Consument en marktwe r k i n g E r varingen van consumenten met het marktwerkingsbeleid in drie sectore n

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Consument en marktwe r k i n g E r varingen van consumenten met het marktwerkingsbeleid in drie sectore n"

Transcriptie

1 Consument en marktwe r k i n g E r varingen van consumenten met het marktwerkingsbeleid in drie sectore n d rs. H.J. Heere s G. Re g t e r d rs. J.F. Suyver Z o e t e r m e e r, maart 1998

2 ISBN: Prijs: ƒ 50, - Bestelnummer: A9801 EIM is een onde r z o e k s b u reau met 150 prof e s s io na l s. EIM verschaft beleid s- ge r ic hte en pra k t i j kge r ic hte info r ma t ie van socia a l - e c o no m i s c he aard voor en over alle sectoren van het bedrijfsleven en voor beleid s i ns t a nt ie s. EIM is ge v e s t igd in Zo e t e r me e r. Behalve op Ne de r l a nd ric ht EIM zich ook op de E u ropese econo m ie en op ande re cont i ne nten. Voor meer info r ma t ie over EIM en wat EIM voor u kan beteke nen, kunt u contact met ons opne me n. Adre s : Italiëlaan 33 Po s t a dre s : Postbus AA Zo e t e r me e r t e l e fo o n : t e l e fa x : We b s i t e : w w w. e i m. n l Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische Zake n De ve ra n t wo o rdelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of onders t e u n i n g in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wo rdt ve r m e l d. Vermenigvuldiging en/of openbaarmaking in we l ke vorm ook, alsmede opslag in een re t r i eval system, is uitsluitend toegestaan na s c h r i f t e l i j ke toestemming van EIM. EIM aanva a rdt geen aanspra kelijkheid voor drukfouten en/of andere o n vo l ko m e n h e d e n. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or texts as an explanation or support in p a p e rs, essays and books is permitted only when the source is clearly m e n t i o n e d. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing erro rs and/or other i m p e r f e c t i o n s.

3 I n h o u d 1 I n l e i d i n g Ac h t e rg rond en doel van het onderzoek Aanpak van het onderzoek L e e s w i j z e r M a r k t werkingsbeleid in de jaren negentig I n l e i d i n g M e d e d i n g i n g s we t M a r k t werking, deregulering en we t g ev i n g s k wa l i t e i t M a r k t werking in semi-publieke sectore n M a r k t werking en aanko o p g e d ra g Een algemeen model voor consumentengedra g B e t ro k kenheid van de consument Het aanko o p p ro c e s De invloed van marktwerking op het aanko o p g e d ra g Case 1: De rijwielhandel M a r k t s t r u c t u u r Recente ontwikkeling van het marktwerkings- en dere g u l e r i n g s b e l e i d G evolgen van deregulering en marktwerking voor de consument B e o o rdeling door de consument (gro e p s d i s c u s s i e ) C o n c l u s i e Case 2: De telecommunicatiesector M a r k t s t r u c t u u r Recente ontwikkeling van het marktwe r k i n g s b e l e i d G evolgen van deregulering en marktwerking voor de consument B e o o rdeling door de consument (gro e p s d i s c u s s i e ) C o n c l u s i e Case 3: Aanbesteding busve r voer Zuid-Limburg M a r k t s t r u c t u u r Recente ontwikkeling van het marktwe r k i n g s b e l e i d G evolgen van deregulering en marktwerking voor de consument B e o o rdeling door consument C o n c l u s i e s S a m e n va t t i n g I n l e i d i n g Fe i t e n Pe rcepties en beoordeling consument

4 B i j l a g e n I T h e o retisch model voor consumentengedra g I I Opzet groepsdiscussies en samenstelling panel I I I Opzet enquête

5 Consument en marktwerking 1 I n l e i d i n g 1. 1 Ac h t e rg rond en doel van het onderz o e k De afgelopen vijf jaar heeft het marktwerkings- en mededingingsbeleid een metamorfose ondergaan. In 1992 kondigde de toenmalige s t a a t s s e c retaris van Economische Zaken een aantal duidelijke ko e rswijzigingen aan 1. De meest in het oog springende ve ra n d e r i n g e n wa ren het ontwikkelen van AMvB s ter beperking van horizontale prijs- en marktve rd e l i n g s regelingen en het opstellen van een geheel n i e u we Wet Economische Mededinging (WEM). Dit nieuwe marktwerkingsbeleid is gericht op het maximalisere n van de individuele beslissingsruimte van consumenten en bedrijven en moet leiden tot lagere prijzen voor goederen en diensten, meer alternatieven (pro d u c t d i f f e re n t i a t i e, minder re g e l s, meer p r i j s - k waliteitcombinaties). De rol die de overheid in het marktwe r k i n g s p roces speelt, ve rschuift van sturend naar in staat stellend (empowerment). Het initiatief wo rdt meer en meer aan b e d r i j ven en burg e rs gelaten. Het doel van dit onderzoek is de effecten van gewijzigd marktwe r- kingsbeleid voor consumenten te illustre ren aan de hand van een drietal cases: de rijwielbra n c h e, de telecommunicatiesector en het b u s ve r voer in Zuid-Limburg. De drie sectoren hebben ieder een ve r- schillend toeko m s t p e rspectief. In de rijwielhandel is de prijsbinding losgelaten; in de telecomsector zijn en wo rden naast de vro e g e re monopolist (PTT Telecom) meerd e re aanbieders actief, en in het busve r voer blijft het monopolie bestaan, echter voor een tijdelijke periode (de exploitatie van de busverbinding is wel in concurrentie aanbesteed). In het rapport zal wo rden nagegaan wat de consument merkt van het gewijzigde beleid en hoe hij deze ve randeringen in de dagelijkse praktijk erva a r t Aanpak van het onderzoek Er bestaan grote ve rschillen in de mate van deregulering, het tijdstip wa a rop deregulering is doorg evo e rd, de marktstructuur voor dere g u- lering, het aantal aanbieders voor en na deregulering en de fase va n 1 Y. C. M. T. van Rooy, Het einde van het ka r t e l p a ra d i j s, Economisch Statistische Berichten, , blz

6 I n l e i d i n g de pro d u c t - l eve n s cyclus waarin de sectoren zich bevinden. Toch is het interessant om percepties en oordelen van consumenten ove r m a r k t werking in de drie beschreven sectoren in een rapport te pres e n t e ren. De ve rschillen in uitgangssituaties, de gekozen dere g u l e- r i n g s variant of het moment wa a rop deregulering is doorg evo e rd kunnen wo rden beschouwd als de context van waaruit de ve rs c h i l l e n d e p e rcepties en oordelen door consumenten zijn opgemaakt. Figuur 1 geeft aan hoe het onderzoek is aangepakt. f iguur 1 a na l y s e s c he ma m a r k t we r k i n g s b e l e i d verbod kartels (rijwie l h a nde l ) a a n b e s t e d i ng (busvervoer) de mo no p o l i s e r i ng (telecommu n ic a t ie ) (literatuuronderzoek & diepte-interviews) f e i t e l i j ke gevo l g e n voor consumenten (literatuuronderzoek & d i e p t e - i n t e r v i e w s ) p e rcepties consumenten (groepsdiscussies & enquête) o o rdelen consumenten (groepsdiscussies & enquête) Op basis van desk-re s e a rch is een korte bra n c h eve r kenning opgesteld, waarbij de nadruk ligt op marktstructuur en concurre n t i e. Ook is in deze fase van het onderzoek een kort litera t u u ronderzoek ve r- richt naar het aanko o p g e d rag van consumenten en de invloed va n m a r k t werking daarop. De desk-re s e a rch diende als vo o r b e reiding op de interviews met beleidsambtenaren en branchedeskundigen. De ex p e r t i n t e r v i ews met beleidsambtenaren zijn in het onderzoek opgenomen om inzicht te krijgen in de actuele stand van zaken wa t het marktwerkingsdossier in de desbetreffende branche betreft. Ook moeten deze interviews een helder beeld opleve ren van de belangrijkste beleidswijzigingen in het recente verleden. De toen-en-nu situatie waar het gaat om re g e l g eving moet boven tafel komen. 6

7 I n l e i d i n g Belangrijk is om inzicht te krijgen in de beoogde doelen van de beleidswijziging (met name ten aanzien van de consument) en de knelpunten die zich bij de doorvoering van beleidswijzingen hebben vo o rgedaan. De ex p e r t i n t e r v i ews met branchespecialisten en aanvullend litera t u u ronderzoek hebben tot doel om na te gaan of de (door het ministerie) beoogde doelen in de praktijk zijn gere a l i s e e rd. Wa t zijn de feitelijke gevolgen voor de consument? In de laatste fase van het onderzoek zijn de toen-en-nu-situaties vo o rgelegd aan een panel van consumenten (gro e p s d i s c u s s i e s ). G ev raagd wo rdt of consumenten ve randeringen in het beleid hebben opgemerkt (percepties) en wa a rom deze ve randeringen als positief of negatief erva ren wo rd e n L e e s w i j z e r Het rapport gaat niet alleen over consumenten maar is ook geschreven voor consumenten. Dat betekent dat, afgezien van hoofdstuk 3, zo veel mogelijk is afgezien van theoriebehandeling en kwa n t i t a t i e- ve analys e. Hoofdstuk 2 geeft in het kort de algemene contouren va n het marktwerkingsbeleid we e r. In hoofdstuk 3 wo rdt een meer theoretische inleiding gegeven over de relatie tussen marktwerking en a a n ko o p g e d rag van consumenten. De hoofdstukken 4, 5, en 6 behandelen de cases: rijwielhandel, telecommunicatie en busve r- vo e r. In deze hoofdstukken zijn onder meer de resultaten van twe e g roepsdiscussies en de enquête ve r werkt. In het laatste afsluitende hoofdstuk zijn de drie cases met elkaar ve rg e l e ken op de aspecten k wa l i t e i t / s e r v i c e, gemiddelde prijs, prijsdiffere n t i a t i e, pro d u c t d i f f e- re n t i a t i e, merke n d i f f e rentiatie en aantal aanbieders. 7

8

9 Consument en marktwerking 2 M a r k t werkingsbeleid in de j a ren negentig 2. 1 I n l e i d i n g In de jaren negentig is het marktwerkingsbeleid in een stro o m ve r- snelling geraakt. Zwa re ka r t e l vormen zijn inmiddels verboden en in tal van sectoren staan dere g u l e r i n g s p ro g ra m m a s op stapel om conc u r re n t i e b e p e r kende re g e l g eving af te schaffen. Semi-publieke sectoren wo rden opengesteld voor nieuwe toetre d e rs uit binnen- en buitenland. In dit hoofdstuk zullen de belangrijkste ve randeringen in het m a r k t werkingsbeleid van de jaren negentig de revue passeren. De lezer krijgt een ove r v i ew van de nieuwe Mededingingswet, de operatie Marktwerking, deregulering en we t g ev i n g s k waliteit alsmede de l i b e ralisering van de semi-publieke sectore n M e d e d i n g i n g s we t Ka r t e l vorming en misbruik van economische machtsposities schaden het economisch pre s t a t i evermogen van een land, evenals concentraties van ondernemingen die tot economische machtsposities leiden. Deze schadelijke effecten kunnen zichtbaar wo rden in de vorm va n een inefficiënt gebruik van productiemiddelen, een opwaartse druk op de prijzen en een vermindering van de prikkel om te zoeken naar b e t e re producten en diensten (pro d u c t i n n ovatie). De Mededingingswet is het instrument om deze effecten te vo o r komen. Deze we t dient de concurrentie en daarmee de dynamiek van de markt te b evo rd e re n. Op 1 januari 1998 is de nieuwe Mededingingswet in werking getreden. Fundamenteel ve rschil met de oude Wet Economische Mededinging is dat het misbruikstelsel in de nieuwe wet heeft plaatsgemaakt voor het verbodsstelsel. Het ja-tenzij is ve r vangen door het n e e - m i t s. Dit systeem wo rdt eveneens gehanteerd in de mededing i n g s regels van de Europese Unie. Nieuw is eveneens het toezicht op c o n c e n t raties en de instelling van de Nationale Mededingings Autoriteit (NMA). De NMA gaat toezien op de naleving van de nieuwe mededingingsregels en beoordeelt de uitzonderingsgevallen. Het nieuwe mededingingsregime verbiedt niet alle vormen va n s a m e nwerking tussen ondernemingen. Bij samenwerking moeten ondernemingen nu wel kunnen aantonen dat de samenwe r k i n g m a a t s c h a p p e l i j ke vo o rdelen oplevert, dat de aan samenwerking ve r- 9

10 Marktwerkingsbeleid in de jaren negentig bonden concurrentiebeperking niet ve rder gaat dan nodig is en dat er voldoende re s t c o n c u r rentie overblijft. In principe vallen alle concurre n t i e b e p e r kende afspra ken (ve r ko o p, i n koop, horizontaal en verticaal) onder de nieuwe Mededingingswe t. Daarmee wo rden zwa re ka r t e l vormen niet langer getolere e rd. Er zijn wel uitzonderingen. Aanspre kende voorbeelden daarvan zijn CAO s, d i s t r i b u t i e ove re e n komsten voor technisch hoog ontwikkelde pro d u c- ten, gemeenschappelijk marktonderzoek, gemeenschappelijke re c l a- me en gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling. Aan deze uitzonderingen zijn wel strikte vo o r wa a rden verbonden. Ve rder zijn alle a f s p ra ken vrijgesteld waarbij de gezamenlijke omzet van pro d u c t i e in industrie- en handelsbedrijven beneden de 10 miljoen blijft (bagatelvrijstelling). Voor andere sectoren geldt een grens van 2 miljoen gulden. Daarnaast mag het aantal aan de afspraak deelnemende b e d r i j ven niet groter zijn dan 8. Het concentratietoezicht is zoals gezegd een nieuw element in de M e d e d i n g i n g s wet. Concentratie is een fusie tussen twee of meer o n a f h a n ke l i j ke ondernemingen, het verkrijgen van zeggenschap of het tot stand brengen van een gemeenschappelijke onderneming. Vo o rgenomen concentraties moeten bij het Ministerie va n Economische Zaken wo rden aangemeld wanneer de gezamenlijke omzet in het vo o rafgaande kalenderjaar meer bedroeg dan 250 miljoen gulden, wa a r van door ten minste twee van die ondernemingen ten minste 30 miljoen gulden in Nederland is behaald M a r k t werking, deregulering en we t g e- v i n g s k wa l i t e i t We t g eving is op onderdelen te ingew i k keld, te gedetailleerd en onvo l- doende doorzichtig. Sommige regels beperken de concurre n t i e, een aantal andere zijn onnodig belastend. Om hier iets aan te doen heeft het kabinet Kok in 1994 het project Marktwerking, Deregulering en We t g ev i n g s k waliteit (MDW) opgestart. Dit project heeft tot doel de re g e l g eving en de administra t i eve lastendruk tot het minimaal noodz a ke l i j ke terug te brengen. Het neemt daarbij als uitgangspunt dat c o n c u r re n t i e b e p e r kende maatregelen wo rden afgeschaft tenzij deze overtuigend in het algemeen belang zijn. Ook nieuwe re g e l g ev i n g wo rdt aan deze toets onderworpen. Om de operatie op ko e rs te houden doen de ministeries jaarlijks concrete vo o rstellen aan het ka b i- net in we l ke branches of we t g ev i n g s t h e m a s meer marktwerking ka n wo rden geïntro d u c e e rd en op we l ke wijze dit het beste in wet- en re g e l g eving kan wo rden omgezet. De feitelijke introductie van meer 10

11 Marktwerkingsbeleid in de jaren negentig m a r k t werking is in veel branches een zaak van lange adem. Een z o rgvuldige pro c e d u re ve reist veel overleg met doelgroepen en de vo l k s ve r t e g e nwo o rd i g i n g M a r k t werking in semi-publieke sectore n Een derde belangrijk onderdeel van het marktwerkingsbeleid vo r m t het, deels als gevolg van Europese richtlijnen, toelaten van marktwerking in voorheen (semi-)publieke sectoren. Voorbeelden daarva n zijn wijzigingen van de Wet op de telecommunicatievo o r z i e n i n g e n, de verzelfstandiging van de NS, aanbesteding van buslijnen en plannen voor meer marktwerking in de gezondheidszorg, de nutssector en de sociale zekerheid (uitvo e r i n g s o rganen). De overheid blijft overigens in alle genoemde sectoren ve ra n t wo o rdelijk voor het gewe n s- te vo o r z i e n i n g e n n i veau en een ordelijk concurre n t i everloop. In deze s e c t o ren zullen daarom onafhanke l i j ke instellingen toezicht gaan uito e f e n e n. 1 1

12

13 Consument en marktwerking 3 M a r k t werking en aanko o p g e- d ra g 3. 1 Een algemeen model voor consument e n g e d ra g Figuur 2 geeft op systematische wijze de factoren weer die va n invloed zijn op het gedrag van consumenten. De c u l t u rele omgeving speelt een belangrijke rol bij de verklaring van het consumentenged rag. Levensstijl is hiervan een belangrijk onderdeel. De culture l e o m g eving oefent een sterke invloed uit op de mentale pro c e s s e n d i e de consument aanzetten tot consumeren. Voorbeelden van mentale p rocessen zijn aangeleerd gedrag, bekwaamheid, motivatie en b e t ro k kenheid. f iguur 2 een mo del voor het cons u me nt e nge dra g c u l t u rele omge v i ng a fda n ke n ge b r u i k o r i ë nt a t ie c o n s u m p t i e cyc l u s a a ns c h a f s o c iale no r me n c o n s u m e n t e n g e d ra g t e v re de n he id Deze processen zijn bepalend voor het feitelijke c o n s u m e n t e n g e d ra g dat plaatsvindt in de consumptiecyclus van oriëntatie, aanschaf, gebruik en afdanken. De aankoopprijs ove r h e e rst vaak in de beslissing van de consument, terwijl men weinig tot niets weet over de g e b r u i k s kosten van het product. Consumenten met een hoog inkomen zijn bereid een hogere aanschafprijs te betalen met de ve r- wachting dit later terug te ve rdienen door lagere gebruikskosten, bijvoorbeeld een zuinige auto. Consumenten met een laag inko m e n missen vaak de financiële middelen om derg e l i j ke investeringen te 1 3

14 Marktwerking en aanko o p g e d r a g doen. Hierna zal meer gedetailleerd wo rden ingegaan op de betro k- kenheid van de consument en het aanko o p p roces (oriëntatie en aans c h a f ) B e t ro k kenheid van de consument B e t ro k kenheid van de consument bij het product vormt een belangr i j ke verklaring voor het consumentengedrag. De wijze wa a rop een a a n koopbeslissing tot stand komt varieert met het type product. De a a n koop van een personal computer ve reist bij de meeste consumenten een uitgebreider afwe g i n g s p roces dan de aankoop van een pot pindaka a s. De betro k kenheid van de consument is vaak groter bij c o m p l exe en/of dure producten. Bij de aankoop van dit soort producten schakelt de consument ook meestal pers o o n l i j ke ex p e r t s ( f a m i l i e, kennissen) in. In figuur 3 zijn vier typen van aanko o p g e d ra g we e rg e g even. Deze typen ve rschillen in de mate van betro k ke n h e i d bij de aankoop en het ve rschil tussen de aangeboden merke n. f iguur 3 v ier typen aanko o p ge dra g hoge betro k ke n h e i d lage betro k ke n h e i d veel ve rschil tussen c o m p l ex v a r i ë t e i t - z o e ke nd m e r ke n a a n ko o p ge dra g a a n ko o p ge dra g weinig ve rschil tussen d i s s o na nt ie - re duc e re nd ge w o o nt e - m e r ke n a a n ko o p ge dra g a a n ko o p ge dra g Bij het complexe aankoopgedra g kiest de consument uit duidelijk va n e l kaar ve rschillende merken. Het gaat om dure producten (bijvo o r- beeld auto s) die niet regelmatig wo rden gekocht. Belangrijk is eve n- eens dat de voor- en nadelen van het product aan het begin van het a a n ko o p p roces niet direct duidelijk zijn. De consument heeft nog veel te leren. Beeldvorming en houding van de consument ten aanzien van het product spelen een belangrijke rol in het aanko o p g e- d rag. Het d i s s o n a n t i e - re d u c e re n dg e d rag ve rschilt van het complexe a a n ko o p g e d rag door het ontbre ken van duidelijke ve rschillen tussen m e r ken. De consument komt na enig ro n d w i n kelen tot deze conclusie en maakt relatief snel een aanko o p ke u z e. Hij richt zich in dit g eval meer op ve rschillen in prijs en aankoopgemak (plaats en tijd). Bij de g e w o o n t e - a a n k o p e n( b i j voorbeeld voedingsmiddelen) stelt de consument zich op als een passieve informatieve r z a m e l a a r. Hij laat zich voorlichten door reclame in de media. Dit aanko o p g e d rag ko m t meer voort uit gewoonte dan uit overtuiging. Bij v a r i ë t e i t - z o e k e n d 1 4

15 Marktwerking en aanko o p g e d r a g a a n k o o p g e d rag laat de consument zich leiden door zijn hang naar afwisseling en ve randering. Hij zal vaak switchen tussen merke n, niet va nwege de overtuiging dat het ene merk beter of goedkoper is dan het andere. Vanuit zijn lage betro k kenheid zal hij nauwe l i j k s informatie verzamelen over de ve rschillen tussen de merken. Het d o o r b re ken van gewo o n t e - a a n kopen staat vo o ro p. f iguur 4 v ier stadia van het aanko o p p ro c e s total set a wa re n e s s - s e t c o n s i d e ra t i o n - s e t c h o i c e - s e t 3. 3 Het aanko o p p ro c e s Het aanko o p p roces (oriëntatie en aanschaf) is nader onder te ve rd e- len in vijf stadia. Het aanko o p p roces begint bij de pro b l e e m s i g n a l e- ring. Bij de consument komt de behoefte op om een product te ko p e n wanneer het huidige bezit en het gewenste bezit niet meer ove re e n- komen. Zijn huidige personal computer is te traag, zijn huis wo rdt te klein etc. Afhankelijk van het aanko o p g e d rag (zie hierboven) zal de consument informatie verzamelen over ve rschillen tussen merken en ve r kooppunten. Meestal zal hij daarbij niet alle merken (total set) in aanmerking nemen (zie figuur 4). Alleen de merken die hij kent of leert kennen (awa reness-set) wo rden ve rder onderzocht. Binnen deze groep overleeft slechts een beperkt aantal merken de eers t e voorlopige selectie op basis van algemene criteria, zoals budget-re s- trictie (consideration-set) De invloed van marktwerking op het a a n ko o p g e d ra g M e g a t rends en consumentengedra g Het zal niet eenvoudig zijn het afzonderlijke effect van meer marktwerking op het aanko o p g e d rag vast te stellen. Deregulering is slechts 1 5

16 Marktwerking en aanko o p g e d r a g één van de vijf megatrends die het aanko o p g e d rag van consument b e ï n v l o e d e n 1. Zo leidt individualisering tot minder vo o rspelbaar cons u m e n t e n g e d rag en afneming van de product- en klantentro u w. S c h a a l ve rg roting zorgt in sommige segmenten tot ve rs c h raling va n het aantal op de markt zijnde ve r ko o p f o r m u l e s. De consument heeft minder ke u z e. Door internationalisering maakt de consument ke n n i s met nieuwe producten en nieuwe winke l s. Dit ve rg root zijn ke u z e. Ook de snelle technologische ontwikkelingen in het (elektro n i s c h ) b e t a l i n g s ve r keer (klantenkaarten, pinpassen, chipkaarten etc.) beïnvloeden het consumentengedra g M a r k t werking en marke t i n g i n s t r u m e n t e n Bij een goede marktwerking zijn veel aanbieders op een bepaald marktsegment actief die elkaar bestrijden om de gunsten van de consument. De aanbieders hebben vanuit marketingoogpunt ve rs c h i l- lende instrumenten in handen om de concurrentie aan te gaan: prijs, p roduct, plaats en pro m o t i e. Deze instrumenten komen hierna acht e re e n volgens aan bod. In de eerste plaats geldt dat meer aanbieders meer concurre n t i e i m p l i c e ren (uitgezonderd ka r t e l vorming) en veelal leiden tot een l a g e re prijs. Voor veel consumenten zal door de lagere prijs sneller een aankoopbeslissing wo rden genomen. Dit geldt met name voor de consumenten met een relatief laag inkomen. Aan de andere ka n t bestaat bij een groot aantal consumenten de perceptie dat een lagere prijs samenhangt met een slechtere kwaliteit. Kwa l i t e i t s b ew u s t e consumenten zullen daarom minder geneigd zijn relatief goedko p e p roducten te kopen. In de tweede plaats zullen aanbieders zich in hun pro d u c t keuze prob e ren te onderscheiden van hun concurrenten. Meer concurre n t i e biedt de consument een groter aanbod van ve rschillende pro d u c t e n, p ro d u c t d i f f e rentiatie genoemd. De consument is va nwege een gebre k aan expertise vaak niet in staat om de (kwa l i t e i t s ) ve rschillen tussen de producten van de ve rscheidene concurrenten te achterhalen. C o n s u m e n t e n o rganisaties zoals de Consumentenbond kunnen de consument in dit opzicht de helpende hand bieden door ve rg e l i j ke n d wa renonderzoek te verrichten en de resultaten daarvan openbaar t o e g a n kelijk te stellen (zie de Consumentengids). Desalniettemin zal de consument tijd moeten nemen en moeite moeten doen om een goede en ve ra n t wo o rde koopbeslissing te kunnen nemen. Niet elke 1 Z ie Trendrapport Detailhandel 1997, Ho ofd b e drijfschap Detailhandel, Den Haag, 1997, pag. 55 e. v. 1 6

17 Marktwerking en aanko o p g e d r a g consument zal hiervoor veel tijd willen vrijmaken. Dit hangt namelijk onder meer af van bepaalde situationele factoren (is er spra ke van tijdsdruk of niet), betro k kenheid van de consument met het product en aangeleerd gedrag. De betro k kenheid van de consument met het product bepaalt de bereidheid en motivatie van de consument om tijd en moeite te nemen alvo rens een koopbeslissing te nemen. A a n g e l e e rd gedrag van een consument kan een (goede) pro d u c t ve r- gelijking in de weg staan omdat de consument zich onvo l d o e n d e b ewust is van de alternatieven. In de derde plaats kan meer dan voorheen de (vestigings)plaats va n een bedrijf als concurre n t i ewapen wo rden ingezet. Wanneer de consument zich, onder invloed van meer marktwerking, beter bewust is van ve rschillen in prijs en producteigenschappen zal hij meer om zich heen gaan kijken (shoppen). Het bezoeken van ve r ko o p p u n t e n op relatief grote afstand zal als gevolg hiervan toenemen. Het marketinginstrument vestigingsplaats wo rdt belangrijke r. Ook mag wo rden ve r wacht dat het marketinginstrument pro m o t i e door toenemende concurrentie va ker zal wo rden ingezet. Pro m o t i e ( s e r v i c everlening) bepaalt mede het imago van een bedrijf. Goede service in de vorm van bijvoorbeeld informatievoorziening en klachtenafhandeling draagt bij aan de tev redenheid van een consument, en zorgt ervoor dat consumenten kunnen wo rden gebonden aan het d e s b e t reffende bedrijf M a r k t werking en aanko o p g e d ra g Wat zal de consument merken van meer marktwerking en op we l ke wijze beïnvloedt meer marktwerking zijn aanko o p g e d rag? Hoewel de ve rschillen hoogstwa a rschijnlijk per sector uiteenlopen, geldt in zijn algemeenheid dat meer marktwerking voor de consument zichtbaar wo rdt in de vorm van een lagere gemiddelde prijs, meer prijsdiffere n t i a t i e, meer pro d u c t d i f f e re n t i a t, i emeer promotie en een toename van het aantal aanbieders (vaak door bra n c h eve r vaging). Door deze toenemende ve rschillen tussen merken op het gebied van prijzen en p roducteigenschappen en de informatie daarove r, zal het aanko o p g e- d rag van duurzame goederen steeds meer ve rs c h u i ven van een diss o n a n t i e - re d u c e end r naar een complex aanko o p g e d rag. Bij aanko p e n die gemiddeld een lage betro k kenheid bij de consument oproepen zal de rijkheid aan variëteiten, prijzen en distributiepunten de consument steeds va ker ve r l o k ken tot va r i ë t e i t e n - z o e kend aanko o p g e d ra g. Meer marktwerking zal over het algemeen langs de weg van prod u c t d i f f e rentiatie leiden tot ve rg roting van de total set. Of de consu- 1 7

18 Marktwerking en aanko o p g e d r a g ment deze grote dive rsiteit opneemt in zijn awa reness-set hangt af van de effectiviteit van de pro m o t i e c a m p a g n e. Wo rden nieuwe va r i ë- teiten onvoldoende bekendgemaakt of ziet de consument als gevo l g van overvloedige informatie door de bomen het bos niet meer, dan g roeit de awa reness-set nauwe l i j k s. Idealiter zal de considera t i o n - s e t toenemen door de gro t e re awa reness-set, de gemiddeld lagere prijs en de gro t e re prijsdifferentiatie tussen de merken. Dit heeft ook g evolgen voor de choice-set. De voor de consument belangrijke producteigenschappen laten door meer marktwerking naar ve r wa c h t i n g meer ve rschillen zien dan in het verleden. De aanko o p b e s l i s s i n g wo rdt op deze wijze eenvo u d i g e r. Of dat ook de ervaring is van consumenten in de praktijksituatie zal wo rden geïllustre e rd aan de hand van de drie cases. 1 8

19 Consument en marktwerking 4 Case 1: De rijwielhandel 4. 1 M a r k t s t r u c t u u r Typen van fietsen en fietsmerke n Er is een groot aantal fietstypen. Door de vele fietsen is er voor iedere consument wel een type naar zijn gading. Relatief jonge loten aan de stam van de fietsfamilie zijn de mountainbike, de hybride fiets ( voor re c reatie en als stadsfiets) en sinds zeer kort de ligfiets en de beachcruiser (strandfiets met gebogen frame). Elk type fiets heeft weer ve rschillende fra m e t y p e s, ve rschillende uitvoeringen en enke l e m o g e l i j ke kleuren. Derhalve zijn er per fiets vele uitvoeringen. Een t rend in het fietsmateriaal is de doorbraak van aluminium als fra m e - materiaal, wa a rdoor de fietsen lichter zijn gewo rd e n. De bekendste merken zijn met ruime vo o rs p rong Gazelle en Batav u s. Daarna volgen Sparta, Union, Giant, Ko g a - M i yata en Ra l e i g h. I n f rastructuur voor fietsre c reatie Om aan de wensen van de wo o n - we r k f i e t s e rs en de re c re a n t e n - f i e t- s e rs tegemoet te komen is het aantal fietspaden de afgelopen 5 jaar duidelijk uitgebreid. Vo o ral het aantal kilometers fietspad binnen de b e b o u wde kom is met een aanzienlijk tempo gegroeid van km in 1992 naar km in Fietsva kanties lijken zich de laatste j a ren positief te ontwikke l e n. We r kg e l e g e n h e i d In de gespecialiseerde detailhandel in fietsen we r ken circa personen. Er we r ken vo o ral mannen in deze branche; zij zijn met een aandeel van 72% van de we r k n e m e rs sterk ve r t e g e nwo o rd i g d. Budget en betro k kenheid bij de aanschaf De consument besteedt jaarlijks voor een bedrag van circa ƒ 150,- aan fietsen, bromfietsen, onderdelen en re p a ra t i e s. In doorsnee wo rden er in de jaren negentig ieder jaar ongeveer 1,3 miljoen nieuwe fietsen g e kocht. De fiets evolueert langzaam steeds meer van een normaal ve r voermiddel naar een sportieve en re c re a t i eve uiting van een lifes t y l e. Er is een grote betro k kenheid bij de aanschaf van een fiets. Gemiddeld kostte een nieuwe fiets in 1996 iets meer dan ƒ 710,-. 1 CBS, ont l e e nd aan RAI Vo o r ra ng,

20 Case 1: De rijwielhandel Meer dan 20% van de nieuwe fietsen wo rdt ve r kocht voor een bedra g b oven de ƒ 1.000,-. De aanko o p b e s l i s s i n g In de fietsenw i n kel wo rden heel wat besluiten genomen: soort fiets, merk, prijs etc. Circa 75% van de consumenten heeft van tevo re n geen vo o r keur voor een bepaald merk. Wat de prijs betreft: 1 op de 3 consumenten heeft van tevo ren geen prijs in gedachten. Bij een k wart van de mensen wo rdt zelfs het type fiets in de winkel bepaald. De rijwielve r koper heeft dus een grote rol in het ke u z e p roces van de c o n s u m e n t 1. A a n ko o p p l a a t s Van de nieuwe fietsen wo rdt door de consument in 1996 bijna 80% g e kocht bij de vakhandel. Het aantal ve r koopplaatsen van de gespec i a l i s e e rde detailhandel bedraagt en daalt licht. De gespecialis e e rde detailhandel heeft als sterke punten vo o ral service en re p a rat i e, klantvriendelijkheid, ve r t ro u wen en assortiment. Nederland neemt een unieke plaats in Europa in wat de betekenis van de va k- handel als ve r ko o p kanaal betre f t. B e h a l ve via de gespecialiseerde detailhandel vinden fietsen hun we g via wa renhuis en bouwmarkt, via discountzaken (als Makro, Kwantum, Kijkshop etc.) of via de postord e r b e d r i j ven (We h ka m p e t c.). Incidenteel vinden daarnaast ook aankopen plaats in ove r i g e kanalen met speciale aanbiedingen. Al deze concurre rende ka n a l e n hebben vrijwel als enige sterke punt de prijsstelling 1. N i e u we en tweedehands fietsen J o n g e ren tot 25 jaar kopen frequenter een tweedehands fiets dan een n i e u we fiets (53% tegenover 47%); bij personen ouder dan 55 jaar ligt dit zeer duidelijk andersom; zij kopen va ker een nieuwe fiets (74% tegenover 26%). Nieuwe fietsen wo rden vo o ral aangeschaft ter ve r vanging van een oude of ve rsleten fiets; tweedehands fietsen wo r- den vo o ral veel gekocht ter ve r vanging van een gestolen fiets. 1 F ietsen kopen, Bra nc he v e r ke n n i ng HBD/EIM,

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Bedrijfsleven in beeld: C a l l c e n t e rs

Bedrijfsleven in beeld: C a l l c e n t e rs Bedrijfsleven in beeld: C a l l c e n t e rs d rs. R.M. Bra a k s m a Z o e t e r m e e r, december 1998 ISBN: 90-371 - 070 6-0 Prijs: ƒ 25,- Bestelnummer: A981 8 EIM is een onde r z o e k s b u reau met

Nadere informatie

Sectorscoop Ondernemen in de G roothandel 1999

Sectorscoop Ondernemen in de G roothandel 1999 Sectorscoop Ondernemen in de G roothandel 1999 G. de Jong d rs. A.P. Muizer J.M. van der Zwan Z o e t e r m e e r, maart 1999 ISBN: 90-371 - 071 9-2 Prijs: ƒ 75,- Bestelnummer: A9823 EIM is een onde r

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Technologische samenwe r- king in de industrie en de z a ke l i j ke diensten 1998 U i t komsten Monitor TECHSAM2 1998

Technologische samenwe r- king in de industrie en de z a ke l i j ke diensten 1998 U i t komsten Monitor TECHSAM2 1998 Technologische samenwe r- king in de industrie en de z a ke l i j ke diensten 1998 U i t komsten Monitor TECHSAM2 1998 m w. ir. H.E. Hulshoff d rs. D. Snel Z o e t e r m e e r, november 1998 ISBN: 90-371

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Vro u welijk ondernemerschap

Vro u welijk ondernemerschap Vro u welijk ondernemerschap in Nederland 1 9 9 4-1 9 9 7 Een studie naar ove re e n komsten en ve rschillen tussen vro u wel i j ke en mannelijke ondernemers in de eerste jaren na de start m e v r. drs.

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Bedrijfsleven in beeld: Het ve r t a a l b u re a u

Bedrijfsleven in beeld: Het ve r t a a l b u re a u Bedrijfsleven in beeld: Het ve r t a a l b u re a u P.A. van Eck van der Sluijs Z o e t e r m e e r, december 1998 ISBN: 90-371 - 0701 - X Prijs: ƒ 25,- Bestelnummer: A981 4 EIM is een onde r z o e k s

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 1999

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 1999 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 1999 d rs. R.M. Bra a k s m a d rs. J.P.J. de Jong d rs. A.P. Muizer Z o e t e r m e e r, november 1998 ISBN 90-371 - 0 6 9 5-1 Prijs ƒ 75,- Bestelnummer: A9810 EIM

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Afra en Willem Schilder (2)

Afra en Willem Schilder (2) Afra en Willem Schilder (2) Hysterisch mens " Toen de ambulances er waren, ging ik naar buiten om de broeders te roepen: "Ik heb kindere n boven, die moeten naar het ziekenhuis!" Maar ze wilden niet naar

Nadere informatie

Nader onderzoek handhaving bra n d ve i l i g h e i d

Nader onderzoek handhaving bra n d ve i l i g h e i d Nader onderzoek handhaving bra n d ve i l i g h e i d E i ndra p p o r t a ge de e l o nde r z o e ke n N I B R A 109 110 c a f é b ra nd nie u w j a a r s na c ht Vo o r wo o rd In het ka der van het

Nadere informatie

Ondernemen met visie. Kansen en uitdagingen voor de ondernemer aan de vo o ra vo n d van het jaar 2000

Ondernemen met visie. Kansen en uitdagingen voor de ondernemer aan de vo o ra vo n d van het jaar 2000 Ondernemen met visie Kansen en uitdagingen voor de ondernemer aan de vo o ra vo n d van het jaar 2000 Z o e t e r m e e r, juli 1998 ISBN: 90-371 - 0 6 7 7-3 Prijs: ƒ 50, - Bestelnummer: A9802 EIM is een

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Debat Bestuurlijke Handhaving Bra n d ve i l i g h e i d

Debat Bestuurlijke Handhaving Bra n d ve i l i g h e i d Debat Bestuurlijke Handhaving Bra n d ve i l i g h e i d D e e l n e m e rs Bestuurders en uitvoerders D h r. W. van de Bospoort, coördinator aanpak brandveiligheid binnenstad Amsterdam D h r. J.H. Ehrismann,

Nadere informatie

Starten in de pra k t i j k E r varingen van twaalf starters

Starten in de pra k t i j k E r varingen van twaalf starters Starten in de pra k t i j k E r varingen van twaalf starters d rs. J.N. Meijer d rs. F. W. van Uxem Z o e t e r m e e r, augustus 1998 ISBN: 90-371 - 0 6 8 6-2 Prijs: ƒ 25,- Bestelnummer: A9805 EIM is

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Ouders Edward Jonk (1)

Ouders Edward Jonk (1) Ouders Edward Jonk (1) E d w a rd Jonk is in de brand omgekomen. Uit de verhalen maken zijn ouders op dat hij eerst in de Amvo was geweest. Toen daar de bel ging, is hij naar t Hemeltje gegaan. Na de o

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Internetwinkelen: bijna iedereen doet het Resultaten uit het Koopstromenonderzoek Randstad 2011 (KSO2011)

Internetwinkelen: bijna iedereen doet het Resultaten uit het Koopstromenonderzoek Randstad 2011 (KSO2011) Internetwinkelen: bijna iedereen doet het Resultaten uit het Koopstromenonderzoek Randstad 2011 (KSO2011) De detailhandel heeft het moeilijk. Daar waar voor veel sectoren geldt dat vooral de economische

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Reconstructie van de b rand in bar t Hemeltje in Vo l e n d a m

Reconstructie van de b rand in bar t Hemeltje in Vo l e n d a m Reconstructie van de b rand in bar t Hemeltje in Vo l e n d a m T NO I r. P.H.E. van de Leur I r. M. Öhlin I ng. P. B. Reijma n 96 R e c o ns t r uc t ie van de bra nd 1 I n l e i d i n g In de nie u w

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

C a f é b rand Nieuwjaars n a c h t P u b l i e ks ve rs i e

C a f é b rand Nieuwjaars n a c h t P u b l i e ks ve rs i e C a f é b rand Nieuwjaars n a c h t P u b l i e ks ve rs i e 1 I n l e i d i n g In de nie u w j a a r s na c ht van 2001 brak er bra nd uit in café t He meltje aan de Haven in Vo l e ndam. Een korte bra

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt Consumentengedrag op de makelaarsmarkt drs. P.Th. van der Zeijden drs. J. Snoei drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 maart 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Nadere informatie

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 H.C.A. Zwitserloot Beng, inkoopmanager Bizob Opgericht door de deelnemende gemeenten 2003; Bizob is van en voor de 18 gemeenten, daarnaast werken wij voor organisaties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Pastoor Berkhout (1) (Deel 2 zie pagina 195) S t i l t e c e n t rum in Scholengemeenschap Don Bosco College

Pastoor Berkhout (1) (Deel 2 zie pagina 195) S t i l t e c e n t rum in Scholengemeenschap Don Bosco College Pastoor Berkhout (1) Pastoor Berkhout werd na de rampnacht s morgens om half acht gebeld door het hoofd van de re c h e rche, die hij had leren kennen als gevolg van de Open Brief, die hij in juli 2000

Nadere informatie

GfK Group Media RAB Radar- Voorbeeldpresentatie Merk X fmcg. Februari 2008 RAB RADAR. Radio AD Awareness & Respons. Voorbeeldpresentatie Merk X

GfK Group Media RAB Radar- Voorbeeldpresentatie Merk X fmcg. Februari 2008 RAB RADAR. Radio AD Awareness & Respons. Voorbeeldpresentatie Merk X RAB RADAR Radio AD Awareness & Respons Voorbeeldpresentatie Inhoud 1 Inleiding 2 Resultaten - Spontane en geholpen bekendheid - Herkenning radiocommercial en rapportcijfer - Teruggespeelde boodschap -

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm0797-9807.htm

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm0797-9807.htm pagina 1 van 6 BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Betreft: Zaak nr. 794 / Libertel-Phones

Nadere informatie

Misbruik van een economische machtspositie

Misbruik van een economische machtspositie Mededingingswet Misbruik van een economische machtspositie Nederlandse Mededingingsautoriteit Mededingingswet Misbruik van een economische machtspositie De Mededingingswet stelt regels ten aanzien van:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

MARKTCONSULTATIE ZUIDGEBOUW Eindrapportage, 3 september 2014. Pim Macke Timo van den Noort Robert van Ieperen Maarten Kievits

MARKTCONSULTATIE ZUIDGEBOUW Eindrapportage, 3 september 2014. Pim Macke Timo van den Noort Robert van Ieperen Maarten Kievits MARKTCONSULTATIE ZUIDGEBOUW Eindrapportage, 3 september 2014 Pim Macke Timo van den Noort Robert van Ieperen Maarten Kievits Wonen voor een specifieke doelgroep De locatie heeft zeer sterke eigenschappen

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Zaaknummer 1715/ Ontheffingsverzoek Libertel: Mantelovereenkomst

Zaaknummer 1715/ Ontheffingsverzoek Libertel: Mantelovereenkomst Besluit Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit tot afwijzing van een aanvraag tot ontheffing als bedoeld in artikel 17 van de Mededingingswet in verband met niet toepasselijkheid

Nadere informatie

Beschikking op ontheffingsverzoek

Beschikking op ontheffingsverzoek Beschikking op ontheffingsverzoek Kenmerk: 15637\2009000994 Betreft: ontheffingsverzoek Europese quota Film 1, Film 1.2 en Film 1.3 alsmede Film 1 Action Beschikking van het Commissariaat voor de Media

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

H e rziening van de Europese Co n c e n t ratie Ve ro rd e n i n g

H e rziening van de Europese Co n c e n t ratie Ve ro rd e n i n g M E D E D I N G I N G Vo o rgenomen besluitvorming EU H e rziening van de Europese Co n c e n t ratie Ve ro rd e n i n g M r. M.N. Dijkman en mr. I.W. Ve r L o ren van Themaat O p 11 december 2001 pre

Nadere informatie

L i t e ra t u u rstudie branden in publieks g e b o u wen ve rgelijkbaar met de brand in t Hemeltje op 1 januari 2001

L i t e ra t u u rstudie branden in publieks g e b o u wen ve rgelijkbaar met de brand in t Hemeltje op 1 januari 2001 L i t e ra t u u rstudie branden in publieks g e b o u wen ve rgelijkbaar met de brand in t Hemeltje op 1 januari 2001 T NO - ra p p o r t 145 Au t e u rs I r. P.H.E. van de Leur I r. L. Tw i l t D r.

Nadere informatie

regulering zakelijke netwerkdiensten

regulering zakelijke netwerkdiensten Marktontwikkelingen en regulering zakelijke netwerkdiensten Gerard Boogert 12 juni 2013 Grolsche Veste Enschede Relatiedag NDIX Presentatie overzicht Autoriteit Consument & Markt algemene introductie Telecom

Nadere informatie

Het Marketingconcept: Tevreden klanten: Geintegreerde aanpak:

Het Marketingconcept: Tevreden klanten: Geintegreerde aanpak: Inhoud Inhoud... 1 Het Marketingconcept:... 2 Tevreden klanten:... 2 Geintergreerde aanpak:... 2 Behoeftengeoriënteerd werkterrein:... 3 Concurentieanalyse:... 3 Marktonderzoek:... 3 Winstbijdrage:...

Nadere informatie

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm0891-9807.htm

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm0891-9807.htm pagina 1 van 6 BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Betreft: Zaak nr. 891 / debitel-cellway

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Uitkomsten knelpuntenstudie

Uitkomsten knelpuntenstudie Uitkomsten knelpuntenstudie Heleen Stigter Maureen Lankhuizen Zoetermeer, september 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Marktonderzoek bundels Consumentenonderzoek naar de afname van gebundelde telecomdiensten. voor OPTA

Marktonderzoek bundels Consumentenonderzoek naar de afname van gebundelde telecomdiensten. voor OPTA Marktonderzoek bundels Consumentenonderzoek naar de afname van gebundelde telecomdiensten t voor OPTA B12291, December 2010 Marktonderzoek bundels / pag. 1 Copyright 2010 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

Eigen invloed erva re n

Eigen invloed erva re n Eigen invloed erva re n Deze bro c hu re reikt sugge s t ies aan voor het bevorde ren van zegge ns c h a p van mensen met ernstig meervoudige beperkingen. Deze zijn met name bedoeld voor begeleiders die

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Slimme financiering van zorgvastgoed. George Muller & John Reimerink Realink Consultancy & JR Care

Slimme financiering van zorgvastgoed. George Muller & John Reimerink Realink Consultancy & JR Care Slimme financiering van zorgvastgoed George Muller & John Reimerink Realink Consultancy & JR Care Slimme financiering van zorgvastgoed John Reimerink & George Müller i n f o @ r e a l i n k. n l 06-34855943

Nadere informatie

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1139/CSS-CCN I. MELDING 1. Op 10 november 1998

Nadere informatie

5 Cluster 4: winkels in non-food, hoog transactiebedrag

5 Cluster 4: winkels in non-food, hoog transactiebedrag 5 Cluster 4: winkels in non-food, hoog transactiebedrag 5.1 Typering van het cluster Winkels in non-food met een hoog transactiebedrag zijn vooral te vinden in de modesector, in de bruin- en witgoedsector,

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

10 december 2007 ET/TM / 7142496

10 december 2007 ET/TM / 7142496 Aan De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 10 december 2007 ET/TM / 7142496 Onderwerp Telemarketing In het Algemeen

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

6.004461. ttofí: Ambt/.. Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad (070) 373 8393 1

6.004461. ttofí: Ambt/.. Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad (070) 373 8393 1 ttofí: Ambt/.. B.V.O.: Vereniging van Nederlandse Gemeenten Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. uw kenmerk bijlage(n) (070) 373 8393 1 betreft ons kenmerk datum Hoogte

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 3705 14 februari 2013 Beleidsregels artikel 5 Besluit Interoperabiliteit, Onafhankelijke Post en Telecommunicatieautoriteit

Nadere informatie

4 Cluster 3: winkels in non-food, laag transactiebedrag

4 Cluster 3: winkels in non-food, laag transactiebedrag 4 Cluster 3: winkels in non-food, laag transactiebedrag 4.1 Typering van het cluster Winkels in non-food met een laag transactiebedrag zijn er in vele verschijningsvormen. Als uitgegaan wordt van de standaardindeling

Nadere informatie

Inhoud. De achtergrond Resultaten autokoper Conclusies onderzoek Bijlage

Inhoud. De achtergrond Resultaten autokoper Conclusies onderzoek Bijlage Inhoud De achtergrond Resultaten autokoper Conclusies onderzoek Bijlage 2 Autokoper 2008 Onderzoek AutoTrack.nl & Newcom onder n = 1.000 Consumenten hebben vertrouwen in de markt Internet en merkdealers

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-068 27 oktober 2009 9.30 uur www.cbs.nl Consument koopt graag via internet Driekwart internetgebruikers koopt online Gemak en flexibiliteit belangrijkste

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Detailhandel in wonen De detailhandel in wonen bestaat uit de volgende branches: woninginrichting (onder te verdelen in meubelspeciaalzaken, woningtextielspeciaalzaken, slaapspeciaalzaken en gemengde zaken),

Nadere informatie

Met het Eurotarief worden internationale mobiele gesprekken minder duur in de Europese Unie: gebruiksaanwijzing voor roaming

Met het Eurotarief worden internationale mobiele gesprekken minder duur in de Europese Unie: gebruiksaanwijzing voor roaming MEMO/07/251 Brussel, 25 juni 2007 Met het Eurotarief worden internationale mobiele gesprekken minder duur in de Europese Unie: gebruiksaanwijzing voor roaming De verordening van de Europese Unie (EU) inzake

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Fo k ke en Sukke ontdekken het St u d i e h u i s. Vijf scholen voor Voortgezet Onderwijs en één lerarenopleiding in beeld gebracht

Fo k ke en Sukke ontdekken het St u d i e h u i s. Vijf scholen voor Voortgezet Onderwijs en één lerarenopleiding in beeld gebracht Fo k ke en Sukke ontdekken het St u d i e h u i s Vijf scholen voor Voortgezet Onderwijs en één lerarenopleiding in beeld gebracht 2 C o l o fo n Teksten: M a rja Blom J et ten Bri n ke Jan Dij kst ra

Nadere informatie