nº 7 / ste jaargang / 9 april 2010 Tijdschrift voor watervoorziening en waterbeheer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "nº 7 / 2010 43ste jaargang / 9 april 2010 Tijdschrift voor watervoorziening en waterbeheer"

Transcriptie

1 nº 7 / ste jaargang / 9 april 2010 Tijdschrift voor watervoorziening en waterbeheer Gebiedsdossiers voor kwetsbare drinkwaterwinningen Mogelijke oplossingen voor wereldwaterproblemen Interview met Leo Commandeur en Frank Peschier Overlaten alternatief voor dijkverhoging New Orleans

2

3 Spannende tijden Het beloven spannende maanden te worden voor de waterschappen. Serieuze plannen liggen nu op tafel om de waterschappen als organisatie op te heffen en onder te brengen in een soort supergemeenten of bij de provincies (hoewel sommige partijen ook vragen om de opheffing van de provincies). In de reeks bezuinigingen die het nieuwe kabinet moet gaan nemen, is de geschatte besparing door deze opheffing echter maar een klein onderdeel. Maar voor het waterbeheer daarom een niet minder belangrijke. Dat de waterschapskennis moet blijven bestaan, daar is iedereen - in ieder geval in de watersector - het wel over eens, maar de waterschappen als bestuursorganisatie daarentegen ontmoeten wel kritiek als het gaat om verdeling van gelden en de mate van efficiëntie. De waterschappen zagen de bui natuurlijk al enige tijd hangen. Daarom begon de Unie samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten een campagne waarin ze duidelijk maken dat wel degelijk samengewerkt kan gaan worden, hetgeen een bezuiniging kan opleveren. Of dat offensief voldoende is om de waterschappen in de huidige situatie te handhaven, weet ik niet. Het worden echt spannende tijden. Peter Bielars H 2O tijdschrift voor watervoorziening en waterbeheer verschijnt ééns per 14 dagen Officieel orgaan van Stichting tot uitgave van het tijdschrift H 2O en haar participanten: - Koninklijk Nederlands Waternetwerk - Vewin - Kiwa Water Holding BV Uitgever Rinus Vissers Redactie Peter Bielars (hoofdredacteur) Michiel van Zaane Jacques Geluk Postbus 122, 3100 AC Schiedam telefoon (010) fax (010) Bezoekadres: s-gravelandseweg 565, Schiedam Persberichten: Redactiesecretariaat Dora Pompe Redactiecommissie Harry Tolkamp (voorzitter/waternetwerk) André Struker (Waternetwerk) Frits Vos (Vewin) Gerda Sulmann (KWR Watercycle Research Institute) Advertentieverkoop Roelien Voshol (010) Brigitte Laban (010) Mediaorder Carola Sjoukes (010) fax (010) Abonnementenservice Pauline Roos (010) Tini van Schijndel (010) fax (010) Abonnementsprijs 106,- per jaar excl. 6% BTW 140,- per jaar voor buitenland 8,50 losse exemplaren excl. 6% BTW Abonnementen gelden voor één jaar en worden zonder tegenbericht automatisch verlengd. Opzeggingen dienen schriftelijk uiterlijk 6 weken voor het aflopen van de abonnementsperiode te geschieden aan bovenstaand postadres. Druk en lay-out Thieme MediaCenter, Rotterdam Copyright Nijgh Periodieken B.V., 2010 Het auteursrecht op de inhoud van dit tijdschrift wordt uitdrukkelijk voorbehouden. Overname van artikelen alleen na schriftelijke toestemming van de uitgever. inhoud nº 7/ / Gebiedsdossiers voor kwetsbare drinkwaterwinningen in Overijssel Menno ten Heggeler, Bert Groenhof, Cors van den Brink en Jan van Essen 7 / Wereldwijde toegang tot schoon drinkwater is waanzinnig grote opgave 8 / Samenwerking met Waterschap Rivierenland in stroomgebied Senegal verbreed Remco Drost, Niels Nijmeijer en Pia Schrijnemakers 10 / Slimme oplossingen voor wereldwaterprobleem Henk Holtslag en Pamela Wolfe 12 / Interview met Leo Commandeur en Frank Peschier Maarten Gast 14 / Interview met Sjef Ernes Jac van Tuijn 17 / Overlaten alternatief voor dijkverhoging in New Orleans Marcel van de Waart, Mathijs van Ledden, Wiebe de Jong, Suzanne Hulscher, Jan Mulder en Joannes Westerink 20 / Is vissen op exotische rivierkreeften en de Chinese wolhandkrab toegestaan? José Vos, Ronald Gylstra, Bram Koese en Lysbeth van Brederode 29 / Recensie: Weinig echt nieuws in interessant boek over waterbeheer Jasper Verberk 35 / Variatie in achtergrondbelasting van fosfaat op oppervlaktewater in een polder Jasper Griffioen, Perry de Louw, Caesar Orup en Jan Willem Foppen 39 / Detail kartering grondwaterdynamiek TOP-gebieden Kolland en Overlangbroek Marcel Boerefijn, Frank van Pruissen en Joost Heijkers 42 / Betrouwbare inundatiebeelden door gebruik van neerslagradar Eric van Dijk, Rutger van Hogezand en Klaas-Jan Douben Bij de omslagfoto: Op de Kennisdag Waterkeringen op 25 maart in Arnhem werd onder andere de stand van zaken meegedeeld over de experimenten rond met name de IJkdijk (zie ook pagina 16).

4 Gebiedsdossiers voor kwetsbare drinkwaterwinningen in Overijssel Provincies zijn verantwoordelijk voor het duurzaam veiligstellen van de openbare drinkwatervoorziening. De Kaderrichtlijn Water voegt daaraan toe dat met de bestaande zuivering drinkwater volgens de geldende normen moet kunnen worden gemaakt (geen verslechtering) en dat waterlichamen beschermd moeten worden om het niveau van zuivering voor de productie van drinkwater te verlagen. Om deze doelstellingen te halen, worden onder regie van provincies gebiedsdossiers opgesteld. Maar welke informatie neem je op in een gebiedsdossier en hoe interpreteer je die informatie? Hoe vertaal je vermindering van zuiveringsinspanning naar de beschermingspraktijk? De Provincie Overijssel en Vitens ontwikkelden samen met de betrokkenen in het betreffende gebied een pragmatische methode die een antwoord geeft op deze vragen. Het opstellen van gebiedsdossiers moet leiden tot maatregelen om de kwaliteit van het (oever)-grondwater als bron van drinkwater te beschermen. Op 5 januari jl. stelden Gedeputeerde Staten van Overijssel de gebiedsdossiers voor de drinkwaterwinningen Vechterweerd, Engelse Werk, Archemerberg, Mander, Hoge Hexel, Wierden, Espelose Broek, Holten en Herikerberg-Goor vast. Nu wordt een uitvoeringsprogramma opgesteld. In de Drinkwaterwet is het duurzaam veiligstellen van de openbare drinkwatervoorziening aangemerkt als dwingende reden voor groot openbaar belang. De aanvullende eisen uit de KRW zijn in het Besluit Kwaliteitseisen en Monitoring Water vertaald in de verplichting tot het nemen van maatregelen om de kwaliteit van het waterlichaam zodanig te verbeteren dat het niveau van zuivering van het onttrokken water kan worden verlaagd. Daarnaast bevat Werksessies met projectpartijen. het Nationaal Waterplan de doelstelling om drinkwater zonder hoge kosten te kunnen bereiden uit grond- en oppervlaktewater. De Nota Ruimte stelt het beschikbaar stellen van voldoende ruimte voor bescherming van de winning van schoon grond- en oppervlaktewater als doel en ziet dit als een nationaal ruimtelijk belang. Overijssel past gebiedsgericht grondwaterbeschermingsbeleid toe om de openbare drinkwatervoorziening te beschermen. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van het voorzorgsprincipe in het beschermingsbeleid en zogeheten voorkantsturing in de ruimtelijke ordening. Het voorzorgsprincipe houdt in dat voor de bescherming van de kwaliteit van het grondwater risicovolle activiteiten worden geweerd. Voorkantsturing houdt in dat de drinkwaterwinningen zoveel mogelijk verweven zijn met harmoniërende functies. Eind jaren 90 is in Overijssel het gebiedsdossier ontwikkeld ter ondersteuning van beschermingsafwegingen voor met name winningen in een stedelijke omgeving. In 2005 is onderzoek verricht naar de meerwaarde van dit instrument voor gebiedsgericht grondwaterbeschermingsbeleid 1). Doel van het gebiedsdossier is het scheppen van een gemeenschappelijk inzicht in de factoren die van belang zijn voor de kwaliteit van het onttrokken drinkwater 2). In het gebiedsdossier staat wat de huidige kwaliteit is van het (oever)grondwater dat wordt gebruik om drinkwater te maken. Daarnaast zijn de verontreinigingen in het intrekgebied van de drinkwaterwinning in beeld gebracht. Op basis van deze gegevens en de kwetsbaarheid van het grondwatersysteem wordt duidelijk welke risico s de verontreinigingen vormen voor de drinkwaterwinning. In de stroomgebiedsbeheerplannen is het opstellen van gebiedsdossiers voor kwetsbare drinkwaterwinningen als KRW-maatregel opgenomen. Specifiek is voor de Provincie Overijssel in de Omgevingsvisie opgenomen dat gebiedsdossiers worden opgesteld voor in eerste instantie negen kwetsbare winningen. De methode Overijssel De Provincie Overijssel loopt landelijk voorop met het opstellen van gebiedsdossiers. Zij heeft als eerste samen met Vitens, gemeenten, RIVM, Waterschap Groot Salland en Rijkswaterstaat een methode ontwikkeld om de toestand van drinkwaterwinningen te beoordelen. Vastgelegd is welke informatie wordt opgenomen in het gebiedsdossier en hoe deze feiten geïnterpreteerd worden. De interpretatie is het gezamenlijk inzicht in de toestand van de drinkwaterwinning en vormt de basis voor het nemen van maatregelen om de drinkwaterwinning duurzaam te beschermen. De basiselementen zijn de theoretische en bewezen kwetsbaarheid van de drinkwaterwinning én de risico s van verontreinigingen in het intrekgebied voor de drinkwaterwinning. 4 H 2 O /

5 Kwetsbaarheid van de drinkwaterwinning De kwetsbaarheid van de drinkwaterwinning is zowel theoretisch als feitelijk bepaald. De theoretische kwetsbaarheid is samengesteld uit een aantal kenmerken van de winning, namelijk de dikte van de slechtdoorlatende lagen, de kwetsbaarheid van de bovengrond voor infiltratie en de verblijftijden van het grondwater ( afstand tot de winning in jaren ). Met deze benadering is het mogelijk voor een winning een ruimtelijk gedifferentieerd beeld van de kwetsbaarheid te maken. Dit zijn de REFLECT-kwetsbaarheidskaarten. Hoewel de scoretoedeling arbitrair is, voor alle winningen dezelfde methode gehanteerd,. Hierdoor kan de kwetsbaarheid van de winningen onderling vergeleken worden. De kwetsbaarheidskaart geeft een theoretische kwetsbaarheid, op basis van een aantal kenmerken van de winning. Daarnaast is de feitelijke kwetsbaarheid van de winning beoordeeld aan de hand van de ruwwaterkwaliteit. Hiervoor zijn de ruw watergegevens van individuele winputten getoetst aan de normen die in het waterleidingbesluit staan en - bij wijze van early warning - aan 75 procent van die norm. Deze normen gelden voor het water uit de kraan. Door het toetsen van het ruwwater aan deze normen wordt in beeld gebracht welke stoffen er minimaal door de zuivering uit moeten worden gehaald om te voldoen aan de drinkwaternorm. Of, anders gezegd, door deze toets wordt aangetoond of de winning feitelijk kwetsbaar is voor stoffen of stofgroepen afkomstig van antropogene activiteiten aan maaiveld uit het verleden. Maatregelen die worden genomen tegen deze stoffen en de achterliggende oorzaken verlagen dus in principe de zuiveringsinspanning. actualiteit Risico s van verontreinigingen in intrekgebied Naast de kwetsbaarheid van de winning zijn ook de verontreinigingen in het intrekgebied van de winning in beeld gebracht. Door de verontreinigingen met de kwetsbaarheid te combineren, ontstaat inzicht in de risico s van verontreinigingen voor de winning. Bij het in beeld brengen van de verontreinigingen is onderscheid gemaakt tussen diffuse verontreinigingen, lijnverontreinigingen en puntverontreinigingen. Diffuse verontreinigingen beslaan een groot deel van het intrekgebied en kunnen daarmee een grote invloed hebben op de kwaliteit van het opgepompte grondwater bij kwetsbare winningen. Intensief landbouwkundig gebruik van de bodem is een voorbeeld van een diffuse verontreiniging. Lijnverontreinigingen beslaan een beperkt deel van het intrekgebied. Door de lengte kunnen ze niettemin een aanzienlijk deel van het opgepompte grondwater beïnvloeden. Hierbij kan gedacht worden aan het gebruik van onkruidbestrijdingsmiddelen langs spoorwegen, verontreinigingen gerelateerd aan (vracht)autoverkeer en lekkende rioleringssystemen. Puntverontreinigingen zijn op zich beperkt van omvang en vaak goed af te bakenen, maar kunnen door hun geconcentreerde en vaak mobiele karakter een grote bedreiging vormen voor drinkwaterwinningen. Een voorbeeld van een puntverontreiniging is een vervuilende activiteit op een bedrijfsterreinen. De kwetsbare drinkwaterwinningen Engelse werk en Vechterweerd zijn oevergrondwaterwinningen. Voor deze winningen is speciaal aandacht besteed aan de IJssel en de Vecht. Van zuiveringsinspanning naar ruwwaterkwaliteit In de landelijke discussie over de invulling van de KRW-doelstelling voor drinkwater wordt het voorkomen van achteruitgang van de kwaliteit pragmatisch beoordeeld door de ontwikkeling van de ruwwaterkwaliteit in individuele winputten te toetsen aan drinkwaternormen en - bij wijze van early warning - aan 75 procent van deze norm. Op deze manier wordt al dan niet aangetoond dat stoffen in het ruwwater met een antropogene oorsprong in normoverschrijdende concentraties voorkomen. De KRW-doelstelling wordt conform het Besluit Kwaliteitseisen en Monitoring Water pragmatisch ingevuld als het verbeteren van de grondwaterkwaliteit. Dit leidt op zijn beurt tot het verminderen van de zuiveringsinspanning. Door het verminderen van de zuiveringsinspanning als primair doel los te laten, wordt het KRW-doel losgekoppeld van Afb. 1: Samenhang ruimtelijke functies, activiteiten en de ruwwaterkwaliteit in winputten. H 2 O /

6 Hierbij is de kwaliteit van het oppervlaktewater getoetst aan de bestaande normen uit de AMvB Besluit kwaliteitseisen monitoring water (BKMW). Aanvullend is ook een beschrijving opgenomen van bedreigende nieuwe stoffen waarvoor geen norm geldt zoals geneesmiddelen. Tevens is een overzicht gegeven van verontreinigingen stroomopwaarts van deze oevergrondwaterwinningen. Planologische bescherming Provincies zijn vanuit de Wet milieubeheer bevoegd gezag voor het aanwijzen van waterwin-, grondwaterbeschermings- en intrekgebieden. In de Omgevingsverordening van de Provincie Overijssel zijn regels opgenomen voor allerlei handelingen, activiteiten en inrichtingen in deze gebieden. Zo worden bijvoorbeeld risicovolle functies geweerd uit grondwaterbeschermingsgebieden en wordt de bescherming verbeterd bij functiewijzigingen binnen het intrekgebied. Voor het effectueren van deze regels is het belangrijk dat de milieubeschermingsgebieden met bijbehorende beperkingen en het provinciaal ruimtelijk beschermingsbeleid zijn op- c.q. overgenomen in de bestemmingsplannen van gemeenten. Voor de bestemmingsplannen in het intrekgebied van de negen winningen is deze controle uitgevoerd. Conclusies Alle negen drinkwaterwinningen zijn theoretische kwetsbaar tot zeer kwetsbaar voor verontreinigingen aan maaiveld; Acht winningen zijn bewezen kwetsbaar voor activiteiten aan maaiveld: het ruwwater is getekend door menselijke activiteiten, in het ruwwater zijn antropogene stoffen aangetroffen boven de drinkwaternorm. Per winning zijn er tussen de vier en 18 stoffen boven de norm aangetroffen die afkomstig zijn van menselijke activiteiten. Bij de winning Vechterweerd zijn geen meetgegevens aanwezig aangezien de winning nog niet in gebruik is; In alle intrekgebieden komen diffuse, lijn-, en puntverontreinigingen voor. Deze vormen in combinatie met de kwetsbaarheid bij alle winningen een aandachtspunt en in iets minder dan de helft van de gevallen een knelpunt die het duurzaam veiligstellen van de drinkwaterwinning in de weg staat; Bij zeven van de negen drinkwaterwinningen is de bescherming van de drinkwaterwinning conform het provinciaal kader niet of onvoldoende geborgd in de bestemmingsplannen. Het ruimtelijk beschermingsbeleid in de Omgevingsverordening Overijssel (2009) is nog niet vertaald in de bestemmingsplannen. Met het vaststellen van gebiedsdossiers zijn feiten vastgelegd. Daarmee is een gedragen inzicht ontstaan in de risico s die aanwezige verontreinigingen vormen voor het halen van de doelstellingen voor de openbare drinkwatervoorziening. In de gebiedsdossiers zijn geen afspraken opgenomen over maatregelen met bijbehorende kosten en verantwoordelijke partij voor het uitvoeren daarvan. Deze afspraken worden medio dit jaar gemaakt met de andere betrokken partijen. Het is de bedoeling de maatregelen op te nemen in een uitvoeringsprogramma en deze te verankeren in de reguliere plannen van de betrokken partijen. Menno ten Heggeler en Bert Groenhof (Provincie Overijssel) Cors van den Brink (Royal Haskoning) Jan van Essen (Vitens) NOTEN 1) Van den Brink C., M. Buitenkamp, J. van Essen en A. Nass (2006). Gebiedsdossiers als middel voor ruimtelijk gedifferentieerd grondwaterbeheer. Bodem, jaargang 16, nr. 3. 2) Wuijts S., H. van Rijswick en H. Dik (2007). Gebiedsdossiers voor drinkwaterbronnen. Uitwerking van risico s en ontwikkeling van maatregelen. RIVM. Rapport /2007. In opdracht van VROM. zie ook: bedrijfsmatige overwegingen die een rol spelen bij een drinkwaterbedrijf om de mate van benodigde zuivering te realiseren. Relatie tussen activiteiten aan maaiveld en de ruwwaterkwaliteit De kenmerken van het geohydrologische en geohydrochemische systeem in het intrekgebied van een drinkwaterwinning bepalen hoe kwetsbaar een winning is voor belastende antropogene activiteiten aan maaiveld. Deze kwetsbaarheid kan worden getypeerd door de reistijden van het grondwater vanaf maaiveld tot de winputten en de spreiding daarvan. De reistijd bepaalt in combinatie met de stofeigenschappen en de reactiviteit van de ondergrond in grote mate hoe lang het duurt voordat een antropogene stof vanaf maaiveld in de winputten terechtkomt, en - wanneer omzettingsprocessen een rol spelen - in welke vorm en concentratie. De relatie tussen verontreinigingen en emissies aan maaiveld komt daarmee in veel gevallen vertraagd en / of gemaskeerd tot uiting in de ruwwaterkwaliteit. De samenhang tussen activiteiten aan maaiveld, het geohydrologisch systeem en de ruwwaterkwaliteit is schematisch weergegeven in afbeelding 1. Afbeelding 1 geeft weer dat activiteiten aan maaiveld uit het verleden, in combinatie met de natuurlijke grondwaterkwaliteit, de huidige ruwwaterkwaliteit in de winputten bepalen. De huidige activiteiten aan maaiveld bepalen de toekomstige antropogene beïnvloeding van het ruwwater. Er zit een tijdspad tussen de activiteiten aan maaiveld en de ruwwaterkwaliteit. In die periode veranderen of verdwijnen belastende activiteiten aan maaiveld of is de belasting van de activiteit sterk veranderd. Dit maakt het in veel gevallen erg lastig om een causale relatie te leggen tussen de ruwwaterkwaliteit en activiteiten aan maaiveld. Als de activiteit en belasting wel hetzelfde is gebleven dan nog is het leggen van deze relatie moeilijk. Dit komt door het gebrek aan data, modelinstrumentaria en inzicht in de geohydrologische en geochemische processen die zich afspelen in de ondergrond. In specifieke gevallen en voor specifieke stoffen zijn wel voldoende gegevens en modelinstrumenten beschikbaar - zoals nutriënten - om een schatting te geven van de ontwikkeling van de ruwwaterkwaliteit. Voor deze gevallen kunnen specifieke maatregelen ten behoeve van het verbeteren van de ruwwaterkwaliteit aan maaiveld nader worden onderbouwd. Momenteel werkt de drinkwatersector aan een model (RESPOND) om op winningniveau de relatie te leggen tussen de (historische) activiteiten aan maaiveld en de ruwwaterkwaliteit (als resultante van alle activiteiten aan maaiveld), waarmee de effecten van ingrepen aan maaiveld voor de drinkwaterwinning voorspeld kunnen worden. Risico s van verontreinigingen basis voor nemen van maatregelen De theoretische kwetsbaarheid van het watersysteem en de mate van belasting van activiteiten aan maaiveld kan wel kwalitatief in beeld gebracht worden. Door het combineren van deze gegevens in het gebiedsdossier is het risico van een bepaalde activiteit voor de ruwwaterkwaliteit in beeld gebracht. Dit inzicht in risico geeft aanleiding tot maatregelen op basis van het voorzorgsprincipe uit het provinciale grondwaterbeschermingsbeleid en de voorkantsturing in de ruimtelijke ordening in intrekgebieden. De maatregelen worden ondersteund doordat een toetsing is uitgevoerd in het gebiedsdossier van de ruwwaterkwaliteit op basis van de drinkwaternormen. Een normoverschrijding voor antropogene stoffen kan gezien worden als een bewezen kwetsbaarheid van de winning. 6 H 2 O /

7 actualiteit / verslag Wereldwijde toegang tot schoon drinkwater is waanzinnig grote opgave Het halen van de millenniumdoelen - meer mensen toegang geven tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen - blijft een waanzinnig grote opgave, aldus Renske Peters, directeur Water van DG Water op 25 maart tijdens de Wereldwaterdag-bijeenkomst van het Netherlands Water Partnership, Aqua for All, Unicef en het ministerie van Verkeer en Waterstaat in Amsterdam. Zeker nu uit een recent rapport van de Verenigde Naties blijkt dat vervuild water meer levens eist dan oorlog. Bij het Rijk zijn we daarom met een omslag bezig om mondiaal zo effectief, efficiënt en breed mogelijk te werken. We moeten ook kijken naar wat niet goed gaat en ons specialiseren in zaken waarin we als Nederland sterk zijn, zoals sanitatie en waterkwaliteitsbeheer, en met een beperkt aantal landen een langdurige strategische samenwerking aangaan. We moeten geld en menskracht niet versplinteren, vindt Peters. Met Indonesië, Vietnam (zie H 2 O nr. 6, pag. 4), Bangladesh, Mozambique en Egypte gaat de overheid die relatie, verdeeld over verschillende ministeries maar met een gezamenlijke verantwoordelijkheid, nadrukkelijk aan. Het is belangrijk dat transitielanden als Vietnam zelf zorgen voor de financiering van projecten. Volgens Peters moeten de ministeries niet alleen onderling samenwerken, maar ook met de waterschappen, kennisinstellingen, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties verbindingen aangaan. Als we in Nederland krachten kunnen bundelen, denk ik dat we heel sterk in het buitenland kunnen inzetten, niet alleen in wat we brengen maar ook in wat we er kunnen halen. Vervolgens moeten we kijken hoe de ontvangende landen ermee omgaan. De directeur Water riep op, vanuit integraal waterbeheer, meer in ketens te denken. Er zijn, bijvoorbeeld bij Economische Zaken en Ontwikkelingssamenwerking, veel geldpotjes en instrumenten. Als je die samenvoegt, kun je veel meer doen en ben je veel krachtiger. Interessant voor het bedrijfsleven is het feit dat een delegatie uit Vietnam deze maand Nederland bezoekt: Die komt nadrukkelijk kijken wat zij van onze watersector kan verwachten. Normerende overheid Professor Peter van Lieshout, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, bevestigde tijdens de aansluitende discussie dat het goed is als Nederland zich voor langere tijd committeert aan waterthema s in bepaalde landen en afspraken maakt met de overheden daar. De Noren dienen als voorbeeld. Zij bieden landen totaalpakketten aan en zorgen ervoor dat de lokale autoriteiten gedurende tien jaar zelf voldoende kennis kunnen opbouwen. Tijdens de discussie werd duidelijk dat zaken die hier goed werken, niet per se hoeven aan te slaan in het buitenland. We moeten dus oppassen wat we exporteren. We moeten ook leren van daar. Dan pas is echt sprake van internationale samenwerking. Professor Jules van Lier (TU Delft): Nederland heeft last van de wet van de remmende voorsprong. Kopiëren heeft niet gewerkt. Daarom moeten we een stap terug doen en lokale condities laten prevaleren bij de keuzes die we maken. Astrid van Aghthoven (Unicef): Door te kopiëren slaan we stappen over, maar soms kun je de weg niet afsnijden en is een ontwikkelingsproces nodig. Ook in Nederland gaat, volgens deelnemers aan de discussie, niet alles goed. In Leidsche Rijn is destijds een gescheiden watersysteem aangelegd dat onder meer door verkeerde aansluitingen nooit heeft gefunctioneerd. We durven het niet opnieuw te proberen en te veranderen. We scheiden nog steeds geen grijs water van drinkwater. Ed Nijpels, onder meer voorzitter van de stichting Water for Life en ook in de zaal aanwezig, opperde als oplossing: Je moet een overheid hebben die steunt en stimuleert door op te treden en voor te schrijven. Dan ben je ook niet afhankelijk van anderen. De discussie levert verder een waarschuwing op: We moeten water niet onnodig en op een verkeerde manier gebruiken, zodat we onze nutriënten kwijtraken. Die hebben we hard nodig voor de landbouw in eigen land en elders. Thuis water zuiveren Tijdens de werkbijeenkomsten werd onder meer duidelijk dat steeds meer Nederlandse waterbedrijven hun kennis met andere landen delen, maar dat dit vaak fragmentarisch gebeurt waar samenwerking tot betere resultaten zou leiden. Private investeringen in de watersector van ontwikkelingslanden blijven achter, omdat de risico s vaak te groot zijn. Overheden kunnen de risico s met garanties afdekken, maar volgens de deelnemers is het belangrijk ook andere innovatieve oplossingen te vinden. Bedrijven zorgen via commerciële en ideële projecten (of combinaties daarvan) voor toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Peter Willem Hatenboer presenteerde het samen met anderen opgezette bedrijf Dutch Water Limited, dat - zonder winstoogmerk - in Kenia ondrinkbaar, zout en vervuild water omzet in betrouwbaar drinkwater. Daarnaast vroeg hij aandacht voor het project Drinking with the wind, waarbij ontzilting en windenergie worden gecombineerd om drinkwater te produceren voor gebieden met een gebrek aan zoet water. Dat project moet wel winstgevend zijn. Paulus Verschuren, directeur externe relaties van het onderzoeksinstituut voor voedsel en gezondheid van Unilever, vroeg aandacht voor de Pureit: een op een Senseo gelijkend waterzuiveringsapparaat voor thuisgebruik, dat in India op de markt is gebracht. Er is, via microkredieten, een afbetalingsregeling voor mensen voor wie het apparaat (aanschafprijs 32 euro) en het filtersysteem (6 euro) te duur is. Mensen zijn zo trots op het apparaat, dat ze het centraal in de kamer zetten. Zo n scholieren haalden 1,2 miljoen euro op voor AMREF Flying Doctors. Sacha van Ginhoven won met haar kartonnen toiletten de Battle of Concepts. H 2 O /

8 Samenwerking met Waterschap Rivierenland in stroomgebied Sénégal verbreed Waterschap Rivierenland en de Organisation pour la Mise en Valeur du fleuve Sénégal (OMVS) zetten hun samenwerking voort. De OMVS, waarmee het waterschap sinds 2004 samenwerkt, is een intergouvernementele beheerorganisatie voor de Sénégalrivier en bestaat uit bestuurders van de landen in het stroomgebied van de rivier: Guinee, Mali, Mauritanië en Senegal. Aanvankelijk speelde het waterschap vooral een rol bij de beheersing van de typha, een woekerende waterplant in de delta. Inmiddels is de samenwerking verbreed naar integrale ontwikkeling van het stroomgebied van de Sénégalrivier. Diverse Nederlandse en Afrikaanse organisaties zijn erbij betrokken. Zo adviseert het Havenbedrijf Rotterdam over de bevaarbaarheid van de rivier, zal Rijkswaterstaat kennis inzetten bij het baggeren van de rivier en bekijken de Dienst Landelijk Gebied en ecologisch onderzoeksbureau Altenburg Wymenga de mogelijkheden van uitbreiding van wetlands in het stroomgebied. Verder is een begin gemaakt met monitoring van de waterkwaliteit. Door de bouw van twee dammen in de delta van de rivier de Sénégal in de jaren tachtig is het waterniveau en de fluctuatie in de rivier drastisch veranderd. De dammen hebben positieve effecten: er wordt elektriciteit opgewekt en er is zoet water in plaats van zout water in de rivier gekomen, waardoor meer mogelijkheden voor de landbouw zijn ontstaan. Maar er zijn ook negatieve effecten. Vele hectares land kwamen onder water te staan. Dit schept, in combinatie met het vaste waterpeil, een ideaal klimaat voor de typha, een waterplant die grote delen van het ondergelopen gebied overwoekert. Dit leidt tot mislukte oogsten en gezondheidsproblemen. De typha biedt namelijk een ideale broedplaats voor bacteriën en insecten, waardoor malaria en bilharzia meer kans krijgen. In 2004 benaderde de OMVS Waterschap Rivierenland met de vraag of het waterschap zijn deskundigheid in kon zetten bij het opzetten van onderhoudsmanagement voor het beheersbaar houden van de typha. Al snel werd duidelijk dat de bestrijding van de Het wegmaaien van de woekerende typha. typha niet los gezien kon worden van waterbeheer in bredere zin. Het waterschap heeft de samenwerking dan ook verbreed, en wel op twee manieren. Er is aandacht voor integraal waterbeheer (peilbeheer, waterverdeling, geïrrigeerde landbouw en waterkwaliteit) en de organisatie van het waterbeheer, met het oog op continuïteit en duurzaamheid. In augustus 2006 tekenden dijkgraaf Kok van Waterschap Rivierenland en haut commissaire Merzoug van de OMVS een samenwerkingsovereenkomst voor een periode van vier jaar. Inmiddels is besloten de samenwerking te verlengen. Het waterschap heeft niet alle expertise die de OMVS nodig heeft, zelf in huis. Daarom bood het waterschap aan intermediair te zijn tussen de OMVS en Nederlandse kenniscentra die de ontbrekende expertise wel in huis hebben. Dit leidde tot een forum in Tiel in november Vertegenwoordigers van Nederlandse overheden, universiteiten en andere kennisinstellingen hebben samen met leden van de Afrikaanse delegatie de problemen uit het stroomgebied van de Sénégal onder de loep genomen. Daarbij kwamen onderwerpen aan de orde als waterbeheer, geïrrigeerde landbouw, transport over water, havenontwikkeling, milieu en beheer van natuurlijke hulpbronnen. Uit de contacten tussen de OMVS en de Nederlandse deelnemers van het forum in 2007 zijn sindsdien diverse samenwerkingsverbanden ontstaan: Het Havenbedrijf Rotterdam heeft het Sénégalproject opgepakt in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het havenbedrijf adviseert over de bevaarbaarheid van de rivier en de ontwikkeling van de zeehaven bij Saint Louis en binnenhavens; Met Rijkswaterstaat is contact gelegd om kennis in te zetten bij het baggeren van de rivier. Daarnaast heeft de OMVS van Rijkswaterstaat twee patrouilleboten gekocht. Hiermee kan het profiel van de rivier ingemeten worden. Dit in verband met te verrichten baggerwerken en de bevaarbaarheid van de rivier; De Dienst Landelijk Gebied en ecologisch onderzoeksbureau Altenburg Wymenga bekijken of mogelijkheden bestaan om de uitbreiding van wetlands te combineren met de bestrijding van de typha. De verwachting is dat de aanplant van vloedbossen en het gecontroleerd herstellen van de waterdynamiek de typha op die plaatsen laat verdwijnen. Het aanleggen van wetlands dient tegelijkertijd een ander doel. Het stroomgebied van de Sénégal is een belangrijk gebied voor de Europese trekvogels. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit wil ervoor zorgen dat dit soort gebieden voor deze vogels behouden blijft en uitgebreid wordt; Stichting Agromisa uit Wageningen (een kenniscentrum voor kleinschalige landbouw in ontwikkelingslanden) inventariseert de gebruiksmogelijkheden van de typha, bijvoorbeeld als compost, biobrandstof of bouwmateriaal. Daarnaast legt zij een databank aan over typhabestrijding. Waterschap Rivierenland kijkt over de schouder mee en richt de aandacht op de onderlinge samenhang van de deelprojecten én duurzaamheid. 8 H 2 O /

9 achtergrond Plaatselijke landbouwcoöperaties gaan zich bezig houden met waterbeheer. Op de foto leden van zo n coöperatie samen met dijkgraaf Gerrit Kok en vertegenwoordigers van de Nederlandse partijen. Typhabestrijding Waterschap Rivierenland verrichtte onderzoek naar de groeiomstandigheden van de typha. Er zijn praktijkproeven uitgevoerd waarbij de hergroei gemonitord is. Het doel hiervan is het bepalen van de optimale maaifrequentie en maaimethode. Inmiddels is bekend dat de beste methode bestaat uit het onder water knippen of snijden van de typha, één keer per twee jaar. Als dit gebeurt in combinatie met herprofilering van de watergang, zal de typha grotendeels verdwijnen. Met het terugdringen van de typha kunnen de negatieve effecten ervan op de omgeving geminimaliseerd worden. Waterkwaliteit Het water van de Sénégal wordt ook gebruikt als drinkwater in de steden Dakar en Saint Louis. Er is echter weinig bekend over de kwaliteit ervan. Het vermoeden bestaat dat het verontreinigd is met pesticiden en zware chemische stoffen. Een begin is gemaakt met het verrichten van metingen en monitoring. Dit als eerste stap op weg naar verbetering van de waterkwaliteit. Bevaarbaarheid en havenontwikkeling Verbetering van de bevaarbaarheid van de rivier is met name belangrijk in verband met de exploitatie van grondstoffen in het achterland, met name grote hoeveelheden bauxiet en fosfaat. Daarnaast is voor de ontsluiting van de delta ook de ontwikkeling van de haven van Saint Louis van groot belang. Organisatie van beheer en onderhoud Verbetering van het watersysteem is natuurlijk belangrijk. De organisatie van het beheer en onderhoud ervan is echter minstens zo belangrijk. Gunstige omstandigheid is dat in Senegal en Mauritanië goed georganiseerde, kleine landbouwcoöperaties aanwezig zijn. De bedoeling is daarin het waterbeheer te incorporeren. Dit doet sterk denken aan het ontstaan van de waterschappen in Nederland. Binnen een pilot, met een herprofilering van vier kanalen, worden leden van de betreffende coöperaties nu opgeleid op het gebied van waterbeheer. Aandacht is er onder andere voor inzet en onderhoud van machines en het leren afschrijven. In Nederland wordt bekeken in hoeverre het mogelijk is hiervoor microkrediet beschikbaar te krijgen. Duurzaamheid Wat opgebouwd wordt, moet ook blijven bestaan. Bij het borgen van het waterbeheer zijn drie aspecten van belang. Allereerst moeten er voldoende financiële middelen zijn. Wat opvalt is dat de OMVS naar het geld toe beweegt en dan plannen ontwikkelt. Dit heeft soms tot gevolg dat gelden niet (op tijd) benut worden. Het waterschap legt het accent op het opstellen van goede plannen. Het geld komt dan bij de realisatie van de plannen. Daarnaast moet een langetermijnvisie voor het gebied ontwikkeld worden voor gronden die beschikbaar komen, nadat de typha succesvol bestreden is. Hierbij is de visie van DLG belangrijk. Deelnemers aan het forum van november Tenslotte werkt de OMVS aan een betere samenwerking met andere Afrikaanse partijen, zoals de landbouwcoöperaties SAED en SONADER. Tussen deze organisaties bestaat een politiek wantrouwen dat een bundeling van krachten in de weg staat. Van buitenaf lijkt verbetering van de samenwerking makkelijker dan het is. De Nederlandse betrokkenen moeten hun eigen referentiekader loslaten om het krachtenveld daar enigszins te kunnen begrijpen. De rol van de OMVS binnen dat krachtenveld is niet gering. Zij opereert als intergouvernementele organisatie in een werelddeel waar water een belangrijke bron van conflicten is. Bij de OMVS worden die conflicten aan tafel uitgediept en opgelost. Dat is van niet te onderschatten belang voor de stabiliteit in de regio. Waterschap Rivierenland en de andere betrokken partijen kunnen daaraan een steentje bijdragen, met steun van de Nederlandse ambassade in Dakar. Remko Drost, Eric Kuindersma, Niels Nijmeijer en Pia Schrijnemakers (Waterschap Rivierenland) H 2 O /

10 Slimme oplossingen voor wereldwaterproblemen Ongeveer twee miljard mensen drinken wereldwijd vaak onzuiver water door achterstallig onderhoud aan waterleidingen of onhygiënische wateropslag. Een miljard mensen heeft anno 2010 helemaal geen toegang tot een veilige drinkwaterbron en sanitaire voorzieningen. Nieuwe, eenvoudige technieken (ook wel Smart Techs genoemd), kunnen daar in veel gevallen verandering in brengen. Volgens Henk Holtslag, die werkzaam is voor organisaties als Connect International, Aqua for All en Kerk in Actie, is investeren in veilig drinkwater wellicht de meest kosteneffectieve manier om armoede te verminderen.* De kosten-batenverhouding bij investeringen in water en sanitatie bedraagt Nederland heeft kennis van technisch hoogstaande waterleidingsystemen en aangepaste technieken, die door innovaties steeds effectiever en duurzamer worden. De kans om de water- en sanitatiegerelateerde millenniumdoelen te halen, is daardoor aanzienlijk verbeterd. Goed nieuws voor de mensen op het platteland in ontwikkelingslanden, van wie volgens Unicef 80 procent geen toegang heeft tot schoon water en sanitatie. Deze groep is vooral gebaat met decentrale, kleinschalige voorzieningen zoals putten, handpompen, apparaten voor waterzuivering op huishoudniveau en latrines. Nieuwe opties - slimme wateroplossingen en technieken - zijn veel duurzamer. Ze zijn te repareren door gebruikers en te produceren en verhandelen door lokale ondernemers, waardoor geld beschikbaar komt voor de lokale economie. Door toepassing van slimme technieken kunnen de kosten per persoon voor water en sanitatie in veel gebieden dalen van 40 naar 20 euro. Een alternatief voor drinkwaterputten tot 40 meter diep is de touwpomp, een oud principe dat door de Nederlanders is verbeterd. In Zimbabwe heeft al een miljoen mensen, dankzij door de organisatie Pump aid gerealiseerde, touwpompen toegang tot veilig drinkwater. In 2015 moeten dat er drie miljoen zijn, waardoor het land het watermillenniumdoel kan halen. In door de Europese Unie gefinancierde projecten in Zimbabwe levert elke touwpomp water voor tien gezinnen en voor de irrigatie van voldoende grond om 80 personen van voedsel te voorzien. Nieuwe modellen zijn weliswaar gebaseerd op een oud principe, maar zijn effectiever door het gebruik van materialen als pvc-buis en touw. In Nicaragua zijn touwpompen inmiddels de standaard handpompen; daar zijn exemplaren geïnstalleerd door zo n 20 bedrijfjes. Door deze techniek is de watervoorziening op het platteland van Nicaragua drie keer sneller verbeterd dan in landen met geïmporteerde zuigerpompen. Touwpompen zijn vijf tot acht keer goedkoper dan zuigerpompen en gemakkelijk te repareren: 95 procent blijft werken volgens een evaluatie van het International Reference Center for water and sanitation. Handbediende touwpompen halen water uit putten tot 35 meter diep en, met een krachtsinspanning van twee personen, zelfs tot 60 meter diep. Wereldwijd zijn er ruim pompen in gebruik, waarvan in Afrika. Naast de touwpomp bestaat nog een 20-tal andere nieuwe water- en sanitatietechnieken, zoals: Een met de hand gegraven put is verbeterd met een putdeksel en een touwpomp (foto: Henk Holtslag). Bestaande handgegraven putten kunnen worden uitgediept met een metseltechniek (underlining) zonder dat de putwand instort; Technieken om handmatig putten te boren in compacte klei en semi-harde grondlagen tot 80 meter diep. Kosten: één tot tien euro per meter; Watertanks gemaakt van lokale materialen zoals bakstenen, bamboe of doek in combinatie met cement en draad; Opslaan van regenwater in de regentijd, (Tube recharge) om het in de droge periode weer op te pompen. Handgegraven putten bevatten daardoor in Zambia en Zimbabwe nu het hele jaar door water. Na training kunnen gezinnen deze methode zelf gebrukken. Het systeem kost tussen twee en vijf euro; Druppelirrigatie door middel van platte slangen. Kosten: tien euro per 100 vierkante meter; Potvormige keramische filters, die vuil en bacteriën verwijderen en nu in 20 landen worden geproduceerd. Kosten: acht tot 15 euro; Kleine, effectieve waterfilters (Siphon) die per dag 80 liter water kunnen zuiveren met een levensduur van 7000 liter. Verkoopprijs: zeven tot tien euro; Cementen latrinedeksels met separate urineafvoer. De urine is te verwerken in kunstmest en levert stikstof en fosfaat voor de productie van voedsel; Handwasgereedschap gemaakt van een tweedehands container van vijf liter, een touw en vier stokken (Tippy Top). Kosten: één tot drie euro. In Tanzania, Zambia en Mozambique zijn ruim nieuwe touwpompen en putten bij scholen in dorpen en bij particulieren geplaatst. Ruim 90 procent daarvan werkt nog steeds goed. In Bolivia zijn ruim familieputten gemaakt door lokale bedrijfjes. De totale kosten van een put en pomp bedragen 100 tot 250 euro (gemiddeld 30 meter diep). In India worden touw pompen direct gekoppeld aan een eenvoudig druppelirrigatiesysteem zonder een wateropslagtank. Kosten: tien euro per 100 m 2. Kleine boeren in Zambia krijgen een lening voor een put en een touwpomp. Sommige boeren produceren tomaten voor de lokale markt. Zo n tien naburige gezinnen maken gebruik van de pomp. Leningen van 250 tot 350 euro worden terugbetaald in zes maanden. Daar zijn nu ruim systemen in gebruik. Ook in Zimbabwe werden Sifon-filters verspreid tijdens een recente uitbraak van cholera. De gezinnen die gebruik maakten van dit filter, hebben geen 10 H 2 O /

11 achtergrond gevallen van cholera gemeld. In Malawi ten slotte zijn de zogeheten Elephant-toiletten ingevoerd met urinescheiding. De urine wordt gecomposteerd en gebruikt voor moestuinen. Een slechte waterkwaliteit kan drastisch verbeteren door te zuiveren met nieuwe kleinschalige zuiveringsopties in huis. Bacteriën kunnen gedood worden met koken, chloor of zonlicht. Nieuwe filters als de Pureit, het potfilter of de Siphon-filter verwijderen vuil en bacteriën. In het geval van arsenicum of andere chemische vervuiling kan regenwater opgevangen worden in watertanks en kan het worden gezuiverd met chloortabletten of een waterfilter. Open putten kunnen worden verbeterd met een cementen deksel, een lokaal gemaakte handpomp en een waterfilter per gezin voor een bedrag van 100 tot 300 euro per systeem. Met de hand gegraven putten tot 20 meter diep of met handboringen tot 80 meter diep kosten tussen 100 en 1000 euro per put. In rurale gebieden kunnen families zelf een pitlatrine maken. Urine kan ten slotte gebruikt worden als kunstmest en er kan biogas geproduceerd worden. Waarom staat Afrika niet vol met Smart Techs? Als deze nieuwe opties zo goed zijn, waarom worden ze dan niet overal toegepast? Een belangrijke reden is dat organisaties en overheden (nog) niet op de hoogte zijn van de nieuwe mogelijkheden en er nog weinig beleid is voor de verspreiding van deze kennis. Een andere reden lijkt te zijn dat goedkope technieken een stone age -imago hebben. Veel mensen kennen bijvoorbeeld de touwpomp van 35 jaar geleden, toen die werd ingevoerd in Afrika als een houtjetouwtjes -pomp voor familiegebruik en ondiepe putten. Sommige deskundigen Het Siphon-filter, een Nederlandse uitvinding die nu in India geproduceerd wordt. vinden de touwpomp niet geschikt voor de communale watervoorziening, omdat het water in de put vervuild kan worden via het touw. Ervaringen wijzen uit dat deze veronderstellingen onjuist zijn. Ook blijkt steeds weer dat iets eenvoudiger maken niet makkelijk is. Een probleem van opties als de touwpomp is dat ze te simpel zijn. Men denkt dat deze technologie eenvoudig na te maken is. Dat klopt, maar er Een boer irrigeert 400 m 2 tomaten met een touwpomp op een gegraven put (foto: Christian Fenger). moet wel voldaan worden aan basiscriteria op gebied van productie en installatie. Goed gemaakte touwpompen blijken 20 jaar mee te gaan; pompen met een klein foutje in een lagerbus staan binnen twee maanden stil. Een belangrijke voorwaarde voor elke technologie is repareerbaarheid. Elke technologie moet met lokale kennis en financiële middelen onderhouden kunnen worden. Om Smart Techs verder te verspreiden, is demonstratie nodig en kennisoverdracht op het gebied van productie, installatie, onderhoud, marketing, vooraad en microkredieten. Door een grootschalige kennisoverdracht van kleinschalige technieken kunnen Afrikanen zelf een groot deel van hun water- en sanitatieproblemen oplossen. Daarmee geven we geen vis maar een hengel en de kennis die hengel zelf te maken, om grotendeels op eigen kracht, de water- en sanitatiegerelateerde millenniumdoelstellingen te halen. Pamela Wolfe (World Water) Henk Holtslag (adviseur op het gebied van low cost wateropties) * Safe water as the key to global health (2008). UN University. Voor meer informatie: H 2 O /

12 Leo Commandeur en Frank Peschier (PWN International Projects): Met zes mensen zes maal de Perfector-E ingezet op Haïti De beelden van de gevolgen van de recente aardbeving op Haïti laten je niet snel los. Grote gebouwen en woonblokken helemaal in puin, het wanhopig zoeken naar familieleden, de totale ontreddering, het roven van alles wat los en vast zit. En zoals steeds in zulke situaties de behoefte aan voedsel, maar vooral aan schoon drinkwater. Hoe verleen je vanuit de drinkwatersector acute hulp in zulke noodsituaties? De één gaat met een miljoen chloortabletten op stap (zie H 2 O nr. 8 uit 2009), een ander - zoals Vitens - zendt reparatieploegen uit, een derde - PWN in dit geval - zet nooddrinkwaterinstallaties in die speciaal voor zulke rampen ontwikkeld zijn. Onderstaan een verslag van een gesprek over deze actie met Leo Commandeur (directeur PWN International Projects) en Frank Peschier (de leider van de groep monteurs die naar Haïti afreisde), die inmiddels weer terug zijn in Velserbroek. Kun je zo n installatie beschrijven? Ingepakt is het een kist van 1.10 bij 1.10 meter en 2.10 meter hoog. Ze weegt 500 kilo. Het water dat erin gepompt wordt, passeert eerst een grof filter van gaas, een soort korf, om grof vuil tegen te houden. Dat filter moet dagelijks schoongemaakt worden. Het water gaat vervolgens direct het membraanfilter in. Elk kwartier moeten de membranen gespoeld worden, omdat er nauwelijks voorzuivering is. Dit spoelwater gaat de sloot in. Als laatste stap passeert het water een UV-lamp, voor de zekerheid ingebouwd om ook bij scheurtjes in de membranen hygiënisch betrouwbaar water te kunnen leveren. De bediening en het onderhoud zijn met pictogrammen aangegeven. Brabant Water heeft nooddrinkwaterdistributie-installaties naar Haïti gezonden om achter onze Perfectors te plaatsen. Dat zijn bigbags met een aantal tappunten, maar die waren nog niet operationeel toen wij daar waren. Nu stond er overdag een lange rij mensen met emmers om water te halen, s nachts werden tankwagens gevuld. Stroom werd geleverd door een bijbehorend dieselaggregaat. De netspanning op Haïti is 110 Volt, dus die waren sowieso nodig. Hoe is deze hulpactie tot stand gekomen? Leo Commandeur: PWN International Projects is een onderdeel van PWN Technologies: een dochteronderneming van PWN waarin het drinkwaterbedrijf zijn innovaties wil exploiteren. De internationale activiteiten van PWN zijn in een aparte BV ondergebracht, waaronder ook Aquanet valt. Na de tsunami vijf jaar geleden in Indonesië ontwikkelde PWN samen met Norit de Perfector-E: een installatie die met membraanfiltratie en desinfectie met UV twee kubieke meter schoon drinkwater per uur kan leveren uit eigenlijk elke denkbare bron. Dus ook uit rivieren, beken, meren en poelen, mits deze niet zout of verzilt zijn. De E staat voor emergency. Oftewel perfect water in noodsituaties. PWN plaatste destijds 20 installaties in Atjeh, die voor een deel nu nog door Waterleidingmaatschappij Drenthe in de omgeving van Manado gebruikt worden. Na de aardbeving in Padang oktober vorig jaar hebben wij er daar samen met WMD acht geplaatst. Omwonenden kunnen deze installaties bedienen. In Nederland heeft PWN zeven van deze installaties staan, klaar voor gebruik in noodsituaties. Indien nodig leveren wij er een noodaggregaat bij voor de stroomvoorziening. Een aantal van onze monteurs was opgeleid om deze te bedienen, maar nog nooit uitgezonden. Hoe zijn jullie op Haïti gekomen? Op dinsdag vond de aardbeving plaats. Het was ons duidelijk dat we daar meteen hulp moesten bieden. Ervaring hoe je dat in zo n acute situatie doet, hadden wij niet. Hoe stuur je installaties en mensen daarheen, hoe kun je je mensen voldoende veiligheid bieden? Van de hulporganisaties die we benaderden, vond Cordaid ons aanbod interessant. Vervoer en verblijf kon deze organisatie regelen. Zaterdag stonden onze monteurs gereed, zondag zijn de apparaten verzendklaar gemaakt en maandag is men afgereisd met het vliegtuig dat wees kinderen zou ophalen. Dit toestel strandde echter maandagavond op Curaçao. Op woensdag konden we met een ander toestel naar Haïti. Daar pasten de Perfectors echter niet in. We hebben daarop de Nederlandse marine benaderd, die het transport uiteindelijk voor zijn rekening heeft genomen. Norit heeft overigens ook bijgedragen in de kosten van het vervoer. Dat bedrijf betaalde bovendien een deel van de noodaggregaten die mee moesten. Hoe was jullie aankomst op Haïti? Frank Peschier: We kwamen om uur aan. Het was pikkedonker. We reden de halve stad door op weg naar een huis van de Amerikaanse afdeling van Cordaid. Daar sliepen we in de tuin op een matrasje onder een tafellaken. Gebouwen waren niet te vertrouwen en onze tenten waren we onderweg kwijtgeraakt. We sliepen veilig op een afgesloten terrein met bewaking voor de deur. De eerste dagen zijn we bezig geweest met het zoeken van goede plekken voor onze installaties. Het bleek veel moeilijker dan we gedacht hadden om bronnen met zoet water en voldoende capaciteit te vinden. Alle hulp werd gecoördineerd door de Verenigde Naties. Die werkte met clusters, voor tenten, sanitatie, drinkwater, etc. Daar hebben we gelobbyd voor goede plekken en goed beheer én overdracht aan mensen ter plekke waarbij onze installaties in goede handen zouden zijn. Waar zijn de Perfectors uiteindelijk terechtgekomen? We zijn eerst in de hoofdstad Port au Prince gaan kijken, maar de situatie daar was te dramatisch. Alles lag in puin, overal werd geplunderd. Ook waren daar nauwelijks bruikbare drinkwaterbronnen te vinden. We hebben een installatie geplaatst in Gressier: een stadje van zo n inwoners, op een afgesloten terrein van een bakkerij in aanbouw. Ook is een installatie neergezet in Jacmel: een stad van inwoners, ergens langs de hoofdweg. Een derde Perfector kwam midden op een marktplein te staan, centraal in de stad dus. Voor het beheer zijn we in twee plaatsen bij de burgemeester op bezoek geweest en in een derde plaats bij de gouverneur, maar uiteindelijk kwamen we steeds bij een pater terecht. Paters hebben in Haïti groot gezag, met hen is goed te werken en zij kunnen veel regelen. Ze regelden bijvoorbeeld het beheer, de bewaking, de diesel voor de aggregaten en het schoonmaken. Van de zeven installaties hadden we er één meegenomen voor reserveonderdelen. Van de zes overige hebben we er vijf geplaatst; de laatste lieten we bij de Nederlandse consul achter. Bij hem konden we de installaties ook veilig opslaan toen ze eenmaal aangekomen waren. Met die vijf installaties worden uiteindelijk zo n mensen van drinkwater voorzien. We hadden ongeveer een uur nodig om de installatie gebruiksklaar te maken: slangen aansluiten, stroomvoorziening regelen, conserveringsvloeistof van de membranen wegspoelen, etc. Dan stelden wij hem in bedrijf en dronken het water dat eruit kwam om de mensen te overtuigen dat het drinkbaar was. Daarna kwamen ze vanzelf aanlopen met hun emmers. 12 H 2 O /

13 interview dat bedrijf heel Noordwest-Rwanda van water kunnen voorzien. Met Waterleidingmaatschappij Drenthe en Dunea zet PWN het werk van H2O-partners in Atjeh, dat na de tsunami is opgestart, voort. We verlenen technische assistentie en gaan een gezamenlijk servicecentrum opzetten dat voor meerdere bedrijven projecten realiseert, een laboratorium en een meterherstelplaats heeft, inkoop en cursussen verzorgt, etc. Verder zijn we betrokken bij nieuwe productie-installaties in Vietnam. Maar we gaan zeker deze noodhulp ook structureel verder ontwikkelen. Hoe hebben jullie je mensen vanuit Nederland ondersteund? We onderhielden dagelijks contact met de monteurs maar ook met het thuisfront. Toen men op Curaçao strandde, hebben we vanuit Nederland contact met de marineluchtvaartdienst gelegd voor verder transport van de Perfectors en de aggregaten, die op Curaçao achtergebleven bleken te zijn. Frank Peschier (links) en Leo Commandeur. Ben je er zeker van dat ze in bedrijf blijven? Op één van de plekken zei men er een huisje omheen te zullen bouwen. Dat leek ons niet de meest urgente voorziening bij alles wat in puin lag. Toen we echter de volgende dag nog een keer langs kwamen, werd de vloer voor dat huisje al gestort. Water is goud waard in zulke omstandigheden. De mensen beseffen dat als geen ander en gaan heel zuinig met onze installatie om. Leo Commandeur: Er is nu een groep jonge architecten onderweg naar Haïti om mee te werken aan de wederopbouw. We hebben deze mensen op Andijk opgeleid in het onderhoud van deze installaties. Bedoeling is dat zij er langs gaan en zo nodig extra instructies geven. We hopen dat de Perfectors worden overgenomen door een organisatie en in Haïti blijven. Zelf zullen we dan nieuwe installaties laten bouwen voor een volgende actie. Hoe hebben jullie het persoonlijk ervaren? Frank Peschier: We hebben eerst een aantal dagen in de tuin geslapen. Daarna kregen we onderdak in twee huizen van Cordaid in een buitenwijk van Port au Prince. Cordaid zorgde ook voor het eten. Je moest wel snel zijn, want de hoeveelheid was beperkt voor heel veel hulpverleners. Twee dagen hebben we op een noodrantsoen van de marine geleefd. Voedsel was echt een moeilijk punt. We hebben ons nooit onveilig gevoeld. We bleven weg uit de hoofdstad. De eerste dag zijn we daar met een gids op stap geweest, maar de situatie was zo onoverzichtelijk, zo crimineel, dat je er niet durfde rondlopen. De voertaal in Haïti is Frans, maar de mensen spreken zelf een Creools dialect, dat voor ons niet te verstaan is. We communiceerden in het Engels. De mensen waren ontzettend dankbaar voor onze hulp. Het optimisme was groot. Over drie of vijf jaar werken we nog met jullie installaties, zeiden ze. Mensen stonden erbij te huilen toen we de installaties overdroegen. We are blessed, dat gevoel overheerste. Wat ons opviel was dat het altijd kinderen waren die water kwamen halen. De ouders bleven achter bij hun onderkomen, soms maar een zeiltje op een paar stokken, om dat beetje wat ze nog hadden, te bewaken. Die kinderen lopen met emmers met 20 tot 25 liter water op hun hoofd. Kaarsrecht, alleen de nek beweegt. Uiteindelijk waren wij na twee weken weer thuis. Wat doet de internationale afdeling van PWN nog meer? Leo Commandeur: PWN is betrokken bij een project in Rwanda voor de drinkwatervoorziening van mensen. Voor de genocide hadden Fransen daar enkele drinkwatersystemen gebouwd. Het management daarvan heeft de genocide niet overleefd. Het beleid is nu om lokale bedrijven te privatiseren. PWN heeft daarop met Aquanet ingeschreven. We voerden daar met subsidie uit Nederland een pilotproject uit. PWN heeft daar een apart bedrijf opgericht: Aquavirunga. Het is een joint venture met een lokaal bedrijf. PWN bezit 51 procent van de aandelen, het lokale bedrijf 49 procent. Doel is om zogeheten DRFO-contracten te sluiten oftewel contracten met betrekking tot ontwerp (Design), herontwikkeling (Rehabilitation), uitvoering (Operations) en de financiën (Finance). De installaties blijven eigendom van de lokale overheid. Na 15 jaar wordt het beheer overgedragen. Aquavirunga heeft inmiddels 40 mensen in dienst, 150 tappunten met bijbehorende beheerders, en gaat daar ook sanitaire voorzieningen installeren. Straks moet Uit elke bron twee kubieke meter drinkwater per uur Ik begreep dat jullie door de koningin zijn ontvangen? Frank Peschier: We zijn op Huis ten Bosch uitgenodigd. In totaal waren daar zo n 150 hulpverleners aanwezig, onder wie mensen van het leger en de marine en van organisaties als Cordaid. We zijn er met vijf mensen geweest, één van ons was met vakantie. Eerst zijn we allemaal voorgesteld aan de koningin en Willem-Alexander en werd voorgelezen wat we op Haïti gedaan hadden. Daarna was er een soort receptie waarin je je ervaringen kon uitwisselen. Willem-Alexander kwam al gauw naar ons toe. Voor wat we daar gedaan hadden, had hij speciale belangstelling. Hij was goed op de hoogte omdat hij afgelopen juni in Singapore aanwezig was toen daar PWN Technologies werd gelanceerd. Hij had zelf ook water uit de Perfector gedronken. Zo n ontvangst doet je goed. Is dit voor herhaling vatbaar? Je hoopt natuurlijk dat er niet meer verschrikkelijke aardbevingen optreden. Maar die hoop is irreëel. Inmiddels is er al weer één in Chili geweest. Je moet ook de zaken intern goed regelen. We zijn voor het grootste deel storingsmonteur en als wij er niet zijn, gaat het werk in Nederland gewoon door. Dat moeten onze collega s opvangen. Van deze ervaring kan je leren hoe je vervoer en dergelijke snel en efficiënt kunt regelen, zodat je vlug ter plaatse kunt zijn. Het werk zelf, het daadwerkelijk leveren van noodhulp, is zeker voor herhaling vatbaar. Maarten Gast H 2 O /

14 Sjef Ernes, directeur Stichting Aqua for All: In sloppenwijken is behoefte aan goedkope huishoudfilters en hygiënische toiletblokken Een goede watervoorziening naar Westers voorbeeld kent een waterleiding, watergespoelde toiletten en een rioolstelsel. De armste mensen in de wereld, in sloppenwijken of in afgelegen gebieden, hebben daar echter geen boodschap aan, omdat zo n waternet daar simpelweg niet bestaat. De verbetering van hun watervoorziening vraagt volgens Sjef Ernes, directeur van de stichting Aqua for All, dan ook om een heel andere aanpak. Behoefte bestaat aan losse waterproducten, zoals goedkope huishoudfilters en hygiënische toiletblokken. Ernes illustreert aan de hand van twee concrete voorbeelden dat de Nederlandse watersector zeker iets te bieden heeft. - ook de mensen in sloppenwijken - hebben, de Iedereen beschikbaarheid over water. Anders zouden ze sterven. Ze kopen het duur als flessenwater op straat, tappen het illegaal af of gaan het halen uit putten of oppervlaktewater. Maar los van hoe ze eraan komen, als ze het in huis halen, moet het water eerst nog betrouwbaar worden gemaakt, aldus Sjef Ernes. Als directeur van de stichting Aqua for All - die met geld en expertise ondersteuning geeft aan waterprojecten in ontwikkelingslanden - legt hij uit waarom de omstandigheden in die landen voor Nederland zo moeilijk te snappen zijn. Wij denken in termen van waterleidingen, aansluitingen en riolering. In de sloppenwijken zijn die leidingen er niet. Bovendien zijn die mensen niet bezig met gezondheid maar met overleven. Net als wij zoeken ze bovenal comfort. Ze willen wat de ander ook heeft, maar ze hebben geen geld voor veilig drinkwater. Het enige beschikbare betrouwbare water is flessenwater en dat kost al snel 70 dollarcent per fles, doceert Ernes. Hij heeft het over de watervoorziening Sjef Ernes. voor de onderste laag van de samenleving, de vier miljard mensen in de wereld die van vier dollar of minder per dag moeten rondkomen. Leveren van betrouwbaar water De Westerse watervoorziening is voor hen onbereikbaar vervolgt de directeur van Aqua for All. En toch heeft de Nederlandse watersector veel te bieden, juist in de sterk veranderende wereld van de ontwikkelingshulp. We moeten wel goed beseffen dat het om een heel andere consument gaat in in heel andere omgeving. Met kleinschalige watersystemen, een grotere verscheidenheid aan soorten water en andere vormen van distributie. Nederland is goed in watertechnologie en het leveren van betrouwbaar water. Die kennis en expertise is ook goed inzetbaar voor losse waterproducten. Commercieel is het volgens Ernes een heel interessante markt. Het gaat om vier miljard consumenten die dagelijks een halve tot drie cent per liter aan water besteden. Dat is jaarlijks toch zo n slordige 20 miljard euro. Ernes heeft twee projecten aan de hand die illustreren hoe Nederland al bij die braakliggende watermarkt betrokken is. Gebrek aan goede distributie Als voorbeeld noemt Ernes de ontwikkeling van het Tulip drinkwaterfilter van uitvinder Klaas van de Ven en zijn bedrijf Basic Water Needs. Een geweldige huishoudfilter dat nog geen tien dollar kost. Toch is het filter pas succesvol als het de lokale markten bereikt. Volgens Ernes zijn daarbij twee factoren cruciaal: distributie en financiering. Nederlandse bedrijven die een klein huishoudelijk watersysteem ontwikkelen, ontkomen er volgens hem niet aan om zich ook zelf met die de lokale distributie te bemoeien. Het werkt niet als een filter in een winkel in het centrum van de stad ligt. Daar zijn de mensen aangesloten op het waternet. De beoogde consumenten uit de sloppenwijken komen niet naar het centrum. Je moet als filterproducent de hele keten zelf Dit is het vierde interview in een serie van vijf over ontwikkelingen waar de Nederlandse watersector in het buitenland mee van doen heeft. Soms verschilt dat heel sterk van de Nederlandse situatie en dat beoogt journalist Jac van Tuijn in deze interviews te belichten. Hoe doen wij het als Nederlandse watersector in het buitenland? Graag reacties naar: opzetten. Daarvoor moet je eerst de bestaande situatie snappen. Daarvoor moet je de mensen kennen en hun taal spreken. En als de situatie verandert, moet je ook nog flexibel zijn ook. Zo werkt het volgens Ernes in dit deel van de samenleving. Zelfs tien dollar is teveel Naast de distributie vraagt ook de financiering speciale aandacht. Lange tijd hebben we gedacht dat de microfinanciering de oplossing zou brengen, maar als individu krijg je geen lening van de bank om een filter van tien dollar te kopen. Het lukt wel als je een groepje maakt met 25 mensen. Die kunnen dan 250 dollar lenen en ze zorgen samen voor de afbetaling. Het voorbeeld van de Tulip-filter geeft de indruk dat de Nederlandse watersector in ontwikkelingslanden nauwelijks iets te zoeken heeft. Het ontbreekt aan praktijkervaring met andere vormen van drinkwaterlevering aan de consument dan via leidingen. Toch kunnen we daar wel degelijk wat, zo luidt de stellige overtuiging van Ernes. Het vergt een verandering in denken. Centraal staat het leveren van veilig water aan consumenten zonder ervaring, zonder koopkracht via een complexe keten. Daarvoor is het belangrijk om met meerdere disciplines samen te werken. Zo kunnen bijvoorbeeld hulporganisaties als Simavi, Unicef en Amref Flying Doctors helpen de consument te organiseren. 14 H 2 O /

15 achtergrond Vraag creëren naar poep en pies Het vinden van geschikte partijen staat ook centraal in het tweede voorbeeld van Ernes: zijn geesteskind SafiSana. Al twee jaar is hij bezig om een koppeling te leggen tussen een franchiseorganisatie voor publieke toiletblokken en de energiesector en de landbouw. Zijn idee is dat de publieke sanitatie in ontwikkelingslanden pas kans van slagen heeft als er vraag komt naar mest en biogas uit fecaliën. De exploitatie van de publieke toiletblokken kan dan bekostigd worden uit de verkoop van tot struviet verwerkte pies aan de kunstmestindustrie en tot biogas verwerkte poep aan de energiesector. Deze maand gaat de directeur van de Safi Sana holding naar de Ghanese hoofdstad Accra om een aannemer opdracht te geven voor de bouw van drie toiletblokken met de nieuwste technische snufjes, zoals urinegescheiden toiletpotten, hergebruik van grijswater en zonnepanelen voor warmwater. Fecaliën worden altijd gezien als een gezondheidsprobleem. Ik heb er de landbouw en energievoorziening aan toegevoegd, zodat ook de marktvraag naar nutriënten en biogas een rol speelt. Zo zijn we in gesprek geraakt met kunstmestfabrikant Yara en energiespecialist Shell. Nu gaat het erom om in Ghana een grootschalige verwerking op poten te zetten. Dat kan maar voor een klein deel met de drie blokken die we zelf gaan bouwen. Die zijn met name bedoeld om te laten zien wat op dit moment technisch mogelijk is. Veel belangrijker is dat we ook een deel van de afvoer van de fecaliën bij de 156 bestaande toiletblokken in Accra in handen krijgen. Vandaar dat we ook de lokale exploitanten hebben uitgenodigd in de franchise deel te nemen. Op zondag 18 april verzorgt Live Earth op meer dan 100 locaties in de wereld een zes kilometer lange waterloop om de aandacht te vestigen op de grote waterproblemen in de wereld. In 15 steden wordt de wandeling met een concert afgesloten. In Nederland vindt de manifestatie met prominente Nederlanders, waaronder prins Willem-Alexander, plaats in het Olympisch Stadium te Amsterdam. De opbrengst van alle evenementen gaat naar de waterprojecten die te zien zijn op de internetpagina van de in Nederland gevestigde organisatie Akvo. Donoren kunnen kiezen aan welk project ze willen bijdragen. Lokale partijen maken de projectvoortgang inzichtelijk. Akvo wil op deze manier in vier jaar tijd waterprojecten (laten) realiseren. Peter van der Linde van Akvo is zeer blij met de samenwerking met Live Earth. Dankzij alle voorpubliciteit hebben hulporganisaties uit de hele wereld contact gezocht. Hun waterprojecten staan op onze internetpagina. Dat heeft de aanbodkant enorm versterkt. Straks zal de opbrengst van Live Earth ook nog een geweldige bijdrage leveren aan de opbrengstkant. Van der Linde wijst erop dat Akvo niet alleen bedoeld is voor fondswerving. Onze kracht is om projecten inzichtelijk te kunnen maken. Daarnaast ontsluiten we met Akvopedia praktische informatie over water- en sanitatie-oplossingen. Het Akvo-platform geeft op een moderne manier de mogelijkheid om continu in contact te blijven met de waterprojecten in ontwikkelingslanden. En dat zonder heen en weer te vliegen. Met de sterk opkomende mobiele telefonie, zeker ook in Afrika, heeft Akvo een enorme potentie. Op dit moment testen we de mogelijkheden van rapportage over de projecten via SMS, zo laat Van der Linde weten. Inschrijving voor Live Earth is mogelijk via Weg van watergespoelde toiletten Uiteindelijk wil je er naartoe dat iedereen in de wereld een eigen toilet heeft, maar dan moet je er niet aan denken dat dat allemaal watergespoelde potten zijn. Want dan hebben we pas echt een waterprobleem. Ernes is ervan overtuigd dat alleen toekomst is weggelegd voor sanitatie die gericht is op hergebruik van fosfaat en stikstof. In Nederland moeten we die discussie niet aangaan. Hier is geïnvesteerd in waterleidingen en rioolstelsel en zal het nog even duren voor die is afgeschreven. Maar in heel veel delen van de wereld zijn die leidingstelsels er nog niet. Daar liggen de mogelijkheden. Die markten moeten wel eerst nog ontwikkeld worden en sloppenwijken lenen zich daar goed voor. Dichter bij elkaar krijg je de klanten niet. De Nederlandse watersector kan daar volgens Ernes veel expertise opbouwen met huishoudelijke watersystemen en met de grootschalige verwerking van fecaliën. Hij noemt het bedrijf Landustrie, dat in Sneek experimenteert met een op hergebruik gericht toiletsysteem in 16 woningen. Maar Sneek blijft in Nederland een demonstratieproject, voorspelt Ernes. Voor de opschaling moet je in Afrika zijn. Daar kunnen ze hun techniek opschalen tot hele wijken met woningen. Dat geldt volgens hem Toiletgebouw in Ghana. ook voor de waterschappen die met proefinstallaties urine verwerken tot struviet. Ik nodig ze uit naar Afrika te komen en samen met ons de echte praktijkproblemen te overkomen. De rwzi als energiefabriek? Als je dat concept in praktijk wilt brengen, dan zijn er in Afrika kansrijke situaties in overvloed. Jac van Tuijn (Crest on media) H 2 O /

16 Investeren in innovatieve technieken voor dijkmonitoring Klimaatverandering, zeespiegelstijging en grotere piekafvoeren van rivieren nopen tot versterking en verhoging van de dijken. De aanbeveling van de Deltacommissie om het veiligheidsniveau van de Nederlandse waterkeringen drastisch te verhogen, is overgenomen in het Nationaal Waterplan. Stichting IJkdijk werkt al enige tijd aan de ontwikkeling van moderne monitoringsystemen voor waterkeringen, met een belangrijke rol voor sensoren. Om bestaande projecten te kunnen continueren en nieuwe op te zetten, is vanaf nu tot 2012 een bedrag nodig van circa tien miljoen euro, zo becijferde de stichting. De inzet van monitoring- en sensortechnieken levert Nederland echter naar verwachting een netto besparing op. Bovendien is het een potentieel exportproduct, meent de Stichting IJkdijk. Stichting IJkdijk is een samenwerkingsverband van de Noordelijke Ontwikkeling Maatschappij, STOWA, Integrated Development Lab, Deltares en TNO. Samen met Rijkswaterstaat heeft de stichting in het najaar van 2008 een zogeheten macrostabiliteitsexperiment uitgevoerd met een speciaal hiervoor gebouwde proefdijk in Oost-Groningen: de IJkdijk. Deze werd onder gecontroleerde omstandigheden tot bezwijken gebracht, waarbij de gebeurtenissen in en om de dijk met innovatieve meet- en waarnemingsmethoden werden vastgelegd. Uit deze proef bleek dat de meetsystemen ruim van tevoren aangaven dat de dijk instabiel werd, voordat er aan de buitenkant iets te zien was. Een innovatief monitoringsysteem kan dus een nuttige aanvulling vormen op reguliere visuele inspecties. Beheerders kunnen zo eerder en met betere onderbouwing maatregelen nemen. Vervolgens werd besloten tot een schaalsprong. Met het oog op de realisatie van een compleet monitoringsysteem voor dijken werd de technologie van het macrostabiliteitsexperiment toegepast in een bestaande dijk ( LiveDijk ) van Waterschap Noorderzijlvest. In de westelijke schermdijk van de Eemshaven werd over een lengte van 600 meter sensortechnologie ingebracht. Ook hierbij stond de vraag centraal of en zo ja in welke mate de gegevens van meet- en sensortechnieken toegevoegde waarde hebben. IJkdijk en LiveDijk Door experimenten uit te voeren op testlocaties (zoals de IJkdijk in Oost- Groningen) en in echte dijken (zoals de LiveDijk in de Eemshaven) wordt de waarde van sensortechnologie aangetoond. Dat vergroot de kennis over de stabiliteit van waterkeringen en maakt het mogelijk voorspellingen te doen over het gedrag van dijken bij belasting. Macrostabiliteit en piping (het tweede grote experiment op de IJkdijk, vorig jaar uitgevoerd) zijn belangrijke faalmechanismen van waterkeringen die in bovengenoemde experimenten zijn onderzocht. Beide projecten - totale kosten circa zeven miljoen euro - zijn gefinancierd met bijdragen van bedrijven, Stichting IJkdijk, Samenwerkingsverband Noord-Nederland en innovatiefondsen van Rijkswaterstaat. De afgelopen jaren was de financiering van de deelprojecten steeds onzeker en daarmee een heikel punt, zoals Stichting IJkdijk constateert in een notitie over het vervolg van de experimenten in de periode Om de visie te realiseren en de continuïteit van de projecten te waarborgen, zijn de komende jaren investeringen van naar schatting tien miljoen euro nodig. De helft van dat bedrag is bestemd voor de uitvoering van validatie-experimenten voor sensortechnologie en de ontwikkeling van monitoring- en voorspellingssystemen. De investeringen in de beperkte uitbreiding van de gevalideerde technologie in de praktijk - in LiveDijk-projecten - schat de stichting op 1,25 miljoen euro. Volgende stap is verdere schaalvergroting: van LiveDijk naar LiveDijk XL. Daarbij wordt de in kleinschaligere experimenten opgedane kennis toegepast in langere dijktrajecten (vele kilometers). Dit jaar krijgt het eerste LiveDijk XL-project naar verwachting vorm. De stichting is in gesprek met Rijkswaterstaat over een proef in de Afsluitdijk of Houtribdijk. Geschatte investeringen: twee miljoen euro. De overige 1,75 miljoen euro wil Stichting IJkdijk investeren in een op te richten faciliteit voor opslag, verwerking en analyse van meetgegevens van verschillende dijken. Het bedrijfsleven is geïnteresseerd. Er wordt gesproken met grote bedrijven als Siemens, IBM, Arcadis, Volker Wessels en Fugro over participatie in het project. Ook het MKB, dat de afgelopen jaren circa drie miljoen euro investeerde in apparatuur en manuren, is als eigenaar van sensortechnologie een belangrijke partij. De marktpartijen zijn bereid tot (verdere) investeringen, mits de overheid positieve signalen afgeeft. Daarom doet Stichting IJkdijk voor de benodigde investeringen een beroep op de dijkbeheerders (Rijkswaterstaat, waterschappen en STOWA) en de ministeries van Economische Zaken (innovatiefondsen) en Verkeer en Waterstaat (waterveiligheid). Commerciële kansen De investeringen in sensortechnieken, dijkmonitoringsystemen en de noodzakelijke experimenten en praktijkproeven betalen zich terug. Met innovatieve (monitorings)- technieken kan op termijn een besparing van minimaal tien procent worden gerealiseerd op de kosten voor onderhoud en versterking van dijken, schat Stichting IJkdijk. Behalve besparingen op het gebied van beheer, onderhoud en versterking zijn ook de maatschappelijke kosten - voorkomen van maatregelen, gevoel van veiligheid - lager. Op de lange termijn zal het uitrusten van dijken met monitoringstechnologie leiden tot besparingen van zo n 100 miljoen euro per jaar, zo is becijferd. Op basis hiervan lijkt het redelijk zo n tien tot 20 procent van dit bespaarde bedrag aan te wenden voor investeringen in innovatieve (monitorings)technieken. Deze moderne technieken bieden volgens Stichting IJkdijk ook commerciële mogelijkheden. Niet alleen in Nederland zijn de perspectieven gunstig, maar bijvoorbeeld ook in dichtbevolkte deltagebieden in Bangladesh, de Verenigde Staten, Indonesië, India en China bestaat interesse. Ook daar zijn immers investeringen nodig in het klimaatbestendig en waterveilig maken van de delta s. De stichting tekent daarbij aan dat het benutten van exportkansen van de Nederlandse watersector nauw aansluit bij de kabinetsvisie van 2007 op het waterbeleid. In Nederland is op korte termijn een marktomvang van tien miljoen euro per jaar mogelijk, te bereiken in Op wereldschaal schat de stichting de marktomvang over enkele jaren zelfs op 400 miljoen euro per jaar. 16 H 2 O /

17 achtergrond Overlaten alternatief voor dijkverhoging in New Orleans Tijdens orkaan Katrina stuwde het water hoog op tegen de dijken ten zuiden van New Orleans in Louisiana. Onderzoek van de Universiteit Twente, ingenieursbureau Royal Haskoning en de University of Notre Dame toont aan dat de aanleg van overlaten in het dijksysteem langs de Mississippi de waterstanden tijdens extreme stormcondities fors kan reduceren op belangrijke plaatsen in de regio. Ten opzichte van de traditionele dijkverhoging geven overlaten het water juist méér in plaats van minder ruimte en zijn ze daardoor een krachtig alternatief in de bescherming tegen overstromingen. De regio ten zuiden van New Orleans wordt aangeduid als Plaquemines Parish (zie afbeelding 1). Aan beide zijden van de Mississippi liggen kleine dorpen tussen de olie- en gasindustrie; het gebied is zeer langgerekt en op de meeste plaatsen is Plaquemines Parish niet breder dan twee kilometer. Circa 185 kilometer aan rivier- en zeedijken beschermen zo n inwoners van Plaquemines Parish tegen het water (circa 7,4 meter per inwoner). Ter vergelijking: in Nederland is sprake van kilometer rivier- en zeedijken om meer dan tien miljoen mensen te beschermen (circa 0,3 meter per inwoner). Tijdens Katrina is Plaquemines Parish voor het overgrote gedeelte overstroomd. Op sommige locaties braken de dijken door en op andere plaatsen waren de dijken simpelweg niet hoog genoeg om de vloedgolf van Katrina te kunnen keren. Ook tijdens orkaan Gustav en orkaan Ike in 2008 waren er meldingen van schade als gevolg van wateroverlast in Plaquemines Parish, zij het uiteraard minder ernstig dan tijdens orkaan Katrina. Op dit moment wordt de faalkans van de dijken in Plaquemines Parish geschat op 1/10 tot 1/25 per jaar. Het US Army Corps of Engineers (USACE) is verantwoordelijk voor de waterkeringen rond New Orleans. Op korte termijn (2011) is de doelstelling een veiligheidsniveau van 1/100 per jaar voor de stad New Orleans te bereiken; voor de dijken rondom Plaquemines Parish geldt dit beschermingsniveau echter niet. Het officiële plan tot nu toe is om deze dijken op te hogen tot de hoogte die voor Katrina al was afgesproken. Dit is echter nog niet definitief vastgesteld. Concreet zou dit betekenen dat naast het verhogen van vele dijken ook constructies zoals pompstations verbeterd moeten worden. Voornamelijk de grote lengte van het watersysteem en de zeer slappe ondergrond in Plaquemines Parish maken dergelijke aanpassingen erg duur. Dijken obstakel tijdens orkanen De dijken langs de Mississippi vormen een belangrijk obstakel tijdens orkanen. Dit werd heel duidelijk zichtbaar tijdens orkaan Katrina. Deze naderde Plaquemines Parish en New Orleans vanuit het zuiden. Omdat de wind tegen de klok indraait bij een orkaan op het noordelijk halfrond, resulteerde dit bij Katrina in een stroming van water in westelijke richting. Hierdoor werd het water hoog opgestuwd tegen de oostelijke dijken van Plaquemines Parish, terwijl dicht bij de westelijke dijken het water juist weggeblazen werd van de dijken. De sterk verhoogde waterstand langs de Mississippi zorgde er ook voor dat een grote hoeveelheid water de rivier opstroomde richting New Orleans. In de stad bereikte de waterstanden binnen een paar uur een niveau vergelijkbaar met een extreme rivierafvoer, terwijl de rivierafvoer zelf tijdens Katrina heel laag was. Het onderzoek naar de overlaten in Plaquemines Parish is uitgevoerd in het kader van een afstudeeropdracht voor de opleiding Civil Engineering and Management van de Universiteit Twente in samenwerking met Royal Haskoning in New Orleans en de University of Notre Dame in South Bend, Indiana. Tijdens het onderzoek door Louisiana Coastal Protection and Restoration (LACPR) is het aanleggen van overlaten in de dijken langs de Mississippi daarom als mogelijke maatregel genoemd om waterstanden te verlagen tijdens orkanen. Het idee is dat een overlaat ervoor zorgt dat tijdens verhoogde waterstanden stroming van west naar oost plaats kan vinden. Eerste berekeningen tijdens LACPR hebben laten zien dat de waterstanden aan de oostkant, maar ook in de Mississippi zelf, rondom New Orleans naar verwachting afnemen. Dergelijke overlaten zouden een alternatief kunnen zijn voor de traditionele dijkverhoging. Varianten De Universiteit Twente heeft samen met Royal Haskoning en de University of Notre Dame de potentie van overlaten verder onderzocht. Hiertoe zijn verschillende varianten doorge- Bedijkte gebieden in het studiegebied in Zuidwest-Louisiana. Het centrum van de stad New Orleans is aangegeven in het groen. De gele gebieden omvatten Plaquemines Parish. ADCIRC-modelberekening van waterstanden en stroomsnelheden nabij Plaquemines Parish tijdens een orkaan. Het water wordt geblokkeerd door de oostelijke dijken van Plaquemines Parish. Hierdoor nemen de waterstanden snel toe. H 2 O /

18 rekend, waarbij bij iedere variant de locaties van de overlaat gewijzigd werden. Hierbij is gebruikt gemaakt van het model ADCIRC (ADvanced CIRCulation). Het is een model dat waterstanden en stromingen kan berekenen. De University of Notre Dame ontwikkelde het mede. De berekeningen vergen veel computerkracht, enerzijds omdat een hoge mate van detail noodzakelijk is om goede resultaten te verkrijgen, anderzijds omdat orkanen in de Golf van Mexico zeer uiteenlopende kenmerken hebben. Voor de studie naar het effect van een overlaat op de waterstanden zijn drie verschillende stormen doorgerekend. Gekozen is voor zogeheten categorie 5 stormen (zeer zware stormen met wind snelheden van meer dan 250 km/uur, zwaarder dan windkracht 12). Met deze drie stormen zijn vier varianten van overlaten doorgerekend (zie de tabel). De varianten zijn gebaseerd op de verschillende uitgangspunten; zo is een situatie gemodelleerd waarbij alle dijken in Plaquemines Parish in het model zijn verwijderd (variant 1), om zodoende een idee te krijgen van de maximale effecten van de dijken op de waterstanden. Ook is een situatie geanalyseerd waarbij alleen de dijken rond de grootste dorpen behouden blijven (variant 2). Vervolgens zijn twee varianten gemodelleerd waarbij de locaties van de overlaat zodanig zijn gekozen dat een zo groot mogelijk effect behaald wordt, met een zo klein mogelijke ingreep aan de huidige dijken (varianten 3 en 4). Berekende waterstandsverschillen tussen de varianten en de huidige situatie voor een combinatie van drie orkanen (in meters). Voor alle locaties is een gemiddelde waarde weergegeven. Afhankelijk van de ligging van de overlaat variëren de effecten langs de dijken van Plaquemines Parish. Daarom is voor dit gebied een serie van waterstandverschillen gepresenteerd. Variant 1: Verwijdering van alle dijken. Variant 2: Bescherming dorpen. Mississippi rivier nabij New Orleans (-25%) St. Bernard Parish Zuid (-9%) Plaquemines Parish Oost / (-36% / -14%) Plaquemines Parish West / (-51% / -3%) Jefferson Parish Zuid (-6%) Variant 3: Minimale lengte van de overlaat. Mississippi rivier nabij New Orleans (-23%) St. Bernard Parish Zuid (-9%) Plaquemines Parish Oost / (-28% / -2%) Plaquemines Parish West / (+0% / +68%) Jefferson Parish Zuid (-6%) Variant 4: Gemiddelde lengte van de overlaat. Mississippi rivier nabij New Orleans (-10%) St. Bernard Parish Zuid (-3%) Plaquemines Parish Oost / (-10% / -2%) Plaquemines Parish West / (-8% / +71%) Jefferson Parish Zuid (-3%) Mississippi rivier nabij New Orleans (-15%) St. Bernard Parish Zuid (-3%) Plaquemines Parish Oost / (-11% / -2%) Plaquemines Parish West / (-4% / +42%) Jefferson Parish Zuid (-10%) 18 H 2 O /

19 achtergrond Significante reductie van waterstanden De effecten op de maximale waterstanden zijn weergegeven in de tabel. De modelresultaten laten zien dat wanneer alle dijken verwijderd zouden worden (variant 1), de maximale waterstand overal afneemt in de regio. Nabij New Orleans is de afname meer dan een meter onder deze extreme omstandigheden; ook bij de andere varianten neemt de waterstand dicht bij de stad substantieel af. De tabel toont ook dat overlaten in het noordwestelijk deel van Plaquemines Parish het meest effectief zijn om waterstanden op de Mississippi en langs de dijken van Jefferson en St. Bernard Parish te verlagen (varianten 1, 2 en 4). In sommige scenario s is sprake van een verhoging van de waterstand aan de westzijde van Plaquemines Parish (zie tabel). De dijken in het oosten zijn veel hoger dan die in het westen. Het risico bestaat dat door het creëren van overlaten de dijken in het oosten de optredende waterstand nu wel kunnen keren, maar dat door de toegenomen waterstand aan de westelijke zijde alsnog water door de achterdeur het gebied instroomt. In een vervolgstudie zal dit aspect meer in detail beschouwd moeten worden en gezocht moeten worden naar een configuratie van dijken en overlaten om dit effect te minimaliseren. De reden dat overlaten resulteren in een significante verlaging van de waterstand in de regio rondom New Orleans is dat het water aan de oostkant niet meer tegen de dijken wordt opgestuwd voordat de orkaan aan land komt. In die fase van de storm is de wind voornamelijk westelijk. Het water dat door de overlaat naar de westkant stroomt, wordt weer naar zee geblazen door diezelfde wind. Door de lagere waterstand zullen naar verwachting ook de golfhoogten verminderen wat - naast de verlaging van de waterstand - eveneens een positieve invloed heeft op de benodigde dijkhoogte (en dus de kosten). Conclusie Het onderzoek laat zien dat het aanleggen van overlaten de waterstanden op belangrijke plaatsen in de regio van New Orleans substantieel kan verlagen. De verlaging van de waterstand in en rondom de stad New Orleans is vooral belangrijk. Gelet op de forse relatieve zeespiegelstijging in dit gebied zullen op termijn zeer waarschijnlijk flinke ingrepen moeten plaatsvinden om het beschermingsniveau van 1/100 jaar te handhaven (of te verhogen). Ingrepen langs de Mississippi in de stad New Orleans zullen zeer kostbaar zijn vanwege de dichte bebouwing langs de rivier. Door het water benedenstrooms meer ruimte te geven, zal de druk op de dijken langs de Mississippi in de stad afnemen. Kostentechnisch zou een oplossing met een overlaat daarmee een heel interessante zogeheten win-winsituatie kunnen opleveren. Digitaal informatiesysteem Naast effecten op de waterstanden zullen overlaten wellicht ook aspecten beïnvloeden als de riviermorfologie, de erosie van de moeraslanden, zoutindringing in de delta en de scheepvaart op de Mississippi. Om een definitieve conclusie te kunnen trekken over de wenselijkheid en kosteneffectiviteit van de overlaat in Plaquemines Parish is gedegen haalbaarheidsstudie naar deze aspecten daarom noodzakelijk. Marcel van de Waart, Mathijs van Ledden en Wiebe de Jong (Royal Haskoning) Suzanne Hulscher (Universiteit Twente) Jan Mulder (Deltares / Universiteit Twente) Joannes Westerink (universiteit van Notre Dame, South Bend, Indiana) Adviseurs van Royal Haskoning, Fugro en HKV Lijn in Water hebben samen met het Hoogheemraadschap van Delfland een digitaal informatiesysteem ontwikkeld dat de dijkbeheerders in New Orleans kan helpen bij de vergunnings-, inspectie- en noodwerkzaamheden en bij het organiseren van de aanpak van de gevolgen van calamiteiten. Het systeem kan ook bijdragen aan de doelmatige uitwisseling van informatie met systemen van de staat en de nationale overheid. Eind februari vond een demonstratie plaats van dit informatie- en waarschuwingssysteem voor de dijken. Het kan voor het gebied rond New Orleans het overstromingsrisico verder beperken. Een pilot met de lokale dijkbeheerder is zojuist afgesloten. Het project is gesubsidieerd door het ministerie van Economische Zaken. Tijdens een seminar wisselden waterbeheerders uit Louisiana en Nederland onlangs met elkaar van gedachten over de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van het beheer van grote waterkeringen. Het seminar was een vervolg op een bezoek van de Southeast Louisiana Flood Protection Authority East (SLFPA-East), de lokale dijkbeheerder in grote delen van New Orleans, aan Nederland vorig jaar augustus. Toen kwam de SLFPA-East meer te weten over de Nederlandse benadering bij het uitvoeren van veiligheidsbeoordelingen, inspecties en de planning van onderhoud. Ook kregen ze een demonstratie van het bestaande informatiesysteem van het Hoogheemraadschap van Delfland. Dit waterschap heeft een eigen geavanceerd beheersysteem ontwikkeld dat wordt gebruikt voor het vaststellen van een geautomatiseerd planning- en onderhoudsprogramma. Na de orkaan Katrina is op grote schaal gewerkt aan het verstevigen en verbeteren van de waterkeringen bij New Orleans. Op 1 juni 2011 moeten ze naar verwachting een bescherming op het niveau van eens in de 100 jaar bieden voor het gebied rond New Orleans. Het gaat om enkele grote stormvloedkeringen, zoals de drie kilometer lange stormvloedkering waarmee het Inner Harbor Navigation Channel wordt afgesloten tegen orkaanvloedgolven. Het digitale informatiesysteem voor waterkeringen zou ook voor andere delen van Louisiana en andere staten die te maken hebben met overstromingsdreiging, interessant kunnen zijn. Luchtfoto van Zuid Plaquemines Parish. De gele lijnen geven de locaties weer van de huidige dijken. Tijdens Katrina veranderde de stroomrichting van de Mississippi, waardoor het water terug ging stromen richting New Orleans. Door het creëren van overlaten kunnen de waterstanden nabij de oostelijke dijken verlaagd woren. Ook wordt de stroming op de Mississippi gereduceerd, waardoor de waterstanden op de rivier in New Orleans beïnvloed worden. H 2 O /

20 Is vissen op exotische rivierkreeften en de Chinese wolhandkrab toegestaan? De toename van het aantal uitheemse schaaldieren in Nederlandse binnenwateren geniet momenteel veel belangstelling, zowel in positieve (commercie) als in negatieve zin (overlast). Voor waterbeheerders, vissers en onderzoekers is het onduidelijk wat de juridische speelruimte is met betrekking tot het uitzetten en verspreiden van de dieren of het bestrijden of bevissen ervan. Samen met de directies Agroketens en Visserij én Natuur, Landschap en Platteland van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) zijn de implicaties van de wet- en regelgeving in kaart gebracht. In het westen en midden van Nederland worden regelmatig uitheemse schaaldieren gesignaleerd. De dieren lijken grote invloed te hebben op de ecologie. Het betreft verschillende soorten uitheemse rivierkreeften en de Chinese wolhandkrab, waarvan wordt verondersteld dat ze waterplanten verknippen, sediment opwoelen en troebel water veroorzaken. Ze kunnen in grote dichtheden voorkomen, waardoor het lucratief kan zijn om ze beroepsmatig te bevissen. Maar staat de Visserijwet het vissen op uitheemse rivierkreeften en Chinese wolhandkrabben toe? Welke vistuigen mogen hiervoor gebruikt worden en welke regels gelden voor bijvangst van deze schaaldieren? Het LNV-loket en het Team Invasieve Exoten krijgen regelmatig dit soort vragen voorgelegd. Het ministerie van LNV is primair verantwoordelijk voor het visserijbeleid en voor het beleid rond exoten. Het exotenbeleid is relatief nieuw. De beleidsnota invasieve exoten is in oktober 2007 naar de Tweede Kamer gestuurd en sinds januari 2009 is het Team Invasieve Exoten operationeel (zie H 2 O nummer 21 uit 2009). Vissen De Visserijwet heeft in beginsel alleen betrekking op de soorten die in bijlage 1 van de Uitvoeringsregeling visserij staan opgesomd. In deze lijst zijn de wolhandkrabben wel maar de uitheemse rivierkreeften niet opgenomen. Toch stelt de Visserijwet regels aan het vissen op uitheemse rivierkreeften. Dit komt door de brede definitie van de term vissen. Onder vissen wordt verstaan: het te water brengen, te water hebben, lichten of ophalen van vistuigen alsmede het op enigerlei andere wijze pogen om vis uit het water te bemachtigen. Iemand die met een korf op uitheemse rivierkreeften vist, heeft een vistuig te water en daarmee valt deze activiteit onder de Visserijwet. In theorie zou een vangtuig waarmee met 100 procent zekerheid uitsluitend rivierkreeften gevangen kunnen worden, daarmee dus niet onder de Visserijwet vallen (aangezien rivierkreeften niet op lijst van vissen in de Uitvoeringsregeling staan). Maar omdat elk vistuig waarmee rivierkreeften kunnen worden gevangen ook de mogelijkheid inhoudt dat ook andere vissoorten worden (bij)gevangen, valt de visserij met vistuigen op rivierkreeften onder de werking van de Visserijwet. Vissen op wolhandkrab en uitheemse rivierkreeften Als je met beroepsvistuigen in de Nederlandse binnenwateren wilt vissen, heb je een akte nodig. Daarnaast is voor degene die niet zelf het visrecht heeft, altijd ook een huurovereenkomst of schriftelijke toestemming nodig van de visrechthebbende van het viswater. Het vissen op wolhandkrabben en rivierkreeften mag alleen gebeuren met behulp van de vistuigen die in het Reglement voor de binnenvisserij 1985 worden genoemd. Deze vistuigen mogen, voor zover dit beroepsvistuigen betreft, bovendien alleen worden gebruikt door vissers die beschikken over minimaal 250 hectare viswater en hier minimaal euro bruto aan visserij-inkomsten aan ontlenen. Voor andere, niet in het Reglement voor de binnenvisserij genoemde vistuigen, zoals kreeftenkooien, is een ontheffing nodig. Op het LNV-loket (www.hetlnvloket.nl) staan formulieren waarmee een aanvraag voor een dergelijke ontheffing ten behoeve van onderzoek gedaan kan worden. Normaal gesproken zal het ministerie van LNV aan een visser geen ontheffing verlenen voor het gebruik van kreeftenkooien. Kreeften en krabben kunnen immers ook Gestreepte Amerikaanse rivierkreeft (foto: Bram Koese / EIS-Nederland). 20 H 2 O /

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015 Bestuursrapportage 204 Vechtstromen Versie 24 november 205 Deze rapportage bevat een overzicht op hoofdlijnen van de voortgang van de uitvoering van het waterbeleid en dient als basis voor jaarlijks bestuurlijk

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

Assen. Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden

Assen. Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden Assen Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden in Drenthe ASSEN Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden in Drenthe Colofon Uitgave Provincie Drenthe Datum Januari 2011 Adresgegevens Provincie

Nadere informatie

bij drinkwaterwinningen. Dit

bij drinkwaterwinningen. Dit Bron: RWS beeldbank Grip op bodemverontreinigingen bij drinkwaterwinning Een aanzienlijk deel van de grondwaterwinningen voor drinkwater in Nederland wordt beïnvloed door menselijke activiteiten, zoals

Nadere informatie

Grondwater in Rijn West. René Hilhorst Procestrekker grondwater

Grondwater in Rijn West. René Hilhorst Procestrekker grondwater Grondwater in Rijn West René Hilhorst Procestrekker grondwater 1 Doel en Opzet Doel: meanderen door provinciale rol en stand van zaken aangeven 1. Provinciale taak 2. Gebiedsdossiers 3. Natura 2000 4.

Nadere informatie

Beilen. Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden

Beilen. Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden Beilen Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden in Drenthe BEILEN Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden in Drenthe Colofon Uitgave Provincie Drenthe Datum Januari 2011 Adresgegevens Provincie

Nadere informatie

Valterbos - Noordbargeres

Valterbos - Noordbargeres Valterbos - Noordbargeres Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden in Drenthe VALTERBOS - NOORDBARGERES Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden in Drenthe Colofon Uitgave Provincie Drenthe Datum

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5 1. Vraagnummer 2010Z03358. Vragen van de leden Jacobi en Boelhouwer (beiden PvdA) aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat over grootschalige

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Factsheet: NLGWSC0005 Grondwater in diepe zandlagen

Factsheet: NLGWSC0005 Grondwater in diepe zandlagen Factsheet: NLGWSC0005 -DISCLAIMER- De informatie die in deze factsheet wordt weergegeven is bijgewerkt tot en met 25 april 2014. Deze factsheet dient gezien te worden als een werkversie ten behoeve van

Nadere informatie

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Peter Salverda Omgevingsmanager Vitens 20 Maart 2013 Opzet presentatie Waarom strategische planning? Ambitie en lange termijn visie Duurzaamheid

Nadere informatie

Samenwerking in het grondwaterbeheer

Samenwerking in het grondwaterbeheer Samenwerking in het grondwaterbeheer in de praktijk In verband met de evaluatie van de Waterwet is onlangs in opdracht van het ministerie van IenM een onderzoek afgerond naar de verdeling van bevoegdheden

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

In dit nummer: Touwpomp dé oplossing voor Afrika? Hét kippenverhaal TMF een kippenverhaal? Projectnieuws Spotlight Henk Holtslag

In dit nummer: Touwpomp dé oplossing voor Afrika? Hét kippenverhaal TMF een kippenverhaal? Projectnieuws Spotlight Henk Holtslag In dit nummer: Touwpomp dé oplossing voor Afrika? Hét kippenverhaal TMF een kippenverhaal? Projectnieuws Spotlight Henk Holtslag Van de nieuwe Voorzitter Deze nieuwsbrief staat in het teken van vernieuwing.

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

Opgesteld voor de Gemeente Bussum

Opgesteld voor de Gemeente Bussum Stichting Water voor Masaï Rapport over de nieuwe waterpomp in Puna, Tanzania Opgesteld voor de Gemeente Bussum December 2014 Project achtergrond Voor de bouw van de derde waterpomp heeft Water voor Masai

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking KRWdoelen voor de overige wateren in NoordBrabant: een pragma:sche uitwerking Frank van Herpen (Royal HaskoningDHV), Marco Beers (waterschap Brabantse Delta), Ma>hijs ten Harkel en Doesjka Ertsen (provincie

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Op het voornemen tot opstellen van het Nationaal Waterplan 2016-2021 en Beheer- en Ontwikkelplan voor de rijkswateren 2016-2021

Op het voornemen tot opstellen van het Nationaal Waterplan 2016-2021 en Beheer- en Ontwikkelplan voor de rijkswateren 2016-2021 Hoofdlijnen uit de zienswijzen Op het voornemen tot opstellen van het Nationaal Waterplan 2016-2021 en Beheer- en Ontwikkelplan voor de rijkswateren 2016-2021 Zienswijzeperiode: 3 juni tot en met 30 juni

Nadere informatie

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Lieke Coppens (KWR; Copernicus Ins4tuut Universiteit Utrecht), Jos van Gils (Deltares), Thomas ter Laak (KWR; Wageningen Universiteit),

Nadere informatie

Oasen in 2006 Het jaar in beeld

Oasen in 2006 Het jaar in beeld Oasen in 2006 Het jaar in beeld Gouda 29 mei 2007 Januari 29 mei 2007 Oasen in 2006 2 Verbouwing zuiveringsstation Rodenhuis In 2006 vierde Oasen het bereiken van hoogste punt van de bouw. Tijdens de ombouw

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4.

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4. The Freshmaker 1. Inleiding 2. Beschrijving van de maatregel 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen 4. Resultaten 1 1 Inleiding The Freshmaker Zoetwateroverschotten inzetbaar bij droogte

Nadere informatie

Jaarverslag 2004. Water for Life. Auteur : Jan Hoffer Archiefcode : Datum : 21 april 2005 Status : definitief

Jaarverslag 2004. Water for Life. Auteur : Jan Hoffer Archiefcode : Datum : 21 april 2005 Status : definitief Jaarverslag 2004 Water for Life Auteur : Jan Hoffer Archiefcode : Datum : 21 april 2005 Status : definitief Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Ontwikkeling Water for Life... 3 3. Oprichting Stichting Water

Nadere informatie

Gebiedsdossier. Terschelling. Grondwaterbeschermingsgebieden in Fryslân 2013. Gebiedsdossier: een risico-inventarisatie van een drinkwaterwinning

Gebiedsdossier. Terschelling. Grondwaterbeschermingsgebieden in Fryslân 2013. Gebiedsdossier: een risico-inventarisatie van een drinkwaterwinning Gebiedsdossier Terschelling Grondwaterbeschermingsgebieden in Fryslân 2013 Gebiedsdossier: een risico-inventarisatie van een drinkwaterwinning Terschelling Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden

Nadere informatie

Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com

Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com Aan Weebale Foundation Datum 3 oktober 2010 Project Watervoorziening Banda, Oeganda Referentie 56-1 Opgesteld Email Onderwerp Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Inzet voor de Structuurvisie Ondergrond

Inzet voor de Structuurvisie Ondergrond Inzet voor de Structuurvisie Ondergrond Versie nr. 1.1 Auteur / Projectleider Rob Eijsink Datum 10 juni 2013 Vewin Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag T (070) 3490 850 info@vewin.nl www.vewin.nl Postbus

Nadere informatie

HET PROJECT WAAR ALLES IN SAMEN KOMT WATER SHOPS IN INDIA CARE. ACT. SHARE. LIKE CORDAID.

HET PROJECT WAAR ALLES IN SAMEN KOMT WATER SHOPS IN INDIA CARE. ACT. SHARE. LIKE CORDAID. HET PROJECT WAAR ALLES IN SAMEN KOMT WATER SHOPS IN INDIA CARE. ACT. SHARE. LIKE CORDAID. SCHOON WATER: BRON VAN VOORSPOED... WATER > GEZONDHEID > EDUCATIE > ECONOMISCHE ONTWIKKELING > WELVAART Zonder

Nadere informatie

Gebiedsdossier. Ameland Buren. Grondwaterbeschermingsgebieden in Fryslân 2013. Gebiedsdossier: een risico-inventarisatie van een drinkwaterwinning

Gebiedsdossier. Ameland Buren. Grondwaterbeschermingsgebieden in Fryslân 2013. Gebiedsdossier: een risico-inventarisatie van een drinkwaterwinning Gebiedsdossier Ameland Buren Grondwaterbeschermingsgebieden in Fryslân 2013 Gebiedsdossier: een risico-inventarisatie van een drinkwaterwinning Ameland Buren Gebiedsdossier grondwaterbeschermingsgebieden

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief?

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief? Binnen de IJssel-Vechtdelta werken zes overheidspartners samen aan een waterveilige en klimaatbestendige toekomst. De provincie Overijssel, Waterschap Groot Salland, Veiligheidsregio IJsselland en de gemeenten

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Kerngegevens drinkwater 2014 Watervoorzieningsgebieden Toelichting op deze folder Deze folder geeft een overzicht van kerngegevens van de drinkwatersector en

Nadere informatie

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage Wereldwijde toename wateroverlast Natuurrampen nemen toe in aantal en in omvang. Het gaat hierbij vooral om weergerelateerde rampen, zoals stormen

Nadere informatie

collect & use rainwater

collect & use rainwater rainwater Joepie het regent in België Je kan het leuk vinden of niet maar we wonen in België en het regent hier nu éénmaal vaak. Reden te meer om dit ongemak om te buigen in uw voordeel. Wist je dat regenwater

Nadere informatie

Droge emmers, natte voeten

Droge emmers, natte voeten Droge emmers, natte voeten Environmental & Technical sustainability 1 november 2013 Dick Bouman/Aqua for All Het weer Het klimaat Het weer wordt gekenmerkt door extremen; geen jaar zonder weer-record Dagpieken,

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

WATER IN BURKINA. Van Bron tot Gebruiker. Waar: Albeda College Datum: 06 11 2010

WATER IN BURKINA. Van Bron tot Gebruiker. Waar: Albeda College Datum: 06 11 2010 WATER IN BURKINA Van Bron tot Gebruiker Waar: Albeda College Datum: 06 11 2010 Onderwerpen Oppervlaktewater Grondwater Geologie in grote lijnen Ondiep en diep Grondwater Putten en Boringen Waar maak je

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

Eindverslag Water, Sanitatie en voedselzekerheid in Nicane en Nanquilili in Mozambique

Eindverslag Water, Sanitatie en voedselzekerheid in Nicane en Nanquilili in Mozambique Eindverslag Water, Sanitatie en voedselzekerheid in Nicane en Nanquilili in Mozambique Contact details: Stichting Connect International Jan van Houtkade 50 2311 PE Leiden T: 071-5141111 W: www.connectinternational.nl

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

Nieuwsbrief van Stichting Wondem- november 2012- nummer 2. Dank u voor het maken waar van mijn droom.

Nieuwsbrief van Stichting Wondem- november 2012- nummer 2. Dank u voor het maken waar van mijn droom. Nieuwsbrief van Stichting Wondem- november 2012- nummer 2 Dank u voor het maken waar van mijn droom. De droom van Wondem Wondem is vijf keer in Ethiopië geweest. Toen hij daar op bezoek was, werd hij heel

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

WAT WIJ WILLEN MET WATER

WAT WIJ WILLEN MET WATER WAT WIJ WILLEN MET WATER Programma 2015-2019 voor de waterschapsverkiezingen Waterschap Amstel Gooi en Vecht Wij willen droge voeten houden als het heeft gestortregend. Maar wij willen ook, dat in droge

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Bedreigingen kwaliteit grondwater

Bedreigingen kwaliteit grondwater Bedreigingen kwaliteit grondwater Nico van der Moot Inhoud Introductie WMD - kentallen Grondwater: de bron voor drinkwater Ruimtelijk beleid Waterleidingland Leveringsgebied WMD Kentallen WMD Ruim 4.900

Nadere informatie

Nieuwbouw Winning & Zuivering Pb Vechterweerd, Dalfsen. Samen betekenis geven aan

Nieuwbouw Winning & Zuivering Pb Vechterweerd, Dalfsen. Samen betekenis geven aan Nieuwbouw Winning & Zuivering Pb Vechterweerd, Dalfsen 18-3- 2015 SAMEN BETEKENIS GEVEN AAN DUURZAAMHEID Voorbereiding en realisatie drinkwaterproductiebedrijf Vechterweerd Eric van der Kooij Projectmanager

Nadere informatie

Juridische aspecten van zoetwatertechnieken

Juridische aspecten van zoetwatertechnieken Deltaprogramma Deelprogramma Zoetwater Juridische aspecten van zoetwatertechnieken Amersfoort, 6 februari 2014 Regionale/lokale zoetwatervoorziening in een verziltende omgeving Peter de Putter Copyright

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Micro Water Facility. Beleidsplan. Frederik Claasen. In opdracht van Bestuur MWF. December 2013 Projectnummer 1564

Micro Water Facility. Beleidsplan. Frederik Claasen. In opdracht van Bestuur MWF. December 2013 Projectnummer 1564 Micro Water Facility Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur MWF December 2013 Projectnummer 1564 Micro Water Facility C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam The Netherlands

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Antwoorden Thema 5 Het milieu

Antwoorden Thema 5 Het milieu Antwoorden Thema 5 Het milieu 2 Lezen 1 Mensen drinken ongezuiverd rivierwater. 2 c 3 a f 4 b c d e 5 besparing op dure drinkwaterzuivering + besparing op schaars grondwater 6 c 7 c 8 Er is geen milieuvoordeel

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Y Kamer der Staten-Generaal Binnenhof Y Den Haag

Aan de Voorzitter van de Y Kamer der Staten-Generaal Binnenhof Y Den Haag Aan de Voorzitter van de Y Kamer der Staten-Generaal Binnenhof Y Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland Datum 2 december 2010 Betreft IOB-impactevaluatie van door Nederland

Nadere informatie

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee datum 16-5-2013 dossiercode 20130516-34-6989 Tekenen: Heeft u een beperkingsgebied geraakt? Welke gemeente omvat het grootste deel van het door u getekende plangebied? Winsum Vragen: 1) Gaat het om een

Nadere informatie

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water WATER PAKKET U kent Brabant Water van een betrouwbare drinkwaterlevering, maar Brabant Water heeft zakelijke klanten zoals u nog veel meer te bieden. Onze jarenlange ervaring, innovatieve aard en servicegerichte

Nadere informatie

SPECIALIST MESTBEWERKING. capaciteit duurzaamheid

SPECIALIST MESTBEWERKING. capaciteit duurzaamheid SPECIALIST MESTBEWERKING capaciteit duurzaamheid MEST DUURZAAMHE VEENHUIS Veenhuis gaat verder in mesttechniek. De productlijn mestbewerking kent de kwaliteit en degelijkheid waar Veenhuis al jarenlang

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

agendapunt 04.H.14 Aan Commissie Waterkwaliteit

agendapunt 04.H.14 Aan Commissie Waterkwaliteit agendapunt 04.H.14 1146492 Aan Commissie Waterkwaliteit AANPASSING INVESTERINGSPLAN EN AANVRAAG UITVOERINGSKREDIET VERBREDING VAN EN AANLEG NATUURVRIENDELIJKE OEVERS SLINKSLOOT (GEMEENTE MIDDEN-DELFLAND)

Nadere informatie

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07.

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. Overdaad Schaadt Onderzoek naar vervuild water Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. 1 inleiding Inleiding: Vroeger was alles beter. Dus niet. Neem bijvoorbeeld drinkwater. Tot ver in de vorige

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 Onderwerp Nederland meest vervuilde land van Europa Aan de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

UPDATE NOODHULP NEPAL

UPDATE NOODHULP NEPAL UPDATE NOODHULP NEPAL nieuwsbrief #03 / mei 2015 Samen voor Nepal Onmiddellijk na de aardbeving in Nepal sloegen de ADID-organisaties de handen ineen, ter plekke en in Nederland. We staan geen van allen

Nadere informatie

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen 2015 Wandelen voor Water Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, Twenterand, Wierden, samen met Wilde Ganzen Wat gaan we vandaag doen? Wat is Wandelen voor Water? Hoe is het eigenlijk bij ons? Voor

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

Welkom bij de eerste nieuwsbrief van Nazorg Bodem

Welkom bij de eerste nieuwsbrief van Nazorg Bodem Welkom bij de eerste nieuwsbrief van Nazorg Bodem September 2013 Met deze Nieuwsbrief willen we u op de hoogte houden van actuele ontwikkelingen op het vlak van nazorg en bodemsanering. We gaan in op de

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

in Flevoland Heeft u er last van of wilt u het gebruiken?

in Flevoland Heeft u er last van of wilt u het gebruiken? Grondwater in Flevoland Heeft u er last van of wilt u het gebruiken? 1. Wat is grondwater? Grondwater is de naam zegt het al water onder het grondoppervlak. Normaal gesproken is dit water dus niet zichtbaar.

Nadere informatie

Bescherming bronnen voor drinkwater De rol van drinkwaterbedrijven

Bescherming bronnen voor drinkwater De rol van drinkwaterbedrijven Briefrapport 703719060/2010 JFM Versteegh FAM Swinkels /FJ Wetsteyn/ GJ ten Napel/ S Wuijts Bescherming bronnen voor drinkwater De rol van drinkwaterbedrijven RIVM, Postbus 1, 3720 BA Bilthoven, Tel 030-274

Nadere informatie