolueerd. Consumenten hebben nu sneller toegang

Nadere informatie

Privacyverklaring. voor de MyLyconet-website

Privacyverklaring. voor de MyLyconet-website Privacyverklaring voor de MyLyconet-website De bescherming van uw persoonlijke gegevens is voor Lyoness en de eigenaar van deze MyLyconet-website [naam van eigenaar invoegen] zeer belangrijk. De volgende

Nadere informatie

BELGISCH INSTITUUT VOOR POSTDIENSTEN EN TELECOMMUNICATIE

BELGISCH INSTITUUT VOOR POSTDIENSTEN EN TELECOMMUNICATIE BELGISCH INSTITUUT VOOR POSTDIENSTEN EN TELECOMMUNICATIE 1 Onderhavig ontwerp van mededeling van de Raad van het BIPT met betrekking tot de de praktische toepassing van de regels met betrekking tot het

Nadere informatie

UITVOERINGSRICHTLIJN 2012/25/EU VAN DE COMMISSIE

UITVOERINGSRICHTLIJN 2012/25/EU VAN DE COMMISSIE 10.10.2012 Publicatieblad van de Europese Unie L 275/27 RICHTLIJNEN UITVOERINGSRICHTLIJN 2012/25/EU VAN DE COMMISSIE van 9 oktober 2012 tot vaststelling van informatieprocedures voor de uitwisseling tussen

Nadere informatie

Email. Waarvoor staat Email. Wat zijn de mogelijkheden van Email. Wat zijn de voordelen. Termen.

Email. Waarvoor staat Email. Wat zijn de mogelijkheden van Email. Wat zijn de voordelen. Termen. Email Waarvoor staat Email Email staat voor ELECTRONIC MAIL : Electronische post. Wat zijn de mogelijkheden van Email. Je kan met Email met iedereen in de wereld die een Email adres heeft corresponderen.

Nadere informatie

In figuur 1 is de traditionele oplossing afgebeeld om LAN's onderling aan elkaar te koppelen via gehuurde WAN-verbindingen.

In figuur 1 is de traditionele oplossing afgebeeld om LAN's onderling aan elkaar te koppelen via gehuurde WAN-verbindingen. 9 Frame relaying Voorkennis Datacommunicatie: De betekenis van open systeem. Inleiding In figuur 1 is de traditionele oplossing afgebeeld om LAN's onderling aan elkaar te koppelen via gehuurde WAN-verbindingen.

Nadere informatie